पूर्वसर्गे सुमन्त्रस्य भर्त्सना निष्फला जाता। अत्र स्वयं प्रतिज्ञया पीडितः ऐक्ष्वाकः राजा सबाष्पम् अतिनिःश्वस्य पुनः सुमन्त्रम् एव जगाद — ‘सूत, रत्नैः सुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः राघवस्य अनुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्। रूपाजीवाः वादिन्यः स्त्रियः, महाधनाः वणिजः च सुप्रसारिताः सन्तः कुमारस्य वाहिनीः शोभयन्तु। ये च एनं रामम् उपजीवन्ति, यैः च सः वीर्यतः रमते, तेभ्यः बहुविधं धनं दत्त्वा तान् अपि अत्र नियोजय। मुख्यानि आयुधानि, नागराः, शकटानि, अरण्यकोविदाः व्याधाः च काकुत्स्थम् अनुगच्छन्तु।’ अत्र राज्ञः आशयः मननीयः — कैकेय्याः वरे ‘रामः वनं गच्छतु’ इति एव उक्तम्, न तु ‘एकाकी दरिद्रः वा गच्छतु’ इति; अतः वरस्य अक्षरं पालयन् अपि सः पुत्रस्य सुखं रक्षितुम् इच्छति। एषा युक्तिः धर्मेण अविरुद्धा, किन्तु कैकेयी तां सहितुं न शक्नोति। सेनायाः चातुरङ्ग्यम्, गणिकानां वणिजां च गमनम्, आयुधानां शकटानां च प्रेषणम् — एतैः सर्वैः राजा वनवासं वनयात्राम् इव परिणमयितुम् इच्छति। व्याधानाम् उल्लेखः विशेषतः सार्थकः, यतः ते एव वनस्य मार्गान् जलस्थानानि च जानन्ति।

राजा वदति — ‘मृगान् कुञ्जरान् च निघ्नन्, आरण्यकं मधु पिबन्, विविधाः नदीः च पश्यन् सः राज्यं न संस्मरिष्यति। यः कश्चित् मम धान्यकोशः धनकोशः च अस्ति, तौ निर्जने वने वसन्तं राममेव अनुगच्छेताम्। पुण्येषु देशेषु यजन्, आप्तदक्षिणाः विसृजन्, ऋषिभिः च संगम्य सः वने सुखं प्रवत्स्यति। महाबाहुः भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; श्रीमान् रामः तु पुनः सर्वकामैः संसाध्यताम्।’ अत्र राज्ञः चित्तस्य द्वैधं प्रकटम् — मुखेन सः वनवासम् अङ्गीकरोति, हृदयेन तु तं वनवासम् एव उत्सवम् इव कर्तुम् इच्छति। ‘राज्यं न संस्मरिष्यति’ इति वचनं तु वस्तुतः पितुः एव सान्त्वनम्, न रामस्य; रामः हि राज्यं पूर्वम् एव विस्मृतवान्। ‘यजन् आप्तदक्षिणाः विसृजन्’ इति पदाभ्यां राजा सूचयति — कोशः तत्र भोगाय न, अपि तु यज्ञदानाभ्यां धर्माय उपयुज्येत; एवं वनवासः अपि राजधर्मस्य एकः प्रकारः एव स्यात्।

काकुत्स्थे एवं ब्रुवति सति कैकेय्याः भयम् आगतम्; तस्याः मुखं शोषं गतम्, स्वरः च व्यरुध्यत। विषण्णा संत्रस्ता परिशुष्यता मुखेन च सा राजानम् एव अभिमुखी सती वाक्यम् अब्रवीत् — ‘साधो, पीतमण्डां सुराम् इव गतधनं निरास्वाद्यतमं शून्यं च राज्यं भरतः न अभिपत्स्यते।’ मुक्तलज्जायां कैकेय्याम् अतिदारुणं वदन्त्यां सति राजा दशरथः तां आयतलोचनां वाक्यम् उवाच — ‘हे अहिते, धुरि नियुज्य वहन्तं माम् एव किं तुदसि? अनार्यम् इदं कृत्यम् आरब्धम्; तत् पूर्वम् एव किं न उपारुधः?’ अत्र कैकेय्याः त्रीणि शारीरिकाणि चिह्नानि कविना निर्दिष्टानि — भयम्, मुखशोषः, स्वरभङ्गः; लोभस्य हि सीमा नास्ति, अतः वरद्वयं लब्ध्वा अपि सा शङ्कते। राज्ञः उपालम्भे च रथस्य रूपकम् — यः धुरि नियुक्तः सः एव वहति; तं पुनः कशया ताडयितुं क्रौर्यम् एव। ‘पूर्वम् एव किं न उपारुधः’ इति प्रश्नेन च सः दर्शयति — यदि निषेधः एव अभिप्रेतः आसीत्, तर्हि वरग्रहणकाले एव सः वक्तव्यः आसीत्; अधुना भारं दत्त्वा पुनः बाधा न युक्ता।

तस्य तत् क्रोधसंयुक्तम् उक्तं श्रुत्वा सा वराङ्गना कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा सती राजानम् इदम् अब्रवीत् — ‘तव एव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रम् उपारुधत्, यः असमञ्जः इति ख्यातः; तथा अयम् अपि गन्तुम् अर्हति।’ एवम् उक्तः राजा दशरथः ‘धिक्’ इति एव अब्रवीत्; सर्वः जनः व्रीडितः अभवत्, सा तु तत् न अवबुध्यत। ‘न अवबुध्यत’ इति पदद्वयेन कविः तस्याः मोहस्य गाढतां दर्शयति — धिक्कारस्य अर्थम् अपि सा न गृह्णाति। सगरस्य दृष्टान्तः च तस्याः कुतर्कः, यतः असमञ्जः दुष्कर्मणा त्यक्तः, रामः तु निर्दोषः; एतम् एव भेदं सिद्धार्थः अग्रे स्पष्टीकरिष्यति। ‘धिक्’ इति एकाक्षरम् एव राज्ञः उत्तरम् — शोकेन वाणी क्षीणा, कोपेन च वाक्यं रुद्धम्; एतावता एव कविः तस्य निःसहायताम् अभिव्यनक्ति।

तत्र सिद्धार्थः नाम वृद्धः महामात्रः आसीत् — शुचिः, राज्ञः बहुमतः च; सः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् — ‘असमञ्जः मार्गे क्रीडतः दारकान् गृहीत्वा सरय्वां प्रक्षिपन् रमते स्म; तेन सः दुर्मतिः। तं दृष्ट्वा सर्वे नागराः क्रुद्धाः सन्तः राजानम् अब्रुवन् — राष्ट्रवर्धन, असमञ्जम् एकं वृणीष्व अस्मान् वा। ततः राजा तान् उवाच — किंनिमित्तम् इदं भयम्? राज्ञा सम्पृष्टाः ताः प्रकृतयः अपि वाक्यम् अब्रुवन् — एषः क्रीडतः नः पुत्रान् उद्भ्रान्तचेतसः बालान् सरय्वां प्रक्षिपन् मौख्यात् अतुलां प्रीतिम् अश्नुते।’ अत्र सिद्धार्थस्य कौशलं द्रष्टव्यम् — सः कैकेयीं न निन्दति, अपि तु तस्याः एव दृष्टान्तं विस्तरेण कथयति, येन सा स्वयम् एव तस्य अनौचित्यं पश्येत्। वृद्धत्वं, शौचम्, राज्ञः बहुमतत्वं च — त्रीणि एतानि विशेषणानि सिद्धार्थस्य वचनस्य प्रामाण्यं स्थापयन्ति। पौराणां वचनम् अपि मननीयम् — ते न स्वार्थं वदन्ति, अपि तु पुत्रवधात् रक्षणं याचन्ते।

‘प्रकृतीनां तत् वचनं श्रुत्वा सः नराधिपः तासां प्रियचिकीर्षया तम् अहितं पुत्रं तत्याज। तं सभार्यं सपरिच्छदं शीघ्रं यानम् आरोप्य ‘अयं यावज्जीवं विवास्यः’ इति पिता तान् अन्वशात्। सः असमञ्जः फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाणि अलोकयत्, पापकर्मकृत् इव सर्वाः दिशः अनुचरन् बभ्राम। इत्थम् एनं सुधार्मिकः राजा सगरः अत्यजत्। रामः तु किं पापम् अकरोत्, येन एवम् उपरुध्यते?’ अत्र सिद्धार्थस्य तर्कः पूर्णः — त्यागस्य हेतुः पापम् एव, न पितुः इच्छा; असमञ्जः बालहत्यया त्यक्तः, रामे च तादृशः कोऽपि दोषः नास्ति। ‘सुधार्मिकः’ इति सगरस्य विशेषणं च अर्थवत् — धार्मिकः अपि राजा पुत्रं त्यजति, किन्तु कारणेन एव। ‘फालपिटकं गृह्य’ इति पदेन असमञ्जस्य दीनता दर्श्यते — राजपुत्रः अपि सः केवलं खनित्रपिटकमात्रं गृहीत्वा गिरिदुर्गेषु भ्रमति; एषा एव निर्वासनस्य यथार्था छाया।

सिद्धार्थः आह — ‘राघवस्य कञ्चन अपि अगुणं वयं न पश्यामः; शशाङ्कस्य कल्मषम् इव अस्य निरयः दुर्लभः। अथवा हे देवि, यदि त्वं राघवे कञ्चित् दोषं पश्यसि, तं तत्त्वेन अद्य ब्रूहि; तदा रामः विवास्यते। अदुष्टस्य सत्पथे निरतस्य च संत्यागः धर्मविरोधवान् सन् शक्रस्य अपि द्युतिं निर्दहेत्। तस्मात् हे शुभानने, रामस्य श्रिया त्वया विहतया अलम्; लोकतः अपि ते परिवादः रक्ष्यः।’ शशाङ्कोपमा अत्र सूक्ष्मा — चन्द्रे यत् कलङ्कम् इव दृश्यते तत् अपि तस्य सौन्दर्यम् एव; तथा रामे दोषः अन्वेष्टुम् अपि न शक्यते। ‘शक्रस्य अपि द्युतिं निर्दहेत्’ इति वचनेन च सिद्धार्थः भीषयति — निर्दोषस्य त्यागः अधर्मः, अधर्मः च देवराजस्य अपि तेजः दहति, किम् उत मर्त्यस्य राज्ञः। ‘दोषं ब्रूहि, तदा रामः विवास्यताम्’ इति च सः न्यायस्य एव मार्गं दर्शयति — आरोपः विना निर्णयः न कर्तव्यः; एषा वाक्यरचना सभायां प्रमाणपूर्वकस्य विचारस्य आह्वानम्।

सिद्धार्थस्य वचः श्रुत्वा श्रान्ततरस्वरः राजा शोकोपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे पापरूपे, त्वम् एतत् वचः न इच्छसि; मम आत्मनः अथवा हितं न जानासि। कृपणं मार्गम् आस्थाय त्वं कुचेष्टा जाता; तव चेष्टा साधुपथात् अपेता। अद्य अहम् एव राज्यं सुखं धनं च परित्यज्य रामम् अनुव्रजिष्यामि; सर्वे च अस्माभिः सह यास्यन्ति। त्वं तु राज्ञा भरतेन सह चिराय यथासुखं राज्यं भुङ्क्ष्व।’ एतेन सर्गः समाप्यते। अस्मिन् सर्गे राज्ञः त्रयः क्रमिकाः प्रयत्नाः दृष्टाः — प्रथमं सेनया कोशेन च रामस्य वनवासं सुखमयं कर्तुम्, द्वितीयं सिद्धार्थमुखेन कैकेयीं निवर्तयितुम्, तृतीयं च स्वयम् एव रामम् अनुगन्तुम्; त्रयः अपि निष्फलाः भविष्यन्ति, यतः रामः एव तान् प्रतिषेधिष्यति। अन्तिमे वाक्ये ‘यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्’ इति वचनं व्याजस्तुतिरूपेण कटुतमम् — यत् सा इच्छति तत् एव दत्त्वा राजा तस्याः एकाकित्वम् एव तस्यै ददाति।

గత సర్గలో సుమంత్రుని నిందావచనాలు నిష్ఫలమయ్యాయి. ఇక్కడ తన ప్రతిజ్ఞకు తానే పీడితుడైన ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజు కన్నీళ్ళతో దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి మళ్ళీ సుమంత్రునితోనే ఇలా అన్నాడు — ‘సూతా, రత్నాలతో నిండినదీ, నాలుగు అంగాలు గలదీ అయిన సేనను రాఘవుని వెంట వెళ్ళడానికి వెంటనే సిద్ధం చెయ్యి. రూపంతో జీవించే వేశ్యలు, మాటకారులైన స్త్రీలు, గొప్ప ధనవంతులైన వర్తకులు విస్తారంగా వ్యాపించి కుమారుని సేనలను శోభింపజేయాలి. ఈ రాముని ఆశ్రయించి జీవించేవారికీ, ఎవరి పరాక్రమంతో అతడు ఆనందిస్తాడో వారికీ రకరకాల ధనాన్ని ఇచ్చి వారిని కూడా ఇందులో నియోగించు. ముఖ్యమైన ఆయుధాలు, పౌరులు, బండ్లు, అరణ్యాలు బాగా తెలిసిన బోయవాళ్ళు కాకుత్స్థుని అనుసరించాలి.’ ఇక్కడ రాజు ఆశయం ఆలోచించదగినది — కైకేయి వరంలో ‘రాముడు వనానికి వెళ్ళాలి’ అని మాత్రమే చెప్పబడింది, ‘ఒంటరిగా గాని దరిద్రుడై గాని వెళ్ళాలి’ అని కాదు; కనుక వరం యొక్క అక్షరాన్ని పాటిస్తూనే అతడు కుమారుని సుఖాన్ని కాపాడాలనుకుంటున్నాడు. ఈ యుక్తి ధర్మానికి విరుద్ధం కాదు, కాని కైకేయి దానిని సహించలేదు. సేన నాలుగు అంగాలతో ఉండడం, గణికలూ వర్తకులూ వెళ్ళడం, ఆయుధాలనూ బండ్లనూ పంపడం — వీటన్నిటితో రాజు వనవాసాన్ని ఒక వనవిహార యాత్రగా మార్చాలనుకుంటున్నాడు. బోయవాళ్ళ ప్రస్తావన ప్రత్యేకంగా అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే వనంలోని దారులూ, నీటి తావులూ వారికే తెలుసు.

రాజు ఇలా అంటాడు — ‘మృగాలనూ ఏనుగులనూ వేటాడుతూ, అడవి తేనెను త్రాగుతూ, రకరకాల నదులను చూస్తూ అతడు రాజ్యాన్ని తలచుకోడు. నాకు ఉన్న ధాన్యకోశమూ ధనకోశమూ రెండూ నిర్జనమైన వనంలో నివసించే రాముని వెంటనే వెళ్ళాలి. పుణ్యప్రదేశాలలో యజ్ఞాలు చేస్తూ, తగిన దక్షిణలు ఇస్తూ, ఋషులతో కలిసి అతడు వనంలో సుఖంగా నివసిస్తాడు. మహాబాహువైన భరతుడు అయోధ్యను పాలిస్తాడు; శ్రీమంతుడైన రాముడు మాత్రం అన్ని కోరికలతోనూ సమృద్ధిగా ఉండేట్లు చూడాలి.’ ఇక్కడ రాజు మనస్సులోని ద్వైధం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — నోటితో అతడు వనవాసాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు, కాని హృదయంతో ఆ వనవాసాన్నే ఒక ఉత్సవంగా చేయాలనుకుంటున్నాడు. ‘రాజ్యాన్ని తలచుకోడు’ అనే మాట నిజానికి తండ్రికే ఊరట, రామునికి కాదు; రాముడు రాజ్యాన్ని ఇంతకుముందే మరచిపోయాడు. ‘యజ్ఞాలు చేస్తూ, తగిన దక్షిణలు ఇస్తూ’ అనే మాటలతో రాజు సూచిస్తున్నాడు — అక్కడ కోశం భోగం కోసం కాదు, యజ్ఞదానాల ద్వారా ధర్మం కోసం ఉపయోగపడాలి; అలా వనవాసం కూడా రాజధర్మంలో ఒక రూపమే అవుతుంది.

కాకుత్స్థుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా కైకేయికి భయం కలిగింది; ఆమె ముఖం ఎండిపోయింది, గొంతు పూడుకుపోయింది. విషణ్ణురాలై, భయపడి, ఎండిపోతున్న ముఖంతో ఆమె రాజుకు ఎదురుగా నిలిచి ఇలా అన్నది — ‘సాధూ, సారం తీసివేసిన సురలా, ధనమంతా పోయి, ఏమాత్రం రుచి లేని, శూన్యమైన రాజ్యాన్ని భరతుడు స్వీకరించడు.’ సిగ్గు విడిచిన కైకేయి ఇంత దారుణంగా మాట్లాడుతుండగా రాజు దశరథుడు విశాలనేత్రి అయిన ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ అహితకారిణీ, కాడికి కట్టబడి బరువు మోస్తున్న నన్నే ఎందుకు పొడుస్తున్నావు? ఈ అనార్యమైన కార్యాన్ని నువ్వు మొదలుపెట్టావు; అప్పుడే మొదట్లోనే ఎందుకు ఆపలేదు?’ ఇక్కడ కవి కైకేయి యొక్క మూడు శారీరక లక్షణాలను సూచించాడు — భయం, ముఖం ఎండిపోవడం, గొంతు బొంగురుపోవడం; లోభానికి హద్దు లేదు, అందుకే రెండు వరాలు పొందినా ఆమె సందేహిస్తూనే ఉంది. రాజు నిందలో రథపు రూపకం ఉంది — కాడికి కట్టబడినవాడే బరువు మోస్తాడు; వానిని మళ్ళీ కొరడాతో కొట్టడం క్రౌర్యమే. ‘మొదట్లోనే ఎందుకు ఆపలేదు’ అనే ప్రశ్నతో అతడు చూపిస్తున్నాడు — నిషేధమే ఉద్దేశమైతే వరం అడిగే సమయంలోనే చెప్పవలసింది; ఇప్పుడు బరువు అప్పగించి మళ్ళీ అడ్డుపెట్టడం తగదు.

క్రోధంతో కూడిన అతని ఆ మాట విని సుందరి కైకేయి రెట్టింపు కోపంతో రాజుతో ఇలా అన్నది — ‘నీ వంశంలోనే సగరుడు అసమంజుడని ప్రసిద్ధుడైన తన పెద్దకొడుకును వెళ్ళగొట్టాడు; అలాగే ఇతడు కూడా వెళ్ళవలసినవాడే.’ ఇలా అనిపించుకొన్న రాజు దశరథుడు ‘ఛీ’ అని మాత్రమే అన్నాడు; జనమంతా సిగ్గుపడ్డారు, కాని ఆమె దానిని గ్రహించలేదు. ‘గ్రహించలేదు’ అనే మాటతో కవి ఆమె మోహపు గాఢతను చూపిస్తున్నాడు — ధిక్కారపు అర్థాన్ని కూడా ఆమె గ్రహించలేకపోతున్నది. సగరుని ఉదాహరణ ఆమె కుతర్కం, ఎందుకంటే అసమంజుడు దుష్కర్మల వల్ల విడువబడ్డాడు, రాముడు మాత్రం నిర్దోషి; ఈ భేదాన్నే సిద్ధార్థుడు ముందు స్పష్టం చేయబోతున్నాడు. ‘ఛీ’ అనే ఒక్క మాటే రాజు జవాబు — శోకంతో వాక్కు క్షీణించింది, కోపంతో మాట అడ్డుపడింది; ఇంతమాత్రంతోనే కవి అతని నిస్సహాయతను వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.

అక్కడ సిద్ధార్థుడనే వృద్ధుడైన మహామంత్రి ఉన్నాడు — శుచి, రాజు ఎంతో గౌరవించేవాడు; అతడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘అసమంజుడు దారిలో ఆడుకొనే పిల్లలను పట్టుకొని సరయూనదిలో విసిరివేసి ఆనందించేవాడు; అందుకే అతడు దుర్బుద్ధి. అది చూసి పౌరులందరూ కోపంతో రాజుతో ఇలా అన్నారు — రాష్ట్రాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడా, అసమంజుని ఒక్కనినైనా ఎంచుకో, లేదా మమ్మల్నైనా ఎంచుకో. అప్పుడు రాజు వారితో — ఈ భయం దేని వల్ల? — అని అడిగాడు. రాజు అడిగినప్పుడు ఆ ప్రజలు ఇలా చెప్పారు — ఇతడు ఆడుకొంటున్న మా పిల్లలను, బెదిరిపోయిన పసివారిని సరయూలో విసిరివేసి మూర్ఖత్వంతో సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందుతున్నాడు.’ ఇక్కడ సిద్ధార్థుని నేర్పు చూడదగినది — అతడు కైకేయిని నిందించడు, ఆమె ఇచ్చిన ఉదాహరణనే విస్తారంగా చెబుతాడు, దాని అనౌచిత్యాన్ని ఆమె తానే చూసేట్లుగా. వృద్ధత్వం, శుచిత్వం, రాజు చేత గౌరవింపబడడం — ఈ మూడు విశేషణాలు సిద్ధార్థుని మాటకు ప్రామాణ్యాన్ని నెలకొల్పుతాయి. పౌరుల మాట కూడా ఆలోచించదగినది — వారు స్వార్థం కోసం మాట్లాడడం లేదు, తమ పిల్లల ప్రాణాలకు రక్షణ మాత్రమే కోరుతున్నారు.

‘ప్రజల ఆ మాట విని ఆ నరపతి వారికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో అహితుడైన ఆ కుమారుని విడిచిపెట్టాడు. భార్యతోనూ పరివారంతోనూ సహా అతనిని వెంటనే వాహనంలో ఎక్కించి, ‘ఇతడు జీవితాంతం వెళ్ళగొట్టబడాలి’ అని తండ్రి వారికి ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ అసమంజుడు నాగలి కర్రూ బుట్టా పట్టుకొని పర్వత దుర్గాలలో తిరిగాడు, పాపకర్ముడిలా అన్ని దిక్కులలోనూ సంచరిస్తూ తిరుగాడాడు. ఇలా పరమధార్మికుడైన రాజు సగరుడు అతనిని విడిచిపెట్టాడు. కాని రాముడు ఏ పాపం చేశాడని ఇలా అడ్డగించబడుతున్నాడు?’ ఇక్కడ సిద్ధార్థుని తర్కం పూర్ణమవుతుంది — విడిచిపెట్టడానికి కారణం పాపమే, తండ్రి ఇష్టం కాదు; అసమంజుడు బాలహత్య వల్ల విడువబడ్డాడు, రామునిలో అలాంటి దోషమేదీ లేదు. సగరునికి ఇచ్చిన ‘పరమధార్మికుడు’ అనే విశేషణం కూడా అర్థవంతం — ధార్మికుడైన రాజు కూడా కొడుకును విడిచిపెడతాడు, కాని కారణంతోనే. ‘నాగలి కర్రూ బుట్టా పట్టుకొని’ అనే మాటతో అసమంజుని దైన్యం చూపబడుతున్నది — రాజకుమారుడైనా అతడు కేవలం గునపమూ బుట్టా మాత్రమే పట్టుకొని పర్వత దుర్గాలలో తిరుగుతున్నాడు; ఇదే నిర్వాసనకు నిజమైన ఛాయ.

సిద్ధార్థుడు అంటాడు — ‘రాఘవునిలో ఏ ఒక్క అవగుణాన్నీ మేము చూడడం లేదు; చంద్రునిలో మచ్చలాగా ఇతనిలో దోషం కనుగొనడం దుర్లభం. లేదా దేవీ, నువ్వు రాఘవునిలో ఏదైనా దోషం చూస్తే, దానిని నిజంగా ఇప్పుడే చెప్పు; అప్పుడు రాముడు వెళ్ళగొట్టబడతాడు. దోషం లేనివాడినీ, సన్మార్గంలో నిరతుడైనవాడినీ విడిచిపెట్టడం ధర్మవిరుద్ధమై ఇంద్రుని తేజస్సునైనా దహించివేస్తుంది. కనుక శుభానన, రాముని శ్రేయస్సును నాశనం చేయడం చాలు; లోకంలో నీకు వచ్చే అపవాదం నుండి కూడా నిన్ను నువ్వు కాపాడుకోవాలి.’ ఇక్కడ చంద్రుని ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — చంద్రునిలో కళంకంలా కనిపించేది కూడా అతని సౌందర్యమే; అలాగే రామునిలో దోషాన్ని వెదకడం కూడా సాధ్యం కాదు. ‘ఇంద్రుని తేజస్సునైనా దహించివేస్తుంది’ అనే మాటతో సిద్ధార్థుడు భయపెడుతున్నాడు — నిర్దోషిని విడిచిపెట్టడం అధర్మం, అధర్మం దేవరాజు తేజస్సునే దహిస్తుంది, ఇక మర్త్యుడైన రాజు సంగతి చెప్పేదేమిటి. ‘దోషం చెప్పు, అప్పుడు రాముడు వెళ్ళగొట్టబడతాడు’ అని అతడు న్యాయమార్గాన్నే చూపిస్తున్నాడు — ఆరోపణ లేకుండా తీర్పు చేయకూడదు; ఈ వాక్యరచన సభలో ప్రమాణపూర్వకమైన విచారణకు పిలుపు.

సిద్ధార్థుని మాట విని, మరింత అలసిన గొంతుతో, శోకంతో దెబ్బతిన్న వాక్కుతో రాజు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ పాపరూపిణీ, నీకు ఈ మాట నచ్చదు; నాకు గాని నీకు గాని ఏది హితమో నీకు తెలియదు. కృపణమైన మార్గాన్ని ఆశ్రయించి నువ్వు దుశ్చేష్టలు చేసేదానివయ్యావు; నీ ప్రవర్తన సన్మార్గం నుండి తొలగిపోయింది. ఈ రోజు నేనే రాజ్యాన్నీ, సుఖాన్నీ, ధనాన్నీ విడిచిపెట్టి రాముని వెంట వెళ్తాను; అందరూ మాతోపాటు వస్తారు. నువ్వు మాత్రం రాజైన భరతునితో కలిసి చిరకాలం యథాసుఖంగా రాజ్యాన్ని అనుభవించు.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ఈ సర్గలో రాజు చేసిన మూడు వరుస ప్రయత్నాలు కనిపిస్తాయి — మొదట సేనతోనూ కోశంతోనూ రాముని వనవాసాన్ని సుఖమయం చేయడం, రెండవది సిద్ధార్థుని ద్వారా కైకేయిని మరలించడం, మూడవది తానే రాముని అనుసరించడం; మూడూ నిష్ఫలమవుతాయి, ఎందుకంటే రాముడే వాటిని నిరాకరిస్తాడు. చివరి వాక్యంలో ‘చిరకాలం యథాసుఖంగా రాజ్యాన్ని అనుభవించు’ అనే మాట వ్యాజస్తుతి రూపంలో అత్యంత కటువైనది — ఆమె కోరినదే ఇచ్చి రాజు ఆమెకు ఒంటరితనాన్నే ఇస్తున్నాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் கைகேயியைக் கடிந்துகொண்டது பயனற்றுப் போயிற்று. இங்கே தன் வாக்குறுதியாலேயே துன்புற்ற இக்ஷ்வாகு குல அரசன் கண்ணீருடன் நெடுமூச்செறிந்து, மீண்டும் சுமந்திரனிடமே கூறினான்: ‘சூதனே, ரத்தினங்களால் நிறைந்த நால்வகைப் படை ராகவனைப் பின்தொடர்ந்து செல்லுமாறு உடனே ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும். அழகால் வாழும் பெண்டிரும், இசைக்கும் பெண்களும், பெருஞ்செல்வம் படைத்த வணிகர்களும் பரவலாக அணிவகுத்து இளவரசனின் படைவரிசைகளை அழகுபடுத்தட்டும். இந்த ராமனைச் சார்ந்து வாழ்பவர்களுக்கும், எவருடைய வீரத்தில் அவன் மகிழ்கிறானோ அவர்களுக்கும் பலவகைச் செல்வத்தைக் கொடுத்து அவர்களையும் இதில் அமர்த்து. முதன்மையான ஆயுதங்களும், நகரத்தாரும், வண்டிகளும், காட்டை நன்கறிந்த வேடர்களும் காகுத்ஸ்தனைப் பின்தொடரட்டும்.’ இங்கே அரசனின் உள்நோக்கம் சிந்திக்கத்தக்கது — கைகேயியின் வரத்தில் ‘ராமன் காட்டுக்குப் போகட்டும்’ என்று மட்டுமே சொல்லப்பட்டது; ‘தனியனாகவோ வறியவனாகவோ போகட்டும்’ என்று சொல்லப்படவில்லை. ஆகவே வரத்தின் எழுத்தைக் காத்தபடியே அவன் மகனின் சுகத்தையும் காக்க விரும்புகிறான். இந்த உபாயம் தர்மத்துக்கு முரணானதல்ல; ஆனால் கைகேயியால் அதைப் பொறுத்துக்கொள்ள முடியவில்லை. நால்வகைப் படை, கணிகையரும் வணிகரும் செல்லுதல், ஆயுதங்களையும் வண்டிகளையும் அனுப்புதல் — இவை அனைத்தாலும் அரசன் வனவாசத்தை ஒரு வனப் பயணமாகவே மாற்ற விரும்புகிறான். வேடர்களைக் குறிப்பிடுவது தனிப் பொருளுடையது, ஏனெனில் காட்டின் வழிகளையும் நீர்நிலைகளையும் அறிந்தவர்கள் அவர்களே.

அரசன் கூறுகிறான்: ‘மான்களையும் யானைகளையும் வேட்டையாடிக்கொண்டும், காட்டுத் தேனைப் பருகிக்கொண்டும், பலவகை நதிகளைக் கண்டுகொண்டும் இருக்கும்போது அவன் அரசை நினைக்கவே மாட்டான். என்னுடைய தானியக் களஞ்சியமும் செல்வக் கருவூலமும் எவையோ, அவ்விரண்டும் மனிதர் அற்ற காட்டில் வாழும் ராமனையே பின்தொடரட்டும். புண்ணியத் தலங்களில் வேள்வி செய்தும், தக்க தட்சிணைகளை அளித்தும், முனிவர்களுடன் கூடியும் அவன் காட்டில் சுகமாக வாழ்வான். நீண்ட கைகளுடைய பரதன் அயோத்தியை ஆளட்டும்; செல்வனான ராமனுக்கோ எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேற்றப்படட்டும்.’ இங்கே அரசனின் மனத்தில் உள்ள இருமை வெளிப்படுகிறது — வாயால் அவன் வனவாசத்தை ஏற்கிறான்; உள்ளத்தாலோ அந்த வனவாசத்தையே ஒரு திருவிழாவாக்க விரும்புகிறான். ‘அரசை நினைக்கவே மாட்டான்’ என்ற சொல் உண்மையில் தந்தைக்கே ஆறுதல், ராமனுக்கு அல்ல; ராமனோ ஏற்கெனவே அரசை மறந்துவிட்டான். ‘வேள்வி செய்தும் தக்க தட்சிணைகளை அளித்தும்’ என்ற சொற்களால் அரசன் குறிப்பது — கருவூலம் அங்கே போகத்துக்காக அல்ல, வேள்வியாலும் தானத்தாலும் தர்மத்துக்கே பயன்பட வேண்டும்; இவ்வாறு வனவாசமும் அரசதர்மத்தின் ஒரு வடிவமாகவே ஆகும்.

காகுத்ஸ்தன் இவ்வாறு பேசியபோது கைகேயிக்கு அச்சம் வந்தது; அவள் முகம் வறண்டது, குரலும் தடைபட்டது. மனம் சோர்ந்து, நடுங்கி, உலர்ந்த முகத்துடன் அவள் அரசனையே நோக்கித் திரும்பிக் கூறினாள்: ‘சான்றோனே, மேல் ஏடு பருகப்பட்ட கள்ளைப் போல, செல்வம் இழந்த, முற்றிலும் சுவையற்ற, வெறுமையான அரசைப் பரதன் ஏற்கமாட்டான்.’ நாணத்தை விட்டுவிட்ட கைகேயி மிகக் கொடூரமாகப் பேசியபோது, அரசன் தசரதன் நீண்ட கண்களுடைய அவளிடம் கூறினான்: ‘நன்மை நினைக்காதவளே, நுகத்தடியில் பூட்டப்பட்டுச் சுமந்து செல்லும் என்னையே ஏன் குத்துகிறாய்? இந்த இழிந்த செயலைத் தொடங்கினாய்; அப்போதே முதலிலேயே ஏன் தடுக்கவில்லை?’ இங்கே கவிஞர் கைகேயியின் மூன்று உடல் அடையாளங்களைக் குறிப்பிடுகிறார் — அச்சம், முகம் வறளுதல், குரல் உடைதல்; பேராசைக்கு எல்லையில்லை; ஆகவே இரண்டு வரங்களைப் பெற்ற பின்னும் அவள் ஐயுறுகிறாள். அரசனின் குற்றச்சாட்டில் தேரின் உருவகம் உள்ளது — நுகத்தில் பூட்டப்பட்டவனே சுமக்கிறான்; அவனை மீண்டும் சாட்டையால் அடிப்பது கொடுமையே. ‘முதலிலேயே ஏன் தடுக்கவில்லை’ என்ற கேள்வியால் அவன் காட்டுவது — மறுப்பதே நோக்கமாக இருந்திருந்தால், வரம் பெற்ற வேளையிலேயே அதைச் சொல்லியிருக்க வேண்டும்; இப்போது சுமையைக் கொடுத்துவிட்டு மீண்டும் தடை செய்வது தகாது.

கோபம் கலந்த அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அழகிய அங்கங்களுடைய கைகேயி இருமடங்கு சினந்து அரசனிடம் இவ்வாறு கூறினாள்: ‘உன் குலத்திலேயே சகரன் தன் மூத்த மகனைத் தடுத்து வெளியேற்றினான்; அவன் அசமஞ்சன் என்று புகழ்பெற்றவன். அதுபோல இவனும் போகத் தக்கவனே.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அரசன் தசரதன் ‘சீ!’ என்று மட்டுமே சொன்னான்; எல்லா மக்களும் நாணினர்; அவளோ அதை உணரவில்லை. ‘உணரவில்லை’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவளுடைய மயக்கத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறார் — ‘சீ’ என்ற இகழ்ச்சியின் பொருளைக்கூட அவள் புரிந்துகொள்ளவில்லை. சகரனின் உதாரணம் அவளுடைய குதர்க்கமே, ஏனெனில் அசமஞ்சன் தீச்செயலால் கைவிடப்பட்டான்; ராமனோ குற்றமற்றவன்; இந்த வேறுபாட்டையே சித்தார்த்தர் பின்னர் தெளிவுபடுத்துவார். ‘சீ’ என்ற ஓரெழுத்தே அரசனின் பதில் — துயரத்தால் சொல் தேய்ந்தது, கோபத்தால் வாக்கியம் அடைபட்டது; இவ்வளவாலேயே கவிஞர் அவனுடைய ஆதரவற்ற நிலையை வெளிப்படுத்துகிறார்.

அங்கே சித்தார்த்தர் என்னும் முதிய பெரும் அமைச்சர் இருந்தார் — தூயவர், அரசனால் பெரிதும் மதிக்கப்பட்டவர்; அவர் கைகேயியிடம் இவ்வாறு கூறினார்: ‘அசமஞ்சன் தெருவில் விளையாடும் சிறுவர்களைப் பிடித்துச் சரயுவில் வீசி மகிழ்வான்; அதனால் அவன் தீய மதியுடையவன். அவனைக் கண்டு நகரத்தார் அனைவரும் சினந்து அரசனிடம் சொன்னார்கள் — நாட்டை வளர்ப்பவரே, அசமஞ்சன் ஒருவனைத் தேர்ந்தெடுங்கள், அல்லது எங்களைத் தேர்ந்தெடுங்கள். அப்போது அரசன் அவர்களிடம் கேட்டான் — இந்த அச்சம் எதனால்? அரசனால் கேட்கப்பட்ட அந்தக் குடிமக்களும் கூறினர் — விளையாடிக்கொண்டிருக்கும் எங்கள் பிள்ளைகளை, மனம் கலங்கிய சிறுவர்களை, இவன் சரயுவில் வீசி, அறியாமையால் ஒப்பற்ற இன்பம் அடைகிறான்.’ இங்கே சித்தார்த்தரின் திறமை காணத்தக்கது — அவர் கைகேயியை நிந்திக்கவில்லை; அவளுடைய உதாரணத்தையே விரிவாகச் சொல்கிறார், அதனால் அவளே அதன் பொருத்தமின்மையைக் காணட்டும் என்று. முதுமை, தூய்மை, அரசனால் மதிக்கப்படுதல் — இந்த மூன்று அடைமொழிகளும் சித்தார்த்தரின் சொல்லுக்கு நம்பகத்தன்மையை நிலைநாட்டுகின்றன. நகரத்தாரின் சொல்லும் சிந்திக்கத்தக்கது — அவர்கள் தன்னலத்துக்காகப் பேசவில்லை; பிள்ளைகளின் கொலையிலிருந்து காப்பையே வேண்டுகிறார்கள்.

‘குடிமக்களின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அந்த மன்னன் அவர்களுக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் எண்ணத்தால், தீங்கு செய்த அந்த மகனைக் கைவிட்டான். மனைவியுடனும் பணியாளருடனும் அவனை விரைவாக வாகனத்தில் ஏற்றி, ‘இவன் வாழ்நாள் முழுவதும் நாடு கடத்தப்பட வேண்டும்’ என்று தந்தை அவர்களுக்கு ஆணையிட்டான். அந்த அசமஞ்சன் மண்வெட்டியையும் கூடையையும் எடுத்துக்கொண்டு மலை அரண்களைப் பார்த்தபடி, பாவச்செயல் செய்தவனைப் போல எல்லாத் திசைகளிலும் அலைந்து திரிந்தான். இவ்வாறு மிகுந்த தர்மசீலனான அரசன் சகரன் இவனைக் கைவிட்டான். ராமனோ என்ன பாவம் செய்தான், இவ்வாறு தடுத்து வெளியேற்றப்பட?’ இங்கே சித்தார்த்தரின் வாதம் முழுமை பெறுகிறது — கைவிடுதலுக்குக் காரணம் பாவமே, தந்தையின் விருப்பம் அல்ல; அசமஞ்சன் சிறுவர் கொலையால் கைவிடப்பட்டான்; ராமனிடம் அப்படிப்பட்ட எந்தக் குற்றமும் இல்லை. சகரனுக்கு ‘மிகுந்த தர்மசீலன்’ என்ற அடைமொழியும் பொருளுடையது — தர்மவானான அரசனும் மகனைக் கைவிடுகிறான், ஆனால் காரணத்தோடு மட்டுமே. ‘மண்வெட்டியையும் கூடையையும் எடுத்துக்கொண்டு’ என்ற சொற்களால் அசமஞ்சனின் அவலம் காட்டப்படுகிறது — அரசகுமாரனாக இருந்தும் அவன் வெறும் மண்வெட்டியும் கூடையுமே எடுத்துக்கொண்டு மலை அரண்களில் அலைகிறான்; இதுவே நாடு கடத்தலின் உண்மையான நிழல்.

சித்தார்த்தர் கூறுகிறார்: ‘ராகவனிடம் எந்தக் குறையையும் நாங்கள் காணவில்லை; சந்திரனிடம் களங்கம் காண்பது போல, இவனிடம் குற்றம் காண்பது அரிது. அல்லது தேவியே, ராகவனிடம் ஏதேனும் குற்றத்தை நீ கண்டால், அதை இன்றே உண்மையாகச் சொல்; அப்போது ராமன் நாடு கடத்தப்படட்டும். குற்றமற்றவனையும் நல்வழியில் நிலைத்தவனையும் கைவிடுவது தர்மத்துக்கு முரணானதாகி இந்திரனின் ஒளியையும் எரித்துவிடும். ஆகவே அழகிய முகத்தவளே, ராமனின் செல்வத்தை நீ அழித்தது போதும்; உலகத்தாரின் பழிச்சொல்லிலிருந்தும் உன்னைக் காத்துக்கொள்.’ இங்கே சந்திர உவமை நுட்பமானது — சந்திரனில் களங்கம் போலத் தோன்றுவதும் அதன் அழகே; அதுபோல ராமனிடம் குற்றத்தைத் தேடவும் இயலாது. ‘இந்திரனின் ஒளியையும் எரித்துவிடும்’ என்ற சொல்லால் சித்தார்த்தர் அச்சுறுத்துகிறார் — குற்றமற்றவனைக் கைவிடுவது அதர்மம்; அதர்மம் தேவராஜனின் தேஜஸையும் எரிக்கிறது, மனித அரசனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா. ‘குற்றத்தைச் சொல், அப்போது ராமன் நாடு கடத்தப்படட்டும்’ என்பதால் அவர் நீதியின் வழியையே காட்டுகிறார் — குற்றச்சாட்டு இல்லாமல் தீர்ப்பு செய்யக்கூடாது; இந்த வாக்கிய அமைப்பு அவையில் சான்றுடன் கூடிய விசாரணைக்கான அழைப்பாகும்.

சித்தார்த்தரின் சொல்லைக் கேட்டு, மிகவும் தளர்ந்த குரலுடன் அரசன் துயரத்தால் தாக்குண்ட வாக்கால் கைகேயியிடம் இவ்வாறு கூறினான்: ‘பாவ வடிவினளே, இந்தச் சொல்லை நீ விரும்பவில்லை; எனக்கோ உனக்கோ நன்மை எது என்று நீ அறியவில்லை. இழிந்த வழியைப் பற்றி நீ தீய நடத்தையுடையவள் ஆனாய்; உன் நடத்தை நல்வழியிலிருந்து விலகிவிட்டது. இன்று நானே அரசையும் சுகத்தையும் செல்வத்தையும் துறந்து ராமனைப் பின்தொடர்வேன்; எல்லோரும் எங்களுடன் வருவார்கள். நீயோ அரசன் பரதனுடன் நெடுங்காலம் விருப்பம் போல அரசை அனுபவி.’ இத்துடன் சர்க்கம் முடிகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் அரசனின் மூன்று படிப்படியான முயற்சிகள் காணப்படுகின்றன — முதலாவது சேனையாலும் கருவூலத்தாலும் ராமனின் வனவாசத்தைச் சுகமானதாக்குவது, இரண்டாவது சித்தார்த்தர் வாயிலாகக் கைகேயியைத் திருப்புவது, மூன்றாவது தானே ராமனைப் பின்தொடர்வது; மூன்றுமே பயனற்றுப் போகும், ஏனெனில் ராமனே அவற்றை மறுப்பான். இறுதி வாக்கியத்தில் ‘நெடுங்காலம் விருப்பம் போல அரசை அனுபவி’ என்ற சொல் புகழ்வது போல் பழிக்கும் வஞ்சப்புகழ்ச்சியாக மிகக் கசப்பானது — அவள் விரும்பியதையே கொடுத்து, அரசன் அவளுக்கு அவளுடைய தனிமையையே தருகிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಮಾಡಿದ ನಿಂದೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜನು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೇ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೂತನೇ, ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚತುರಂಗಬಲದ ಸೇನೆಯನ್ನು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸು. ರೂಪದಿಂದ ಜೀವಿಸುವ ವಾದ್ಯಗಾರ್ತಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಮಹಾಧನಿಕರಾದ ವರ್ತಕರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಕುಮಾರನ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸಲಿ. ಈ ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವಿಸುವವರಿಗೂ, ಯಾರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೋ ಅವರಿಗೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸು. ಮುಖ್ಯವಾದ ಆಯುಧಗಳೂ, ಪುರಜನರೂ, ಬಂಡಿಗಳೂ, ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಬೇಡರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಶಯವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ‘ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಬಡವನಾಗಿ ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರದ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ಮಗನ ಸುಖವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿಯು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರಳು. ಸೇನೆಯ ಚತುರಂಗತ್ವ, ಗಣಿಕೆಯರ ಮತ್ತು ವರ್ತಕರ ಪಯಣ, ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಂಡಿಗಳನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುವುದು — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ರಾಜನು ವನವಾಸವನ್ನು ಒಂದು ವನಯಾತ್ರೆಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇಡರ ಉಲ್ಲೇಖವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ನೀರಿನ ತಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವರು ಅವರೇ.

ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ, ಕಾಡಿನ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಬಗೆಬಗೆಯ ನದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧಾನ್ಯಕೋಶವೂ ಧನಕೋಶವೂ ಇದೆಯೋ, ಅವೆರಡೂ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಾಮನನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ಪುಣ್ಯಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ, ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವನು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಒದಗಿಸಲ್ಪಡಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಚಿತ್ತದ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಬಾಯಿಂದ ಅವನು ವನವಾಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಉತ್ಸವದಂತೆ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಂದೆಗೇ ಸಮಾಧಾನ, ರಾಮನಿಗಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮರೆತುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾ, ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಶವು ಅಲ್ಲಿ ಭೋಗಕ್ಕಲ್ಲ, ಯಜ್ಞ ದಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಲಿ; ಹೀಗೆ ವನವಾಸವೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರವೇ ಆಗುವುದು.

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಭಯವುಂಟಾಯಿತು; ಅವಳ ಮುಖ ಒಣಗಿತು, ಧ್ವನಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿ, ಭಯಗೊಂಡು, ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ಅವಳು ರಾಜನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸಾಧುವೇ, ತಿಳಿಯಾದ ಸಾರವನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟ ಸುರೆಯಂತೆ ಧನವಿಲ್ಲದ, ಸ್ವಾದವೇ ಇಲ್ಲದ, ಬರಿದಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದ ಕೈಕೇಯಿ ಹೀಗೆ ಅತಿ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ರಾಜ ದಶರಥನು ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಹಿತಳೇ, ನೊಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ ಭಾರವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನೇ ಏಕೆ ತಿವಿಯುತ್ತೀಯೆ? ಈ ಅನಾರ್ಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದಾಗ ಆಗಲೇ ಏಕೆ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂರು ದೈಹಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಭಯ, ಮುಖ ಒಣಗುವುದು, ಸ್ವರಭಂಗ; ಲೋಭಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವಳು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನ ಆಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ರಥದ ರೂಪಕವಿದೆ — ನೊಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದವನೇ ಎಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಾಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು ಕ್ರೌರ್ಯವೇ ಸರಿ. ‘ಆಗಲೇ ಏಕೆ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಷೇಧವೇ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ವರ ಪಡೆಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಹೇಳಬೇಕಿತ್ತು; ಈಗ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸುಂದರಿ ಕೈಕೇಯಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಿನ್ನದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸಗರನು ಅಸಮಂಜನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ತನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಇವನೂ ಹೋಗತಕ್ಕವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ ದಶರಥನು ‘ಧಿಕ್’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು; ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡರು, ಆದರೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಅವಳ ಮೋಹದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧಿಕ್ಕಾರದ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಅವಳು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಗರನ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಅವಳ ಕುತರ್ಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಸಮಂಜನು ದುಷ್ಕರ್ಮದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ರಾಮನಾದರೋ ನಿರ್ದೋಷಿ; ಇದೇ ಭೇದವನ್ನು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವನು. ‘ಧಿಕ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಶಬ್ದವೇ ರಾಜನ ಉತ್ತರ — ಶೋಕದಿಂದ ವಾಣಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ, ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತು ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿದೆ; ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಕವಿಯು ಅವನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನೆಂಬ ವೃದ್ಧ ಮಹಾಮಂತ್ರಿಯಿದ್ದನು — ಶುಚಿಯಾದವನು, ರಾಜನಿಂದ ಬಹುವಾಗಿ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದವನು; ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಸಮಂಜನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸರಯೂ ನದಿಗೆ ಎಸೆದು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪುರಜನರೂ ಕೋಪಗೊಂಡು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನನೇ, ಒಬ್ಬ ಅಸಮಂಜನನ್ನು ಆರಿಸಿಕೋ, ಇಲ್ಲವೇ ನಮ್ಮನ್ನು. ಆಗ ರಾಜನು ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ಈ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ರಾಜನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹೇಳಿದರು — ಇವನು ಆಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾದ ಬಾಲಕರನ್ನು ಸರಯೂವಿಗೆ ಎಸೆದು ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ಅಪಾರ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವಳದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳೇ ಅದರ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಲಿ ಎಂದು. ವೃದ್ಧತ್ವ, ಶುಚಿತ್ವ, ರಾಜನ ಮನ್ನಣೆ — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಪುರಜನರ ಮಾತನ್ನೂ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಅವರು ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ವಧೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

‘ಪ್ರಜೆಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನರಾಧಿಪನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಅಹಿತನಾದ ಆ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ, ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ‘ಇವನನ್ನು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿ’ ಎಂದು ತಂದೆ ಅವರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆ ಅಸಮಂಜನು ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನೂ ಬುಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಸುಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜ ಸಗರನು ಇವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ರಾಮನಾದರೋ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಅವನನ್ನು ಹೀಗೆ ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ತರ್ಕ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪಾಪವೇ, ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ; ಅಸಮಂಜನು ಬಾಲಹತ್ಯೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ. ಸಗರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಸುಧಾರ್ಮಿಕ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನೂ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ. ‘ಗುದ್ದಲಿ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸಮಂಜನ ದೀನತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ರಾಜಕುಮಾರನಾದರೂ ಅವನು ಕೇವಲ ಅಗೆಯುವ ಸಲಕರಣೆ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ನಿರ್ವಾಸನದ ನಿಜವಾದ ಛಾಯೆ.

ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವನಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಾವ ಅವಗುಣವನ್ನೂ ಕಾಣೆವು; ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಳಂಕ ದೊರಕುವುದು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇವನಲ್ಲಿ ದೋಷ ದೊರಕುವುದು ದುರ್ಲಭ. ಅಥವಾ ದೇವಿ, ನೀನು ರಾಘವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುವೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ಈಗಲೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು; ಆಗ ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾಗಲಿ. ದೋಷವಿಲ್ಲದವನನ್ನು, ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಧರ್ಮವಿರೋಧವಾಗಿದ್ದು ಇಂದ್ರನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭಾನನೇ, ರಾಮನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಹಾಳುಮಾಡಿದ್ದು ಸಾಕು; ಲೋಕದ ನಿಂದೆಯಿಂದಲೂ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಳಂಕದಂತೆ ಕಾಣುವುದೂ ಅವನ ಸೌಂದರ್ಯವೇ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೋಷವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ಇಂದ್ರನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವುದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿರ್ದೋಷಿಯ ತ್ಯಾಗ ಅಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮವು ದೇವರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ ಸುಡುತ್ತದೆ ಎಂದಮೇಲೆ ಮರ್ತ್ಯನಾದ ರಾಜನದನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು. ‘ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳು, ಆಗ ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ನ್ಯಾಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರೋಪವಿಲ್ಲದೆ ತೀರ್ಪು ಮಾಡಬಾರದು; ಈ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಪೂರ್ವಕವಾದ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕರೆ.

ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ದಣಿದ ಸ್ವರದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ವಾಣಿಯಿಂದ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪರೂಪಿಣಿಯೇ, ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನಾಗಲೀ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನಾಗಲೀ ನೀನು ಅರಿಯೆ. ಕೀಳು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೀನು ದುರ್ವರ್ತನೆಯವಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ನಿನ್ನ ನಡತೆ ಸಾಧುಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದಿದೆ. ಇಂದು ನಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು; ಎಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬರುವರು. ನೀನಾದರೋ ರಾಜ ಭರತನೊಡನೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿನಗೆ ಸುಖವಾದಂತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮೂರು ಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಕೋಶದಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಸುಖಮಯವಾಗಿಸುವುದು, ಎರಡನೆಯದು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಬಾಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಸುವುದು, ಮೂರನೆಯದು ತಾನೇ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು; ಮೂರೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುವು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೇ ಅವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವನು. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸುಖವಾದಂತೆ ಬಹುಕಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯಾಜಸ್ತುತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾದುದು — ಅವಳು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟು ರಾಜನು ಅವಳಿಗೆ ಅವಳ ಒಂಟಿತನವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രന്റെ ശകാരം നിഷ്ഫലമായി. ഇവിടെ സ്വന്തം പ്രതിജ്ഞയാൽ പീഡിതനായ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ രാജാവ് കണ്ണീരോടെ ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ച് വീണ്ടും സുമന്ത്രനോടുതന്നെ പറഞ്ഞു — ‘സൂതാ, രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ചതുരംഗസൈന്യം രാഘവനെ അനുഗമിക്കാനായി വേഗം ഒരുക്കുക. രൂപംകൊണ്ട് ഉപജീവനം നടത്തുന്ന, വാദ്യം വായിക്കുന്ന സ്ത്രീകളും, മഹാധനികരായ വ്യാപാരികളും നിരന്നുനിന്ന് കുമാരന്റെ സൈന്യത്തെ ശോഭിപ്പിക്കട്ടെ. രാമനെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവർക്കും, അവൻ ആരുടെ വീര്യത്തിൽ രമിക്കുന്നുവോ അവർക്കും പലവിധം ധനം നൽകി അവരെയും ഇതിൽ നിയോഗിക്കുക. മുഖ്യമായ ആയുധങ്ങളും, നഗരവാസികളും, വണ്ടികളും, കാടിനെ അറിയുന്ന വേടന്മാരും കാകുത്സ്ഥനെ പിന്തുടരട്ടെ.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — കൈകേയിയുടെ വരത്തിൽ ‘രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോകട്ടെ’ എന്നു മാത്രമേ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ, ‘ഒറ്റയ്ക്കോ ദരിദ്രനായോ പോകട്ടെ’ എന്നല്ല; അതിനാൽ വരത്തിന്റെ അക്ഷരം പാലിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ പുത്രന്റെ സുഖം രക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ യുക്തി ധർമത്തിനു വിരുദ്ധമല്ല, എന്നാൽ കൈകേയിക്ക് അതു സഹിക്കാനാവുന്നില്ല. സൈന്യത്തിന്റെ ചാതുരംഗ്യം, ഗണികകളുടെയും വ്യാപാരികളുടെയും യാത്ര, ആയുധങ്ങളും വണ്ടികളും അയയ്ക്കൽ — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് വനവാസത്തെ ഒരു വനയാത്രയായി മാറ്റാനാണ് രാജാവ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. വേടന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ്, കാരണം കാട്ടിലെ വഴികളും ജലസ്ഥാനങ്ങളും അറിയുന്നത് അവരാണ്.

രാജാവ് പറയുന്നു — ‘മാനുകളെയും ആനകളെയും വേട്ടയാടിയും, കാട്ടുതേൻ കുടിച്ചും, പലവിധ നദികൾ കണ്ടും അവൻ രാജ്യത്തെ ഓർക്കുകപോലുമില്ല. എന്റെ ധാന്യഭണ്ഡാരവും ധനഭണ്ഡാരവും എന്തുണ്ടോ, അവ രണ്ടും ആളൊഴിഞ്ഞ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന രാമനെത്തന്നെ പിന്തുടരട്ടെ. പുണ്യദേശങ്ങളിൽ യാഗം ചെയ്തും, തക്കതായ ദക്ഷിണകൾ നൽകിയും, ഋഷിമാരുമായി സംഗമിച്ചും അവൻ കാട്ടിൽ സുഖമായി വസിക്കും. മഹാബാഹുവായ ഭരതൻ അയോധ്യയെ പാലിക്കും; ശ്രീമാനായ രാമനാകട്ടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും സമ്പന്നനാക്കപ്പെടട്ടെ.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ മനസ്സിലെ ദ്വന്ദ്വം വ്യക്തമാണ് — വാക്കുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വനവാസം അംഗീകരിക്കുന്നു, ഹൃദയംകൊണ്ടാകട്ടെ ആ വനവാസത്തെത്തന്നെ ഒരു ഉത്സവമാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘രാജ്യത്തെ ഓർക്കുകയില്ല’ എന്ന വാക്ക് യഥാർഥത്തിൽ അച്ഛന്റെ തന്നെ ആശ്വാസമാണ്, രാമന്റേതല്ല; രാമൻ രാജ്യത്തെ നേരത്തേതന്നെ മറന്നുകഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘യാഗം ചെയ്തും തക്കതായ ദക്ഷിണകൾ നൽകിയും’ എന്ന വാക്കുകളിലൂടെ രാജാവ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭണ്ഡാരം അവിടെ ഭോഗത്തിനല്ല, യാഗത്തിലൂടെയും ദാനത്തിലൂടെയും ധർമത്തിനായാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടേണ്ടത്; അങ്ങനെ വനവാസവും രാജധർമത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായിത്തീരും.

കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കൈകേയിക്ക് ഭയമുണ്ടായി; അവളുടെ മുഖം വരണ്ടു, ശബ്ദം തടഞ്ഞു. വിഷണ്ണയും പരിഭ്രാന്തയുമായി, വരണ്ട മുഖത്തോടെ അവൾ രാജാവിനു നേരെ തിരിഞ്ഞ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘സാധോ, മട്ട് ഊറ്റിക്കുടിച്ച മദ്യംപോലെ, ധനമൊഴിഞ്ഞ് തീർത്തും രുചിയില്ലാത്തതും ശൂന്യവുമായ രാജ്യം ഭരതൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല.’ ലജ്ജ കൈവിട്ട കൈകേയി അതിദാരുണമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദശരഥരാജാവ് വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവളോടു പറഞ്ഞു — ‘അഹിതകാരിണീ, നുകത്തിൽ കെട്ടിയിട്ട് ഭാരം വലിക്കുന്ന എന്നെത്തന്നെ എന്തിന് കുത്തിനോവിക്കുന്നു? ഈ അനാര്യമായ കൃത്യം തുടങ്ങിയപ്പോൾതന്നെ നീ എന്തുകൊണ്ട് അതു തടഞ്ഞില്ല?’ ഇവിടെ കവി കൈകേയിയുടെ മൂന്നു ശാരീരികലക്ഷണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — ഭയം, മുഖശോഷം, സ്വരഭംഗം; ലോഭത്തിന് അതിരില്ലല്ലോ, അതിനാൽ രണ്ടു വരങ്ങളും കിട്ടിയിട്ടും അവൾ ശങ്കിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ ആക്ഷേപത്തിൽ രഥത്തിന്റെ രൂപകമുണ്ട് — നുകത്തിൽ കെട്ടപ്പെട്ടവനാണ് ഭാരം വലിക്കുന്നത്; അവനെ വീണ്ടും ചാട്ടകൊണ്ട് അടിക്കുന്നത് ക്രൂരതയാണ്. ‘നേരത്തേതന്നെ എന്തുകൊണ്ട് തടഞ്ഞില്ല’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു — തടയുകയായിരുന്നു ഉദ്ദേശ്യമെങ്കിൽ വരം വാങ്ങുന്ന സമയത്തുതന്നെ അതു പറയേണ്ടതായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ഭാരം ഏൽപ്പിച്ചശേഷം വീണ്ടും തടസ്സം ഉചിതമല്ല.

കോപം കലർന്ന ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് സുന്ദരിയായ കൈകേയി ഇരട്ടി കോപിച്ച് രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങയുടെതന്നെ വംശത്തിൽ സഗരൻ അസമഞ്ജൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ മൂത്ത പുത്രനെ പുറത്താക്കി; അതുപോലെ ഇവനും പോകേണ്ടതാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ദശരഥരാജാവ് ‘ധിക്’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു; ജനങ്ങളെല്ലാം ലജ്ജിതരായി, അവളാകട്ടെ അതു മനസ്സിലാക്കിയില്ല. ‘മനസ്സിലാക്കിയില്ല’ എന്ന രണ്ടു വാക്കുകളിലൂടെ കവി അവളുടെ മോഹത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കുന്നു — ധിക്കാരത്തിന്റെ അർഥംപോലും അവൾ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. സഗരന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം അവളുടെ കുതർക്കമാണ്, കാരണം അസമഞ്ജൻ ദുഷ്കർമംകൊണ്ടാണ് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്, രാമനാകട്ടെ നിർദോഷനാണ്; ഈ ഭേദംതന്നെയാണ് സിദ്ധാർഥൻ തുടർന്ന് വ്യക്തമാക്കാൻ പോകുന്നത്. ‘ധിക്’ എന്ന ഒറ്റ അക്ഷരം മാത്രമാണ് രാജാവിന്റെ മറുപടി — ശോകത്താൽ വാക്ക് ക്ഷയിച്ചു, കോപത്താൽ വാചകം തടയപ്പെട്ടു; ഇത്രകൊണ്ടുതന്നെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിസ്സഹായത ആവിഷ്കരിക്കുന്നു.

അവിടെ സിദ്ധാർഥൻ എന്നു പേരുള്ള വൃദ്ധനായ ഒരു മഹാമാത്യനുണ്ടായിരുന്നു — ശുചിയും രാജാവിന് ഏറെ ബഹുമാന്യനുമായവൻ; അദ്ദേഹം കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അസമഞ്ജൻ വഴിയിൽ കളിക്കുന്ന കുട്ടികളെ പിടിച്ച് സരയുവിൽ എറിഞ്ഞ് രസിക്കുമായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവൻ ദുർബുദ്ധിയായി. അതു കണ്ട് നഗരവാസികളെല്ലാം കോപിച്ച് രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — രാഷ്ട്രവർധനാ, ഒന്നുകിൽ അസമഞ്ജനെ മാത്രം തിരഞ്ഞെടുക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ ഞങ്ങളെ. അപ്പോൾ രാജാവ് അവരോടു ചോദിച്ചു — ഈ ഭയത്തിന് എന്താണ് കാരണം? രാജാവ് ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ പ്രജകൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ഇവൻ കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഞങ്ങളുടെ മക്കളെ, പരിഭ്രാന്തചിത്തരായ ബാലന്മാരെ, സരയുവിൽ എറിഞ്ഞ് മൂഢതകൊണ്ട് അളവറ്റ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സിദ്ധാർഥന്റെ കൗശലം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവളുടെതന്നെ ദൃഷ്ടാന്തം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു, അങ്ങനെ അതിന്റെ അനൗചിത്യം അവൾ സ്വയം കാണട്ടെ എന്ന്. വാർധക്യം, ശൗചം, രാജാവിന്റെ ബഹുമാനം — ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ സിദ്ധാർഥന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രാമാണ്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു. പൗരന്മാരുടെ വാക്കുകളും ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — അവർ സ്വാർഥം പറയുന്നില്ല, മറിച്ച് മക്കളുടെ വധത്തിൽനിന്ന് രക്ഷ യാചിക്കുകയാണ്.

‘പ്രജകളുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ നരാധിപൻ അവർക്ക് പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അഹിതകാരിയായ ആ പുത്രനെ ഉപേക്ഷിച്ചു. ഭാര്യയോടും പരിവാരത്തോടുംകൂടി അവനെ വേഗം വാഹനത്തിൽ കയറ്റി, ‘ഇവൻ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ നാടുകടത്തപ്പെടേണ്ടവനാണ്’ എന്ന് അച്ഛൻ അവരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. ആ അസമഞ്ജൻ കൈക്കോട്ടും കുട്ടയുമെടുത്ത് മലയിടുക്കുകൾ കണ്ടു, പാപകർമം ചെയ്തവനെപ്പോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും അലഞ്ഞുനടന്നു. ഇങ്ങനെയാണ് അതിധാർമികനായ സഗരരാജാവ് അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചത്. രാമനാകട്ടെ എന്തു പാപമാണ് ചെയ്തത്, ഇങ്ങനെ തടയപ്പെടാൻ?’ ഇവിടെ സിദ്ധാർഥന്റെ തർക്കം പൂർണമാണ് — ഉപേക്ഷയുടെ കാരണം പാപമാണ്, അച്ഛന്റെ ഇഷ്ടമല്ല; അസമഞ്ജൻ ബാലഹത്യ കാരണമാണ് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്, രാമനിൽ അങ്ങനെയൊരു ദോഷവുമില്ല. ‘അതിധാർമികൻ’ എന്ന സഗരന്റെ വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — ധാർമികനായ രാജാവും പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ കാരണമുണ്ടെങ്കിൽ മാത്രം. ‘കൈക്കോട്ടും കുട്ടയുമെടുത്ത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അസമഞ്ജന്റെ ദൈന്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — രാജകുമാരനായിട്ടും അവൻ ഒരു കൈക്കോട്ടും കുട്ടയും മാത്രമെടുത്ത് മലയിടുക്കുകളിൽ അലയുന്നു; ഇതാണ് നാടുകടത്തലിന്റെ യഥാർഥ നിഴൽ.

സിദ്ധാർഥൻ പറയുന്നു — ‘രാഘവനിൽ ഒരു ദുർഗുണവും ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല; ചന്ദ്രനിൽ കളങ്കമില്ലാത്ത അവസ്ഥപോലെ ഇവനിൽ ഒരു കുറ്റം കണ്ടെത്തുക ദുർലഭമാണ്. അല്ലെങ്കിൽ ദേവീ, രാഘവനിൽ നീ എന്തെങ്കിലും ദോഷം കാണുന്നുവെങ്കിൽ അതു സത്യമായി ഇന്നു പറയുക; അപ്പോൾ രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെടും. ദോഷമില്ലാത്തവനും സന്മാർഗത്തിൽ നിരതനുമായവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ധർമവിരുദ്ധമാകയാൽ ഇന്ദ്രന്റെപോലും തേജസ്സിനെ ദഹിപ്പിക്കും. അതിനാൽ ശുഭാനനേ, രാമന്റെ ശ്രീയെ നീ നശിപ്പിക്കുന്നതു മതി; ലോകരുടെ അപവാദത്തിൽനിന്നും നീ നിന്നെ രക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്.’ ഇവിടത്തെ ചന്ദ്രോപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — ചന്ദ്രനിൽ കളങ്കംപോലെ കാണുന്നതുപോലും അതിന്റെ സൗന്ദര്യംതന്നെയാണ്; അതുപോലെ രാമനിൽ ദോഷം അന്വേഷിക്കാൻപോലും സാധ്യമല്ല. ‘ഇന്ദ്രന്റെപോലും തേജസ്സിനെ ദഹിപ്പിക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സിദ്ധാർഥൻ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു — നിർദോഷനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അധർമമാണ്, അധർമം ദേവരാജന്റെപോലും തേജസ്സിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ മർത്യനായ രാജാവിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ‘ദോഷം പറയുക, എന്നിട്ട് രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെടട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ന്യായത്തിന്റെ മാർഗംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — ആരോപണമില്ലാതെ വിധി പാടില്ല; ഈ വാക്യരചന സഭയിൽ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള വിചാരണയ്ക്കുള്ള ആഹ്വാനമാണ്.

സിദ്ധാർഥന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഏറെ തളർന്ന സ്വരത്തിൽ, ശോകത്താൽ തകർന്ന വാക്കുകളോടെ രാജാവ് കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പാപരൂപിണീ, ഈ വാക്കുകൾ നിനക്ക് ഇഷ്ടമല്ല; എന്റെയോ നിന്റെതന്നെയോ ഹിതം നീ അറിയുന്നില്ല. നീചമായ മാർഗം സ്വീകരിച്ച് നീ ദുഷ്ചേഷ്ടയുള്ളവളായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; നിന്റെ പ്രവൃത്തി സന്മാർഗത്തിൽനിന്ന് അകന്നുപോയി. ഇന്നു ഞാൻതന്നെ രാജ്യവും സുഖവും ധനവും ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ അനുഗമിക്കും; എല്ലാവരും ഞങ്ങളോടൊപ്പം പോരും. നീയാകട്ടെ രാജാവായ ഭരതനോടൊപ്പം ദീർഘകാലം ഇഷ്ടംപോലെ രാജ്യം അനുഭവിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ രാജാവിന്റെ ക്രമമായ മൂന്നു ശ്രമങ്ങൾ കാണാം — ഒന്നാമത്, സൈന്യവും ഭണ്ഡാരവുംകൊണ്ട് രാമന്റെ വനവാസം സുഖകരമാക്കാൻ; രണ്ടാമത്, സിദ്ധാർഥനിലൂടെ കൈകേയിയെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ; മൂന്നാമത്, സ്വയം രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ; മൂന്നും നിഷ്ഫലമാകും, കാരണം രാമൻതന്നെ അവയെ നിരസിക്കും. അവസാനവാക്യത്തിലെ ‘ദീർഘകാലം ഇഷ്ടംപോലെ രാജ്യം അനുഭവിക്കുക’ എന്ന വാക്ക് വ്യാജസ്തുതിയുടെ രൂപത്തിൽ ഏറ്റവും കയ്പേറിയതാണ് — അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുതന്നെ നൽകിക്കൊണ്ട് രാജാവ് അവൾക്ക് അവളുടെ ഏകാന്തതതന്നെയാണ് സമ്മാനിക്കുന്നത്.

In the previous sarga Sumantra's rebuke had come to nothing. Now the Ikṣvāku king, tormented by his own promise, drew a long, tearful breath and spoke to Sumantra again. "Charioteer, have an army of all four divisions, well supplied with treasure, made ready at once to go with Rāghava. Let courtesans and women of pleasant speech, and wealthy merchants with their goods well displayed, make the prince's columns splendid. Give generous gifts to all who depend on him and to those who delight in his courage, and assign them to the train as well. Let the best weapons go with Kākutstha, and townspeople, carts, and hunters who know the forest well." The king's reasoning deserves thought: Kaikeyī's boon had said only that Rāma should go to the forest, not that he should go alone or penniless, so while keeping to the letter of the boon he hoped to secure his son's comfort. The plan did not violate dharma, but Kaikeyī could not bear it. With an army of four divisions, courtesans and merchants, weapons and carts, the king wanted to turn the exile into something like a royal progress through the forest. Mentioning the hunters is especially apt, for they are the ones who know the forest paths and where water is to be found.

"Hunting deer and elephants, drinking the honey of the woods and seeing all kinds of rivers, he will not remember the kingdom," the king said. "Let whatever granary and treasury I have follow Rāma as he lives in the lonely forest. Sacrificing in holy places, giving proper fees to the priests and meeting with the seers, he will live happily in the forest. Mighty-armed Bharata will look after Ayodhyā, but let glorious Rāma be supplied with everything he could wish for." The king's divided mind is plain here: with his lips he accepts the exile, but in his heart he wants to turn it into a festival. "He will not remember the kingdom" is really a comfort to the father rather than to Rāma, for Rāma had already put the kingdom out of his mind. And by speaking of sacrifices and priests' fees, the king suggests that the treasure would be used there not for pleasure but for dharma, through sacrifice and giving, so that even the exile would become a form of royal duty.

While Kākutstha was saying this, fear came over Kaikeyī; her mouth went dry and her voice choked. Dejected and frightened, her face parched, she turned to the king and said: "Good sir, Bharata will not accept a kingdom stripped of its wealth, as empty and tasteless as liquor whose strength has been drunk off." When Kaikeyī, all shame thrown aside, had spoken so cruelly, King Daśaratha said to the large-eyed woman: "Hostile woman, why do you goad me when you have yoked me to the load and I am already pulling it? Why did you not stop this ignoble thing before you began it?" The poet names three bodily signs in Kaikeyī, fear, a dry mouth and a broken voice; greed knows no limit, so even with her two boons granted she was afraid. The king's reproach uses the image of a cart: the one yoked to the load is already pulling, and to whip him as well is sheer cruelty. And by asking why she did not object before, he shows that if she meant to forbid this, she should have said so when she took her boons; now that she had laid the burden on him, it was wrong to hinder him again.

Hearing the angry words he spoke, the lovely Kaikeyī grew twice as angry and said to the king: "In your own family Sagara shut out his eldest son, the one called Asamañja; this one should go in just the same way." At this King Daśaratha said only "Shame!" Everyone there was ashamed, but she did not understand. "She did not understand" shows how deep her delusion was: she did not even grasp what the cry of shame meant. The example of Sagara was faulty reasoning, for Asamañja was cast out for his crimes while Rāma was blameless, and this is the very difference Siddhārtha will make clear. "Shame!" was the king's whole reply: grief had drained his voice and anger choked his words, and with that single word the poet conveys his helplessness.

There was an aged minister there named Siddhārtha, upright and highly respected by the king, and he said to Kaikeyī: "Asamañja used to seize children playing in the road and throw them into the Sarayū, and enjoyed doing it; he was an evil-minded man. When they saw this, all the townspeople went angrily to the king and said, 'You who make the kingdom prosper, choose: Asamañja alone, or us.' The king asked them, 'What is the cause of this fear?' And when the king questioned them, the people answered: 'He seizes our little sons at their play and, when they are wild with terror, throws them into the Sarayū, and in his folly he takes the greatest pleasure in it.'" Siddhārtha's skill is worth seeing here: he does not condemn Kaikeyī, but tells her own example in full, so that she might see for herself how unfitting it was. His age, his integrity and the king's high regard for him, three qualities, establish the authority of his words. And notice what the townspeople said: they were not asking for anything for themselves, only for protection for their children's lives.

"Hearing what his people said, the king, wishing to do what they wanted, cast off his wicked son. He had him quickly put in a carriage with his wife and belongings and ordered, 'Let him be banished for as long as he lives.' Asamañja took a spade and a basket and roamed the mountain wilds, wandering in every direction like the evildoer he was. That is how the most righteous King Sagara cast him off. But what sin has Rāma committed, that he should be shut out like this?" Here Siddhārtha's argument is complete: the reason for casting out a son must be sin, not a father's whim; Asamañja was cast out for killing children, and there was no such fault in Rāma. Calling Sagara "most righteous" carries weight too: even a righteous king casts off a son, but only for cause. And the spade and basket show Asamañja's wretchedness, a prince wandering the mountain wilds with nothing but a spade and a basket; that is what banishment really looks like.

"We can see no fault at all in Rāghava," Siddhārtha said. "Sin is as hard to find in him as a stain on the moon. Or, my lady, if you do see some fault in Rāghava, tell us truly today what it is, and then let Rāma be banished. To cast off a man who has done no wrong and keeps to the good path is against dharma, and it would burn away the splendour even of Indra. So give up, lovely one, this attack on Rāma's fortune, and guard yourself against the world's condemnation." The image of the moon is subtle: even what looks like a stain on the moon is part of its beauty, and in the same way no fault can even be found in Rāma. "It would burn away even Indra's splendour" is a warning: casting off an innocent man is unrighteous, and unrighteousness scorches even the king of the gods, let alone a mortal king. And "name the fault, then let Rāma be banished" points to the way of justice: no verdict without a charge. His words are a call, before the whole assembly, for a judgement based on proof.

Hearing Siddhārtha's words, the king, his voice grown very weary, spoke to Kaikeyī in words broken with grief. "You will have none of this, wicked woman; you know neither my good nor your own. You have taken a wretched road and your conduct is vile; it has strayed from the path of the good. Today I will give up my kingdom, my happiness and my wealth, and follow Rāma myself, and all these people will go with us. You alone, with Bharata as king, may enjoy the kingdom at your ease for as long as you like." With this the sarga ends. Three efforts of the king are seen one after another in this sarga: first to make Rāma's exile comfortable with an army and treasure, then to turn Kaikeyī back through Siddhārtha, and finally to follow Rāma himself. All three will fail, because Rāma himself will refuse them. The last words, "enjoy the kingdom at your ease for as long as you like", are bitterest of all, praise that is really reproach: by giving her exactly what she wanted, the king was giving her nothing but her own loneliness.