पूर्वसर्गे राजा मूर्च्छितः पतितः, सुमन्त्रः अपि मूर्च्छां गतः। अत्र सः लब्धसंज्ञः उत्थाय सहसा शिरः निधूय पुनः पुनः निःश्वस्य, पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य, दन्तान् च कटकटाय्य स्थितः। तस्य लोचने कोपेन संरक्ते जाते, मुखस्य पूर्वोचितः वर्णः च जहत्। कोपाभिभूतः सः सहसा अशुभं संतापं गतः। दशरथस्य मनःस्थितिं समीक्षमाणः सः सूतः तीक्ष्णैः वाक्शरैः कैकेय्याः हृदयं कम्पयन् इव, अनुपमैः अशुभैः वाक्यवज्रैः तस्याः सर्वाणि मर्माणि निर्भिन्दन् इव प्रत्यभाषत। अत्र कविः त्रीणि आयुधानि रूपकेण दर्शयति — शराः, वज्राणि, मर्मभेदः इति; वाणी हि अस्त्रात् तीक्ष्णतरा। ज्ञातव्यं च यत् सुमन्त्रः सारथिमात्रं न, अपि तु राज्ञः अन्तरङ्गः मन्त्री; अतः तस्य भर्त्सनायां राजभक्तेः अधिकारः विद्यते। ‘दशरथस्य मनः समीक्षमाणः’ इति पदेन सूच्यते — सः स्वयं न क्रुध्यति, स्वामिनः अनुक्तं दुःखम् एव वाचा प्रकटयति। मुखवर्णस्य परिवर्तनं, नेत्रयोः रक्तता, दन्तघर्षणम्, हस्तमर्दनम् इति चत्वारि क्रोधचिह्नानि कविना क्रमेण गणितानि; एतैः एव सूच्यते यत् सुमन्त्रस्य वचनं न सहसा उत्थितम्, अपि तु दीर्घकालं संचितस्य आक्रोशस्य स्फोटः।

सुमन्त्रः अवदत् — ‘यया त्वया स्थावरस्य चरस्य च सर्वस्य जगतः भर्ता राजा दशरथः स्वयम् एव त्यक्तः, तस्याः तव देवि इह किञ्चित् अपि अकार्यतमं नास्ति; अतः अहं त्वां पतिघ्नीम्, अन्ततः कुलघ्नीम् अपि मन्ये। यः महेन्द्रः इव अजय्यः, अचलः इव दुष्प्रकम्प्यः, महोदधिः इव अक्षोभ्यः, तं त्वं स्वैः कर्मभिः संतापयसि। भर्तारं वरदं पतिं दशरथं मा अवमंस्थाः; नारीणां भर्तुः इच्छा हि पुत्रकोट्याः अपि विशिष्यते। नृपक्षये वयसा एव पुत्राः राज्यानि प्राप्नुवन्ति — एषा कुलपरम्परा; तां त्वम् अस्मिन् इक्ष्वाकुकुलनाथे जीवति एव लोपयितुम् इच्छसि।’ अत्र उपमात्रयेण राज्ञः अजेयत्वं, स्थैर्यं, गाम्भीर्यं च सूचितम्; तथाविधः अपि सः स्त्रियाः एकेन वरेण संतप्तः इति दोषस्य गुरुता दर्श्यते। ‘भर्तुः इच्छा पुत्रकोट्याः विशिष्यते’ इति वचनेन च सुमन्त्रः कैकेय्याः मूलं भ्रमं स्पृशति — सा पुत्रस्य राज्यं पत्युः वचनात् अधिकं मन्यते। ‘इक्ष्वाकुकुलनाथे’ इति सम्बोधनेन च सः सूचयति — यं त्वं पीडयसि सः न केवलं तव पतिः, अपि तु समग्रस्य कुलस्य नाथः; तस्य अपमानः कुलस्य एव अपमानः।

सुमन्त्रः आह — ‘ते पुत्रः भरतः राजा भवतु, सः एव मेदिनीं शास्तु; वयं तु तत्र गमिष्यामः यत्र रामः गमिष्यति। ते विषये कश्चित् अपि ब्राह्मणः वस्तुं न अर्हति — तादृशम् अमर्यादं कर्म त्वम् अद्य करिष्यसि। नूनं सर्वे वयं रामनिषेवितम् एव मार्गं गमिष्यामः। सर्वैः बान्धवैः साधुभिः ब्राह्मणैः च सदा त्यक्ता या त्वम्, तस्याः तव देवि राज्यलाभेन का प्रीतिः भविष्यति? तथाविधम् अमर्यादं कर्म त्वं कर्तुं चिकीर्षसि।’ अत्र सुमन्त्रः कैकेयीं तर्केण एव पराजेतुम् इच्छति — राज्यं हि प्रजाभिः सह एव राज्यम्; यदि प्रजा ब्राह्मणाः बान्धवाः च सर्वे रामम् अनुगच्छेयुः, तर्हि भरतस्य हस्ते शून्यं नगरम् एव अवशिष्येत। एषा एव भीषणा अग्रिमे सर्गे कैकेय्याः ‘पीतमण्डां सुराम् इव राज्यं भरतः न अभिपत्स्यते’ इति उत्तरस्य पूर्वरूपम्। ब्राह्मणानां निवासाभावः अपि महान् दोषः — यस्मिन् देशे ब्राह्मणाः न वसन्ति तत्र यज्ञाः स्वाध्यायः धर्मश्च निवर्तन्ते; अतः सुमन्त्रस्य वचनं न केवलं भर्त्सनम्, अपि तु राष्ट्रस्य विनाशस्य पूर्वसूचना।

सुमन्त्रः आह — ‘यस्याः ते वृत्तम् ईदृशम्, तस्याः एवम् आचरन्त्याः सत्याः सद्यः मेदिनी न विवृता भवति — एतत् आश्चर्यम् इव अहं पश्यामि। महाब्रह्मर्षिभिः सृष्टाः ज्वलन्तः भीमदर्शनाः धिक्कारपूर्णाः वाग्दण्डाः रामप्रव्राजने स्थितां त्वां न हिंसन्ति — एतत् अपि आश्चर्यम्। कुठारेण आम्रं छित्त्वा निम्बं कः परिचरेत्? यः च एनं निम्बं पयसा सिञ्चेत्, तथापि सः मधुरः न एव भवेत्। देवि, यथा मातुः तथा एव तव अभिजात्यम् इति अहं मन्ये; लोके निगदितं वचः अस्ति — निम्बात् क्षौद्रं न स्रवति।’ आम्रनिम्बदृष्टान्तेन सुमन्त्रः द्विधा अर्थं सूचयति — रामः आम्रः, भरतः न निम्बः; अपि तु कैकेय्याः बुद्धिः एव निम्बः। यस्य स्वभावः तिक्तः तं क्षीरेण सिक्त्वा अपि मधुरं कर्तुं न शक्यते; तथा एव कुलसंस्कारेण अपि दुर्वासना न नश्यति। एतेन च अग्रिमस्य केकयराजोपाख्यानस्य भूमिका बध्यते। ‘मेदिनी न विवृता’ इति वचनम् अपि मननीयम् — पुराणेषु महापापे कृते पृथिवी विदीर्यते इति प्रसिद्धिः; तस्याः अभावेन सुमन्त्रः स्वस्य विस्मयं, लोकस्य च असहायताम् एकदा एव प्रकटयति।

सुमन्त्रः पुराणं वृत्तं कथयति — ‘तव मातुः असद्ग्राहं वयं पूर्वं यथाश्रुतं विद्मः। कश्चित् वरदः साधुः ते पितुः अनुत्तमं वरं ददौ; तेन वरेण सः वसुधाधिपः सर्वभूतरुतज्ञः अभवत्, तिर्यग्गतानां भूतानाम् अपि वचः तस्य विदितम् आसीत्। एकदा शयने भूरिवर्चसः जृम्भनामकस्य पक्षिणः विरुतात् तव पितुः तस्य अभिप्रायः विदितः; सः च तत्र बहुधा अहसत्। तदा ते जननी क्रुद्धा, मृत्युपाशम् एव अभीप्सती सती अवदत् — सौम्य नृपते, ते हासं जिज्ञासामि इति। नृपः तां देवीम् उवाच — यदि ते हासं शंसामि, ततः मे सद्यः मरणं भविष्यति, न संशयः। तथापि ते माता पुनः केकयम् अब्रवीत् — शंस मे; जीव वा मा वा, न त्वं मां प्रहसिष्यसि इति। प्रियया तथा उक्तः सः केकयः पृथिवीपतिः तस्मै वरदाय तम् अर्थं तत्त्वतः कथयामास।’ अत्र ‘मृत्युपाशम् अभीप्सती’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति — सा न अज्ञानात्, अपि तु दुराग्रहेण एव पत्युः मरणं याचते। एषा एव वृत्तिः कैकेय्यां पुनः उदिता इति सुमन्त्रस्य अभिप्रायः। उपाख्यानम् इदं कथामात्रं न — तत्र च अत्र च समानः क्रमः दृश्यते: पत्नी वरं ज्ञातुम् इच्छति, पतिः प्रतिषेधति, सा हठं न मुञ्चति, अन्ते च कुलस्य हानिः भवति।

‘ततः सः वरदः साधुः राजानं प्रत्यभाषत — महीपते, इयं म्रियतां वा ध्वंसतां वा, त्वं तु एनां मा शंसीः इति। तस्य प्रसन्नमनसः वचः श्रुत्वा सः नृपः ते मातरं शीघ्रम् एव निरस्य कुबेरवत् विजहार। तथा त्वम् अपि पापदर्शिनी सती मोहात् इमम् असद्ग्राहं दुर्जनाचरिते पथि राजानं प्रति करोषि। अत्र मे अयं लौकिकः प्रवादः सत्यः प्रतिभाति — नराः पितॄन् समनुजायन्ते, अङ्गनाः तु मातरम्।’ अत्र त्रयः अंशाः द्रष्टव्याः — प्रथमं साधोः निर्णयः, यत् दुराग्रहिणी पत्नी त्याज्या एव; द्वितीयं राज्ञः कर्म, यत् सः शोकं न कृत्वा कुबेरवत् सुखेन विजहार; तृतीयं च सुमन्त्रस्य अनुमानम्, यत् कैकेयी मातुः एव स्वभावं प्राप्ता। प्रवादः अयं भर्त्सनायाः शिखरम् — सा न केवलं दोषं करोति, अपि तु दोषः तस्याः जन्मसिद्धः इति। किन्तु सुमन्त्रः अत्र एव न विरमति; निन्दानन्तरं सः उपदेशं प्रति प्रवर्तते, यतः तस्य प्रयोजनं न कैकेय्याः पराजयः, अपि तु रामस्य रक्षणम्।

सुमन्त्रः वदति — ‘एवं मा भव; वसुधाधिपः यत् आह तत् गृहाण। इह भर्तुः इच्छाम् उपास्व, अस्य जनस्य च गतिः भव। पापैः प्रोत्साहिता त्वं देवराजसमप्रभं लोकभर्तारं भर्तारम् असद्धर्मे मा उपादधाः। हे देवि, राजीवलोचनः श्रीमान् दशरथः राजा अनघः; सः प्रतिज्ञातं मिथ्या न करिष्यति।’ ‘अस्य जनस्य गतिः भव’ इति वचनं विशेषतः मननीयम् — यत् स्थानं कैकेयी अद्य नाशयति तत् एव तस्याः वस्तुतः अधिकारः; राज्ञी हि प्रजायाः शरणम्, न तु तस्याः विपत्तिहेतुः। ‘पापैः प्रोत्साहिता’ इति पदेन सुमन्त्रः तस्यै मार्गम् अपि ददाति — यदि सा मन्थरादीनां दोषम् अङ्गीकुर्यात् तर्हि निवर्तितुं शक्नुयात्; किन्तु सा तम् अपि मार्गं न गृह्णाति।

सुमन्त्रः आह — ‘रामः ज्येष्ठः, वदान्यः, कर्मण्यः, स्वधर्मस्य रक्षिता, जीवलोकस्य च रक्षिता, बली च; सः अभिषिच्यताम्। देवि, यदि रामः पितरं नृपं विहाय वनं याति, तर्हि लोके ते महान् परिवादः चरिष्यति। राघवः स्वराज्यं पातु, त्वं च विगतज्वरा भव; राघवात् अन्यः कश्चित् अस्मिन् पुरवरे वसन् क्षमः नास्ति। रामे यौवराज्यस्थे सति महेष्वासः राजा दशरथः पूर्ववृत्तम् अनुस्मरन् स्वयम् एव वनं प्रवेक्ष्यति।’ अन्तिमम् एतत् वचनं सुमन्त्रस्य अन्तिमम् अस्त्रम् — रामस्य अभिषेकेण एव राज्ञः वानप्रस्थः स्वयम् आगमिष्यति, न तु रामस्य वनवासः आवश्यकः; इक्ष्वाकूणां हि कुलधर्मः एषः, यत् वृद्धः राजा पुत्रे राज्यं निधाय वनं गच्छति। किन्तु सा एतत् अपि न शृणोति।

इति राजसंसदि सान्त्वैः तीक्ष्णैः च वचनैः कृताञ्जलिः सुमन्त्रः कैकेयीं भूयः भूयः संक्षोभयामास। तथापि सा देवी नैव क्षुभ्यति स्म, न च परिदूयते स्म; तस्याः मुखवर्णस्य अपि तदा कापि विक्रिया न लक्ष्यते स्म। एतेन सर्गः समाप्यते — भर्त्सना निष्फला जाता, अग्रिमे च सर्गे स्वयं राजा सेनां कोशं च रामेण सह प्रेषयितुम् उद्यंस्यते। अन्तिमश्लोके त्रयाणां निषेधानां पुनरुक्तिः (न क्षुभ्यते, न परिदूयते, न विक्रिया लक्ष्यते) कैकेय्याः पाषाणसदृशं हृदयं दर्शयति।

గత సర్గలో రాజు మూర్ఛపోయి పడిపోయాడు, సుమంత్రుడు కూడా మూర్ఛపోయాడు. ఇక్కడ స్పృహ వచ్చి లేచిన అతడు ఒక్కసారిగా తల విదిలించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి, చేతితో చేతిని నలుపుకొంటూ, పళ్ళు కొరుకుతూ నిలిచాడు. అతని కళ్ళు కోపంతో ఎర్రబారాయి, ముఖం తన సహజమైన రంగును కోల్పోయింది. కోపానికి లోనైన అతడు ఒక్కసారిగా అశుభమైన సంతాపాన్ని పొందాడు. దశరథుని మనఃస్థితిని గమనిస్తూ ఆ సూతుడు తీక్ష్ణమైన మాటల బాణాలతో కైకేయి హృదయాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లు, సాటిలేని అశుభమైన మాటల వజ్రాలతో ఆమె మర్మస్థానాలన్నింటినీ భేదిస్తున్నట్లు బదులు పలికాడు. ఇక్కడ కవి మూడు ఆయుధాలను రూపకంగా చూపుతున్నాడు — బాణాలు, వజ్రాలు, మర్మభేదనం; వాక్కు అస్త్రం కంటే తీక్ష్ణమైనది కదా. సుమంత్రుడు కేవలం సారథి మాత్రమే కాదు, రాజుకు అంతరంగమంత్రి అని తెలుసుకోవాలి; కాబట్టి అతని నిందలో రాజభక్తి వల్ల వచ్చిన అధికారం ఉంది. ‘దశరథుని మనస్సును గమనిస్తూ’ అనే పదంతో సూచించబడుతున్నది — అతడు తానుగా కోపించడం లేదు, యజమాని చెప్పని దుఃఖాన్నే మాటలతో వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. ముఖవర్ణం మారడం, కళ్ళు ఎర్రబారడం, పళ్ళు కొరకడం, చేతులు నలుపుకోవడం — ఈ నాలుగు క్రోధచిహ్నాలను కవి వరుసగా లెక్కించాడు; వీటితోనే సుమంత్రుని మాట అకస్మాత్తుగా పుట్టినది కాదని, చాలాకాలంగా పోగుపడిన ఆక్రోశపు విస్ఫోటనమని సూచించబడుతున్నది.

సుమంత్రుడు అన్నాడు — ‘స్థావరజంగమాత్మకమైన సమస్త జగత్తుకూ భర్త అయిన దశరథ మహారాజును నువ్వే స్వయంగా విడిచిపెట్టావు కాబట్టి, దేవీ, నువ్వు ఇక్కడ చేయలేని అకార్యమంటూ ఏదీ లేదు; కాబట్టి నిన్ను పతిఘాతినిగా, చివరకు కులఘాతినిగా కూడా భావిస్తున్నాను. మహేంద్రునిలా జయింపరానివాడూ, పర్వతంలా కదల్చరానివాడూ, మహాసముద్రంలా క్షోభింపరానివాడూ అయిన ఆయనను నువ్వు నీ పనులతో సంతాపపెడుతున్నావు. వరాలిచ్చే భర్త అయిన పతి దశరథుని అవమానించకు; స్త్రీలకు భర్త కోరిక కోటిమంది పుత్రులకంటే కూడా మిన్న. రాజు గతించిన తరువాత వయస్సు క్రమంలోనే పుత్రులు రాజ్యాలను పొందుతారు — ఇదే కులపరంపర; ఈ ఇక్ష్వాకుకులనాథుడు జీవించి ఉండగానే దానిని నువ్వు లోపింపజేయాలనుకుంటున్నావు.’ ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలతో రాజు అజేయత్వమూ, స్థైర్యమూ, గాంభీర్యమూ సూచించబడ్డాయి; అలాంటివాడైనా ఒక స్త్రీ ఒక్క వరంతో సంతప్తుడయ్యాడని దోషపు గురుత్వం చూపబడుతున్నది. ‘భర్త కోరిక కోటిమంది పుత్రులకంటే మిన్న’ అనే మాటతో సుమంత్రుడు కైకేయి మూలభ్రాంతిని తాకుతున్నాడు — ఆమె కుమారుని రాజ్యాన్ని పతి మాటకంటే అధికంగా భావిస్తున్నది. ‘ఇక్ష్వాకుకులనాథుడు’ అనే సంబోధనతో అతడు సూచిస్తున్నాడు — నువ్వు పీడిస్తున్నవాడు కేవలం నీ పతి కాదు, సమస్త కులానికీ నాథుడు; అతనికి అవమానం కులానికే అవమానం.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘నీ కుమారుడు భరతుడు రాజు కావచ్చు, అతడే భూమిని పాలించవచ్చు; మేము మాత్రం రాముడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడికే వెళ్తాం. నీ రాజ్యంలో ఏ బ్రాహ్మణుడూ నివసించడానికి ఇష్టపడడు — అంతటి మర్యాదలేని పనిని నువ్వు ఈరోజు చేయబోతున్నావు. నిశ్చయంగా మేమందరం రాముడు సేవించిన దారిలోనే వెళ్తాం. బంధువులందరిచేతా, సత్పురుషులచేతా, బ్రాహ్మణులచేతా ఎల్లప్పుడూ విడువబడే నీకు, దేవీ, రాజ్యలాభంతో ఏం ప్రీతి కలుగుతుంది? అంతటి మర్యాదలేని పని చేయాలని నువ్వు కోరుకుంటున్నావు.’ ఇక్కడ సుమంత్రుడు కైకేయిని తర్కంతోనే ఓడించాలనుకుంటున్నాడు — ప్రజలతో కూడినదే రాజ్యం; ప్రజలూ బ్రాహ్మణులూ బంధువులూ అందరూ రాముని అనుసరిస్తే భరతుని చేతిలో శూన్యమైన నగరమే మిగులుతుంది. ఇదే భయప్రదర్శన తరువాతి సర్గలో ‘సారం తాగేసిన మద్యంలా భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించడు’ అని కైకేయి ఇచ్చే సమాధానానికి పూర్వరూపం. బ్రాహ్మణులు నివసించకపోవడం కూడా గొప్ప దోషం — బ్రాహ్మణులు నివసించని దేశంలో యజ్ఞాలూ స్వాధ్యాయమూ ధర్మమూ నిలిచిపోతాయి; కాబట్టి సుమంత్రుని మాట కేవలం నింద కాదు, రాష్ట్ర వినాశనానికి పూర్వసూచన.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘ఇలాంటి నడవడి గల నువ్వు ఇలా ప్రవర్తిస్తున్నా భూమి వెంటనే బద్దలవ్వకపోవడం ఆశ్చర్యంగా చూస్తున్నాను. మహాబ్రహ్మర్షులు సృష్టించిన, జ్వలిస్తూ భయంకరంగా కనిపించే, ధిక్కారంతో నిండిన వాగ్దండాలు రాముని ప్రవాసానికి పూనుకొన్న నిన్ను హింసించకపోవడం కూడా ఆశ్చర్యమే. గొడ్డలితో మామిడిచెట్టును నరికి వేపచెట్టును ఎవరు పోషిస్తారు? ఈ వేపను పాలతో తడిపినా అది తియ్యనిది కాదు. దేవీ, తల్లి ఎలాగో నీ కులస్వభావమూ అలాగేనని భావిస్తున్నాను; లోకంలో ఒక సామెత ఉంది — వేపనుండి తేనె స్రవించదు.’ మామిడి-వేప దృష్టాంతంతో సుమంత్రుడు రెండు విధాల అర్థాన్ని సూచిస్తున్నాడు — రాముడు మామిడి, భరతుడు వేప కాదు; కైకేయి బుద్ధే వేప. స్వభావం చేదుగా ఉన్నదానిని పాలతో తడిపినా తియ్యగా చేయలేము; అలాగే కులసంస్కారంతో కూడా దుర్వాసన నశించదు. దీనితో తరువాతి కేకయరాజోపాఖ్యానానికి భూమిక ముడివేయబడుతున్నది. ‘భూమి బద్దలవ్వకపోవడం’ అనే మాట కూడా ఆలోచించదగినది — మహాపాపం చేసినప్పుడు భూమి బద్దలవుతుందని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి; అది జరగకపోవడంతో సుమంత్రుడు తన విస్మయాన్నీ లోకపు నిస్సహాయతనూ ఒకేసారి వెల్లడిస్తున్నాడు.

సుమంత్రుడు ఒక పాత వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు — ‘నీ తల్లి దురాగ్రహం గురించి మేము ఇంతకుముందే విన్నట్లుగా ఎరుగుదుం. వరాలిచ్చే ఒక సాధుపురుషుడు నీ తండ్రికి సాటిలేని వరాన్ని ఇచ్చాడు; ఆ వరంతో ఆ రాజు సకల ప్రాణుల భాషలనూ ఎరిగినవాడయ్యాడు, పశుపక్ష్యాదుల మాటలు కూడా అతనికి అర్థమయ్యేవి. ఒకసారి పడకపై ఉండగా గొప్ప తేజస్సు గల జృంభుడనే పక్షి కూతతో దాని అభిప్రాయం నీ తండ్రికి తెలిసింది; అతడు అక్కడ ఎంతగానో నవ్వాడు. అప్పుడు నీ తల్లి కోపించి, మృత్యుపాశాన్నే కోరుకుంటున్నదై ఇలా అన్నది — ‘సౌమ్యుడా, రాజా, నీ నవ్వుకు కారణం తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.’ రాజు ఆ దేవితో అన్నాడు — ‘నీకు నా నవ్వుకు కారణం చెబితే నాకు వెంటనే మరణం సంభవిస్తుంది, సందేహం లేదు.’ అయినా నీ తల్లి మళ్ళీ కేకయునితో అన్నది — ‘నాకు చెప్పు; నువ్వు బ్రతుకు లేదా చావు, నన్ను మాత్రం నువ్వు ఎగతాళి చేయకూడదు.’ ప్రియురాలు అలా చెప్పగా ఆ కేకయ రాజు ఆ వరదాతకు ఆ విషయాన్ని యథార్థంగా చెప్పాడు.’ ఇక్కడ ‘మృత్యుపాశాన్నే కోరుకుంటున్నదై’ అనే పదంతో కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — ఆమె అజ్ఞానంతో కాదు, దురాగ్రహంతోనే పతి మరణాన్ని యాచిస్తున్నది. ఇదే వృత్తి కైకేయిలో మళ్ళీ ఉదయించిందని సుమంత్రుని అభిప్రాయం. ఈ ఉపాఖ్యానం కేవలం కథ కాదు — అక్కడా ఇక్కడా ఒకే క్రమం కనిపిస్తుంది: భార్య తెలుసుకోవాలని (వరాన్ని) కోరుతుంది, పతి నిరాకరిస్తాడు, ఆమె పట్టు విడువదు, చివరకు కులానికి హాని కలుగుతుంది.

‘అప్పుడు వరాలిచ్చే ఆ సాధువు రాజుతో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాజా, ఈమె మరణించినా సరే, నశించినా సరే, నువ్వు మాత్రం ఈమెకు చెప్పకు.’ ప్రసన్నమనస్కుడైన ఆయన మాట విని ఆ రాజు నీ తల్లిని వెంటనే వెళ్ళగొట్టి కుబేరునిలా విహరించాడు. అలాగే నువ్వు కూడా పాపదృష్టి గలదానవై మోహంతో దుర్జనులు నడిచే దారిలో రాజు పట్ల ఈ దురాగ్రహం చూపుతున్నావు. ఇక్కడ ఈ లోకప్రవాదం నాకు సత్యంగా తోస్తున్నది — పురుషులు తండ్రులను పోలి పుడతారు, స్త్రీలు తల్లిని పోలి పుడతారు.’ ఇక్కడ మూడు అంశాలు గమనించాలి — మొదటిది సాధువు నిర్ణయం, దురాగ్రహం గల భార్యను విడిచిపెట్టవలసిందే; రెండవది రాజు చేసిన పని, అతడు శోకించకుండా కుబేరునిలా సుఖంగా విహరించాడు; మూడవది సుమంత్రుని అనుమానం, కైకేయి తల్లి స్వభావాన్నే పొందింది. ఈ ప్రవాదం నిందకు శిఖరం — ఆమె కేవలం దోషం చేయడమే కాదు, దోషం ఆమెకు జన్మసిద్ధమైనది అని. కాని సుమంత్రుడు ఇక్కడే ఆగడు; నింద తరువాత అతడు ఉపదేశం వైపు మళ్ళుతాడు, ఎందుకంటే అతని ప్రయోజనం కైకేయిని ఓడించడం కాదు, రాముని రక్షించడం.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘ఇలా ఉండకు; భూపతి చెప్పినదాన్ని గ్రహించు. ఇక్కడ భర్త కోరికను ఆరాధించు, ఈ జనానికి శరణువు కా. పాపులచేత ప్రోత్సహించబడి, దేవేంద్రునితో సమానమైన ప్రభ గల, లోకభర్త అయిన భర్తను అధర్మంలో నియోగించకు. దేవీ, పద్మనేత్రుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన దశరథ మహారాజు పాపరహితుడు; ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేసినదాన్ని మిథ్య చేయడు.’ ‘ఈ జనానికి శరణువు కా’ అనే మాట ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — కైకేయి ఈరోజు నాశనం చేస్తున్న స్థానమే వాస్తవానికి ఆమె అధికారం; రాణి ప్రజలకు శరణు, వారి విపత్తికి కారణం కాదు. ‘పాపులచేత ప్రోత్సహించబడి’ అనే పదంతో సుమంత్రుడు ఆమెకు ఒక మార్గాన్ని కూడా ఇస్తున్నాడు — మంథర మొదలైనవారి దోషాన్ని ఆమె అంగీకరిస్తే వెనుదిరగవచ్చు; కాని ఆమె ఆ మార్గాన్ని కూడా స్వీకరించదు.

సుమంత్రుడు అంటాడు — ‘రాముడు జ్యేష్ఠుడు, దానశీలి, కార్యదక్షుడు, తన ధర్మాన్ని రక్షించేవాడు, జీవలోకాన్ని రక్షించేవాడు, బలవంతుడు; అతనికి అభిషేకం జరుగుగాక. దేవీ, రాముడు తండ్రి అయిన రాజును విడిచి వనానికి వెళ్తే లోకంలో నీకు గొప్ప అపవాదం వ్యాపిస్తుంది. రాఘవుడు తన రాజ్యాన్ని పాలించుగాక, నువ్వు నిశ్చింతగా ఉండు; ఈ శ్రేష్ఠమైన పురంలో నివసిస్తూ రాఘవుడు తప్ప మరెవరూ సమర్థులు కారు. రాముడు యౌవరాజ్యంలో నిలిచాక, మహాధనుర్ధారి అయిన దశరథ మహారాజు పూర్వాచారాన్ని స్మరిస్తూ తానే వనంలో ప్రవేశిస్తాడు.’ ఈ చివరి మాట సుమంత్రుని చివరి అస్త్రం — రాజు వానప్రస్థం రాముని అభిషేకంతోనే దానంతట అదే వస్తుంది, రాముని వనవాసం అవసరమే లేదు; వృద్ధుడైన రాజు కుమారునికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి వనానికి వెళ్ళడమే ఇక్ష్వాకుల కులధర్మం. కాని ఆమె ఇది కూడా వినదు.

ఈ విధంగా రాజసభలో శాంతవచనాలతోనూ తీక్ష్ణవచనాలతోనూ చేతులు జోడించిన సుమంత్రుడు కైకేయిని మళ్ళీ మళ్ళీ కలవరపెట్టడానికి ప్రయత్నించాడు. అయినా ఆ దేవి ఏమాత్రమూ క్షోభించలేదు, పరితపించలేదు; అప్పుడు ఆమె ముఖవర్ణంలో కూడా ఏ మార్పూ కనిపించలేదు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది — నింద నిష్ఫలమైంది, తరువాతి సర్గలో రాజే స్వయంగా సేననూ కోశాన్నీ రామునితో పంపడానికి పూనుకుంటాడు. చివరి శ్లోకంలో మూడు నిషేధాల పునరుక్తి (క్షోభించలేదు, పరితపించలేదు, మార్పు కనిపించలేదు) కైకేయి రాతి వంటి హృదయాన్ని చూపుతున్నది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அரசர் மயங்கி விழுந்தார், சுமந்திரனும் மயக்கமடைந்தான். இங்கே அவன் உணர்வு பெற்று எழுந்து, திடீரென்று தலையை அசைத்து, மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விட்டு, கையோடு கையைத் தேய்த்து, பற்களைக் கடித்தவாறு நின்றான். அவன் கண்கள் சினத்தால் சிவந்தன, முகம் தன் இயல்பான நிறத்தை இழந்தது. சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அவன் திடீரென்று தீய வேதனைக்கு ஆளானான். தசரதனின் மனநிலையை உற்றுநோக்கிய அந்தச் சூதன், கூரிய சொல்லம்புகளால் கைகேயியின் நெஞ்சை நடுங்கச் செய்வது போலவும், ஒப்பற்ற, அமங்கலமான சொல்வஜ்ரங்களால் அவளுடைய உயிர்நிலைகள் அனைத்தையும் பிளப்பது போலவும் மறுமொழி கூறினான். இங்கே கவிஞர் உருவகத்தால் மூன்று ஆயுதங்களைக் காட்டுகிறார் — அம்புகள், வஜ்ரங்கள், உயிர்நிலைகளைப் பிளத்தல்; சொல் ஆயுதத்தைவிடக் கூரியது. சுமந்திரன் வெறும் தேரோட்டி அல்லன், அரசரின் நெருங்கிய அமைச்சன் என்பதையும் அறிய வேண்டும்; ஆகவே அவன் கண்டிப்பதற்கு அரச பக்தியால் வந்த உரிமை உண்டு. ‘தசரதனின் மனநிலையை உற்றுநோக்கி’ என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுவது — அவன் தனக்காகச் சினம் கொள்ளவில்லை, தலைவன் சொல்லாத துயரத்தையே சொல்லால் வெளிப்படுத்துகிறான். முக நிற மாற்றம், கண்களின் சிவப்பு, பற்கடிப்பு, கைதேய்ப்பு என்ற நான்கு சின அடையாளங்களைக் கவிஞர் வரிசையாக எண்ணுகிறார்; இவற்றால் சுமந்திரனின் சொல் திடீரென்று எழுந்ததல்ல, நெடுநேரம் சேர்ந்த சீற்றத்தின் வெடிப்பு என்பது சுட்டப்படுகிறது.

சுமந்திரன் கூறினான்: ‘அசைவனவும் அசையாதனவுமான உலகம் முழுவதற்கும் தலைவரான தசரத மன்னரை நீயே கைவிட்டுவிட்ட பிறகு, தேவி, உனக்கு இங்கே செய்யக் கூடாத கொடுஞ்செயல் என்று எதுவுமே இல்லை; ஆகவே நான் உன்னைக் கணவனைக் கொல்பவளாகவும், இறுதியில் குலத்தைக் கொல்பவளாகவும் கருதுகிறேன். மகேந்திரனைப் போல வெல்ல முடியாதவரும், மலையைப் போல அசைக்க முடியாதவரும், பெருங்கடலைப் போலக் கலக்க முடியாதவருமான அவரை நீ உன் செயல்களால் வாட்டுகிறாய். வரம் அளிக்கும் கணவரான தசரதரை அவமதிக்காதே; பெண்களுக்குக் கணவனின் விருப்பம் கோடி மைந்தர்களைவிடச் சிறந்தது. அரசன் மறைந்த பின்பே வயது வரிசைப்படி மைந்தர்கள் அரசுகளை அடைகின்றனர் — இதுவே குல மரபு; இக்ஷ்வாகு குலத் தலைவர் உயிருடன் இருக்கும்போதே அதை அழிக்க விரும்புகிறாய்.’ இங்கே மூன்று உவமைகளால் அரசரின் வெல்லமுடியாமை, உறுதி, ஆழம் சுட்டப்படுகின்றன; அத்தகையவரும் ஒரு பெண்ணின் ஒரு வரத்தால் வாட்டப்படுகிறார் என்பதால் குற்றத்தின் கனம் காட்டப்படுகிறது. ‘கணவனின் விருப்பம் கோடி மைந்தர்களைவிடச் சிறந்தது’ என்ற சொல்லால் சுமந்திரன் கைகேயியின் அடிப்படைக் குழப்பத்தைத் தொடுகிறான் — அவள் மகனின் அரசைக் கணவனின் சொல்லைவிட மேலாகக் கருதுகிறாள். ‘இக்ஷ்வாகு குலத் தலைவர்’ என்ற விளியால் அவன் சுட்டுவது — நீ துன்புறுத்துபவர் உன் கணவர் மட்டுமல்ல, முழுக் குலத்தின் தலைவர்; அவருக்கு நேரும் அவமதிப்பு குலத்துக்கே நேரும் அவமதிப்பு.

சுமந்திரன் கூறினான்: ‘உன் மகன் பரதன் அரசனாகட்டும், அவனே பூமியை ஆளட்டும்; நாங்களோ ராமன் செல்லும் இடத்துக்கே செல்வோம். உன் நாட்டில் எந்த அந்தணரும் வாழத் தகாது — அத்தகைய வரம்பு மீறிய செயலை நீ இன்று செய்யப் போகிறாய். நிச்சயமாக நாங்கள் அனைவரும் ராமன் சென்ற வழியிலேயே செல்வோம். எல்லா உறவினர்களாலும் சான்றோராலும் அந்தணர்களாலும் எப்போதும் கைவிடப்பட்ட உனக்கு, தேவி, அரசைப் பெறுவதால் என்ன மகிழ்ச்சி உண்டாகும்? அத்தகைய வரம்பு மீறிய செயலைச் செய்ய நீ விரும்புகிறாய்.’ இங்கே சுமந்திரன் தர்க்கத்தாலேயே கைகேயியைத் தோற்கடிக்க விரும்புகிறான் — அரசு என்பது மக்களுடன் இருக்கும்போதே அரசு; மக்களும் அந்தணர்களும் உறவினர்களும் அனைவரும் ராமனைப் பின்தொடர்ந்தால், பரதனின் கையில் வெறுமையான நகரமே எஞ்சும். இந்த அச்சுறுத்தலே அடுத்த சர்க்கத்தில் கைகேயி கூறும் ‘சாறு உறிஞ்சப்பட்ட மதுவைப் போன்ற அரசைப் பரதன் ஏற்கமாட்டான்’ என்ற மறுமொழியின் முன்வடிவம். அந்தணர்கள் வாழாமையும் பெருங்குறையே — அந்தணர்கள் வாழாத நாட்டில் வேள்விகளும் வேத ஓதலும் தர்மமும் நின்றுவிடுகின்றன; ஆகவே சுமந்திரனின் சொல் வெறும் கண்டனம் அல்ல, நாட்டின் அழிவுக்கான முன்னறிவிப்பும் கூட.

சுமந்திரன் கூறினான்: ‘இத்தகைய நடத்தையுடைய நீ இவ்வாறு நடந்துகொள்ளும்போது உடனே பூமி பிளந்துவிடவில்லையே — இதை நான் வியப்பாகவே காண்கிறேன். பெரும் பிரம்மரிஷிகளால் படைக்கப்பட்ட, எரிகின்ற, அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய, ‘சீ’ என்ற இகழ்ச்சி நிறைந்த சொல்தண்டனைகள், ராமனை நாடுகடத்துவதில் உறுதியாக நிற்கும் உன்னைத் தாக்கவில்லையே — இதுவும் வியப்பே. கோடரியால் மாமரத்தை வெட்டிவிட்டு வேப்ப மரத்தை யார் பேணுவார்? இந்த வேப்ப மரத்துக்கு ஒருவன் பாலை வார்த்தாலும் அது இனிப்பாகாது. தேவி, உன் தாயின் பிறப்பியல்பு போலவே உன்னுடையதும் என்று நான் கருதுகிறேன்; உலகில் ஒரு பழமொழி சொல்லப்படுகிறது — வேம்பிலிருந்து தேன் சுரப்பதில்லை.’ மா-வேம்பு எடுத்துக்காட்டால் சுமந்திரன் இருவகைப் பொருளைச் சுட்டுகிறான் — ராமன் மாமரம்; பரதன் வேம்பு அல்ல; கைகேயியின் மனமே வேம்பு. இயல்பிலேயே கசப்பானதைப் பாலால் நனைத்தாலும் இனிப்பாக்க முடியாது; அதுபோலவே குலப் பண்பாட்டாலும் தீய மனப்பதிவு அழிவதில்லை. இதனால் அடுத்து வரும் கேகய மன்னன் கிளைக்கதைக்கான அடித்தளம் அமைக்கப்படுகிறது. ‘பூமி பிளந்துவிடவில்லை’ என்ற சொல்லும் சிந்திக்கத்தக்கது — பெரும் பாவம் செய்யப்படும்போது பூமி பிளக்கும் என்று புராணங்களில் புகழ்பெற்றது; அது நிகழாததால் சுமந்திரன் தன் வியப்பையும் உலகின் கையறுநிலையையும் ஒருசேர வெளிப்படுத்துகிறான்.

சுமந்திரன் பழைய நிகழ்ச்சியைக் கூறுகிறான்: ‘உன் தாயின் தீய பிடிவாதத்தை நாங்கள் முன்பே கேள்விப்பட்டபடி அறிவோம். வரம் அளிக்கும் ஒரு சாது உன் தந்தைக்கு ஒப்பற்ற வரம் ஒன்றை அளித்தார்; அந்த வரத்தால் அந்த மன்னர் எல்லா உயிர்களின் ஒலியையும் அறிந்தவரானார், விலங்குகள் பறவைகளின் சொல்லும் அவருக்குப் புரிந்தது. ஒருமுறை படுக்கையில் இருந்தபோது, பேரொளி கொண்ட ஜ்ரும்பம் என்ற பறவையின் ஒலியிலிருந்து உன் தந்தைக்கு அதன் கருத்து புரிந்தது; அவர் அங்கே பலமுறை சிரித்தார். அப்போது உன் தாய் சினந்து, மரணக் கயிற்றையே விரும்பியவளாகக் கூறினாள் — அன்பரே, அரசே, உம் சிரிப்பின் காரணத்தை அறிய விரும்புகிறேன் என்று. அரசர் அந்தத் தேவியிடம் கூறினார் — உன்னிடம் என் சிரிப்பின் காரணத்தைச் சொன்னால் உடனே எனக்கு மரணம் நேரும், ஐயமில்லை என்று. ஆயினும் உன் தாய் மீண்டும் கேகயனிடம் கூறினாள் — எனக்குச் சொல்லும்; நீர் வாழ்ந்தாலும் சரி, வாழாவிட்டாலும் சரி, என்னைப் பார்த்து நீர் சிரிக்கக் கூடாது என்று. அன்புக்குரியவளால் அவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்தக் கேகய மன்னர், வரம் அளித்த அந்தச் சாதுவிடம் அந்த விஷயத்தை உள்ளபடியே தெரிவித்தார்.’ இங்கே ‘மரணக் கயிற்றை விரும்பியவள்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் தெளிவாகச் சொல்கிறார் — அவள் அறியாமையால் அல்ல, தீய பிடிவாதத்தாலேயே கணவனின் மரணத்தை வேண்டுகிறாள். இதே போக்கு கைகேயியிடம் மீண்டும் தோன்றியது என்பது சுமந்திரனின் கருத்து. இந்தக் கிளைக்கதை வெறும் கதையல்ல — அங்கும் இங்கும் ஒரே வரிசை காணப்படுகிறது: மனைவி ரகசியத்தை அறிய விரும்புகிறாள், கணவன் மறுக்கிறான், அவள் பிடிவாதத்தை விடுவதில்லை, இறுதியில் குலத்துக்கே தீங்கு நேர்கிறது.

‘பின்னர் வரம் அளித்த அந்தச் சாது அரசருக்கு மறுமொழி கூறினார் — மன்னா, இவள் இறந்தாலும் சரி, அழிந்தாலும் சரி, நீர் இவளிடம் சொல்லாதீர் என்று. மனம் மகிழ்ந்த அவருடைய சொல்லைக் கேட்ட அந்த மன்னர் உன் தாயை உடனே வெளியேற்றிவிட்டுக் குபேரனைப் போல மகிழ்ந்து வாழ்ந்தார். அவ்வாறே நீயும் தீமையையே நோக்குபவளாக, மயக்கத்தால், தீயோர் நடந்த வழியில் அரசரிடம் இந்தத் தீய பிடிவாதத்தைச் செய்கிறாய். இங்கே இந்த உலக வழக்குச் சொல் எனக்கு உண்மையாகவே தோன்றுகிறது — ஆண்கள் தந்தையரைப் போலப் பிறக்கின்றனர், பெண்களோ தாயைப் போல.’ இங்கே மூன்று பகுதிகள் கவனிக்கத்தக்கவை — முதலாவது, பிடிவாதமுடைய மனைவி கைவிடப்பட வேண்டியவளே என்ற சாதுவின் தீர்ப்பு; இரண்டாவது, அரசர் துயரப்படாமல் குபேரனைப் போல இன்பமாக வாழ்ந்த செயல்; மூன்றாவது, கைகேயி தாயின் இயல்பையே பெற்றாள் என்ற சுமந்திரனின் ஊகம். இந்தப் பழமொழி கண்டனத்தின் உச்சம் — அவள் குற்றம் செய்வது மட்டுமல்ல, குற்றம் அவளுக்குப் பிறப்பிலேயே உரியது என்பது. ஆனால் சுமந்திரன் இங்கேயே நிற்கவில்லை; கண்டனத்துக்குப் பின் அவன் உபதேசத்தை நோக்கித் திரும்புகிறான், ஏனெனில் அவன் நோக்கம் கைகேயியைத் தோற்கடிப்பதல்ல, ராமனைக் காப்பதே.

சுமந்திரன் கூறுகிறான்: ‘இவ்வாறு இருக்காதே; பூமியின் தலைவர் சொல்வதை ஏற்றுக்கொள். இங்கே கணவனின் விருப்பத்தைப் போற்றி நட, இந்த மக்களுக்குப் புகலிடமாக இரு. பாவிகளால் தூண்டப்பட்டு, தேவேந்திரனுக்கு நிகரான ஒளியுடைய, உலகைத் தாங்கும் உன் கணவரை அதர்மத்தில் ஈடுபடுத்தாதே. தேவி, தாமரைக் கண்களுடைய சீர்மிகு தசரத மன்னர் குற்றமற்றவர்; தாம் வாக்களித்ததை அவர் பொய்யாக்கமாட்டார்.’ ‘இந்த மக்களுக்குப் புகலிடமாக இரு’ என்ற சொல் சிறப்பாகச் சிந்திக்கத்தக்கது — கைகேயி இன்று அழிக்கும் இடமே உண்மையில் அவளுக்குரிய உரிமை; அரசி மக்களுக்கு அடைக்கலம், அவர்களுடைய துன்பத்துக்குக் காரணம் அல்ல. ‘பாவிகளால் தூண்டப்பட்டு’ என்ற சொல்லால் சுமந்திரன் அவளுக்கு ஒரு வழியையும் தருகிறான் — மந்தரை முதலியோரின் குற்றத்தை அவள் ஒப்புக்கொண்டால் பின்வாங்க முடியும்; ஆனால் அவள் அந்த வழியையும் ஏற்கவில்லை.

சுமந்திரன் கூறினான்: ‘ராமன் மூத்தவன், வள்ளல், செயல்திறன் உடையவன், தன் தர்மத்தைக் காப்பவன், உயிருலகைக் காப்பவன், வலிமை மிக்கவன்; அவனுக்கு முடிசூட்டப்படட்டும். தேவி, ராமன் தந்தையான அரசரை விட்டுக் காட்டுக்குச் சென்றால், உலகில் உன்னைப் பற்றிப் பெரும் பழி பரவும். ராகவன் தன் அரசைக் காக்கட்டும், நீயும் கவலை நீங்கியவளாக இரு; ராகவனைத் தவிர இந்தச் சிறந்த நகரில் வாழும் வேறு யாரும் தகுதியுடையவர் இல்லை. ராமன் இளவரசுப் பதவியில் அமர்ந்ததும், பெரிய வில்லேந்திய தசரத மன்னர் முன்னோர் நெறியை நினைவுகூர்ந்து தாமே காட்டுக்குச் செல்வார்.’ இந்த இறுதிச் சொல் சுமந்திரனின் கடைசி அஸ்திரம் — அரசரின் வானப்பிரஸ்தம் ராமனின் முடிசூட்டாலேயே தானாக வந்து சேரும், ராமனின் வனவாசம் தேவையே இல்லை; முதிய அரசன் மகனிடம் அரசை ஒப்படைத்துக் காட்டுக்குச் செல்வதே இக்ஷ்வாகுகளின் குல தர்மம். ஆனால் அவள் இதையும் கேட்கவில்லை.

இவ்வாறு அரச அவையில் இனிய சொற்களாலும் கூரிய சொற்களாலும், கைகூப்பியவாறு சுமந்திரன் கைகேயியை மீண்டும் மீண்டும் கலங்கச் செய்ய முயன்றான். ஆயினும் அந்தத் தேவி சிறிதும் கலங்கவில்லை, வருந்தவுமில்லை; அப்போது அவள் முக நிறத்திலும் எந்த மாற்றமும் காணப்படவில்லை. இதனுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது — கண்டனம் பயனற்றுப் போனது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அரசரே படையையும் கருவூலத்தையும் ராமனுடன் அனுப்ப முனைவார். இறுதிச் சுலோகத்தில் மூன்று மறுப்புகளின் திரும்புதல் (கலங்கவில்லை, வருந்தவில்லை, மாற்றம் காணப்படவில்லை) கைகேயியின் கல்லைப் போன்ற நெஞ்சைக் காட்டுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಬಿದ್ದನು, ಸುಮಂತ್ರನೂ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಮೇಲೆದ್ದು, ಥಟ್ಟನೆ ತಲೆಯನ್ನು ಕೊಡವಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕೈಯನ್ನು ಕೈಗೆ ಉಜ್ಜುತ್ತಾ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟನೆ ಕಡಿಯುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು, ಮುಖವು ಹಿಂದಿನ ಸಹಜ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಅವನು ಥಟ್ಟನೆ ಅಶುಭವಾದ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ದಶರಥನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೂತನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸುವವನಂತೆ, ಅನುಪಮವಾದ ಅಶುಭವಾದ ಮಾತಿನ ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸುವವನಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ರೂಪಕದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಣಗಳು, ವಜ್ರಗಳು, ಮರ್ಮಭೇದ; ಮಾತು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು. ಸುಮಂತ್ರನು ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ಮಂತ್ರಿ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಛೀಮಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ‘ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನು ಹೇಳದ ದುಃಖವನ್ನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು, ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯುವುದು, ಕೈ ಉಜ್ಜುವುದು — ಈ ನಾಲ್ಕು ಕ್ರೋಧಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ಥಟ್ಟನೆ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಬಹುಕಾಲ ಸಂಚಿತವಾದ ಆಕ್ರೋಶದ ಸ್ಫೋಟ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಾತ್ಮಕವಾದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನಾದ ದಶರಥರಾಜನನ್ನೇ ನೀನು ಸ್ವತಃ ತೊರೆದಿರುವಾಗ, ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವೆಂಬುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪತಿಘಾತಿನಿಯೆಂದೂ ಕೊನೆಗೆ ಕುಲಘಾತಿನಿಯೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಅಜೇಯನಾದ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಅವನನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ವರದನೂ ಪತಿಯೂ ಆದ ದಶರಥನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬೇಡ; ನಾರಿಯರಿಗೆ ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಕೋಟಿ ಪುತ್ರರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು. ರಾಜನು ಅಳಿದಮೇಲೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮದಂತೆಯೇ ಪುತ್ರರು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಕುಲಪರಂಪರೆ; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಾಥನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ನೀನು ಲೋಪಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಜನ ಅಜೇಯತೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅಂಥವನೂ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ಒಂದು ವರದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೋಷದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಕೋಟಿ ಪುತ್ರರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂಲಭ್ರಮೆಯನ್ನೇ ತಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಮಗನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪತಿಯ ಮಾತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಾಥ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವವನು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಪತಿಯಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ಕುಲದ ನಾಥ; ಅವನ ಅವಮಾನವು ಕುಲದ ಅವಮಾನವೇ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಮಗ ಭರತನು ರಾಜನಾಗಲಿ, ಅವನೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲಿ; ನಾವಾದರೋ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ವಾಸಿಸಲು ಒಪ್ಪಲಾರನು — ಅಂಥ ಮರ್ಯಾದೆಗೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಇಂದು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ರಾಮನು ಹಿಡಿದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ದೇವಿ, ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಸದಾ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯಲಾಭದಿಂದ ಏನು ಸಂತೋಷ ದೊರೆತೀತು? ಅಂಥ ಮರ್ಯಾದೆಗೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ಸೋಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವೆಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದೇ ರಾಜ್ಯ; ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೆ ಭರತನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬರಿದಾದ ನಗರವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆದರಿಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ನೀಡುವ ‘ಸಾರವನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟ ಸುರೆಯಂತಿರುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನು ಸ್ವೀಕರಿಸನು’ ಎಂಬ ಉತ್ತರದ ಪೂರ್ವರೂಪ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಾಸಿಸದಿರುವುದೂ ದೊಡ್ಡ ದೋಷ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಾಸಿಸದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಗಳೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಧರ್ಮವೂ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಛೀಮಾರಿಯಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿನಾಶದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂಥ ನಡತೆಯುಳ್ಳ, ಹೀಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನಗಾಗಿ ಭೂಮಿಯು ತಕ್ಷಣವೇ ಬಾಯ್ದೆರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ನಾನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಧಿಕ್ಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾತಿನ ದಂಡಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ — ಇದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇ. ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಮಾವಿನ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದು ಬೇವಿನ ಮರವನ್ನು ಯಾರು ಪೋಷಿಸುವರು? ಯಾರಾದರೂ ಈ ಬೇವನ್ನು ಹಾಲಿನಿಂದ ನೀರೆರೆದರೂ ಅದು ಸಿಹಿಯಾಗಲಾರದು. ದೇವಿ, ತಾಯಿಯಂತೆಯೇ ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಸ್ವಭಾವ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಾದೆಯಿದೆ — ಬೇವಿನಿಂದ ಜೇನು ಸುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮಾವು ಬೇವುಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಮಾವು; ಭರತನು ಬೇವಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಬೇವು. ಯಾವುದರ ಸ್ವಭಾವ ಕಹಿಯೋ ಅದನ್ನು ಹಾಲಿನಿಂದ ನೀರೆರೆದರೂ ಸಿಹಿಯಾಗಿಸಲಾಗದು; ಹಾಗೆಯೇ ಕುಲಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದಲೂ ದುರ್ವಾಸನೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕೇಕಯರಾಜೋಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭೂಮಿಯು ಬಾಯ್ದೆರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಮನನೀಯ — ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಭೂಮಿ ಬಿರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದು ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ಲೋಕದ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು ನಾವು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದಂತೆ ಬಲ್ಲೆವು. ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಒಬ್ಬ ಸಾಧು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಆ ವರದಿಂದ ಆ ಭೂಪತಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನೂ ಅರಿಯುವವನಾದನು, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಮಾತೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜೃಂಭ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿಯ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಅದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿಯಿತು; ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾಗಿ ನಕ್ಕನು. ಆಗ ನಿನ್ನ ಜನನಿ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಮೃತ್ಯುಪಾಶವನ್ನೇ ಬಯಸುವವಳಂತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೌಮ್ಯನಾದ ನೃಪತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ನಗುವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಜನು ಆ ದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ನಗುವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ನನಗೆ ಮರಣವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಆದರೂ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಕಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನಗೆ ಹೇಳು; ನೀನು ಬದುಕು ಅಥವಾ ಸಾಯಿ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು ನಗುವಂತಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಿಯೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಕೇಕಯ ಭೂಪತಿಯು ವರವಿತ್ತ ಆ ಸಾಧುವಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವವಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲ್ಲ, ದುರಾಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಪತಿಯ ಮರಣವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಸುಮಂತ್ರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಈ ಉಪಾಖ್ಯಾನವು ಕೇವಲ ಕಥೆಯಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಪತ್ನಿ ವರದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಪತಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳು ಹಟವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಲಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆಗ ವರವಿತ್ತ ಆ ಸಾಧು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹೀಪತಿಯೇ, ಇವಳು ಸಾಯಲಿ ಅಥವಾ ನಾಶವಾಗಲಿ, ನೀನು ಮಾತ್ರ ಇವಳಿಗೆ ಹೇಳಬೇಡ.’ ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಹೊರಹಾಕಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವಳಾಗಿ ಮೋಹದಿಂದ ದುರ್ಜನರು ನಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಈ ಲೌಕಿಕ ಗಾದೆ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ — ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯರನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಾರೆ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತಾಯಿಯನ್ನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲನೆಯದು ಸಾಧುವಿನ ನಿರ್ಣಯ, ದುರಾಗ್ರಹಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು; ಎರಡನೆಯದು ರಾಜನ ಕೃತ್ಯ, ಅವನು ಶೋಕಿಸದೆ ಕುಬೇರನಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಿದನು; ಮೂರನೆಯದು ಸುಮಂತ್ರನ ಅನುಮಾನ, ಕೈಕೇಯಿ ತಾಯಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪಡೆದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು. ಈ ಗಾದೆ ಛೀಮಾರಿಯ ಶಿಖರ — ಅವಳು ದೋಷವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೋಷವು ಅವಳಿಗೆ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧವಾದುದು ಎಂದು. ಆದರೆ ಸುಮಂತ್ರನು ಇಲ್ಲಿಗೇ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಂದೆಯ ಅನಂತರ ಅವನು ಉಪದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸೋಲಲ್ಲ, ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗಾಗಬೇಡ; ಭೂಪತಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸು, ಈ ಜನರಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗು. ಪಾಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತಳಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಲೋಕಪಾಲಕನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಡ. ದೇವಿ, ಕಮಲಲೋಚನನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ದಶರಥರಾಜನು ಪಾಪರಹಿತನು; ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಈ ಜನರಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಕೈಕೇಯಿ ಇಂದು ಯಾವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೋ ಅದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳ ಅಧಿಕಾರ; ರಾಣಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಆಸರೆಯೇ ಹೊರತು ಅವರ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ‘ಪಾಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವಳಿಗೆ ಒಂದು ದಾರಿಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮಂಥರೆ ಮೊದಲಾದವರ ದೋಷವನ್ನು ಅವಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವಳು ಆ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಹಿರಿಯನು, ಉದಾರಿ, ಕರ್ಮಕುಶಲನು, ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು, ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕನು, ಬಲಶಾಲಿ; ಅವನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾಗಲಿ. ದೇವಿ, ರಾಮನು ತಂದೆಯಾದ ರಾಜನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ದೊಡ್ಡ ಅಪವಾದ ಹಬ್ಬುವುದು. ರಾಘವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ, ನೀನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವಳಾಗು; ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ರಾಮನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಮೇಲೆ ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ದಶರಥರಾಜನು ಹಿಂದಿನವರ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ತಾನೇ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಸುಮಂತ್ರನ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ — ರಾಜನ ವಾನಪ್ರಸ್ಥವು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಿಂದಲೇ ತಾನಾಗಿ ಬರುವುದು, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಧರ್ಮ. ಆದರೆ ಅವಳು ಇದನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನದ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಲಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಆ ದೇವಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ನೊಂದುಕೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ; ಅವಳ ಮುಖದ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗ ಯಾವ ವಿಕಾರವೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಛೀಮಾರಿ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನೇ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಮುಂದಾಗುವನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳ ಪುನರುಕ್ತಿ (ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ನೊಂದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ವಿಕಾರವು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಲ್ಲಿನಂತಹ ಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാജാവ് ബോധംകെട്ട് വീണു, സുമന്ത്രനും മോഹാലസ്യത്തിലായി. ഇവിടെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് എഴുന്നേറ്റ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് തല കുടഞ്ഞ്, വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്വസിച്ച്, കൈകൾ തമ്മിൽ തിരുമ്മി, പല്ലുകൾ ഞെരിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ കോപത്താൽ ചുവന്നു; മുഖം മുൻപത്തെ നിറം വിട്ടു. കോപാധീനനായ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് അശുഭമായ സന്താപത്തിലായി. ദശരഥന്റെ മനോനില കണക്കിലെടുത്ത് ആ സൂതൻ തീക്ഷ്ണമായ വാക്ശരങ്ങളാൽ കൈകേയിയുടെ ഹൃദയത്തെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അനുപമവും അശുഭവുമായ വാക്യവജ്രങ്ങളാൽ അവരുടെ എല്ലാ മർമങ്ങളെയും പിളർക്കുന്നതുപോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി രൂപകത്തിലൂടെ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ശരങ്ങൾ, വജ്രങ്ങൾ, മർമഭേദം; വാക്ക് അസ്ത്രത്തെക്കാൾ തീക്ഷ്ണമാണല്ലോ. സുമന്ത്രൻ കേവലം സാരഥിയല്ല, രാജാവിന്റെ അന്തരംഗമന്ത്രിയാണെന്നും അറിയേണ്ടതാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭർത്സനത്തിൽ രാജഭക്തിയുടെ അധികാരമുണ്ട്. ‘ദശരഥന്റെ മനസ്സ് കണക്കിലെടുത്ത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം സ്വയം കോപിക്കുകയല്ല, സ്വാമി പറയാത്ത ദുഃഖത്തെ വാക്കിലൂടെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയാണ്. മുഖവർണത്തിന്റെ മാറ്റം, കണ്ണുകളുടെ ചുവപ്പ്, പല്ലുഞെരിക്കൽ, കൈതിരുമ്മൽ എന്നീ നാല് ക്രോധചിഹ്നങ്ങൾ കവി ക്രമത്തിൽ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; ഇവയിലൂടെ സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് പെട്ടെന്ന് ഉയർന്നതല്ല, ഏറെക്കാലം സഞ്ചയിച്ച ആക്രോശത്തിന്റെ സ്ഫോടനമാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

സുമന്ത്രൻ പറഞ്ഞു — ‘സ്ഥാവരവും ജംഗമവുമായ ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭർത്താവായ ദശരഥമഹാരാജാവിനെ സ്വയംതന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച നിനക്ക്, ദേവീ, ഇവിടെ ചെയ്യാൻ പാടില്ലാത്തതായി ഒന്നുമില്ല; അതിനാൽ നിന്നെ ഞാൻ പതിഘ്നിയായും (ഭർത്താവിനെ കൊല്ലുന്നവളായും) ഒടുവിൽ കുലഘ്നിയായും (കുലം നശിപ്പിക്കുന്നവളായും) കരുതുന്നു. മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ അജയ്യനും പർവതംപോലെ ഇളക്കാനാവാത്തവനും മഹാസമുദ്രംപോലെ ക്ഷോഭിപ്പിക്കാനാവാത്തവനുമായ അദ്ദേഹത്തെ നീ നിന്റെ കർമങ്ങളാൽ സന്തപിപ്പിക്കുന്നു. വരദനും ഭർത്താവും പതിയുമായ ദശരഥനെ അവമാനിക്കരുത്; സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛ കോടി പുത്രന്മാരെക്കാൾ വിശിഷ്ടമാണല്ലോ. രാജാവ് മരിക്കുമ്പോൾ പ്രായക്രമമനുസരിച്ചാണ് പുത്രന്മാർ രാജ്യം നേടുന്നത് — ഇതാണ് കുലപരമ്പര; ഇക്ഷ്വാകുകുലനാഥൻ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ അതിനെ ലോപിപ്പിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ രാജാവിന്റെ അജയ്യതയും സ്ഥൈര്യവും ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെയുള്ള അദ്ദേഹംപോലും ഒരു സ്ത്രീയുടെ ഒറ്റ വരത്താൽ സന്തപിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിലൂടെ ദോഷത്തിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛ കോടി പുത്രന്മാരെക്കാൾ വിശിഷ്ടം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സുമന്ത്രൻ കൈകേയിയുടെ മൂലഭ്രമത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — അവർ പുത്രന്റെ രാജ്യത്തെ ഭർത്താവിന്റെ വാക്കിനെക്കാൾ വലുതായി കരുതുന്നു. ‘ഇക്ഷ്വാകുകുലനാഥൻ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നീ പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ നിന്റെ ഭർത്താവ് മാത്രമല്ല, സമഗ്രകുലത്തിന്റെയും നാഥനാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപമാനം കുലത്തിന്റെതന്നെ അപമാനമാണ്.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘നിന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ രാജാവാകട്ടെ, അവൻതന്നെ ഭൂമി ഭരിക്കട്ടെ; ഞങ്ങളാകട്ടെ രാമൻ പോകുന്നിടത്തേക്ക് പോകും. നിന്റെ രാജ്യത്ത് ഒരു ബ്രാഹ്മണനും വസിക്കാൻ തയ്യാറാകില്ല — അത്തരമൊരു മര്യാദകെട്ട കർമമാണ് നീ ഇന്ന് ചെയ്യാൻ പോകുന്നത്. തീർച്ചയായും ഞങ്ങളെല്ലാവരും രാമൻ സഞ്ചരിക്കുന്ന വഴിയേതന്നെ പോകും. എല്ലാ ബന്ധുക്കളാലും സജ്ജനങ്ങളാലും ബ്രാഹ്മണരാലും എന്നേക്കുമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിനക്ക്, ദേവീ, രാജ്യലാഭംകൊണ്ട് എന്ത് സന്തോഷമുണ്ടാകും? അത്തരമൊരു മര്യാദകെട്ട കർമമാണ് നീ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ സുമന്ത്രൻ കൈകേയിയെ തർക്കംകൊണ്ടുതന്നെ തോൽപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — പ്രജകളോടൊപ്പമേ രാജ്യം രാജ്യമാകുന്നുള്ളൂ; പ്രജകളും ബ്രാഹ്മണരും ബന്ധുക്കളും എല്ലാവരും രാമനെ അനുഗമിച്ചാൽ ഭരതന്റെ കയ്യിൽ ശൂന്യമായ നഗരം മാത്രം ബാക്കിയാകും. ഈ ഭീഷണിതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ‘സാരം കുടിച്ചെടുത്ത മദ്യംപോലെയുള്ള രാജ്യം ഭരതൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല’ എന്ന കൈകേയിയുടെ ഉത്തരത്തിന്റെ പൂർവരൂപം. ബ്രാഹ്മണർ വസിക്കാതിരിക്കുന്നതും വലിയ ദോഷമാണ് — ബ്രാഹ്മണർ വസിക്കാത്ത ദേശത്ത് യജ്ഞങ്ങളും സ്വാധ്യായവും ധർമവും നിലയ്ക്കുന്നു; അതിനാൽ സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് കേവലം ഭർത്സനമല്ല, രാഷ്ട്രനാശത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുകൂടിയാണ്.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘ഇത്തരം പെരുമാറ്റമുള്ള, ഇങ്ങനെ ആചരിക്കുന്ന നിനക്കായി ഭൂമി ഉടൻ പിളരുന്നില്ല — ഇത് ഒരു അത്ഭുതമായി ഞാൻ കാണുന്നു. മഹാബ്രഹ്മർഷിമാർ സൃഷ്ടിക്കുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന, ഭീകരമായ, ധിക്കാരം നിറഞ്ഞ വാഗ്ദണ്ഡങ്ങൾ രാമനെ നാടുകടത്താൻ നിൽക്കുന്ന നിന്നെ ഹിംസിക്കുന്നില്ല — ഇതും അത്ഭുതം. മഴുകൊണ്ട് മാവ് മുറിച്ച് ആരാണ് വേപ്പിനെ പരിപാലിക്കുക? ഈ വേപ്പിനെ പാൽകൊണ്ട് നനച്ചാലും അത് മധുരമാവുകയില്ല. ദേവീ, അമ്മയുടേതുപോലെതന്നെയാണ് നിന്റെ ജന്മസ്വഭാവവും എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; ലോകത്ത് ഒരു ചൊല്ലുണ്ട് — വേപ്പിൽനിന്ന് തേൻ ഒഴുകുകയില്ല.’ മാവിന്റെയും വേപ്പിന്റെയും ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ സുമന്ത്രൻ രണ്ടുവിധം അർഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ മാവാണ്; ഭരതൻ വേപ്പല്ല; കൈകേയിയുടെ ബുദ്ധിയാണ് വേപ്പ്. സ്വഭാവം കയ്പുള്ളതിനെ പാൽകൊണ്ട് നനച്ചാലും മധുരമാക്കാനാവില്ല; അതുപോലെ കുലസംസ്കാരംകൊണ്ടും ദുർവാസന നശിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ തുടർന്നുവരുന്ന കേകയരാജോപാഖ്യാനത്തിന് ഭൂമിക കെട്ടപ്പെടുന്നു. ‘ഭൂമി പിളരുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — മഹാപാപം ചെയ്യുമ്പോൾ ഭൂമി പിളരുമെന്ന് പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധിയുണ്ട്; അത് സംഭവിക്കാത്തതിലൂടെ സുമന്ത്രൻ തന്റെ വിസ്മയവും ലോകത്തിന്റെ നിസ്സഹായതയും ഒരേസമയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.

സുമന്ത്രൻ ഒരു പഴയ കഥ പറയുന്നു — ‘നിന്റെ അമ്മയുടെ ദുരാഗ്രഹം ഞങ്ങൾ മുൻപ് കേട്ടിട്ടുള്ളതുപോലെ അറിയാം. വരദാതാവായ ഒരു സാധു നിന്റെ അച്ഛന് അനുത്തമമായ ഒരു വരം നൽകി; ആ വരത്താൽ ആ രാജാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഭാഷ അറിയുന്നവനായി; തിര്യക്കുകളായ (മൃഗപക്ഷികളായ) ജീവികളുടെ വാക്കുപോലും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ ശയ്യയിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ഏറെ തേജസ്സുള്ള ജൃംഭൻ എന്ന പക്ഷിയുടെ ശബ്ദത്തിൽനിന്ന് നിന്റെ അച്ഛന് അതിന്റെ അഭിപ്രായം മനസ്സിലായി; അദ്ദേഹം അവിടെ പലവട്ടം ചിരിച്ചു. അപ്പോൾ നിന്റെ അമ്മ കോപിച്ച്, മരണപാശംതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളായി പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യനായ രാജാവേ, അങ്ങയുടെ ചിരിയുടെ കാരണം എനിക്കറിയണം.’ രാജാവ് ആ ദേവിയോട് പറഞ്ഞു — ‘നിന്നോട് എന്റെ ചിരിയുടെ കാരണം പറഞ്ഞാൽ ഉടൻ എനിക്ക് മരണമുണ്ടാകും, സംശയമില്ല.’ എന്നിട്ടും നിന്റെ അമ്മ വീണ്ടും കേകയനോട് പറഞ്ഞു — ‘എന്നോട് പറയുക; ജീവിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും, അങ്ങ് എന്നെ പരിഹസിക്കരുത്.’ പ്രിയയാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കേകയരാജാവ് ആ വരദാതാവിനോട് ആ കാര്യം യഥാർഥമായി പറഞ്ഞു.’ ഇവിടെ ‘മരണപാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — അവർ അജ്ഞതകൊണ്ടല്ല, ദുരാഗ്രഹംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഭർത്താവിന്റെ മരണം യാചിക്കുന്നത്. ഇതേ സ്വഭാവംതന്നെയാണ് കൈകേയിയിൽ വീണ്ടും ഉദിച്ചത് എന്നാണ് സുമന്ത്രന്റെ അഭിപ്രായം. ഈ ഉപാഖ്യാനം കേവലം കഥയല്ല — അവിടെയും ഇവിടെയും ഒരേ ക്രമം കാണാം: ഭാര്യ വരത്തെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഭർത്താവ് വിലക്കുന്നു, അവൾ ശാഠ്യം വിടുന്നില്ല, ഒടുവിൽ കുലത്തിന് ഹാനിയുണ്ടാകുന്നു.

‘അപ്പോൾ ആ വരദാതാവായ സാധു രാജാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘മഹീപതേ, ഇവൾ മരിക്കട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ നശിക്കട്ടെ; അങ്ങ് ഇവളോട് പറയരുത്.’ പ്രസന്നമനസ്സായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ആ രാജാവ് നിന്റെ അമ്മയെ വേഗംതന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് കുബേരനെപ്പോലെ വിഹരിച്ചു. അതുപോലെ നീയും പാപദൃഷ്ടിയായി, മോഹത്താൽ, ദുർജനങ്ങൾ ആചരിക്കുന്ന വഴിയിൽ, രാജാവിനോട് ഈ ദുരാഗ്രഹം കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഈ ലൗകികപ്രവാദം സത്യമാണെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു — പുരുഷന്മാർ അച്ഛന്മാരെപ്പോലെ ജനിക്കുന്നു, സ്ത്രീകളാകട്ടെ അമ്മയെപ്പോലെ.’ ഇവിടെ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഒന്നാമതായി സാധുവിന്റെ തീർപ്പ്, ദുരാഗ്രഹിയായ ഭാര്യ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവളാണ് എന്ന്; രണ്ടാമതായി രാജാവിന്റെ കർമം, അദ്ദേഹം ശോകിക്കാതെ കുബേരനെപ്പോലെ സുഖമായി വിഹരിച്ചു; മൂന്നാമതായി സുമന്ത്രന്റെ അനുമാനം, കൈകേയി അമ്മയുടെ സ്വഭാവംതന്നെ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന്. ഈ പ്രവാദമാണ് ഭർത്സനത്തിന്റെ പരകോടി — അവർ ദോഷം ചെയ്യുക മാത്രമല്ല, ദോഷം അവരിൽ ജന്മസിദ്ധമാണ് എന്ന്. എന്നാൽ സുമന്ത്രൻ ഇവിടെ നിർത്തുന്നില്ല; നിന്ദയ്ക്കുശേഷം അദ്ദേഹം ഉപദേശത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം കൈകേയിയുടെ പരാജയമല്ല, രാമന്റെ രക്ഷയാണ്.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘ഇങ്ങനെയാകരുത്; രാജാവ് പറയുന്നത് സ്വീകരിക്കുക. ഇവിടെ ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛയെ ഉപാസിക്കുക, ഈ ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമാകുക. പാപികളാൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ദേവരാജതുല്യപ്രഭനും ലോകഭർത്താവുമായ ഭർത്താവിനെ അധർമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തരുത്. ദേവീ, താമരക്കണ്ണനും ശ്രീമാനുമായ ദശരഥമഹാരാജാവ് അനഘനാണ്; പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തത് അദ്ദേഹം മിഥ്യയാക്കുകയില്ല.’ ‘ഈ ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമാകുക’ എന്ന വാക്ക് പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — കൈകേയി ഇന്ന് നശിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാനംതന്നെയാണ് യഥാർഥത്തിൽ അവരുടെ അധികാരം; രാജ്ഞി പ്രജയുടെ ശരണമാണ്, അവരുടെ വിപത്തിന് കാരണമല്ല. ‘പാപികളാൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സുമന്ത്രൻ അവർക്ക് ഒരു വഴിയും നൽകുന്നു — മന്ഥര മുതലായവരുടെ ദോഷം അവർ സമ്മതിച്ചാൽ പിന്മാറാൻ കഴിയും; എന്നാൽ അവർ ആ വഴിയും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘രാമൻ ജ്യേഷ്ഠനും ഉദാരനും കർമകുശലനും സ്വധർമത്തിന്റെ രക്ഷകനും ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനും ബലവാനുമാണ്; അദ്ദേഹം അഭിഷിക്തനാകട്ടെ. ദേവീ, രാമൻ അച്ഛനായ രാജാവിനെ വിട്ട് വനത്തിലേക്ക് പോകുകയാണെങ്കിൽ ലോകത്തിൽ നിനക്ക് വലിയ അപവാദം പരക്കും. രാഘവൻ സ്വന്തം രാജ്യം പാലിക്കട്ടെ, നീ ദുഃഖജ്വരമില്ലാത്തവളാകുക; രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരാളും ഈ ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിൽ വസിച്ച് (ഭരിക്കാൻ) പ്രാപ്തനല്ല. രാമൻ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനാകുമ്പോൾ മഹാധനുർധരനായ ദശരഥമഹാരാജാവ് പൂർവികരുടെ ആചാരം ഓർത്ത് സ്വയംതന്നെ വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഈ അവസാനവാക്കാണ് സുമന്ത്രന്റെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം — രാജാവിന്റെ വാനപ്രസ്ഥം രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിലൂടെത്തന്നെ സ്വയം വന്നുചേരും, രാമന്റെ വനവാസം ആവശ്യമേയില്ല; വൃദ്ധനായ രാജാവ് പുത്രനിൽ രാജ്യം ഏല്പിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോകുക എന്നതാണല്ലോ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലധർമം. എന്നാൽ അവർ ഇതും കേൾക്കുന്നില്ല.

ഇങ്ങനെ രാജസഭയിൽ കൈകൂപ്പിനിന്നുകൊണ്ട് സുമന്ത്രൻ സാന്ത്വനവാക്കുകളാലും തീക്ഷ്ണവാക്കുകളാലും കൈകേയിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇളക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നിട്ടും ആ ദേവി ഒട്ടും ക്ഷോഭിച്ചില്ല, വേദനിച്ചതുമില്ല; അവരുടെ മുഖവർണത്തിൽപ്പോലും അപ്പോൾ ഒരു മാറ്റവും കാണപ്പെട്ടില്ല. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു — ഭർത്സനം നിഷ്ഫലമായി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജാവ് സ്വയം സൈന്യത്തെയും ഭണ്ഡാരത്തെയും രാമനോടൊപ്പം അയയ്ക്കാൻ ഒരുങ്ങും. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് നിഷേധങ്ങളുടെ ആവർത്തനം (ക്ഷോഭിച്ചില്ല, വേദനിച്ചില്ല, മാറ്റം കാണപ്പെട്ടില്ല) കൈകേയിയുടെ പാറപോലെയുള്ള ഹൃദയം കാണിക്കുന്നു.

In the previous sarga the king had fallen in a faint, and Sumantra too had swooned. Now Sumantra came to himself and rose; he suddenly shook his head, sighed again and again, ground one hand into the other and gnashed his teeth. His eyes went red with anger and his face lost its usual colour; overcome with rage, he fell all at once into a grim distress. Weighing the state Daśaratha was in, the charioteer answered Kaikeyī, as though making her heart tremble with the sharp arrows of his words and splitting every tender spot in her with the matchless, cruel thunderbolts of his speech. The poet uses the figures of arrows, thunderbolts and wounds to the vital parts, for words are sharper than any weapon. We should remember that Sumantra was not a mere charioteer but the king's closest counsellor, so his loyalty to the king gave him the right to rebuke her. "Weighing the state Daśaratha was in" suggests that his anger was not for himself: he was giving voice to the grief his master could not speak. The poet names four signs of anger in turn, the change of colour, the reddened eyes, the gnashing of teeth and the wringing of hands, and they show that his words did not spring up in a moment but were the bursting of long-gathered outrage.

"You have cast off your own husband, King Daśaratha, lord of this whole world of moving and unmoving things," said Sumantra. "There is nothing too wicked for you to do, my lady. I take you for your husband's murderer, and in the end the murderer of your family too. He is as unconquerable as great Indra, as unshakeable as a mountain, as unruffled as the great ocean, and you torment him with what you do. Do not slight Daśaratha, your husband and lord, who gave you your boon; for a woman, her husband's wish counts for more than ten million sons. When a king dies, his sons come into their kingdoms by order of age; that is the custom of our house, and you want to break it while the lord of the Ikṣvākus is still alive." The three images show the king's invincibility, steadiness and depth, and that even such a man should be tormented by one boon from a woman shows how grave her wrong was. With "a husband's wish counts for more than ten million sons" Sumantra touches the root of Kaikeyī's error: she valued her son's kingdom above her husband's word. And by calling the king "lord of the Ikṣvākus" he suggests that the man she was hurting was not only her husband but the head of the whole family, so that dishonouring him dishonoured the whole house.

"Let your son Bharata be king and rule the earth; we will go where Rāma goes. No brahmin will be willing to live in your kingdom, such is the outrage you are committing today. Surely we will all take the road Rāma has taken. Abandoned for ever by all your kinsmen, by all good people and brahmins, what pleasure will you have in gaining a kingdom, my lady? Such is the outrage you are bent on." Here Sumantra tries to defeat Kaikeyī by reason alone: a kingdom is only a kingdom with its people; if the people, the brahmins and the kinsmen all followed Rāma, only an empty city would be left in Bharata's hands. This threat foreshadows Kaikeyī's answer in the next sarga, that Bharata would not accept a kingdom drained like liquor whose strength has been drunk off. That no brahmins would live there is a great evil too, for in a land where brahmins do not live, sacrifice, sacred study and dharma all come to an end; so Sumantra's words were not just a rebuke but a warning of the kingdom's ruin.

"It seems a wonder to me that the earth does not split open at once under a woman who behaves as you do. It is a wonder too that the blazing, terrible curses of the great brahmin seers, full of condemnation, do not strike you down as you stand there banishing Rāma. Who would cut down a mango tree with an axe and then tend a nimba? Even if he watered the nimba with milk, it would never turn sweet. I think your nature, my lady, is just your mother's; there is a saying in the world, that honey does not drip from a nimba tree." The image of the mango and the nimba carries a point: Rāma is the mango, and the bitter nimba is not Bharata but Kaikeyī's own mind. What is bitter by nature cannot be made sweet by watering it with milk, and in the same way an evil disposition is not destroyed even by the refinement of a good family. This prepares the story of the king of Kekaya that follows. "The earth does not split open" is worth noting as well: the old stories say the earth opens when a great sin is committed, and in its failing to do so Sumantra shows at once his own amazement and the world's helplessness.

Then Sumantra told an old story. "We know the wrong-headedness of your mother, as it was told long ago. A holy man who granted boons once gave your father a matchless boon, by which the king came to understand the speech of every creature, so that even the talk of animals and birds was plain to him. Once, lying on his bed, your father understood what a splendid bird called a jṛmbha meant by its cry, and he laughed out loud again and again. Your mother grew angry and, as if she were reaching for the noose of death, said: 'Gentle king, I want to know why you laughed.' The king told her: 'If I tell you why I laughed, I will die at once; there is no doubt of it.' But your mother said again to the king of Kekaya: 'Tell me. Live or die, you shall not laugh at me.' Pressed like this by his beloved wife, the king of Kekaya went to the one who had given him the boon and told him exactly what had happened." "Reaching for the noose of death" makes plain that she was not asking out of ignorance but was demanding her husband's death out of sheer obstinacy, and Sumantra's point is that the same nature had risen again in Kaikeyī. The story is not a mere tale: the same pattern appears there and here, a wife wanting something through a boon, the husband refusing, the wife refusing to give up her demand, and in the end harm to the family.

"Then the holy man who gave the boon told the king: 'Lord of the earth, let her die or be ruined, but do not tell her.' Hearing this, the king's mind was set at ease; he quickly drove your mother away and lived happily after that like Kubera. So you too, with your eye on what is wicked, are pressing this wrong-headed demand on the king out of folly, along the path the wicked walk. Now that common saying seems true to me: men take after their fathers, and women after their mothers." Three things are worth seeing here: the holy man's judgement, that an obstinate wife must be given up; the king's act, for he did not grieve but lived happily like Kubera; and Sumantra's conclusion, that Kaikeyī had inherited her mother's nature. The proverb is the peak of his rebuke: not only did she do wrong, but the wrong was in her from birth. Yet Sumantra does not stop there; after condemning her he turns to counsel, for his aim was not to defeat Kaikeyī but to save Rāma.

"Do not be like that. Accept what the lord of the earth says. Follow your husband's wish here and be a refuge for these people. Do not, urged on by the wicked, set your husband, who shines like the king of the gods and sustains the world, on an unrighteous course. The lotus-eyed King Daśaratha, glorious and blameless, will not break his promise, my lady." "Be a refuge for these people" deserves special thought: the very place Kaikeyī was destroying was her true right, for a queen is the refuge of the people, not the cause of their misfortune. And by saying she had been "urged on by the wicked" Sumantra even offered her a way out: if she would lay the blame on Mantharā and the rest, she could turn back. But she did not take even that path.

"Rāma is the eldest, generous and capable, the guardian of his own dharma and of the world of living beings, and he is strong; let him be consecrated. If Rāma goes to the forest and leaves his father the king, a great scandal about you will spread through the world, my lady. Let Rāghava rule his own kingdom, and let your fever be gone; no one else living in this fine city is equal to it. Once Rāma is installed as heir apparent, the great archer King Daśaratha, remembering the custom of his forefathers, will go to the forest himself." This last point was Sumantra's final weapon: the king's retirement to the forest would come of itself through Rāma's consecration, with no need for Rāma's exile, for it was the custom of the Ikṣvākus that an old king should hand the kingdom to his son and go to the forest. But she would not listen even to this.

So Sumantra, with folded hands, there in the king's own presence, tried again and again to move Kaikeyī with gentle words and harsh ones. Yet the queen was neither shaken nor pained; not even the colour of her face could be seen to change. With this the sarga ends: the rebuke had failed, and in the next sarga the king himself will try to send an army and his treasury with Rāma. The three denials in the last verse, not shaken, not pained, no change to be seen, show a heart as hard as stone.