पूर्वसर्गे रामः पितुः दर्शनम् इच्छन् राजभवनं प्रविश्य द्वारि सुमन्त्रं दृष्ट्वा अतिष्ठत्; इतः अस्य सर्गस्य कथा प्रवर्तते। कमलपत्राक्षः श्यामः निरुपमः महान् च रामः तं सूतम् उवाच — ‘मम आगमनं पित्रे आख्याहि’ इति। स्वयम् अनिवेदितः सन् सः पितुः समीपं न प्रविशति; एषा एव विनयस्य रीतिः। रामेण प्रेषितः सः सूतः शीघ्रम् अन्तः प्रविश्य दीर्घं निःश्वसन्तं नृपतिं ददर्श; तस्य सर्वाणि इन्द्रियाणि संतापेन कलुषितानि आसन्। राहुणा उपरक्तम् आदित्यम् इव, भस्मना छन्नम् अनलम् इव, निस्तोयं तटाकम् इव च सः जगतीपतिं निष्प्रभम् अपश्यत्। उपमात्रयेण कविः राज्ञः त्रिविधां हानिं सूचयति — ग्रहणे सूर्यस्य प्रभा तिरोहिता, भस्मनि अग्नेः तेजः आच्छन्नम्, शुष्के तटाके जलम् एव नष्टम्; तथा राज्ञः श्रीः, तेजः, प्राणरसः च क्षीणः। महाप्राज्ञः सूतः परमाकुलचेतनं राममेव अनुशोचन्तं तं राजानम् आबोध्य प्राञ्जलिः अभाषत। पूर्वं जयाशिषा राजानं वर्धयित्वा, ततः भयविक्लवया मन्दया श्लक्ष्णया च वाचा सः वचनम् अवदत्। अत्र मननीयम् — कुशलः भृत्यः अप्रियां वार्तां न सहसा निवेदयति; प्रथमम् आशीर्वादेन स्वामिनः चित्तं स्थिरीकरोति, ततः मृदुना वचसा प्रकृतम् आरभते। सूतस्य वाचि भयं विद्यते, यतः सः जानाति — यत् वक्तव्यं तत् एव राज्ञः मरणहेतुः भविष्यति।

सूतः अवदत् — ‘अयं सः पुरुषव्याघ्रः ते सुतः द्वारि तिष्ठति। सः ब्राह्मणेभ्यः सर्वेभ्यः उपजीविभ्यः च धनं दत्त्वा आगतः। सत्यपराक्रमः रामः त्वां पश्यतु, ते भद्रं भवतु। सर्वान् सुहृदः आपृच्छ्य सः इदानीं त्वाम् एव द्रष्टुम् इच्छति। जगतीपते, सः महारण्यं गमिष्यति; रश्मिभिः आदित्यम् इव सर्वैः राजगुणैः वृतं तं पश्य।’ एतत् श्रुत्वा सत्यवाक्यः धर्मात्मा गाम्भीर्येण सागरोपमः निष्पङ्कः आकाशः इव निर्मलः च नरेन्द्रः तं प्रत्युवाच। सूतस्य वचने त्रयः अंशाः द्रष्टव्याः — प्रथमं रामस्य दानशीलता, यत् सः वनं गच्छन् अपि आश्रितान् न विस्मरति; द्वितीयं तस्य विनयः, यत् सः सुहृदः आपृच्छ्य एव पितुः समीपम् आगतः; तृतीयं तस्य अक्षुण्णा गुणसम्पत्तिः। वनं गच्छन् अपि रामः राजगुणान् न त्यजति; अतः एव सूतः ‘राजगुणैः वृतम्’ इति वदति — यथा सूर्यः रश्मीन् न मुञ्चति तथा रामः स्वगुणान् न मुञ्चति। राज्ञः विशेषणानि अपि अर्थवन्ति — सत्यवाक्यः इति यतः सः सत्यरक्षणार्थम् एव पुत्रं त्यजति, सागरोपमः इति यतः शोकः तस्मिन् गम्भीरः, बहिः तु अप्रकटः।

राजा अवदत् — ‘सुमन्त्र, ये केचित् इह मामकाः दाराः सन्ति तान् मे आनय; सर्वैः दारैः परिवृतः अहं राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।’ सः सूतः अन्तःपुरम् अतीत्य एव ताः स्त्रियः वचनम् अब्रवीत् — ‘आर्यः राजा वः ह्वयति, अचिरात् तत्र गम्यताम्।’ नृपाज्ञया सुमन्त्रेण एवम् उक्ताः सर्वाः स्त्रियः भर्तुः शासनम् आज्ञाय तत् भवनं प्रति प्रचक्रमुः। ताम्रलोचनाः धृतव्रताः अर्धसप्तशतसंख्याकाः प्रमदाः कौसल्यां परिवार्य शनैः जग्मुः। अत्र राज्ञः आशयः स्पष्टः — पुत्रस्य प्रस्थानं न एकस्य पितुः केवलं दुःखम्, अपि तु समग्रस्य कुलस्य विषयः; अतः सः सर्वाः पत्नीः समाहूय, ज्येष्ठां कौसल्यां च पुरस्कृत्य, रामं द्रष्टुम् इच्छति। ‘ताम्रलोचनाः’ इति पदेन पूर्वम् एव रुदितं सूच्यते; ‘धृतव्रताः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् ताः शोके अपि पातिव्रत्यस्य मर्यादां न मुञ्चन्ति; ‘शनैः’ इति पदेन तासां मन्दगतिः, भारावनतं मनः च दर्श्यते। कौसल्यायाः परिवारणम् अपि उचितम् — सा हि रामस्य जननी, अतः शोकस्य प्रथमा भागिनी।

दारेषु आगतेषु महीपतिः तान् समवेक्ष्य पुनः सूतम् उवाच — ‘सुमन्त्र, मे सुतम् आनय।’ सः सूतः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च आदाय तूर्णं जगतीपतेः सकाशम् अभिमुखः जगाम। दूरात् एव कृताञ्जलिम् आयान्तं पुत्रं दृष्ट्वा स्त्रीजनसंवृतः आर्तः सः राजा सहसा आसनात् उत्पपात। रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः वेगेन तम् अभिदुद्राव, किन्तु तम् असम्प्राप्य एव दुःखार्तः भुवि मूर्च्छितः पपात। तदा रामः महारथः लक्ष्मणः च दुःखेन विसंज्ञम् इव सशोकं नृपतिं क्षिप्रम् अभ्यपतताम्। अत्र वात्सल्यस्य पराकाष्ठा दृश्यते — वृद्धः राजा सिंहासनात् उत्थाय पुत्रं प्रति धावति, न तु पुत्रः पितरं प्रति; किन्तु स्नेहभारेण सः मार्गे एव पतति। ‘तम् असम्प्राप्य’ इति पदद्वयं करुणरसस्य मूलम् — यम् आलिङ्गितुं सः धावति तं स्प्रष्टुम् अपि न शक्नोति। एषा एव तस्य समग्रस्य प्रयत्नस्य उपमा — पुत्रं रक्षितुम् इच्छन् अपि सः वरद्वयबन्धेन तं न प्राप्नोति। ‘स्त्रीजनसंवृतः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् राजा अद्य न सभायां मन्त्रिभिः परिवृतः, अपि तु अन्तःपुरे स्त्रीभिः परिवृतः तिष्ठति — राजत्वं गतम्, पितृत्वम् एव अवशिष्टम्। पुत्रस्य आनयने पुनः पुनः सूतस्य नियोगः अपि राज्ञः अस्थिरं चित्तं दर्शयति; यं द्रष्टुं सः उत्कण्ठते तम् एव दृष्ट्वा सः संज्ञां हारयति।

तदा राजवेश्मनि स्त्रीसहस्राणां निनादः संजज्ञे; ‘हा हा राम’ इति आर्तनादः भूषणध्वनिना मिश्रितः सहसा उदभवत्। तौ उभौ रामलक्ष्मणौ सीतया सार्धं रुदन्तः बाहुभ्यां तं परिष्वज्य पर्यङ्के समवेशयन्। मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतं महीपतिम् अथ रामः प्राञ्जलिः उवाच। आभरणानां झणत्कारेण मिश्रितः आक्रन्दः इति वर्णनेन कविः सूचयति यत् यानि भूषणानि उत्सवेषु मङ्गलध्वनिं जनयन्ति तानि एव अद्य शोकस्य साधनानि जातानि। ‘बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम्’ इति रूपकेण राज्ञः अवस्था सूच्यते — सः शोकसमुद्रे निमग्नः, तत्र च रामः एव एका नौका। रुदन्तः अपि रामलक्ष्मणौ सीता च पितरम् उत्थाप्य पर्यङ्के स्थापयन्ति; शोके अपि सेवाधर्मः न विस्मृतः। ‘मुहूर्तेन लब्धसंज्ञम्’ इति पदेन च मूर्च्छायाः अल्पकालिकत्वं दर्श्यते, येन कथा अग्रे प्रवर्तते।

रामः अवदत् — ‘महाराज, त्वाम् आपृच्छे; त्वम् अस्माकं सर्वेषाम् ईश्वरः असि। दण्डकारण्यं प्रस्थितं मां कुशलेन पश्य। लक्ष्मणं च अनुजानीहि, सीता च मां वनम् अन्वेतु; बहुभिः तथ्यैः कारणैः वार्यमाणौ अपि तौ न इच्छतः। हे मानद, शोकम् उत्सृज्य प्रजापतिः आत्मजान् इव अस्मान् सर्वान् — लक्ष्मणं मां सीतां च — अनुजानीहि।’ जगतीपतेः अनुज्ञाम् अव्यग्रं प्रतीक्षमाणं वनवासाय उद्यतं राघवं सम्प्रेक्ष्य राजा उवाच — ‘राघव, अहं कैकेय्याः वरदानेन मोहितः; अद्य माम् एव निगृह्य त्वम् अयोध्यायां राजा भव।’ अत्र रामस्य प्रार्थनायां त्रीणि पदानि सन्ति — प्रस्थानस्य निवेदनम्, लक्ष्मणसीतयोः कृते अनुज्ञा, शोकत्यागस्य च याचना। प्रजापतेः दृष्टान्तः अपि सार्थकः — पिता पुत्रान् तपसे वनं प्रेषयति, न तु द्वेषात्; तथा एव त्वम् अस्मान् प्रेषय इति रामस्य आशयः। राज्ञः प्रस्तावः तु अन्तिमा चेष्टा — यदि पुत्रः पितरं निगृह्य राज्यं गृह्णीयात्, तर्हि पितुः वचनं न भज्येत, रामः च न गच्छेत्; किन्तु एषा युक्तिः धर्मविरुद्धा, अतः रामः तां न स्वीकरोति।

नृपतिना एवम् उक्तः धर्मभृतां वरः वाक्यकोविदः रामः अञ्जलिं कृत्वा पितरं प्रत्युवाच — ‘नृपते, भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्याः पतिः भवतु; अहं तु अरण्ये वत्स्यामि, मम राज्यस्य काङ्क्षिता नास्ति। नराधिप, नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य प्रतिज्ञायाः अन्ते पुनः ते पादौ ग्रहीष्यामि।’ ‘नव पञ्च च’ इति गणनया कविः चतुर्दश इति संख्यां रमणीयतया निर्दिशति; ‘पादौ ग्रहीष्यामि’ इति पदेन च रामः सूचयति यत् वनवासः न त्यागः, अपि तु पुनरागमनान्तः कालावधिः। सत्यपाशेन संयुतः, रहसि कैकेय्या च चोद्यमानः, रुदन् आर्तः च राजा प्रियं पुत्रं तम् अब्रवीत् — ‘तात, श्रेयसे वृद्धये पुनरागमनाय च अव्यग्रः गच्छ; ते पन्थाः अरिष्टः अकुतोभयः च भवतु।’ अत्र पितुः द्वैधं प्रकटम् — मुखेन आशिषं ददाति, हृदयेन च विरहम् असहमानः रोदिति। ‘मिथः’ इति पदेन सूच्यते यत् कैकेयी जनसमक्षं न वदति, रहसि एव राजानं त्वरयति; तस्याः एषा गूढा चेष्टा अग्रिमे सर्गे सुमन्त्रस्य भर्त्सनायाः बीजम्। ‘सत्यपाशेन संयुतः’ इति रूपकम् अपि मननीयम् — यः पाशः अन्यं बध्नाति सः एव अत्र राजानं बध्नाति; स्वयम् एव दत्तेन वरेण सः स्वयम् एव बद्धः।

राजा पुनः अवदत् — ‘रघुनन्दन, सत्यात्मनः धर्माभिमनसः तव बुद्धिः संनिवर्तयितुं न शक्यते। तथापि अद्य इमां रजनीं सर्वथा मा गच्छ; एकाहम् अपि दर्शनेन अहं साधु चरामि। मातरं मां च सम्पश्यन् अद्य इमां शर्वरीं वस; सर्वकामैः तर्पितः त्वं श्वःकाल्ये साधयिष्यसि। पुत्र, त्वया सर्वथा दुष्करं क्रियते; मत्प्रियार्थम् एव त्वया वनम् उपाश्रितम्। सत्येन शपे — एतत् मे प्रियं न; छन्नया भस्माग्निकल्पया स्त्रिया अहं चलितः। या वञ्चना मया लब्धा ताम् एव त्वं निस्तर्तुम् इच्छसि; अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्या अहं प्रचोदितः। यत् त्वं मम ज्येष्ठः सुतः, पितरं च अपानृतकथं कर्तुम् इच्छसि — एतत् न आश्चर्यतमम्।’ अत्र राज्ञः वचनं द्विधा विभक्तम् — पूर्वार्धे सः एकस्याः रात्रेः याचनां करोति, उत्तरार्धे च आत्मनः निर्दोषतां प्रकटयति। ‘भस्माग्निकल्पा’ इति उपमया कविः दर्शयति — कैकेय्याः दौर्जन्यं बहुकालं छन्नम् आसीत्, वरदानप्रसङ्गे एव प्रज्वलितम्; यः भस्मनि पादं निदधाति सः दग्धः भवति। ‘वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुम् इच्छसि’ इति वचनेन राजा स्वीकरोति यत् स्वकृतस्य दोषस्य फलं पुत्रः वहति। अन्ते तु पितृवात्सल्यं गौरवेण परिणमते — ‘पितरं सत्यवादिनं कर्तुम् इच्छसि, एतत् तव न आश्चर्यम्’ इति वदन् सः पुत्रस्य धर्मनिष्ठाम् एव स्तौति।

आर्तस्य पितुः भाषितं श्रुत्वा भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह दीनः रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘अद्य यान् गुणान् प्राप्स्यामि, तान् श्वः कः मे दास्यति? अतः सर्वकामेभ्यः अपक्रमणम् एव अहं वृणे। सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला इयं वसुधा मया विसृष्टा; सा भरताय प्रदीयताम्। मम वनवासकृता बुद्धिः अद्य न चलिष्यति। हे वरद, यः वरः त्वया युद्धे कैकेय्यै दत्तः सः निखिलेन एव दीयताम्; त्वं च सत्यः पार्थिवः भव। अहं भवतः निदेशं यथोक्तम् अनुपालयन् चतुर्दश समाः वनचरैः सह वने वत्स्ये। अत्र विमर्शः न कार्यः; वसुमती भरताय प्रदीयताम्।’ प्रथमे वाक्ये रामस्य वैराग्यस्य मूलं दृश्यते — यत् अद्य सुलभं तत् श्वः न निश्चितम्; अतः क्षणिकानां भोगानां कृते धर्मः न त्याज्यः। ‘निखिलेन एव दीयताम्’ इति पदेन सः सूचयति यत् वरः अर्धतः पालितः चेत् सः एव अनृतम्; सत्यं हि न विभज्यते। ‘वनचरैः सह वत्स्ये’ इति वचनेन च सः वनवासं दण्डम् इव न, अपि तु स्वीकृतं व्रतम् इव वर्णयति। ‘मा विमर्शः’ इति पदेन सः पितुः पुनःपुनः उत्पद्यमानं संशयम् एव निवारयति; द्विधाभावः हि सत्यस्य महान् शत्रुः।

रामः अवदत् — ‘रघुनन्दन, मम राज्यं न काङ्क्षितम्, आत्मनि सुखं वा प्रियं वा न काङ्क्षितम्; तव निदेशं यथावत् कर्तुम् एव मे इच्छा। ते दुःखम् अपगच्छतु; बाष्पपरिप्लुतः मा भूः। दुर्धर्षः सरितां पतिः समुद्रः यथा न क्षुभ्यति तथा त्वम् अपि स्थिरः भव। हे पुरुषर्षभ, अहं राज्यं न इच्छामि, न सुखं, न मेदिनीम्, न इमान् सर्वान् कामान्, न स्वर्गं, न च जीवितुम्; त्वाम् एव सत्यम् इच्छामि, न अनृतम्। तव प्रत्यक्षं सत्येन सुकृतेन च ते शपे। तात प्रभो, मया क्षणम् अपि स्थातुं न शक्यम्; इमं शोकं धारयस्व, मम विपर्ययः नास्ति।’ समुद्रोपमया रामः सूचयति — महतः पुरुषस्य मर्यादा एव बलम्; समुद्रः नदीभिः पूर्यमाणः अपि वेलाम् अतिक्रम्य न प्रवर्तते, तथा एव राजा शोकेन पूर्णः अपि सत्यस्य वेलां न अतिक्रामेत्। ‘न स्वर्गं न च जीवितुम्’ इति वचने रामस्य निष्ठायाः परा सीमा दृश्यते — सः जीवितम् अपि सत्यस्य मूल्यं न मन्यते। अन्ते ‘मम विपर्ययः नास्ति’ इति दृढं वदन् सः पितुः आशाम् अन्तिमां छिनत्ति।

रामः आह — ‘राघव इति सम्बोध्य कैकेय्या अहम् अर्थितः — वनं गच्छ इति; मया च उक्तं — व्रजामि इति। तत् सत्यम् अनुपालये। देव, उत्कण्ठां मा कृथाः; प्रशान्तैः हरिणैः आकीर्णे नानाशकुनिभिः नादिते वने वयं रंस्यामहे। तात, पिता देवतानाम् अपि दैवतं स्मृतः; तस्मात् दैवतम् इति एव मत्वा पितुः वचः करिष्यामि। नृपसत्तम, चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु पुनः मां प्राप्तं द्रक्ष्यसि; अयं संतापः विमुच्यताम्। येन अयं सर्वः बाष्पकलः जनः संस्तम्भनीयः, सः त्वं पुरुषशार्दूलः किमर्थं विक्रियां गतः?’ अत्र रामः चत्वारि कारणानि उपन्यस्यति — स्वप्रतिज्ञा, वनस्य रमणीयता, पितुः दैवतत्वम्, अवधेः परिमितत्वं च। वनवर्णनं विशेषतः मननीयम् — सः वनं भयस्थानम् इव न, अपि तु शान्तमृगैः नानापक्षिनादैः च रमणीयम् उद्यानम् इव दर्शयति, येन पितुः उत्कण्ठा शाम्येत्। अन्तिमे वाक्ये सः पितुः स्वधर्मं स्मारयति — राजा हि प्रजायाः धैर्यस्य मूलम्; यदि सः एव विक्रियां गच्छेत्, तर्हि रुदतां जनानां को धैर्यं दद्यात्। ‘पिता देवतानाम् अपि दैवतम्’ इति वचनं च समग्रस्य रामायणस्य एकं सारसूत्रम् — देवाराधनम् अपि पितुः आज्ञाभङ्गेन न सिध्यति।

इतः परं रामस्य वचनं दीर्घवृत्तेषु निबद्धम्; छन्दसः परिवर्तनेन एव कविः भावस्य गाम्भीर्यं सूचयति। ‘पुरं राष्ट्रं केवला मही च मया विसृष्टा, सा भरताय दीयताम्; अहं भवतः निदेशम् अनुपालयन् चिराय सेवितुं वनं गमिष्यामि। मया विसृष्टां सशैलखण्डां सपुरोपकाननां च इमां महीं भरतः शिवासु सीमासु केवलम् अनुशास्तु; नृपते, त्वया यत् उक्तं तत् तथा अस्तु। पार्थिव, महत्सु कामेषु आत्मनः प्रिये वा मे मनः तथा न धीयते यथा शिष्टसम्मते तव निदेशे; हे अनघ, मत्कृते तव दुःखं व्यपैतु। अनघ, अद्य त्वाम् अनृतेन योजयन् अहं न अव्ययं राज्यं, न सर्वकामान्, न वसुधां, न मैथिलीं, न किञ्चित् चिन्तितं वृणीयाम्; सत्यम् एव वृणे, तव व्रतं तथा अस्तु। वने फलानि मूलानि च भक्षयन्, गिरीन् सरितः सरांसि च पश्यन्, विचित्रपादपं वनं प्रविश्य एव अहं सुखी भविष्यामि; तव निर्वृतिः अस्तु।’ चतुर्षु एतेषु श्लोकेषु रामस्य चत्वारः अभिप्रायाः क्रमेण प्रकटिताः — राज्यत्यागः, भरतस्य अभिषेकानुमोदनम्, पितुः निदेशे एव आत्मनः रतिः, अन्ते च वनजीवनस्य सौख्यवर्णनम्। ‘शिवासु सीमासु’ इति पदेन सः भरताय शुभं राज्यम् आशास्ते, न तु ईर्ष्यां प्रकटयति।

एवं व्यसनाभिपन्नः तापेन दुःखेन च पीड्यमानः सः राजा पुत्रम् आलिङ्ग्य सुविनष्टसंज्ञः भूमिं गतः किञ्चित् अपि न चिचेष्ट; जडवत् निश्चेष्टः सः शय्यायाम् इव पृथिव्याम् एव अशेत। तां नरदेवपत्नीं कैकेयीं वर्जयित्वा समस्ताः देव्यः समेताः रुरुदुः; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्च्छां जगाम; तत्र सर्वं हाहाकृतम् अभवत्। ‘तां वर्जयित्वा’ इति एकेन पदेन कविः कैकेय्याः एकाकित्वं दर्शयति — सर्वेषां शोके सा एव अस्पृष्टा। एतेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सुमन्त्रः ताम् एव कठोरैः वचनैः भर्त्सयिष्यति।

గత సర్గలో రాముడు తండ్రిని చూడాలని రాజభవనంలో ప్రవేశించి, ద్వారం దగ్గర సుమంత్రుని చూసి నిలిచాడు; ఇక్కడినుండి ఈ సర్గ కథ సాగుతుంది. పద్మదళాల వంటి కళ్ళు గల, శ్యామవర్ణుడూ సాటిలేనివాడూ మహనీయుడూ అయిన రాముడు ఆ సూతునితో ‘నా రాకను తండ్రికి తెలియజేయి’ అన్నాడు. తన రాక నివేదించబడకుండా అతడు తండ్రి సమీపానికి ప్రవేశించడు; ఇదే వినయపు రీతి. రాముడు పంపిన ఆ సూతుడు త్వరగా లోపలికి ప్రవేశించి దీర్ఘంగా నిట్టూరుస్తున్న రాజును చూశాడు; ఆయన ఇంద్రియాలన్నీ సంతాపంతో కలుషితమై ఉన్నాయి. రాహువు గ్రసించిన సూర్యునిలా, బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా, నీళ్ళులేని చెరువులా ఆ జగత్పతి కాంతిహీనంగా ఉండటం అతడు చూశాడు. మూడు ఉపమానాలతో కవి రాజుకు కలిగిన మూడు విధాల హానిని సూచిస్తున్నాడు — గ్రహణంలో సూర్యుని కాంతి మరుగుపడుతుంది, బూడిదలో అగ్ని తేజస్సు కప్పబడుతుంది, ఎండిన చెరువులో నీరే నశిస్తుంది; అలాగే రాజు శోభా, తేజస్సూ, ప్రాణరసమూ క్షీణించాయి. మహాప్రాజ్ఞుడైన సూతుడు ఎంతో కలవరపడిన మనస్సుతో రాముని గురించే శోకిస్తున్న ఆ రాజును మేల్కొలిపి, చేతులు జోడించి మాట్లాడాడు. మొదట జయాశీస్సులతో రాజును అభినందించి, ఆ తరువాత భయంతో తడబడే, మెల్లని, మృదువైన మాటతో అతడు విషయం చెప్పాడు. ఇక్కడ ఆలోచించవలసినది — నేర్పరి అయిన సేవకుడు అప్రియమైన వార్తను ఒక్కసారిగా నివేదించడు; మొదట ఆశీర్వాదంతో యజమాని మనస్సును స్థిరపరచి, ఆ తరువాత మృదువైన మాటతో విషయాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. సూతుని మాటలో భయం ఉంది, ఎందుకంటే తాను చెప్పవలసినదే రాజు మరణానికి కారణమవుతుందని అతనికి తెలుసు.

సూతుడు అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రుడైన నీ ఆ కుమారుడు ఇదిగో ద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాడు. అతడు బ్రాహ్మణులకూ ఆశ్రితులందరికీ ధనం ఇచ్చి వచ్చాడు. సత్యపరాక్రముడైన రాముడు నిన్ను చూడుగాక, నీకు మేలు కలుగుగాక. మిత్రులందరి దగ్గరా సెలవు తీసుకొని అతడు ఇప్పుడు నిన్నే చూడాలనుకుంటున్నాడు. జగత్పతీ, అతడు మహారణ్యానికి వెళ్తాడు; కిరణాలతో కూడిన సూర్యునిలా సకల రాజగుణాలతో కూడిన అతనిని చూడు.’ ఇది విని సత్యవాక్కు గలవాడూ, ధర్మాత్ముడూ, గాంభీర్యంలో సముద్రంతో సమానుడూ, మబ్బులేని ఆకాశంలా నిర్మలుడూ అయిన రాజు అతనికి బదులిచ్చాడు. సూతుని మాటలో మూడు అంశాలు గమనించాలి — మొదటిది రాముని దానశీలత, వనానికి వెళ్తున్నా అతడు ఆశ్రితులను మరువడు; రెండవది అతని వినయం, మిత్రుల దగ్గర సెలవు తీసుకున్న తరువాతే తండ్రి సమీపానికి వచ్చాడు; మూడవది అతని చెక్కుచెదరని గుణసంపద. వనానికి వెళ్తున్నా రాముడు రాజగుణాలను విడువడు; అందుకే సూతుడు ‘రాజగుణాలతో కూడిన’ అంటున్నాడు — సూర్యుడు కిరణాలను విడువనట్లు రాముడు తన గుణాలను విడువడు. రాజు విశేషణాలు కూడా అర్థవంతమైనవే — ‘సత్యవాక్కు గలవాడు’ ఎందుకంటే సత్యరక్షణ కోసమే అతడు కుమారుని విడిచిపెడుతున్నాడు, ‘సముద్రంతో సమానుడు’ ఎందుకంటే శోకం అతనిలో లోతుగా ఉంది, బయటికి కనిపించదు.

రాజు అన్నాడు — ‘సుమంత్రా, ఇక్కడ ఉన్న నా భార్యలందరినీ తీసుకురా; భార్యలందరితో కలిసి నేను రాఘవుని చూడాలనుకుంటున్నాను.’ ఆ సూతుడు అంతఃపురంలోకి వెళ్ళి ఆ స్త్రీలతో ‘పూజ్యులైన మహారాజు మిమ్మల్ని పిలుస్తున్నారు, వెంటనే అక్కడికి వెళ్ళండి’ అన్నాడు. రాజాజ్ఞతో సుమంత్రుడు ఇలా చెప్పగా, స్త్రీలందరూ భర్త శాసనాన్ని గ్రహించి ఆ భవనం వైపు బయలుదేరారు. ఎర్రబారిన కళ్ళు గల, వ్రతనిష్ఠ గల మూడువందల యాభైమంది స్త్రీలు కౌసల్యను చుట్టుముట్టుకొని మెల్లగా వెళ్ళారు. ఇక్కడ రాజు ఆశయం స్పష్టం — కుమారుని ప్రయాణం కేవలం ఒక్క తండ్రి దుఃఖం మాత్రమే కాదు, సమస్త కులానికి సంబంధించిన విషయం; అందుకే అతడు భార్యలందరినీ పిలిపించి, జ్యేష్ఠురాలైన కౌసల్యను ముందుంచుకొని రాముని చూడాలనుకుంటున్నాడు. ‘ఎర్రబారిన కళ్ళు గల’ అనే పదంతో వారు ముందే ఏడ్చారని సూచించబడుతున్నది; ‘వ్రతనిష్ఠ గల’ అనే పదంతో శోకంలో కూడా వారు పాతివ్రత్య మర్యాదను విడువరని కవి సూచిస్తున్నాడు; ‘మెల్లగా’ అనే పదంతో వారి మందగమనమూ భారంతో కుంగిన మనస్సూ చూపబడుతున్నాయి. కౌసల్యను చుట్టుముట్టడం కూడా ఉచితమే — ఆమె రాముని కన్నతల్లి, కాబట్టి శోకంలో మొదటి భాగస్వామిని.

భార్యలు వచ్చిన తరువాత రాజు వారిని చూసి మళ్ళీ సూతునితో ‘సుమంత్రా, నా కుమారుని తీసుకురా’ అన్నాడు. ఆ సూతుడు రామునీ లక్ష్మణునీ మైథిలినీ తీసుకొని త్వరగా జగత్పతి సన్నిధికి ఎదురుగా వెళ్ళాడు. దూరం నుండే చేతులు జోడించి వస్తున్న కుమారుని చూసి, స్త్రీజనంతో చుట్టుముట్టబడిన ఆర్తుడైన ఆ రాజు ఒక్కసారిగా ఆసనం నుండి లేచాడు. రాముని చూసి ప్రజాపతి వేగంగా అతని వైపు పరుగెత్తాడు, కాని అతనిని చేరకుండానే దుఃఖార్తుడై నేలపై మూర్ఛపోయి పడిపోయాడు. అప్పుడు మహారథుడైన రాముడూ లక్ష్మణుడూ దుఃఖంతో స్పృహ కోల్పోయినట్లున్న, శోకంలో ఉన్న రాజు దగ్గరకు త్వరగా పరుగెత్తారు. ఇక్కడ వాత్సల్యపు పరాకాష్ఠ కనిపిస్తుంది — వృద్ధుడైన రాజు సింహాసనం నుండి లేచి కుమారుని వైపు పరుగెత్తుతాడు, కుమారుడు తండ్రి వైపు కాదు; కాని ప్రేమభారంతో అతడు దారిలోనే పడిపోతాడు. ‘తమ్ అసంప్రాప్య’ (అతనిని చేరకుండానే) అనే పదజంట కరుణరసానికి మూలం — ఎవరిని కౌగిలించుకోవాలని అతడు పరుగెత్తుతున్నాడో అతనిని తాకలేకపోతున్నాడు కూడా. ఇదే అతని సమస్త ప్రయత్నానికి ఉపమ — కుమారుని రక్షించాలనుకున్నా రెండు వరాల బంధం వల్ల అతనిని పొందలేకపోతున్నాడు. ‘స్త్రీజనంతో చుట్టుముట్టబడిన’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాజు ఈరోజు సభలో మంత్రులతో కాక అంతఃపురంలో స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు — రాజత్వం పోయింది, పితృత్వమే మిగిలింది. కుమారుని తీసుకురావడానికి సూతుణ్ణి మళ్ళీ మళ్ళీ నియోగించడం కూడా రాజు అస్థిర చిత్తాన్ని చూపుతుంది; ఎవరిని చూడాలని అతడు తహతహలాడుతున్నాడో అతనిని చూడగానే స్పృహ కోల్పోతున్నాడు.

అప్పుడు రాజభవనంలో వేలాది స్త్రీల రోదనధ్వని పుట్టింది; ఆభరణాల ధ్వనితో కలిసిన ‘హా హా రామా’ అనే ఆర్తనాదం ఒక్కసారిగా లేచింది. ఆ ఇద్దరు రామలక్ష్మణులూ సీతతో కలిసి ఏడుస్తూ రెండు చేతులతో ఆయనను కౌగిలించుకొని మంచంపై కూర్చోబెట్టారు. ఒక్క క్షణంలో స్పృహ వచ్చిన, కన్నీటి శోకసముద్రంలో మునిగిపోయిన రాజుతో అప్పుడు రాముడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు. ఆభరణాల గలగలతో కలిసిన రోదన అనే వర్ణనతో కవి సూచిస్తున్నది — ఉత్సవాలలో మంగళధ్వని కలిగించే ఆభరణాలే ఈరోజు శోకానికి సాధనాలయ్యాయి. ‘కన్నీటి శోకసముద్రంలో మునిగిపోయిన’ అనే రూపకంతో రాజు అవస్థ సూచించబడుతున్నది — అతడు శోకసముద్రంలో మునిగిపోయాడు, అక్కడ రాముడే ఏకైక నౌక. ఏడుస్తున్నా రామలక్ష్మణులూ సీతా తండ్రిని లేపి మంచంపై ఉంచుతారు; శోకంలో కూడా సేవాధర్మం మరువబడలేదు. ‘ఒక్క క్షణంలో స్పృహ వచ్చిన’ అనే పదంతో మూర్ఛ స్వల్పకాలికమైనదని చూపబడుతున్నది, దానితో కథ ముందుకు సాగుతుంది.

రాముడు అన్నాడు — ‘మహారాజా, నీ దగ్గర సెలవు కోరుతున్నాను; నువ్వు మా అందరికీ ప్రభువువు. దండకారణ్యానికి బయలుదేరుతున్న నన్ను క్షేమంగా చూడు. లక్ష్మణునికీ అనుజ్ఞ ఇవ్వు, సీత కూడా నన్ను వనానికి అనుసరించుగాక; ఎన్నో యథార్థమైన కారణాలతో వారించినా వారిద్దరూ (ఇక్కడ ఉండటానికి) ఇష్టపడటం లేదు. మానదా, శోకాన్ని విడిచిపెట్టి, ప్రజాపతి తన సంతానానికి అనుజ్ఞ ఇచ్చినట్లు మా అందరికీ — లక్ష్మణునికీ నాకూ సీతకూ — అనుజ్ఞ ఇవ్వు.’ జగత్పతి అనుజ్ఞ కోసం కలవరపడకుండా ఎదురుచూస్తున్న, వనవాసానికి సిద్ధమైన రాఘవుని చూసి రాజు అన్నాడు — ‘రాఘవా, నేను కైకేయి వరదానంతో మోహితుడనయ్యాను; ఈరోజు నన్నే నిగ్రహించి నువ్వు అయోధ్యలో రాజువు కా.’ ఇక్కడ రాముని ప్రార్థనలో మూడు భాగాలున్నాయి — ప్రయాణ నివేదనం, లక్ష్మణ సీతల కోసం అనుజ్ఞ, శోకాన్ని విడిచిపెట్టమని యాచన. ప్రజాపతి దృష్టాంతం కూడా సార్థకమైనది — తండ్రి కుమారులను తపస్సు కోసం వనానికి పంపుతాడు, ద్వేషంతో కాదు; అలాగే నువ్వు మమ్మల్ని పంపు అని రాముని ఆశయం. రాజు ప్రస్తావన మాత్రం చివరి ప్రయత్నం — కుమారుడు తండ్రిని నిగ్రహించి రాజ్యాన్ని తీసుకుంటే తండ్రి మాట భంగం కాదు, రాముడూ వెళ్ళనవసరం లేదు; కాని ఈ యుక్తి ధర్మవిరుద్ధమైనది, కాబట్టి రాముడు దానిని స్వీకరించడు.

రాజు ఇలా చెప్పగా ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడూ వాక్కోవిదుడూ అయిన రాముడు చేతులు జోడించి తండ్రికి బదులిచ్చాడు — ‘రాజా, నువ్వు వెయ్యి సంవత్సరాలు భూమికి పతివై ఉండు; నేను మాత్రం అరణ్యంలో నివసిస్తాను, నాకు రాజ్యకాంక్ష లేదు. నరాధిపా, తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు వనవాసంలో విహరించి, ప్రతిజ్ఞ చివరలో మళ్ళీ నీ పాదాలను పట్టుకుంటాను.’ ‘తొమ్మిదీ ఐదూ’ అనే గణనతో కవి పద్నాలుగు అనే సంఖ్యను రమణీయంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు; ‘పాదాలను పట్టుకుంటాను’ అనే పదంతో రాముడు వనవాసం త్యాగం కాదని, తిరిగి రావడంతో ముగిసే కాలపరిమితి అని సూచిస్తున్నాడు. సత్యపాశంతో బంధించబడి, రహస్యంగా కైకేయిచేత తొందరపెట్టబడుతూ, ఏడుస్తూ ఆర్తుడైన రాజు ఆ ప్రియపుత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, శ్రేయస్సు కోసం, అభివృద్ధి కోసం, తిరిగి రావడం కోసం కలవరపడకుండా వెళ్ళు; నీ దారి ఆపదలు లేనిదీ ఎక్కడినుండీ భయం లేనిదీ అగుగాక.’ ఇక్కడ తండ్రి ద్వైధం స్పష్టమవుతున్నది — నోటితో ఆశీస్సులు ఇస్తున్నాడు, హృదయంతో మాత్రం విరహాన్ని సహించలేక ఏడుస్తున్నాడు. ‘మిథః’ (రహస్యంగా) అనే పదంతో కైకేయి జనసమక్షంలో మాట్లాడదని, రహస్యంగానే రాజును తొందరపెడుతుందని సూచించబడుతున్నది; ఆమె ఈ గూఢచేష్టే తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు ఆమెను నిందించడానికి బీజం. ‘సత్యపాశంతో బంధించబడి’ అనే రూపకం కూడా ఆలోచించదగినది — ఇతరులను బంధించే పాశమే ఇక్కడ రాజును బంధిస్తున్నది; తాను ఇచ్చిన వరంతోనే తానే బద్ధుడయ్యాడు.

రాజు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘రఘునందనా, సత్యాత్ముడవూ ధర్మాభిమానం గలవాడవూ అయిన నీ బుద్ధిని మరలించడం సాధ్యం కాదు. అయినా ఈరోజు ఈ రాత్రి మాత్రం ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ వెళ్ళకు; ఒక్కరోజైనా నిన్ను చూస్తూ నేను సుఖంగా ఉంటాను. తల్లినీ నన్నూ చూస్తూ ఈరోజు ఈ రాత్రి ఇక్కడ ఉండు; సకల కోరికలతో తృప్తుడవై రేపు ఉదయం బయలుదేరుతావు. నాయనా, నువ్వు అన్నివిధాలా దుష్కరమైన పని చేస్తున్నావు; నా ప్రియం కోసమే నువ్వు వనాన్ని ఆశ్రయించావు. సత్యంగా ప్రమాణం చేస్తున్నాను — ఇది నాకు ప్రియం కాదు; బూడిద కప్పిన అగ్ని వంటి, (దౌర్జన్యాన్ని) దాచుకొన్న స్త్రీచేత నేను చలింపజేయబడ్డాను. నాకు కలిగిన ఈ వంచననే నువ్వు దాటించాలనుకుంటున్నావు; సదాచారాన్ని నాశనం చేసే ఈ కైకేయిచేత నేను ప్రేరేపించబడ్డాను. నువ్వు నా జ్యేష్ఠపుత్రుడవు కాబట్టి తండ్రిని అసత్యం నుండి విముక్తుణ్ణి చేయాలనుకోవడం — ఇది ఆశ్చర్యమేమీ కాదు.’ ఇక్కడ రాజు మాట రెండుగా విభజించబడింది — మొదటి సగంలో అతడు ఒక్క రాత్రి కోసం యాచిస్తున్నాడు, రెండవ సగంలో తన నిర్దోషత్వాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు. ‘భస్మాగ్నికల్ప’ (బూడిద కప్పిన అగ్ని వంటి) అనే ఉపమతో కవి చూపుతున్నాడు — కైకేయి దౌర్జన్యం చాలాకాలం దాగి ఉంది, వరదాన సందర్భంలోనే మండింది; బూడిదపై కాలు పెట్టినవాడు కాలిపోతాడు. ‘నాకు కలిగిన ఈ వంచననే నువ్వు దాటించాలనుకుంటున్నావు’ అనే మాటతో తాను చేసిన దోషపు ఫలాన్ని కుమారుడు మోస్తున్నాడని రాజు అంగీకరిస్తున్నాడు. చివరకు మాత్రం పితృవాత్సల్యం గౌరవంగా మారుతుంది — ‘తండ్రిని సత్యవాదిగా చేయాలనుకుంటున్నావు, ఇది నీకు ఆశ్చర్యం కాదు’ అని చెబుతూ అతడు కుమారుని ధర్మనిష్ఠనే స్తుతిస్తున్నాడు.

ఆర్తుడైన తండ్రి మాటను విని సోదరుడు లక్ష్మణునితో కలిసి దీనుడైన రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఈరోజు నేను పొందే గుణాలను (సుఖాలను) రేపు నాకు ఎవరు ఇస్తారు? కాబట్టి సకల కోరికలనుండీ దూరమవడాన్నే నేను ఎంచుకుంటున్నాను. రాష్ట్రంతో, జనంతో, ధనధాన్యాలతో నిండిన ఈ భూమిని నేను విడిచిపెట్టాను; దానిని భరతునికి ఇవ్వండి. వనవాసం కోసం నేను చేసుకొన్న నిశ్చయం ఈరోజు చలించదు. వరదా, యుద్ధంలో నువ్వు కైకేయికి ఇచ్చిన వరాన్ని పూర్తిగా ఇవ్వు; నువ్వు సత్యవంతుడైన రాజువు కా. నేను నీ ఆదేశాన్ని చెప్పినట్లే పాలిస్తూ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనచరులతో కలిసి వనంలో నివసిస్తాను. ఇందులో సంకోచించవద్దు; భూమిని భరతునికి ఇవ్వు.’ మొదటి వాక్యంలో రాముని వైరాగ్యానికి మూలం కనిపిస్తుంది — ఈరోజు సులభంగా దొరికేది రేపు నిశ్చయం కాదు; కాబట్టి క్షణికమైన భోగాల కోసం ధర్మాన్ని విడువకూడదు. ‘నిఖిలేన ఏవ దీయతాం’ (పూర్తిగా ఇవ్వు) అనే పదంతో, వరాన్ని సగమే పాలిస్తే అదే అసత్యమని అతడు సూచిస్తున్నాడు; సత్యం విభజించబడదు. ‘వనచరులతో కలిసి నివసిస్తాను’ అనే మాటతో అతడు వనవాసాన్ని శిక్షలా కాక స్వీకరించిన వ్రతంలా వర్ణిస్తున్నాడు. ‘మా విమర్శః’ (సంకోచించవద్దు) అనే పదంతో అతడు తండ్రిలో మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతున్న సంశయాన్నే నివారిస్తున్నాడు; ద్వైధమే సత్యానికి పెద్ద శత్రువు.

రాముడు అన్నాడు — ‘రఘునందనా, నాకు రాజ్యకాంక్ష లేదు, నా కోసం సుఖాన్నీ ప్రియాన్నీ కోరను; నీ ఆదేశాన్ని యథావిధిగా నెరవేర్చాలనేదే నా కోరిక. నీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక; కన్నీటిలో మునిగిపోకు. ఎదిరించరాని నదీపతి అయిన సముద్రం క్షోభించనట్లే నువ్వు కూడా స్థిరంగా ఉండు. పురుషశ్రేష్ఠా, నేను రాజ్యాన్ని కోరను, సుఖాన్నీ కోరను, భూమినీ కోరను, ఈ కోరికలన్నింటినీ కోరను, స్వర్గాన్నీ కోరను, జీవించాలనీ కోరను; నిన్ను సత్యవంతునిగానే కోరుతున్నాను, అసత్యవంతునిగా కాదు. నీ ఎదుటే సత్యం మీదా సుకృతం మీదా నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను. నాయనా, ప్రభూ, నేను ఒక్క క్షణం కూడా ఆగలేను; ఈ శోకాన్ని భరించు, నా నిశ్చయం తారుమారు కాదు.’ సముద్రోపమతో రాముడు సూచిస్తున్నాడు — మహాపురుషునికి మర్యాదే బలం; నదులతో నిండుతున్నా సముద్రం తీరాన్ని దాటి ప్రవహించదు, అలాగే శోకంతో నిండినా రాజు సత్యపు తీరాన్ని దాటకూడదు. ‘స్వర్గాన్నీ కోరను, జీవించాలనీ కోరను’ అనే మాటలో రాముని నిష్ఠకు పరాకాష్ఠ కనిపిస్తుంది — అతడు జీవితాన్ని కూడా సత్యానికి సాటి విలువగా భావించడు. చివరకు ‘నా నిశ్చయం తారుమారు కాదు’ అని దృఢంగా చెబుతూ అతడు తండ్రి చివరి ఆశను తెంచివేస్తున్నాడు.

రాముడు అంటాడు — ‘రాఘవా అని సంబోధించి కైకేయి నన్ను ‘వనానికి వెళ్ళు’ అని కోరింది; నేను ‘వెళ్తాను’ అన్నాను. ఆ సత్యాన్ని నేను పాలిస్తాను. దేవా, ఆందోళన చెందకు; ప్రశాంతమైన జింకలతో నిండిన, నానావిధ పక్షులతో మారుమోగే వనంలో మేము విహరిస్తాం. నాయనా, తండ్రి దేవతలకు కూడా దైవమని స్మృతి చెబుతున్నది; కాబట్టి దైవమనే భావించి తండ్రి మాటను పాటిస్తాను. రాజశ్రేష్ఠా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత మళ్ళీ తిరిగి వచ్చిన నన్ను చూస్తావు; ఈ సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు. కన్నీళ్ళతో గద్గదమైన ఈ జనులందరినీ ఎవరు నిలదొక్కుకొనేలా చేయాలో, ఆ పురుషశార్దూలుడవైన నువ్వు ఎందుకు ఇలా చలించిపోయావు?’ ఇక్కడ రాముడు నాలుగు కారణాలను ముందుంచుతున్నాడు — తన ప్రతిజ్ఞ, వనపు రమణీయత, తండ్రి దైవత్వం, గడువు పరిమితమైనది కావడం. వనవర్ణన ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — అతడు వనాన్ని భయస్థానంలా కాక శాంతమైన మృగాలతో, నానావిధ పక్షుల కూతలతో రమణీయమైన ఉద్యానంలా చూపుతున్నాడు, తండ్రి ఆందోళన శాంతించాలని. చివరి వాక్యంలో అతడు తండ్రికి ఆయన స్వధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — రాజే ప్రజల ధైర్యానికి మూలం; ఆయనే చలించిపోతే ఏడుస్తున్న జనులకు ఎవరు ధైర్యం ఇస్తారు. ‘తండ్రి దేవతలకు కూడా దైవం’ అనే మాట సమస్త రామాయణానికి ఒక సారసూత్రం — తండ్రి ఆజ్ఞను భంగపరిస్తే దేవారాధన కూడా సిద్ధించదు.

ఇక్కడినుండి రాముని మాట దీర్ఘవృత్తాలలో కూర్చబడింది; ఛందస్సు మార్పుతోనే కవి భావగాంభీర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ‘పురమూ రాష్ట్రమూ సమస్త భూమీ నేను విడిచిపెట్టాను, దానిని భరతునికి ఇవ్వండి; నేను నీ ఆదేశాన్ని పాలిస్తూ చిరకాలం (వనాన్ని) సేవించడానికి వనానికి వెళ్తాను. నేను విడిచిపెట్టిన, పర్వతభాగాలతో, పురాలతో, ఉపవనాలతో కూడిన ఈ భూమిని భరతుడు శుభమైన సరిహద్దులలో ఏకచ్ఛత్రంగా పాలించుగాక; రాజా, నువ్వు చెప్పినది అలాగే జరుగుగాక. రాజా, గొప్ప కోరికలలోగానీ నాకు ప్రియమైనదానిలోగానీ నా మనస్సు, శిష్టులు సమ్మతించిన నీ ఆదేశంలో నిలిచినంతగా నిలవదు; పాపరహితుడా, నా కోసం నీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక. పాపరహితుడా, ఈరోజు నిన్ను అసత్యంతో ముడిపెట్టి నేను తరగని రాజ్యాన్నీ, సకల కోరికలనూ, భూమినీ, మైథిలినీ, ఏ ఆలోచించినదాన్నీ కోరను; సత్యాన్నే కోరుతున్నాను, నీ వ్రతం అలాగే నిలుచుగాక. వనంలో పండ్లనూ దుంపలనూ తింటూ, పర్వతాలనూ నదులనూ సరస్సులనూ చూస్తూ, విచిత్రమైన చెట్లు గల వనంలో ప్రవేశించే నేను సుఖపడతాను; నీకు నిశ్చింత కలుగుగాక.’ ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో రాముని నాలుగు అభిప్రాయాలు వరుసగా వెల్లడయ్యాయి — రాజ్యత్యాగం, భరతుని అభిషేకానికి అనుమోదం, తండ్రి ఆదేశంలోనే తనకు ఆసక్తి, చివరకు వనజీవితపు సౌఖ్యవర్ణన. ‘శుభమైన సరిహద్దులలో’ అనే పదంతో అతడు భరతునికి శుభమైన రాజ్యాన్ని ఆశీర్వదిస్తున్నాడు, ఈర్ష్యను ప్రకటించడం లేదు.

ఈ విధంగా ఆపదలో చిక్కుకొని, తాపంతో దుఃఖంతో పీడించబడుతున్న ఆ రాజు కుమారుని కౌగిలించుకొని, పూర్తిగా స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడి ఏ కదలికా లేకుండా ఉండిపోయాడు; జడంలా నిశ్చేష్టుడై పడకపై పడుకున్నట్లు నేలపైనే పడుకున్నాడు. రాజపత్ని అయిన ఆ కైకేయిని తప్ప మిగిలిన దేవులందరూ కలిసి ఏడ్చారు; సుమంత్రుడు కూడా ఏడుస్తూ మూర్ఛపోయాడు; అక్కడ అంతా హాహాకారం వ్యాపించింది. ‘ఆమెను తప్ప’ అనే ఒక్క పదంతో కవి కైకేయి ఒంటరితనాన్ని చూపుతున్నాడు — అందరి శోకంలోనూ ఆమె ఒక్కతే తాకబడకుండా ఉంది. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు ఆమెనే కఠినమైన మాటలతో నిందిస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் தந்தையைக் காண விரும்பி அரச மாளிகையில் நுழைந்து, வாயிலில் சுமந்திரனைக் கண்டு நின்றான்; இங்கிருந்து இச்சர்க்கத்தின் கதை தொடர்கிறது. தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடைய, கருநிறமுடைய, ஒப்பற்ற, பெருமைமிக்க ராமன் அந்தச் சூதனிடம் ‘என் வருகையைத் தந்தைக்குத் தெரிவியுங்கள்’ என்றான். தன் வருகை தெரிவிக்கப்படாமல் அவன் தந்தையின் அருகில் நுழைவதில்லை; இதுவே பணிவின் நெறி. ராமனால் அனுப்பப்பட்ட அந்தச் சூதன் விரைவில் உள்ளே நுழைந்து, நீண்ட பெருமூச்சு விடும் அரசரைக் கண்டான்; அவருடைய புலன்கள் அனைத்தும் துயரத்தால் கலங்கியிருந்தன. ராகுவால் பீடிக்கப்பட்ட சூரியனைப் போலவும், சாம்பலால் மூடப்பட்ட நெருப்பைப் போலவும், நீரற்ற குளத்தைப் போலவும் ஒளியிழந்த அந்த உலகத் தலைவரை அவன் கண்டான். மூன்று உவமைகளால் கவிஞர் அரசரின் மூவகை இழப்பைச் சுட்டுகிறார் — கிரகணத்தில் சூரியனின் ஒளி மறைகிறது, சாம்பலில் நெருப்பின் வெப்பம் மூடப்படுகிறது, வறண்ட குளத்தில் நீரே அழிகிறது; அதுபோல அரசரின் பொலிவும், ஒளியும், உயிர்ச்சாறும் குன்றின. பேரறிவாளனான சூதன், மிகவும் கலங்கிய மனத்துடன் ராமனையே நினைத்து வருந்திக்கொண்டிருந்த அந்த அரசருக்கு உணர்வூட்டி, கைகூப்பிப் பேசினான். முதலில் வெற்றி வாழ்த்தால் அரசரைப் போற்றிவிட்டு, பின்னர் அச்சத்தால் தளர்ந்த, மெல்லிய, இனிய குரலில் அவன் சொல்லைக் கூறினான். இங்கே சிந்திக்கத்தக்கது — திறமையான பணியாளர் விரும்பத்தகாத செய்தியைத் திடீரென்று தெரிவிப்பதில்லை; முதலில் ஆசிமொழியால் தலைவனின் மனத்தை நிலைப்படுத்தி, பின்னர் மென்மையான சொல்லால் விஷயத்தைத் தொடங்குகிறான். சூதனின் குரலில் அச்சம் இருக்கிறது, ஏனெனில் தான் சொல்ல வேண்டியதே அரசரின் மரணத்துக்குக் காரணமாகும் என்று அவன் அறிவான்.

சூதன் கூறினான்: ‘மனிதருள் புலியான உம் மகன் இதோ வாயிலில் நிற்கிறான். அவன் அந்தணர்கள் அனைவருக்கும் தன்னை நம்பி வாழ்பவர்களுக்கும் செல்வத்தை அளித்துவிட்டு வந்திருக்கிறான். சத்தியமே வலிமையான ராமன் உம்மைக் காணட்டும், உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும். எல்லா நண்பர்களிடமும் விடைபெற்றுவிட்டு அவன் இப்போது உம்மையே காண விரும்புகிறான். உலகத் தலைவரே, அவன் பெருங்காட்டுக்குச் செல்லப் போகிறான்; கதிர்களால் சூழப்பட்ட சூரியனைப் போல எல்லா அரச குணங்களாலும் சூழப்பட்ட அவனைக் காணும்.’ இதைக் கேட்டு, சத்தியம் பேசுபவரும், தர்மாத்மாவும், ஆழத்தில் கடலுக்கு நிகரானவரும், சேறற்ற வானம் போலத் தூயவருமான அந்த மன்னர் அவனுக்கு மறுமொழி கூறினார். சூதனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் கவனிக்கத்தக்கவை — முதலாவது, ராமனின் கொடைத்தன்மை; காட்டுக்குச் செல்லும்போதும் அவன் தன்னைச் சார்ந்தவர்களை மறக்கவில்லை; இரண்டாவது, அவன் பணிவு; நண்பர்களிடம் விடைபெற்ற பின்பே தந்தையின் அருகில் வந்தான்; மூன்றாவது, அவனுடைய குறையாத குணச்செல்வம். காட்டுக்குச் செல்லும்போதும் ராமன் அரச குணங்களைத் துறப்பதில்லை; அதனாலேயே சூதன் ‘அரச குணங்களால் சூழப்பட்டவன்’ என்கிறான் — சூரியன் கதிர்களை விடாதது போல ராமன் தன் குணங்களை விடுவதில்லை. அரசரின் அடைமொழிகளும் பொருள் பொதிந்தவை — சத்தியத்தைக் காப்பதற்காகவே அவர் மகனைத் துறப்பதால் ‘சத்தியம் பேசுபவர்’; துயரம் அவருள் ஆழமாக, வெளியே தெரியாமல் இருப்பதால் ‘கடலுக்கு நிகரானவர்’.

அரசர் கூறினார்: ‘சுமந்திரா, இங்குள்ள என் மனைவியர் அனைவரையும் என்னிடம் அழைத்து வா; மனைவியர் அனைவராலும் சூழப்பட்டு நான் ராகவனைக் காண விரும்புகிறேன்.’ அந்தச் சூதன் அந்தப்புரத்துக்குள் சென்று அந்தப் பெண்களிடம் கூறினான்: ‘மதிப்புக்குரிய அரசர் உங்களை அழைக்கிறார், விரைவில் அங்கே செல்லுங்கள்.’ அரசரின் ஆணைப்படி சுமந்திரனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பெண்கள் அனைவரும் கணவனின் கட்டளையை உணர்ந்து அந்த மாளிகையை நோக்கிச் சென்றனர். சிவந்த கண்களுடைய, விரதம் பூண்ட முந்நூற்றைம்பது பெண்கள் கௌசல்யையைச் சூழ்ந்துகொண்டு மெல்லச் சென்றனர். இங்கே அரசரின் கருத்து தெளிவானது — மகனின் புறப்பாடு ஒரு தந்தையின் துயரம் மட்டுமல்ல, முழுக் குலத்தின் விஷயம்; ஆகவே அவர் மனைவியர் அனைவரையும் அழைத்து, மூத்தவளான கௌசல்யையை முன்னிட்டு, ராமனைக் காண விரும்புகிறார். ‘சிவந்த கண்களுடைய’ என்ற சொல்லால் முன்பே அழுதது சுட்டப்படுகிறது; ‘விரதம் பூண்ட’ என்ற சொல்லால், துயரத்திலும் அவர்கள் பதிவிரதத்தின் எல்லையை விடவில்லை என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்; ‘மெல்ல’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய மெதுவான நடையும் சுமையால் தாழ்ந்த மனமும் காட்டப்படுகின்றன. கௌசல்யையைச் சூழ்ந்து வருவதும் பொருத்தமானதே — அவளே ராமனின் தாய், ஆகவே துயரத்தில் முதல் பங்காளி.

மனைவியர் வந்ததும் அரசர் அவர்களைப் பார்த்துவிட்டு மீண்டும் சூதனிடம் கூறினார்: ‘சுமந்திரா, என் மகனை அழைத்து வா.’ அந்தச் சூதன் ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் மைதிலியையும் அழைத்துக்கொண்டு விரைவில் உலகத் தலைவரின் முன் சென்றான். தொலைவிலிருந்தே கைகூப்பி வரும் மகனைக் கண்டு, பெண்களால் சூழப்பட்டிருந்த துயருற்ற அந்த அரசர் திடீரென்று இருக்கையிலிருந்து எழுந்தார். ராமனைக் கண்டதும் மக்கள் தலைவர் வேகமாக அவனை நோக்கி ஓடினார்; ஆனால் அவனை அடையாமலேயே துயரத்தால் வாடித் தரையில் மயங்கி விழுந்தார். அப்போது மகாரதனான ராமனும் லக்ஷ்மணனும் துயரத்தால் உணர்விழந்தவர் போலக் கிடந்த, சோகம் நிறைந்த அரசரை நோக்கி விரைந்து ஓடினர். இங்கே தந்தையன்பின் உச்சம் காணப்படுகிறது — முதிய அரசர் சிம்மாசனத்திலிருந்து எழுந்து மகனை நோக்கி ஓடுகிறார், மகன் தந்தையை நோக்கி அல்ல; ஆனால் அன்பின் சுமையால் அவர் வழியிலேயே விழுகிறார். ‘அவனை அடையாமலேயே’ என்ற இரு சொற்கள் கருணைச் சுவையின் வேர் — யாரைத் தழுவ ஓடுகிறாரோ அவனைத் தொடவும் அவரால் இயலவில்லை. இதுவே அவருடைய முழு முயற்சிக்கும் உவமை — மகனைக் காக்க விரும்பியும், இரு வரங்களின் கட்டால் அவனை அடைய இயலவில்லை. ‘பெண்களால் சூழப்பட்டவர்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — அரசர் இன்று அவையில் அமைச்சர்களால் சூழப்பட்டிருக்கவில்லை, அந்தப்புரத்தில் பெண்களால் சூழப்பட்டிருக்கிறார் — அரசத்தன்மை போய்விட்டது, தந்தைமை மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது. மகனை அழைத்து வர மீண்டும் மீண்டும் சூதனை ஏவுவதும் அரசரின் நிலையற்ற மனத்தைக் காட்டுகிறது; யாரைக் காண ஏங்குகிறாரோ அவனைக் கண்டதுமே உணர்வை இழக்கிறார்.

அப்போது அரச மாளிகையில் ஆயிரக்கணக்கான பெண்களின் ஓலம் எழுந்தது; ‘ஐயோ, ஐயோ, ராமா!’ என்ற துயரக் குரல் அணிகலன்களின் ஒலியுடன் கலந்து திடீரென்று எழுந்தது. ராம லக்ஷ்மணர் இருவரும் சீதையுடன் அழுதவாறு இரு கைகளாலும் அவரைத் தழுவி எடுத்துக் கட்டிலில் அமர்த்தினர். சிறிது நேரத்தில் உணர்வு பெற்ற, கண்ணீரும் துயரமுமான கடலில் மூழ்கியிருந்த அரசரிடம் பின்னர் ராமன் கைகூப்பிக் கூறினான். அணிகலன்களின் கலகல ஒலியுடன் கலந்த ஓலம் என்ற வர்ணனையால், விழாக்களில் மங்கல ஒலியை எழுப்பும் அணிகலன்களே இன்று துயரத்தின் கருவிகளாகிவிட்டன என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். ‘கண்ணீரும் துயரமுமான கடலில் மூழ்கியவர்’ என்ற உருவகத்தால் அரசரின் நிலை சுட்டப்படுகிறது — அவர் துயரக் கடலில் மூழ்கியிருக்கிறார், அங்கே ராமனே ஒரே படகு. அழுதுகொண்டிருந்தாலும் ராம லக்ஷ்மணர்களும் சீதையும் தந்தையைத் தூக்கிக் கட்டிலில் அமர்த்துகின்றனர்; துயரத்திலும் பணிவிடை தர்மம் மறக்கப்படவில்லை. ‘சிறிது நேரத்தில் உணர்வு பெற்ற’ என்ற சொல்லால் மயக்கம் சிறிது நேரமே நீடித்தது என்பது காட்டப்படுகிறது; அதனால் கதை முன்னே செல்கிறது.

ராமன் கூறினான்: ‘மகாராஜா, உம்மிடம் விடை கேட்கிறேன்; நீரே எங்கள் அனைவருக்கும் தலைவர். தண்டகாரண்யத்துக்குப் புறப்பட்ட என்னை நலமுடன் காணும். லக்ஷ்மணனுக்கும் அனுமதி அளியும்; சீதையும் என்னைப் பின்தொடர்ந்து காட்டுக்கு வரட்டும்; பல உண்மையான காரணங்களால் தடுக்கப்பட்டும் அவ்விருவரும் இங்கே தங்க விரும்பவில்லை. மதிப்பளிப்பவரே, துயரத்தை விட்டுவிட்டு, பிரஜாபதி தன் மைந்தர்களுக்கு அனுமதி அளிப்பது போல எங்கள் அனைவருக்கும் — லக்ஷ்மணனுக்கும், எனக்கும், சீதைக்கும் — அனுமதி அளியும்.’ உலகத் தலைவரின் அனுமதியைக் கலக்கமின்றி எதிர்பார்த்து வனவாசத்துக்கு ஆயத்தமாக நின்ற ராகவனைக் கண்டு அரசர் கூறினார்: ‘ராகவா, கைகேயிக்கு அளித்த வரத்தால் நான் மயங்கிவிட்டேன்; இன்று என்னையே சிறைப்படுத்தி நீ அயோத்தியில் அரசனாகு.’ இங்கே ராமனின் வேண்டுதலில் மூன்று கூறுகள் உள்ளன — புறப்பாட்டைத் தெரிவித்தல், லக்ஷ்மணனுக்கும் சீதைக்கும் அனுமதி, துயரத்தைக் கைவிடுமாறு வேண்டுதல். பிரஜாபதியின் எடுத்துக்காட்டும் பொருளுடையது — தந்தை மைந்தர்களைத் தவத்துக்காகக் காட்டுக்கு அனுப்புகிறார், வெறுப்பால் அல்ல; அதுபோலவே நீரும் எங்களை அனுப்பும் என்பது ராமனின் கருத்து. அரசரின் யோசனையோ இறுதி முயற்சி — மகன் தந்தையைச் சிறைப்படுத்தி அரசைக் கைப்பற்றினால், தந்தையின் சொல் உடையாது, ராமனும் போக மாட்டான்; ஆனால் இந்த வழி தர்மத்துக்கு முரணானது, ஆகவே ராமன் அதை ஏற்கவில்லை.

அரசர் இவ்வாறு சொன்னதும், தர்மம் தாங்குவோரில் சிறந்தவனும் சொல்வல்லவனுமான ராமன் கைகூப்பித் தந்தைக்கு மறுமொழி கூறினான்: ‘அரசே, நீர் ஆயிரம் ஆண்டுகள் பூமிக்குத் தலைவராக இரும்; நானோ காட்டில் வாழ்வேன், எனக்கு அரசின் மீது விருப்பம் இல்லை. மன்னரே, ஒன்பதும் ஐந்துமான ஆண்டுகள் வனவாசத்தில் உலவிவிட்டு, வாக்குறுதியின் முடிவில் மீண்டும் உம் பாதங்களைப் பற்றுவேன்.’ ‘ஒன்பதும் ஐந்தும்’ என்ற கணக்கால் கவிஞர் பதினான்கு என்ற எண்ணை அழகாகச் சுட்டுகிறார்; ‘பாதங்களைப் பற்றுவேன்’ என்ற சொல்லால் வனவாசம் கைவிடுதல் அல்ல, திரும்பி வருவதில் முடியும் காலவரம்பு என்று ராமன் சுட்டுகிறான். சத்தியக் கயிற்றால் கட்டுண்டவரும், தனிமையில் கைகேயியால் தூண்டப்பட்டவருமான அரசர் அழுதவாறு, துயருற்று, அன்பு மகனிடம் கூறினார்: ‘குழந்தாய், நன்மைக்காகவும், வளர்ச்சிக்காகவும், மீண்டும் திரும்பி வருவதற்காகவும் கலக்கமின்றிச் செல்; உன் வழிகள் தீங்கற்றவையாகவும் எங்கிருந்தும் அச்சமற்றவையாகவும் இருக்கட்டும்.’ இங்கே தந்தையின் இருமனநிலை வெளிப்படுகிறது — வாயால் ஆசி வழங்குகிறார், நெஞ்சால் பிரிவைத் தாங்க முடியாமல் அழுகிறார். ‘மித:’ (தனிமையில்) என்ற சொல்லால், கைகேயி மக்கள் முன் பேசுவதில்லை, தனிமையிலேயே அரசரை விரைவுபடுத்துகிறாள் என்பது சுட்டப்படுகிறது; அவளுடைய இந்த மறைமுகச் செயலே அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் அவளைக் கடிந்துரைப்பதற்கான விதை. ‘சத்தியக் கயிற்றால் கட்டுண்டவர்’ என்ற உருவகமும் சிந்திக்கத்தக்கது — பிறரைக் கட்டும் கயிறே இங்கே அரசரைக் கட்டுகிறது; தானே அளித்த வரத்தால் அவர் தானே கட்டுண்டார்.

அரசர் மீண்டும் கூறினார்: ‘ரகுநந்தனா, சத்திய உள்ளமும் தர்மத்தில் பற்றுமுடைய உன் மனத்தைத் திருப்ப இயலாது. ஆயினும் இன்று இந்த இரவு எவ்விதத்திலும் போகாதே; ஒரு நாளாவது உன்னைக் காண்பதால் நான் நலமாக இருப்பேன். அன்னையையும் என்னையும் கண்டவாறு இன்று இந்த இரவு தங்கு; எல்லா விருப்பங்களாலும் மகிழ்விக்கப்பட்டு நாளை விடியற்காலையில் புறப்படுவாய். மகனே, நீ எல்லா வகையிலும் அரிய செயலைச் செய்கிறாய்; எனக்கு இனியதைச் செய்வதற்காகவே நீ காட்டை நாடியிருக்கிறாய். சத்தியமாகச் சொல்கிறேன் — இது எனக்கு விருப்பமானதல்ல; சாம்பலால் மூடப்பட்ட நெருப்பைப் போல மறைந்திருந்த ஒரு பெண்ணால் நான் நிலைகுலைக்கப்பட்டேன். நான் அடைந்த வஞ்சனையையே நீ கடக்க விரும்புகிறாய்; நல்லொழுக்கத்தை அழிக்கும் இந்தக் கைகேயியால் நான் தூண்டப்பட்டேன். நீ என் மூத்த மகனாக இருப்பதால், தந்தையைப் பொய்யற்ற சொல்லுடையவராக்க விரும்புகிறாய் — இது பெரும் வியப்புக்குரியதல்ல.’ இங்கே அரசரின் சொல் இருபகுதியாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது — முதல் பாதியில் ஓர் இரவுக்காக வேண்டுகிறார், பின் பாதியில் தம் குற்றமின்மையை வெளிப்படுத்துகிறார். ‘சாம்பல் மூடிய நெருப்பைப் போன்றவள்’ என்ற உவமையால் கவிஞர் காட்டுவது — கைகேயியின் தீயகுணம் நெடுங்காலம் மறைந்திருந்தது, வரம் கேட்கும் தருணத்திலேயே கொழுந்துவிட்டெரிந்தது; சாம்பலில் கால் வைப்பவன் சுடப்படுகிறான். ‘நான் அடைந்த வஞ்சனையையே நீ கடக்க விரும்புகிறாய்’ என்ற சொல்லால், தாம் செய்த குற்றத்தின் பலனை மகன் சுமக்கிறான் என்று அரசர் ஒப்புக்கொள்கிறார். இறுதியில் தந்தையன்பு பெருமிதமாக மாறுகிறது — ‘தந்தையைச் சத்தியவானாக்க விரும்புகிறாய், இது உனக்கு வியப்பல்ல’ என்று சொல்லி மகனின் தர்மப் பற்றையே போற்றுகிறார்.

துயருற்ற தந்தையின் சொல்லைக் கேட்டு, தம்பி லக்ஷ்மணனுடன் வாடிய ராமன் கூறினான்: ‘இன்று நான் பெறும் நன்மைகளை நாளை யார் எனக்குத் தருவார்? ஆகவே எல்லா இன்பங்களிலிருந்தும் விலகிச் செல்வதையே நான் தேர்ந்தெடுக்கிறேன். நாடும் மக்களும் உடைய, செல்வமும் தானியமும் நிறைந்த இந்தப் பூமியை நான் விட்டுவிட்டேன்; அதைப் பரதனுக்கு அளியுங்கள். வனவாசம் பற்றிய என் முடிவு இன்று அசையாது. வரம் அளிப்பவரே, போரில் நீர் கைகேயிக்கு அளித்த வரம் முழுமையாகவே அளிக்கப்படட்டும்; நீர் சத்தியவானான அரசராக இரும். உம் கட்டளையைச் சொன்னபடியே நிறைவேற்றியவாறு பதினான்கு ஆண்டுகள் காட்டில் வாழ்பவர்களுடன் காட்டில் வாழ்வேன். இதில் தயக்கம் வேண்டாம்; பூமி பரதனுக்கு அளிக்கப்படட்டும்.’ முதல் வாக்கியத்தில் ராமனின் பற்றின்மையின் வேர் காணப்படுகிறது — இன்று எளிதில் கிடைப்பது நாளை நிச்சயமில்லை; ஆகவே நிலையற்ற இன்பங்களுக்காகத் தர்மத்தைக் கைவிடலாகாது. ‘முழுமையாகவே அளிக்கப்படட்டும்’ என்ற சொல்லால், வரம் பாதி நிறைவேற்றப்பட்டால் அதுவே பொய்யாகும் என்று சுட்டுகிறான்; சத்தியம் பிரிக்கப்படுவதில்லை. ‘காட்டில் வாழ்பவர்களுடன் வாழ்வேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் வனவாசத்தைத் தண்டனையாக அல்ல, ஏற்றுக்கொண்ட விரதமாக வர்ணிக்கிறான். ‘தயக்கம் வேண்டாம்’ என்ற சொல்லால் தந்தையிடம் மீண்டும் மீண்டும் எழும் ஐயத்தையே தடுக்கிறான்; இருமனம்தான் சத்தியத்தின் பெரும் பகைவன்.

ராமன் கூறினான்: ‘ரகுநந்தனரே, எனக்கு அரசின் மீது விருப்பம் இல்லை, எனக்கென இன்பத்தையோ இனியதையோ விரும்பவில்லை; உம் கட்டளையை உள்ளபடியே நிறைவேற்றுவதே என் விருப்பம். உம் துயரம் நீங்கட்டும்; கண்ணீரில் மூழ்காதீர். வெல்ல முடியாத, ஆறுகளின் தலைவனான கடல் கலங்காதது போல நீரும் உறுதியாக இரும். மனிதருள் காளையே, நான் அரசையும் விரும்பேன், இன்பத்தையும், பூமியையும், இந்த எல்லா இன்பங்களையும், சுவர்க்கத்தையும், உயிர் வாழ்வதையும் விரும்பேன்; உம்மைச் சத்தியவானாகவே விரும்புகிறேன், பொய்யராக அல்ல. உம் முன்னிலையில் சத்தியத்தின் மீதும் புண்ணியத்தின் மீதும் உமக்கு ஆணையிடுகிறேன். தந்தையே, பிரபுவே, ஒரு கணமும் இங்கே தங்க என்னால் இயலாது; இந்தத் துயரைத் தாங்கிக்கொள்ளும்; என் முடிவில் மாற்றம் இல்லை.’ கடல் உவமையால் ராமன் சுட்டுவது — பெரிய மனிதனுக்கு அவன் எல்லையே வலிமை; ஆறுகளால் நிரப்பப்பட்டாலும் கடல் கரையைத் தாண்டிப் பெருகுவதில்லை; அதுபோலவே அரசரும் துயரத்தால் நிறைந்திருந்தாலும் சத்தியத்தின் கரையைத் தாண்டலாகாது. ‘சுவர்க்கத்தையும் உயிர் வாழ்வதையும் விரும்பேன்’ என்ற சொல்லில் ராமனின் பற்றுறுதியின் உச்ச எல்லை காணப்படுகிறது — உயிரையும் அவன் சத்தியத்தின் விலையாகக் கருதுவதில்லை. இறுதியில் ‘என் முடிவில் மாற்றம் இல்லை’ என்று உறுதியாகச் சொல்லித் தந்தையின் கடைசி நம்பிக்கையையும் அறுக்கிறான்.

ராமன் கூறினான்: ‘ராகவா என்று விளித்துக் கைகேயி என்னிடம் ‘காட்டுக்குச் செல்’ என்று வேண்டினாள்; நானும் ‘செல்கிறேன்’ என்றேன். அந்தச் சத்தியத்தைக் காக்கிறேன். தேவரே, ஏக்கம் கொள்ளாதீர்; அமைதியான மான்கள் நிறைந்த, பலவகைப் பறவைகளால் ஒலிக்கும் காட்டில் நாங்கள் இன்புறுவோம். தந்தையே, தந்தை தேவர்களுக்கும் தெய்வம் என்று சொல்லப்படுகிறார்; ஆகவே தெய்வம் என்றே கருதித் தந்தையின் சொல்லை நிறைவேற்றுவேன். அரசர்களுள் சிறந்தவரே, பதினான்கு ஆண்டுகள் கடந்த பின் மீண்டும் வந்த என்னைக் காண்பீர்; இந்த வேதனை நீங்கட்டும். கண்ணீரால் குரல் தழுதழுக்கும் இந்த மக்கள் அனைவரையும் தேற்ற வேண்டிய மனிதருள் புலியான நீரே ஏன் நிலைகுலைந்தீர்?’ இங்கே ராமன் நான்கு காரணங்களை முன்வைக்கிறான் — தன் வாக்குறுதி, காட்டின் அழகு, தந்தையின் தெய்வத்தன்மை, காலவரம்பின் அளவு. காட்டு வர்ணனை சிறப்பாகச் சிந்திக்கத்தக்கது — அவன் காட்டை அச்சத்தின் இடமாக அல்ல, அமைதியான மான்களாலும் பலவகைப் பறவைகளின் ஒலியாலும் அழகிய பூங்காவைப் போலக் காட்டுகிறான், தந்தையின் ஏக்கம் தணியும்படி. இறுதி வாக்கியத்தில் அவன் தந்தைக்கு அவருடைய சொந்தக் கடமையை நினைவூட்டுகிறான் — அரசனே மக்களின் தைரியத்துக்கு வேர்; அவனே நிலைகுலைந்தால், அழும் மக்களுக்கு யார் தைரியம் தருவார்? ‘தந்தை தேவர்களுக்கும் தெய்வம்’ என்ற சொல் முழு ராமாயணத்தின் ஒரு சார சூத்திரம் — தந்தையின் ஆணையை மீறினால் தேவ வழிபாடும் பலன் தராது.

இதன் பிறகு ராமனின் சொல் நீண்ட விருத்தங்களில் அமைக்கப்பட்டுள்ளது; யாப்பு மாற்றத்தாலேயே கவிஞர் உணர்வின் ஆழத்தைச் சுட்டுகிறார். ‘நகரமும் நாடும் முழுப் பூமியும் என்னால் விடப்பட்டன, அவை பரதனுக்கு அளிக்கப்படட்டும்; நான் உம் கட்டளையை நிறைவேற்றியவாறு நெடுங்காலம் வாழ்வதற்காகக் காட்டுக்குச் செல்வேன். என்னால் விடப்பட்ட, மலைப்பகுதிகளும் நகரங்களும் சோலைகளும் கூடிய இந்தப் பூமியை, மங்கலமான எல்லைகளுக்குள் பரதன் தனியே ஆளட்டும்; அரசே, நீர் சொன்னது அப்படியே ஆகட்டும். மன்னரே, பெரும் இன்பங்களிலோ எனக்கு இனியதிலோ என் மனம், சான்றோர் ஏற்கும் உம் கட்டளையில் நிலைப்பது போல நிலைப்பதில்லை; குற்றமற்றவரே, என்னால் உமக்கு உண்டான துயரம் நீங்கட்டும். குற்றமற்றவரே, இன்று உம்மைப் பொய்யுடன் இணைத்து, அழியாத அரசையோ, எல்லா இன்பங்களையோ, பூமியையோ, மைதிலியையோ, எண்ணிய எதையுமோ நான் தேர்ந்தெடுக்கமாட்டேன்; சத்தியத்தையே தேர்ந்தெடுக்கிறேன், உம் விரதம் அப்படியே நிலைக்கட்டும். காட்டில் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்டு, மலைகளையும் ஆறுகளையும் ஏரிகளையும் கண்டு, விந்தையான மரங்கள் நிறைந்த காட்டில் புகுந்தே நான் இன்பமாக இருப்பேன்; உமக்கு மனநிறைவு உண்டாகட்டும்.’ இந்த நான்கு சுலோகங்களில் ராமனின் நான்கு கருத்துகள் வரிசையாக வெளிப்படுகின்றன — அரசைத் துறத்தல், பரதனின் முடிசூட்டை ஏற்றல், தந்தையின் கட்டளையிலேயே தன் மகிழ்ச்சி, இறுதியில் காட்டு வாழ்க்கையின் இன்ப வர்ணனை. ‘மங்கலமான எல்லைகளுக்குள்’ என்ற சொல்லால் அவன் பரதனுக்கு நலமான அரசை வாழ்த்துகிறான், பொறாமையைக் காட்டவில்லை.

இவ்வாறு பேரிடரில் சிக்கி, வேதனையாலும் துயரத்தாலும் வாட்டப்பட்ட அந்த அரசர் மகனைத் தழுவிக்கொண்டு, முற்றிலும் உணர்விழந்து தரையில் விழுந்து சிறிதும் அசையவில்லை; ஜடம் போல அசைவற்று, படுக்கையில் போலத் தரையிலேயே கிடந்தார். அரசரின் மனைவியான அந்தக் கைகேயியைத் தவிர மற்ற தேவியர் அனைவரும் ஒன்றுகூடி அழுதனர்; சுமந்திரனும் அழுது மயங்கினான்; அங்கே எல்லாம் ஓலமயமானது. ‘அவளைத் தவிர’ என்ற ஒரே சொல்லால் கவிஞர் கைகேயியின் தனிமையைக் காட்டுகிறார் — அனைவரின் துயரத்திலும் அவள் ஒருத்தியே தீண்டப்படாதவள். இதனுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் அவளையே கடுஞ்சொற்களால் கடிந்துரைப்பான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸಿ ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ನಿಂತನು; ಇಲ್ಲಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನಾದ, ಅನುಪಮನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಆ ಸೂತನಿಗೆ ‘ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸದೆ ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ವಿನಯದ ರೀತಿ. ರಾಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸೂತನು ಬೇಗನೆ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕಲಕಿಹೋಗಿದ್ದವು. ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಕೆರೆಯಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದ ಆ ಭೂಪತಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಒಣಗಿದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ನೀರೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನ ಶ್ರೀ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣರಸ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿವೆ. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಸೂತನು ಅತ್ಯಂತ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಮೊದಲು ಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿ, ಅನಂತರ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೆಲುವಾದ ಮೃದುವಾದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅವನು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ಕುಶಲನಾದ ಸೇವಕನು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಒಡೆಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಷಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾನು ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇ ರಾಜನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಆಶ್ರಿತರಿಗೂ ಧನವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಅವನು ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಜಗತೀಪತಿಯೇ, ಅವನು ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು; ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಎಲ್ಲ ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡು.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರಸಮನೂ ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲನೂ ಆದ ನರೇಂದ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಸೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲನೆಯದು ರಾಮನ ದಾನಶೀಲತೆ, ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆಶ್ರಿತರನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಎರಡನೆಯದು ಅವನ ವಿನಯ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡೇ ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಮೂರನೆಯದು ಅವನ ಅಖಂಡವಾದ ಗುಣಸಂಪತ್ತು. ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ರಾಜಗುಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸೂತನು ‘ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಆವೃತನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಸೂರ್ಯನು ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ‘ಸತ್ಯವಾಕ್ಯ’, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ‘ಸಾಗರಸಮ’, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಆಳವಾಗಿದೆ, ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ.

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಇಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ಸೂತನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ರಾಜರು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ತಡಮಾಡದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ.’ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಆ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ವ್ರತನಿಷ್ಠರಾದ ಮುನ್ನೂರೈವತ್ತು ಪ್ರಮದೆಯರು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಮೆಲ್ಲನೆ ನಡೆದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಗನ ಪ್ರಯಾಣವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ತಂದೆಯ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ಕುಲದ ವಿಷಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ, ಹಿರಿಯಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಮೊದಲೇ ಅತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ವ್ರತನಿಷ್ಠರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಮೆಲ್ಲನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಮಂದಗತಿಯೂ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮನಸ್ಸೂ ತೋರುತ್ತವೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುವುದೂ ಉಚಿತ — ಅವಳು ರಾಮನ ಜನನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಪಾಲುದಾರಳು.

ಪತ್ನಿಯರು ಬಂದಮೇಲೆ ಭೂಪತಿಯು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕರೆದು ತಾ.’ ಆ ಸೂತನು ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಜಗತೀಪತಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ದೂರದಿಂದಲೇ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಆರ್ತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಥಟ್ಟನೆ ಆಸನದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ಶೋಕಿತ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಮಗನ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ಮಗನು ತಂದೆಯ ಕಡೆಗಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ನೇಹದ ಭಾರದಿಂದ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿ ಕರುಣರಸದ ಮೂಲ — ಯಾರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ಓಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಅವನಿಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಯತ್ನದ ಉಪಮೆ — ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಎರಡು ವರಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ‘ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಇಂದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿಲ್ಲ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ — ರಾಜತ್ವ ಹೋಯಿತು, ಪಿತೃತ್ವವೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಮಗನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂತನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವುದೂ ರಾಜನ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರನ್ನು ಕಾಣಲು ಅವನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನೇ ಕಂಡು ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಿನಾದವು ಉಂಟಾಯಿತು; ‘ಹಾ ಹಾ ರಾಮ’ ಎಂಬ ಆರ್ತನಾದವು ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದಿತು. ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅಳುತ್ತಾ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಹಿಡಿದು ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿದರು. ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ, ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಭೂಪತಿಗೆ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು. ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಆಕ್ರಂದನ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಧ್ವನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆಭರಣಗಳೇ ಇಂದು ಶೋಕದ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ. ‘ಕಣ್ಣೀರು ಶೋಕಗಳ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ ಏಕೈಕ ನೌಕೆ. ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸೀತೆ ತಂದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸೇವಾಧರ್ಮವು ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಯು ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾರಾಜ, ನಿನ್ನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಡೆಯ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕುಶಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು, ಸೀತೆಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ; ಅನೇಕ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ತಡೆದರೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾನದನೇ, ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವಂತೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ನನಗೂ ಸೀತೆಗೂ — ಅನುಮತಿ ಕೊಡು.’ ಭೂಪತಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವ, ನಾನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಇಂದು ನನ್ನನ್ನೇ ಬಂಧಿಸಿ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿವೆ — ಪ್ರಯಾಣದ ನಿವೇದನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರಿಗಾಗಿ ಅನುಮತಿ, ಮತ್ತು ಶೋಕತ್ಯಾಗದ ಯಾಚನೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಳುಹಿಸು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ. ರಾಜನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾದರೋ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ — ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ ತಂದೆಯ ಮಾತು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನೂ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ವಾಕ್ಕೋವಿದನೂ ಆದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ತಂದೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನೃಪತಿಯೇ, ನೀನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನಾಗಿರು; ನಾನಾದರೋ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು, ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಬಯಕೆಯಿಲ್ಲ. ನರಾಧಿಪನೇ, ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಕಳೆದು, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು.’ ‘ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು’ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ರಮಣೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ವನವಾಸವು ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಪುನರಾಗಮನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಕಾಲಾವಧಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ, ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆರ್ತನಾದ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೂ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಪುನರಾಗಮನಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹೋಗು; ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಅಪಾಯರಹಿತವೂ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದುದೂ ಆಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ದ್ವಂದ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಬಾಯಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಹೃದಯದಿಂದ ವಿರಹವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಿಥಃ’ (ಗುಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ಜನರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳ ಈ ಗೂಢಚೇಷ್ಟೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಛೀಮಾರಿಗೆ ಬೀಜ. ‘ಸತ್ಯಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವೂ ಮನನೀಯ — ಇತರರನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಪಾಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಕಟ್ಟಿದೆ; ತಾನೇ ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನ, ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟವನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇಂದಿನ ಈ ರಾತ್ರಿ ಹೇಗಾದರೂ ಹೋಗಬೇಡ; ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ನಾನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರುವೆನು. ತಾಯಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾ ಇಂದಿನ ಈ ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲಿರು; ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ಮಗನೇ, ನೀನು ಸರ್ವಥಾ ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ; ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆ. ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಇದು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ; ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ನಾನು ವಿಚಲಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಪಡೆದ ವಂಚನೆಯನ್ನೇ ನೀನು ದಾಟಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸನ್ನಡತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ನಾನು ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ — ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ದೌರ್ಜನ್ಯವು ಬಹುಕಾಲ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು, ವರದಾನದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೇ ಉರಿಯಿತು; ಬೂದಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟವನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಪಡೆದ ವಂಚನೆಯನ್ನು ನೀನು ದಾಟಿಸಲು ಬಯಸುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಾನು ಮಾಡಿದ ದೋಷದ ಫಲವನ್ನು ಮಗನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ರಾಜನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯವು ಗೌರವವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ‘ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವೆ, ಇದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಮಗನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆರ್ತನಾದ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ದೀನನಾದ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ನಾನು ಪಡೆಯುವ ಸುಖಗಳನ್ನು ನಾಳೆ ನನಗೆ ಯಾರು ಕೊಡುವರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುವುದನ್ನೇ ನಾನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆಯೂ ಜನರೊಡನೆಯೂ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ವಸುಧೆಯನ್ನು ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ; ಅದನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಿ. ವನವಾಸದ ಬಗೆಗಿನ ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ ಇಂದು ಅಲುಗದು. ವರದನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಕೊಡು; ನೀನು ಸತ್ಯವಂತನಾದ ರಾಜನಾಗು. ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನಚರರೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಬೇಡ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡು.’ ಮೊದಲ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವೈರಾಗ್ಯದ ಮೂಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಂದು ಸುಲಭವಾದುದು ನಾಳೆ ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷಣಿಕ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು. ‘ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಕೊಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ವರವನ್ನು ಅರ್ಧ ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಅದೇ ಅಸತ್ಯ; ಸತ್ಯವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲಾಗದು. ‘ವನಚರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ವನವಾಸವನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯಂತಲ್ಲ, ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ವ್ರತದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಮರ್ಶೆ ಬೇಡ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ಸಂಶಯವನ್ನೇ ಅವನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದ್ವಂದ್ವಭಾವವೇ ಸತ್ಯದ ಮಹಾಶತ್ರು.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನ, ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಬಯಕೆಯಿಲ್ಲ, ನನಗಾಗಿ ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಿಯವನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆ. ನಿನ್ನ ದುಃಖ ತೊಲಗಲಿ; ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಬೇಡ. ಅಜೇಯನಾದ ನದೀಪತಿ ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದಂತೆ ನೀನೂ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ, ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಲಿ, ಈ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನಾಗಲಿ, ಬದುಕುವುದನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ಸತ್ಯವಂತನಾಗಿರುವುದನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಅಸತ್ಯನಾಗುವುದನ್ನಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಮೇಲೂ ಸುಕೃತದ ಮೇಲೂ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರೆ; ಈ ಶೋಕವನ್ನು ತಡೆದುಕೋ, ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಿಲ್ಲ.’ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಮರ್ಯಾದೆಯೇ ಬಲ; ನದಿಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಮುದ್ರವು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಸತ್ಯದ ದಡವನ್ನು ಮೀರಬಾರದು. ‘ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬದುಕನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಮಸೀಮೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಜೀವನವನ್ನೂ ಸತ್ಯದಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ‘ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು; ನಾನೂ ‘ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ದೇವ, ಕಳವಳಪಡಬೇಡ; ಶಾಂತವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ವಿಹರಿಸುವೆವು. ತಂದೆಯೇ, ತಂದೆಯು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಯೆಂದು ಸ್ಮೃತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವೆನು. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆ; ಈ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದರಾದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀನೇ ಏಕೆ ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕಾಡಿನ ರಮಣೀಯತೆ, ತಂದೆಯ ದೈವತ್ವ ಮತ್ತು ಅವಧಿಯ ಪರಿಮಿತತೆ. ಕಾಡಿನ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಅವನು ಕಾಡನ್ನು ಭಯದ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶಾಂತಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದಲೂ ರಮಣೀಯವಾದ ಉದ್ಯಾನದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಯ ಕಳವಳ ಶಮನವಾಗಲೆಂದು. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಂದೆಗೆ ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಧೈರ್ಯದ ಮೂಲ; ಅವನೇ ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಯಾರು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುವರು? ‘ತಂದೆಯು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಸಾರಸೂತ್ರ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿದರೆ ದೇವಾರಾಧನೆಯೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮಾತು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಕವಿ ಭಾವದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರವನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ, ಅದನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡು; ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ವಾಸಿಸಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ನಾನು ತೊರೆದ, ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶಗಳೊಡನೆಯೂ ಪುರಗಳೊಡನೆಯೂ ಉಪವನಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಎಲ್ಲೆಗಳೊಳಗೆ ಭರತನೊಬ್ಬನೇ ಆಳಲಿ; ನೃಪತಿಯೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ. ರಾಜನೇ, ಮಹತ್ತಾದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲಾಗಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಶಿಷ್ಟರು ಒಪ್ಪಿದ ನಿನ್ನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಷ್ಟು ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನನಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ದುಃಖ ತೊಲಗಲಿ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಮಾಡಿ ನಾನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ವಸುಧೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನಾಗಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳೆನು; ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ವ್ರತವು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಲಿ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯೇ ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗುವೆನು; ನಿನಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಲಿ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಾಲ್ಕು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ — ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ, ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅನುಮೋದನೆ, ತಂದೆಯ ಆದೇಶದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಆನಂದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವನಜೀವನದ ಸುಖದ ವರ್ಣನೆ. ‘ಮಂಗಳಕರವಾದ ಎಲ್ಲೆಗಳೊಳಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭರತನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾನೆ, ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ವ್ಯಸನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ತಾಪದಿಂದಲೂ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಲುಗಾಡಲಿಲ್ಲ; ಜಡದಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಅವನು ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆಂಬಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗಿದನು. ರಾಜಪತ್ನಿಯಾದ ಆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವಿಯರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅತ್ತರು; ಸುಮಂತ್ರನೂ ಅಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾಹಾಕಾರವಾಯಿತು. ‘ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರ ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳೊಬ್ಬಳೇ ಅಸ್ಪೃಷ್ಟಳು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವಳನ್ನೇ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುವನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അച്ഛനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാമൻ വാതിൽക്കൽ സുമന്ത്രനെ കണ്ട് നിന്നു; ഇവിടെനിന്നാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കഥ തുടരുന്നത്. താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവനും ശ്യാമവർണനും നിരുപമനും മഹാനുമായ രാമൻ ആ സൂതനോട് പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നുവെന്ന് അച്ഛനെ അറിയിക്കുക.’ അറിയിക്കപ്പെടാതെ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ സമീപത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് വിനയത്തിന്റെ രീതി. രാമനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ആ സൂതൻ വേഗം ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് ദീർഘമായി നിശ്വസിക്കുന്ന രാജാവിനെ കണ്ടു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെല്ലാം സന്താപത്താൽ കലങ്ങിയിരുന്നു. രാഹു ഗ്രസിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ, ചാരംമൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, വെള്ളമില്ലാത്ത തടാകംപോലെ പ്രഭയറ്റവനായി ആ ജഗതീപതിയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ മൂന്നുവിധം ക്ഷയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗ്രഹണത്തിൽ സൂര്യന്റെ പ്രഭ മറയുന്നു, ചാരത്തിൽ അഗ്നിയുടെ തേജസ്സ് മൂടപ്പെടുന്നു, വറ്റിയ തടാകത്തിൽ ജലംതന്നെ നശിക്കുന്നു; അതുപോലെ രാജാവിന്റെ ശ്രീയും തേജസ്സും പ്രാണരസവും ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാപ്രാജ്ഞനായ സൂതൻ അത്യന്തം ആകുലചിത്തനായി രാമനെക്കുറിച്ചുതന്നെ ശോചിക്കുന്ന ആ രാജാവിനെ ഉണർത്തി കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു. ആദ്യം ജയാശീർവാദത്താൽ രാജാവിനെ വർധിപ്പിച്ചിട്ട്, പിന്നെ ഭയത്താൽ ഇടറുന്ന, മന്ദവും മൃദുവുമായ വാക്കുകളാൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ടത് — സമർഥനായ ഭൃത്യൻ അപ്രിയമായ വാർത്ത പെട്ടെന്ന് അറിയിക്കുന്നില്ല; ആദ്യം ആശീർവാദത്താൽ സ്വാമിയുടെ മനസ്സ് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ വിഷയം ആരംഭിക്കുന്നു. സൂതന്റെ വാക്കിൽ ഭയമുണ്ട്, കാരണം അദ്ദേഹത്തിനറിയാം — പറയാനുള്ളതുതന്നെ രാജാവിന്റെ മരണകാരണമാകും എന്ന്.

സൂതൻ പറഞ്ഞു — ‘പുരുഷവ്യാഘ്രനായ അങ്ങയുടെ ആ പുത്രൻ ഇതാ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർക്കും എല്ലാ ആശ്രിതർക്കും ധനം നൽകിയിട്ടാണ് അദ്ദേഹം വന്നിരിക്കുന്നത്. സത്യപരാക്രമിയായ രാമൻ അങ്ങയെ കാണട്ടെ; അങ്ങേക്ക് ഭദ്രമുണ്ടാകട്ടെ. എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടും യാത്ര ചോദിച്ച് അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ അങ്ങയെത്തന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ജഗതീപതേ, അദ്ദേഹം മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകുകയാണ്; രശ്മികളാൽ സൂര്യനെന്നപോലെ എല്ലാ രാജഗുണങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തെ കാണുക.’ ഇതുകേട്ട് സത്യവാക്കും ധർമാത്മാവും ഗാംഭീര്യത്തിൽ സമുദ്രതുല്യനും മേഘമില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ നിർമലനുമായ നരേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. സൂതന്റെ വാക്കിൽ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഒന്നാമതായി രാമന്റെ ദാനശീലം, വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ആശ്രിതരെ മറക്കുന്നില്ല; രണ്ടാമതായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം, സുഹൃത്തുക്കളോട് യാത്ര ചോദിച്ചശേഷമേ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നുള്ളൂ; മൂന്നാമതായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോട്ടംതട്ടാത്ത ഗുണസമ്പത്ത്. വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോഴും രാമൻ രാജഗുണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് സൂതൻ ‘രാജഗുണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ’ എന്ന് പറയുന്നത് — സൂര്യൻ രശ്മികൾ കൈവിടാത്തതുപോലെ രാമൻ തന്റെ ഗുണങ്ങൾ കൈവിടുന്നില്ല. രാജാവിന്റെ വിശേഷണങ്ങളും അർഥവത്താണ് — സത്യരക്ഷണത്തിനായിത്തന്നെ പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ സത്യവാക്ക്; ശോകം ഉള്ളിൽ ആഴത്തിലും പുറമേ അപ്രകടവുമായതിനാൽ സമുദ്രതുല്യൻ.

രാജാവ് പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ, ഇവിടെയുള്ള എന്റെ ഭാര്യമാരെയെല്ലാം കൊണ്ടുവരിക; എല്ലാ ഭാര്യമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് രാഘവനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ആ സൂതൻ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് കടന്നുചെന്ന് ആ സ്ത്രീകളോട് പറഞ്ഞു — ‘ആര്യനായ രാജാവ് നിങ്ങളെ വിളിക്കുന്നു; വേഗം അവിടേക്ക് ചെല്ലുക.’ രാജാജ്ഞയനുസരിച്ച് സുമന്ത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഭർത്താവിന്റെ ശാസനം അറിഞ്ഞ് ആ ഭവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള, വ്രതനിഷ്ഠരായ മുന്നൂറ്റിയൻപത് സ്ത്രീകൾ കൗസല്യയെ ചുറ്റി പതുക്കെ നടന്നു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ആശയം വ്യക്തമാണ് — പുത്രന്റെ പുറപ്പാട് ഒരു അച്ഛന്റെ മാത്രം ദുഃഖമല്ല, കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിഷയമാണ്; അതിനാൽ എല്ലാ പത്നിമാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി, ജ്യേഷ്ഠയായ കൗസല്യയെ മുൻനിർത്തി, രാമനെ കാണാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘താമ്രലോചനകൾ’ (ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ മുൻപുതന്നെ കരഞ്ഞിരുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ധൃതവ്രതകൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ശോകത്തിലും അവർ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ മര്യാദ കൈവിടുന്നില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘പതുക്കെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവരുടെ മന്ദഗതിയും ഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ മനസ്സും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കൗസല്യയെ ചുറ്റി നടക്കുന്നതും ഉചിതമാണ് — അവരാണല്ലോ രാമന്റെ ജനനി, അതിനാൽ ശോകത്തിന്റെ ആദ്യ പങ്കാളി.

ഭാര്യമാർ വന്നെത്തിയപ്പോൾ രാജാവ് അവരെ നോക്കി വീണ്ടും സൂതനോട് പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ, എന്റെ പുത്രനെ കൊണ്ടുവരിക.’ ആ സൂതൻ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും മൈഥിലിയെയും കൂട്ടി വേഗം ജഗതീപതിയുടെ സന്നിധിയിലേക്ക് ചെന്നു. ദൂരെനിന്നുതന്നെ കൈകൂപ്പി വരുന്ന പുത്രനെ കണ്ട്, സ്ത്രീജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആർത്തനായ ആ രാജാവ് പെട്ടെന്ന് ആസനത്തിൽനിന്ന് ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. രാമനെ കണ്ട് രാജാവ് വേഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേരെ ഓടി, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തെത്തുംമുൻപേ ദുഃഖാർത്തനായി ബോധംകെട്ട് നിലത്ത് വീണു. അപ്പോൾ മഹാരഥനായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖത്താൽ ബോധംകെട്ടവനെപ്പോലെ ശോകാകുലനായ രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്ക് വേഗം ഓടിയെത്തി. ഇവിടെ വാത്സല്യത്തിന്റെ പരകോടി കാണാം — വൃദ്ധനായ രാജാവ് സിംഹാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് പുത്രന്റെ നേരെ ഓടുന്നു, പുത്രൻ അച്ഛന്റെ നേരെയല്ല; എന്നാൽ സ്നേഹഭാരത്താൽ അദ്ദേഹം വഴിയിൽത്തന്നെ വീഴുന്നു. ‘തം അസംപ്രാപ്യ’ (അവന്റെ അടുത്തെത്താതെ) എന്ന പദദ്വയമാണ് കരുണരസത്തിന്റെ മൂലം — ആരെ ആലിംഗനം ചെയ്യാനാണോ അദ്ദേഹം ഓടുന്നത്, അവനെ തൊടാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ പ്രയത്നത്തിന്റെ ഉപമ — പുത്രനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും രണ്ട് വരങ്ങളുടെ ബന്ധനത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന് അവനെ പ്രാപിക്കാനാകുന്നില്ല. ‘സ്ത്രീജനസംവൃതഃ’ (സ്ത്രീജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, രാജാവ് ഇന്ന് സഭയിൽ മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടല്ല, അന്തഃപുരത്തിൽ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടാണ് നിൽക്കുന്നത് എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജത്വം പോയി, പിതൃത്വം മാത്രം ബാക്കിയായി. പുത്രനെ കൊണ്ടുവരാൻ സൂതനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നിയോഗിക്കുന്നതും രാജാവിന്റെ അസ്ഥിരമായ മനസ്സ് കാണിക്കുന്നു; ആരെ കാണാനാണോ അദ്ദേഹം ഉത്കണ്ഠപ്പെടുന്നത്, അവനെ കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ രാജഭവനത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളുടെ നിലവിളി ഉയർന്നു; ആഭരണങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തോടു കലർന്ന് ‘ഹാ ഹാ രാമാ!’ എന്ന ആർത്തനാദം പെട്ടെന്ന് ഉദിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇരുകൈകളാലും അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കട്ടിലിൽ കിടത്തി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത, കണ്ണീരിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവിനോട് പിന്നെ രാമൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു. ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കത്തോടു കലർന്ന നിലവിളി എന്ന വർണനയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഉത്സവങ്ങളിൽ മംഗളധ്വനി ഉണ്ടാക്കുന്ന ആഭരണങ്ങൾതന്നെ ഇന്ന് ശോകത്തിന്റെ സാധനങ്ങളായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ബാഷ്പശോകാർണവപരിപ്ലുതം’ (കണ്ണീരിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയവൻ) എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, അവിടെ രാമൻ മാത്രമാണ് ഏക തോണി. കരയുമ്പോഴും രാമലക്ഷ്മണന്മാരും സീതയും അച്ഛനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കട്ടിലിൽ കിടത്തുന്നു; ശോകത്തിലും സേവാധർമം മറക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മൂർച്ഛയുടെ ഹ്രസ്വത കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കഥ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു.

രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘മഹാരാജാവേ, ഞാൻ അങ്ങയോട് യാത്ര ചോദിക്കുന്നു; അങ്ങാണ് ഞങ്ങളുടെയെല്ലാം ഈശ്വരൻ. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട എന്നെ ക്ഷേമത്തോടെ കടാക്ഷിക്കുക. ലക്ഷ്മണനും അനുമതി നൽകുക; സീതയും എന്നെ വനത്തിലേക്ക് അനുഗമിക്കട്ടെ; സത്യമായ അനേകം കാരണങ്ങളാൽ തടഞ്ഞിട്ടും അവർ ഇരുവരും (ഇവിടെ നിൽക്കാൻ) ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. മാനദാ, ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രജാപതി തന്റെ പുത്രന്മാർക്കെന്നപോലെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും — ലക്ഷ്മണനും എനിക്കും സീതയ്ക്കും — അനുമതി നൽകുക.’ ജഗതീപതിയുടെ അനുമതി വ്യഗ്രതയില്ലാതെ കാത്തുനിൽക്കുന്ന, വനവാസത്തിന് ഒരുങ്ങിയ രാഘവനെ നോക്കി രാജാവ് പറഞ്ഞു — ‘രാഘവാ, കൈകേയിയുടെ വരദാനത്താൽ ഞാൻ മോഹിതനായിരിക്കുന്നു; ഇന്ന് എന്നെത്തന്നെ തടവിലാക്കി നീ അയോധ്യയിൽ രാജാവാകുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ പ്രാർഥനയിൽ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — പുറപ്പാടിന്റെ അറിയിപ്പ്, ലക്ഷ്മണനും സീതയ്ക്കും വേണ്ടിയുള്ള അനുമതി, ശോകം ഉപേക്ഷിക്കാനുള്ള യാചന. പ്രജാപതിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തവും അർഥവത്താണ് — അച്ഛൻ പുത്രന്മാരെ തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു, ദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല; അതുപോലെതന്നെ അങ്ങ് ഞങ്ങളെ അയയ്ക്കുക എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം. രാജാവിന്റെ നിർദേശമാകട്ടെ അവസാനത്തെ ശ്രമമാണ് — പുത്രൻ അച്ഛനെ തടവിലാക്കി രാജ്യം പിടിച്ചെടുത്താൽ അച്ഛന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കപ്പെടുകയില്ല, രാമൻ പോവുകയുമില്ല; എന്നാൽ ഈ യുക്തി ധർമവിരുദ്ധമാണ്, അതിനാൽ രാമൻ അത് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.

രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും വാക്യകോവിദനുമായ രാമൻ കൈകൂപ്പി അച്ഛനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, അങ്ങ് ആയിരം വർഷം ഭൂമിയുടെ അധിപനായിരിക്കട്ടെ; ഞാനാകട്ടെ വനത്തിൽ വസിക്കും; എനിക്ക് രാജ്യം ആഗ്രഹമില്ല. നരാധിപാ, ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം വനവാസത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച്, പ്രതിജ്ഞയുടെ അവസാനം ഞാൻ വീണ്ടും അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കും.’ ‘ഒൻപതും അഞ്ചും’ എന്ന എണ്ണലിലൂടെ കവി പതിനാല് എന്ന സംഖ്യ രമണീയമായി നിർദേശിക്കുന്നു; ‘പാദങ്ങൾ പിടിക്കും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വനവാസം ത്യാഗമല്ല, മടങ്ങിവരവിൽ അവസാനിക്കുന്ന ഒരു കാലാവധിയാണ് എന്ന് രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സത്യപാശത്താൽ ബന്ധിതനും രഹസ്യമായി കൈകേയിയാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവനും കരയുന്നവനും ആർത്തനുമായ രാജാവ് പ്രിയപുത്രനോട് പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, ശ്രേയസ്സിനും അഭിവൃദ്ധിക്കും മടങ്ങിവരവിനുമായി വ്യഗ്രതയില്ലാതെ പോകുക; നിന്റെ വഴി ആപത്തില്ലാത്തതും എവിടെനിന്നും ഭയമില്ലാത്തതുമാകട്ടെ.’ ഇവിടെ അച്ഛന്റെ ദ്വൈധം പ്രകടമാണ് — വായകൊണ്ട് ആശീർവാദം നൽകുന്നു, ഹൃദയംകൊണ്ട് വിരഹം സഹിക്കാനാവാതെ കരയുന്നു. ‘മിഥഃ’ (രഹസ്യമായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കൈകേയി ജനസമക്ഷം സംസാരിക്കുന്നില്ല, രഹസ്യമായാണ് രാജാവിനെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നത് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവരുടെ ഈ ഗൂഢമായ ശ്രമമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ സുമന്ത്രന്റെ ഭർത്സനത്തിന്റെ വിത്ത്. ‘സത്യപാശേന സംയുതഃ’ (സത്യപാശത്താൽ ബന്ധിതൻ) എന്ന രൂപകവും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — മറ്റൊരാളെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശംതന്നെ ഇവിടെ രാജാവിനെ ബന്ധിക്കുന്നു; സ്വയം നൽകിയ വരത്താൽ അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ബന്ധിതനായി.

രാജാവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘രഘുനന്ദനാ, സത്യാത്മാവും ധർമത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനുമായ നിന്റെ ബുദ്ധിയെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല. എങ്കിലും ഇന്ന് ഈ രാത്രി ഒരുവിധത്തിലും പോകരുത്; ഒരു ദിവസമെങ്കിലും നിന്നെ കണ്ടുകൊണ്ട് ഞാൻ സുഖമായി കഴിയട്ടെ. അമ്മയെയും എന്നെയും കണ്ടുകൊണ്ട് ഇന്ന് ഈ രാത്രി ഇവിടെ വസിക്കുക; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും തൃപ്തനായി നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ നീ പുറപ്പെടും. മകനേ, നീ ചെയ്യുന്നത് എല്ലാവിധത്തിലും ദുഷ്കരമാണ്; എന്റെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടിയാണ് നീ വനത്തെ ആശ്രയിച്ചത്. സത്യമായി ഞാൻ ആണയിടുന്നു — ഇത് എനിക്ക് പ്രിയമല്ല; ചാരംമൂടിയ അഗ്നിപോലെ ഒളിഞ്ഞിരുന്ന ഒരു സ്ത്രീയാൽ ഞാൻ ഇളക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് ലഭിച്ച വഞ്ചനയെത്തന്നെയാണ് നീ മറികടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; സദാചാരം നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ കൈകേയിയാലാണ് ഞാൻ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. നീ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ്; അച്ഛനെ അസത്യവാദിയാകാതെ രക്ഷിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇതിൽ അത്ഭുതമൊന്നുമില്ല.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വാക്ക് രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യപകുതിയിൽ അദ്ദേഹം ഒരു രാത്രിക്കായി യാചിക്കുന്നു, രണ്ടാംപകുതിയിൽ തന്റെ നിർദോഷത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഭസ്മാഗ്നികല്പാ’ (ചാരംമൂടിയ അഗ്നിപോലെയുള്ളവൾ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — കൈകേയിയുടെ ദൗർജന്യം ഏറെക്കാലം മറഞ്ഞിരുന്നു, വരദാനസന്ദർഭത്തിലാണ് ജ്വലിച്ചത്; ചാരത്തിൽ കാലുവയ്ക്കുന്നവൻ പൊള്ളുന്നു. ‘എനിക്ക് ലഭിച്ച വഞ്ചനയെ നീ മറികടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, താൻ ചെയ്ത ദോഷത്തിന്റെ ഫലം പുത്രൻ വഹിക്കുന്നു എന്ന് രാജാവ് സമ്മതിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പിതൃവാത്സല്യം ഗൗരവമായി പരിണമിക്കുന്നു — ‘അച്ഛനെ സത്യവാദിയാക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഇത് നിന്നിൽ അത്ഭുതമല്ല’ എന്ന് പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം പുത്രന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെത്തന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു.

ആർത്തനായ അച്ഛന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ദീനനായ രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘ഇന്ന് എനിക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഗുണങ്ങൾ (ഭോഗങ്ങൾ) നാളെ ആര് എനിക്ക് തരും? അതിനാൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളിൽനിന്നുമുള്ള പിന്മാറ്റംതന്നെയാണ് ഞാൻ വരിക്കുന്നത്. രാഷ്ട്രവും ജനങ്ങളും ധനധാന്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഈ ഭൂമി ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് ഭരതന് നൽകപ്പെടട്ടെ. വനവാസത്തിനായുള്ള എന്റെ ബുദ്ധി ഇന്ന് ചലിക്കുകയില്ല. വരദാ, യുദ്ധത്തിൽ അങ്ങ് കൈകേയിക്ക് നൽകിയ വരം പൂർണമായിത്തന്നെ നൽകപ്പെടട്ടെ; അങ്ങ് സത്യവാനായ രാജാവായിരിക്കുക. അങ്ങയുടെ നിർദേശം പറഞ്ഞതുപോലെ പാലിച്ചുകൊണ്ട് പതിനാലു വർഷം വനചാരികളോടൊപ്പം ഞാൻ വനത്തിൽ വസിക്കും. ഇതിൽ ആലോചന വേണ്ട; ഭൂമി ഭരതന് നൽകപ്പെടട്ടെ.’ ആദ്യവാക്യത്തിൽ രാമന്റെ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ മൂലം കാണാം — ഇന്ന് സുലഭമായത് നാളെ നിശ്ചിതമല്ല; അതിനാൽ ക്ഷണികമായ ഭോഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ധർമം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ‘പൂർണമായിത്തന്നെ നൽകപ്പെടട്ടെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, വരം പകുതി പാലിച്ചാൽ അതുതന്നെ അസത്യമാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സത്യം വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ. ‘വനചാരികളോടൊപ്പം വസിക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം വനവാസത്തെ ശിക്ഷയായല്ല, സ്വീകരിച്ച വ്രതമായി വർണിക്കുന്നു. ‘മാ വിമർശഃ’ (ആലോചന വേണ്ട) എന്ന പദത്തിലൂടെ അച്ഛനിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിക്കുന്ന സംശയത്തെത്തന്നെ അദ്ദേഹം തടയുന്നു; ദ്വൈധഭാവമാണല്ലോ സത്യത്തിന്റെ മഹാശത്രു.

രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘രഘുനന്ദനാ, എനിക്ക് രാജ്യം ആഗ്രഹമില്ല, എനിക്കായി സുഖമോ പ്രിയമോ ആഗ്രഹമില്ല; അങ്ങയുടെ നിർദേശം യഥാവിധി നിറവേറ്റുക മാത്രമാണ് എന്റെ ഇച്ഛ. അങ്ങയുടെ ദുഃഖം നീങ്ങട്ടെ; കണ്ണീരിൽ മുങ്ങരുത്. അജയ്യനായ നദീപതി സമുദ്രം ക്ഷോഭിക്കാത്തതുപോലെ അങ്ങും സ്ഥിരനായിരിക്കുക. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, സുഖമോ ഭൂമിയോ ഈ ആഗ്രഹങ്ങളെല്ലാമോ സ്വർഗമോ ജീവിതംപോലുമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അങ്ങ് സത്യവാനായിരിക്കണമെന്നേ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ, അസത്യവാനാകരുതെന്നും. അങ്ങയുടെ സമക്ഷം സത്യത്താലും സുകൃതത്താലും ഞാൻ ആണയിടുന്നു. അച്ഛാ, പ്രഭോ, ഒരു നിമിഷംപോലും എനിക്ക് ഇവിടെ നിൽക്കാനാവില്ല; ഈ ശോകം സഹിക്കുക; എനിക്ക് മാറ്റമില്ല.’ സമുദ്രോപമയിലൂടെ രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹാനായ പുരുഷന്റെ മര്യാദതന്നെയാണ് ബലം; നദികളാൽ നിറയ്ക്കപ്പെട്ടാലും സമുദ്രം കര കവിഞ്ഞൊഴുകുന്നില്ല; അതുപോലെ ശോകത്താൽ നിറഞ്ഞാലും രാജാവ് സത്യത്തിന്റെ കര കവിയരുത്. ‘സ്വർഗമോ ജീവിതംപോലുമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ നിഷ്ഠയുടെ പരമാവധി കാണാം — ജീവിതത്തെപ്പോലും അദ്ദേഹം സത്യത്തിന്റെ വിലയായി കരുതുന്നില്ല. ഒടുവിൽ ‘എനിക്ക് മാറ്റമില്ല’ എന്ന് ദൃഢമായി പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ അവസാനത്തെ ആശയും മുറിക്കുന്നു.

രാമൻ പറയുന്നു — ‘‘രാഘവാ’ എന്ന് സംബോധന ചെയ്ത് ‘വനത്തിലേക്ക് പോകുക’ എന്ന് കൈകേയി എന്നോട് അപേക്ഷിച്ചു; ‘ഞാൻ പോകുന്നു’ എന്ന് ഞാൻ പറയുകയും ചെയ്തു. ആ സത്യം ഞാൻ പാലിക്കുന്നു. ദേവാ, ഉത്കണ്ഠപ്പെടരുത്; ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞതും പലതരം പക്ഷികളാൽ മുഖരിതവുമായ വനത്തിൽ ഞങ്ങൾ രമിക്കും. അച്ഛാ, പിതാവ് ദേവതകൾക്കുപോലും ദൈവമാണെന്നാണ് സ്മൃതി; അതിനാൽ ദൈവമെന്നുതന്നെ കരുതി ഞാൻ അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റും. നൃപശ്രേഷ്ഠാ, പതിനാലു വർഷം കഴിയുമ്പോൾ മടങ്ങിയെത്തിയ എന്നെ അങ്ങ് വീണ്ടും കാണും; ഈ സന്താപം ഉപേക്ഷിക്കുക. കണ്ണീരോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ജനങ്ങളെയെല്ലാം ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തേണ്ട പുരുഷശാർദൂലനായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് വികാരാധീനനാകുന്നത്?’ ഇവിടെ രാമൻ നാല് കാരണങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — സ്വപ്രതിജ്ഞ, വനത്തിന്റെ രമണീയത, അച്ഛന്റെ ദൈവത്വം, കാലാവധിയുടെ പരിമിതി. വനവർണന പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം വനത്തെ ഭയസ്ഥാനമായല്ല, ശാന്തമൃഗങ്ങളാലും പലതരം പക്ഷിനാദങ്ങളാലും രമണീയമായ ഉദ്യാനമായാണ് കാണിക്കുന്നത്, അച്ഛന്റെ ഉത്കണ്ഠ ശമിക്കാൻ. അവസാനവാക്യത്തിൽ അദ്ദേഹം അച്ഛനെ സ്വധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവാണല്ലോ പ്രജയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ മൂലം; അദ്ദേഹംതന്നെ വികാരാധീനനായാൽ കരയുന്ന ജനങ്ങൾക്ക് ആര് ധൈര്യം നൽകും? ‘പിതാവ് ദേവതകൾക്കുപോലും ദൈവമാണ്’ എന്ന വാക്ക് സമഗ്രമായ രാമായണത്തിന്റെ ഒരു സാരസൂത്രമാണ് — അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിച്ചാൽ ദേവാരാധനപോലും സിദ്ധിക്കുകയില്ല.

ഇതിനുശേഷം രാമന്റെ വാക്ക് ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറ്റത്തിലൂടെത്തന്നെ കവി ഭാവത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നഗരവും രാഷ്ട്രവും ഭൂമി മുഴുവനും ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് ഭരതന് നൽകപ്പെടട്ടെ; അങ്ങയുടെ നിർദേശം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ദീർഘകാലം വസിക്കാൻ ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച, പർവതഖണ്ഡങ്ങളും നഗരങ്ങളും ഉപവനങ്ങളുമുള്ള ഈ ഭൂമി ഭരതൻ മംഗളകരമായ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ മുഴുവനായും ഭരിക്കട്ടെ; രാജാവേ, അങ്ങ് പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ ആകട്ടെ. പാർഥിവാ, മഹത്തായ ആഗ്രഹങ്ങളിലോ എനിക്ക് പ്രിയമായതിലോ എന്റെ മനസ്സ് ശിഷ്ടജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന അങ്ങയുടെ നിർദേശത്തിലെന്നപോലെ ഉറയ്ക്കുന്നില്ല; അനഘാ, എന്നെച്ചൊല്ലിയുള്ള അങ്ങയുടെ ദുഃഖം നീങ്ങട്ടെ. അനഘാ, ഇന്ന് അങ്ങയെ അസത്യത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നാശമില്ലാത്ത രാജ്യമോ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളോ ഭൂമിയോ മൈഥിലിയോ ചിന്തിക്കാവുന്ന മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ ഞാൻ വരിക്കുകയില്ല; സത്യംതന്നെ ഞാൻ വരിക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ വ്രതം അങ്ങനെതന്നെ ആകട്ടെ. വനത്തിൽ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച്, പർവതങ്ങളും നദികളും സരസ്സുകളും കണ്ട്, വിചിത്രവൃക്ഷങ്ങളുള്ള വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചുതന്നെ ഞാൻ സുഖിയാകും; അങ്ങേക്ക് സമാധാനമുണ്ടാകട്ടെ.’ ഈ നാല് ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ നാല് അഭിപ്രായങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യത്യാഗം, ഭരതന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ള അനുമോദനം, അച്ഛന്റെ നിർദേശത്തിൽത്തന്നെയുള്ള തന്റെ രതി, ഒടുവിൽ വനജീവിതത്തിന്റെ സുഖവർണന. ‘ശിവാസു സീമാസു’ (മംഗളകരമായ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം ഭരതന് ശുഭമായ രാജ്യം ആശംസിക്കുന്നു, ഈർഷ്യ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല.

ഇങ്ങനെ വ്യസനത്തിലകപ്പെട്ട്, താപത്താലും ദുഃഖത്താലും പീഡിതനായ ആ രാജാവ് പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ബോധം പൂർണമായി നഷ്ടപ്പെട്ട് നിലത്ത് വീണു; അല്പംപോലും അനങ്ങിയില്ല; ജഡംപോലെ നിശ്ചേഷ്ടനായി, ശയ്യയിലെന്നപോലെ നിലത്തുതന്നെ കിടന്നു. നരദേവപത്നിയായ ആ കൈകേയിയെ ഒഴിവാക്കി മറ്റ് ദേവിമാരെല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്ന് കരഞ്ഞു; സുമന്ത്രനും കരഞ്ഞ് മോഹാലസ്യത്തിലായി; അവിടെ എല്ലാം ഹാഹാകാരമായി. ‘അവരെ ഒഴിവാക്കി’ എന്ന ഒറ്റ പദത്തിലൂടെ കവി കൈകേയിയുടെ ഏകാന്തത കാണിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും ശോകത്തിൽ അവർ മാത്രം സ്പർശിക്കപ്പെടാതെ നിൽക്കുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ അവരെത്തന്നെ കഠിനമായ വാക്കുകളാൽ ഭർത്സിക്കും.

At the end of the previous sarga Rāma, wishing to see his father, had entered the royal palace and stopped when he saw Sumantra at the door; this sarga takes up the story from there. Lotus-eyed Rāma, dark of hue, peerless and great, said to the charioteer: "Tell my father I have come." He would not go in to his father without being announced, and that is the way of courtesy. Sent in by Rāma, the charioteer went inside at once and found the king sighing deeply, all his senses clouded with grief. He saw the lord of the world stripped of his radiance, like the sun in eclipse, like a fire smothered in ashes, like a pool with its water gone. With three images the poet suggests a threefold loss: in an eclipse the sun's light is hidden, under ashes a fire's heat is covered, and in a dried-up pool the water itself is gone; so the king's splendour, his power and the very sap of his life had all wasted away. The wise charioteer roused the king, whose mind was utterly distracted and who could think only of Rāma, and spoke with folded hands. First he greeted him with the wish for victory, and then, in a low, gentle voice that faltered with fear, he spoke. It is worth noticing that a skilled servant does not break unwelcome news suddenly: he steadies his master's mind with a blessing first, and then gently begins. There was fear in the charioteer's voice, for he knew that what he had to say would be the cause of the king's death.

"That tiger among men, your son, is standing at the door," the charioteer said. "He has given away his wealth to the brahmins and to all his dependants. Let Rāma, whose valour never fails, see you, and may all be well with you. He has taken leave of all his friends and now wishes to see you. He is going to the great forest, lord of the world; look at him, clothed in every royal virtue as the sun is clothed in its rays." Hearing this, the king, truthful in word and righteous in soul, deep as the ocean and clear as a cloudless sky, answered him. The charioteer's words have three parts: Rāma's generosity, for even while going to the forest he did not forget those who depended on him; his courtesy, for he came to his father only after taking leave of his friends; and his undiminished virtues. Even going to the forest, Rāma did not lay aside his royal qualities, which is why the charioteer said he was clothed in them as the sun never lets go its rays. The king's epithets are meaningful too: truthful, because it was to keep his word that he was giving up his son; deep as the ocean, because his grief lay deep within him and did not show on the surface.

"Sumantra," said the king, "bring me my wives, all of them who are here. I wish to see Rāghava with all my wives around me." The charioteer went straight into the inner apartments and told the women: "The noble king summons you; go to him at once." Told this by Sumantra at the king's command, all the women understood their husband's order and set out for his hall. Three hundred and fifty of them, their eyes red, faithful to their vows, gathered round Kausalyā and went slowly in. The king's purpose is plain: his son's departure was not the grief of a father alone but a matter for the whole family, so he summoned all his wives, with Kausalyā, the eldest, at their head, to see Rāma. Their red eyes show that they had already been weeping; "faithful to their vows" shows that even in grief they kept the bounds of a devoted wife; and "slowly" shows their heavy steps and burdened hearts. It was fitting too that they gathered round Kausalyā, for as Rāma's mother she was the first to share in the grief.

When his wives had come, the king looked at them and said again to the charioteer, "Sumantra, bring me my son." The charioteer took Rāma, Lakṣmaṇa and Maithilī and went quickly back into the presence of the lord of the world. Seeing his son coming from far off with folded hands, the stricken king, surrounded by the women, suddenly sprang up from his seat. At the sight of Rāma the lord of the people rushed towards him, but before he could reach him he fell to the ground in a faint, overcome with grief. Rāma and the great warrior Lakṣmaṇa rushed at once to the king, who lay grieving and all but senseless with pain. Here we see the height of a father's love: the old king rises from his throne and runs to his son, not the son to the father, but under the weight of his love he falls on the way. "Before he could reach him" is the source of the pathos: he could not even touch the son he ran to embrace. That is an image of all his efforts, for he longed to save his son and yet, bound by the two boons, could never reach him. "Surrounded by the women" hints that the king was no longer seated in council among his ministers but in the inner palace among women: the kingship was gone and only the fatherhood remained. And his sending the charioteer again and again to bring his son shows how unsteady his mind was; the very sight he longed for robbed him of his senses.

Then a cry went up from the thousands of women in the palace, a sudden wail of "Alas, Rāma!" mingled with the jingling of their ornaments. Weeping, the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, with Sītā, took him in their arms and laid him on his couch. After a moment the king came to himself, drowned in a sea of tears and grief, and Rāma, with folded hands, spoke to him. By describing a wail mingled with the jingle of ornaments, the poet suggests that the very jewels that make an auspicious sound at festivals had become instruments of grief. The "sea of tears and grief" shows the king's state: he was sunk in an ocean of sorrow, and Rāma was his only boat. Though they were weeping themselves, Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā lifted their father and laid him on the couch; even in grief the duty of service was not forgotten. And that he came to himself after a moment shows that the faint was brief, so the story moves on.

"Great king," said Rāma, "I take leave of you; you are lord of us all. Look kindly on me as I set out for the Daṇḍaka forest. Give Lakṣmaṇa your leave too, and let Sītā follow me to the forest. I have tried to hold them back with many good reasons, but they will not stay. Put aside your grief, you who honour others, and give all of us leave, Lakṣmaṇa, me and Sītā, as Prajāpati gave leave to his own sons." Seeing Rāghava waiting calmly for his permission, ready to go and live in the forest, the king said: "Rāghava, I have been deluded by the boon I gave Kaikeyī. Seize me yourself today and become king in Ayodhyā." Rāma's request has three parts: the announcement of his departure, permission for Lakṣmaṇa and Sītā, and a plea that his father set aside his grief. The example of Prajāpati is apt: the father of creatures sent his sons to the forest for austerity, not out of hatred, and so Rāma asks his father to send them. The king's suggestion was his last attempt: if the son seized the kingdom by restraining his father, the father's word would not be broken and Rāma would not have to go. But the plan was against dharma, and Rāma would not accept it.

Spoken to in this way by the king, Rāma, best of the upholders of dharma and skilled in speech, folded his hands and answered his father. "Your majesty, may you be lord of the earth for a thousand years. I will live in the forest; I have no desire for the kingdom. When I have spent nine years and five in the forest, ruler of men, I will clasp your feet again at the end of my vow." With "nine years and five" the poet names the fourteen gracefully, and with "I will clasp your feet again" Rāma shows that the exile was not an abandonment but a fixed term ending in his return. Bound by the noose of his own promise and urged on in private by Kaikeyī, the king wept in his distress and said to his beloved son: "Go, my child, for your good, for your prosperity and for your return. Go calmly; may your road be safe and free from every fear." Here the father is divided in two: his lips give a blessing while his heart, unable to bear the parting, weeps. "In private" shows that Kaikeyī did not speak before the others but hurried the king on in secret, and that hidden pressure is the seed of Sumantra's rebuke in the next sarga. The "noose of his promise" is worth pondering too: the noose that binds others here binds the king, tied by the very boon he himself had given.

"Your resolve cannot be turned back, joy of the Raghus," the king went on, "for your soul is truth and your mind is set on dharma. Yet do not go tonight, not today at all; let me have the sight of you for even one more day, that would do me good. Stay this one night, looking at your mother and at me; tomorrow at daybreak, with every wish of yours satisfied, you may go. What you are doing is hard indeed, my son; it is for my sake that you have taken to the forest. And I swear by truth that this is not what I want. I have been shaken by a woman who kept her nature hidden, like fire under ashes. The deception that has overtaken me is what you mean to see through, and it was Kaikeyī, who has wrecked the good conduct of our house, who drove me to it. It is no great wonder that you, my eldest son, should want to keep your father's word from proving false." The king's speech falls into two halves: in the first he begs for one more night, in the second he declares his own innocence. The fire under ashes shows that Kaikeyī's wickedness had long lain hidden and blazed up only at the granting of the boons; whoever steps on such ashes is burned. In saying that Rāma meant to see the deception through, the king admits that his son was bearing the fruit of his father's fault. At the end his fatherly love turns into respect: in saying it was no wonder that Rāma wished to keep his father truthful, he praises his son's devotion to dharma.

Hearing his stricken father's words, Rāma, downcast, spoke with his brother Lakṣmaṇa beside him. "Who will give me tomorrow the good things I could have today? Rather than all these pleasures, I choose to depart. I have given up this earth, with its kingdom, its people, its wealth and its grain; let it be handed over to Bharata. My mind is set on living in the forest, and today it will not change. Let the boon you gave Kaikeyī in battle be granted in full, giver of boons, and be a truthful king. I will keep your command exactly as you gave it and live fourteen years in the forest among its creatures. Have no second thoughts; let the earth be given to Bharata." In his first words we see the root of Rāma's detachment: what is easy to have today is not certain tomorrow, so dharma must not be given up for passing pleasures. "Granted in full" means that a boon kept only halfway is itself a falsehood, for truth cannot be divided. By saying he would live among the creatures of the forest, he described his exile not as a punishment but as a vow he had taken on. And "have no second thoughts" was meant to quiet the doubts that kept rising in his father's mind, for wavering is the great enemy of truth.

"I never longed for the kingdom, joy of the Raghus," Rāma said, "nor for my own happiness or pleasure; I want only to carry out your command as it was given. Let your grief go, and do not be drowned in tears. The ocean, lord of rivers, is not shaken and cannot be overwhelmed; be as steady as the ocean. I do not want the kingdom, bull among men, nor happiness, nor the earth, nor all these pleasures, nor heaven, nor even life; I want you to be true, not false. I swear it before your eyes by truth and by all my good deeds. I cannot stay even a moment longer, father, my lord. Hold this grief within you; I will not change my mind." With the image of the ocean Rāma suggests that a great man's strength lies in keeping his bounds: the ocean, though rivers pour into it, does not overflow its shore, and so a king, however full of grief, should not overstep the bounds of truth. "Not heaven, nor even life" shows the furthest reach of his devotion: he did not count even life worth as much as truth. And by saying firmly that he would not change, he cut off his father's last hope.

"When Kaikeyī asked me, calling me Rāghava, to go to the forest, I said, 'I will go.' I will keep that promise. Do not grieve for us, my lord; we will be happy in the forest, full of gentle deer and ringing with the calls of many birds. A father is said to be a god even to the gods, father; so I will carry out your word as a god's. When fourteen years have passed, best of kings, you will see me back again; let this anguish go. You are the one who should steady all these people choked with tears; why then, tiger among men, are you so shaken yourself?" Rāma offers four reasons here: his own promise, the pleasantness of the forest, his father's divinity, and the fixed length of the exile. His description of the forest is especially worth noting: he shows it not as a place of fear but as a lovely garden full of gentle deer and birdsong, so that his father's anxiety might ease. In his last words he reminds his father of his own duty: a king is the source of his people's courage, and if he himself gives way, who will give courage to the weeping crowd? "A father is a god even to the gods" is one of the guiding threads of the whole Rāmāyaṇa: not even the worship of the gods succeeds if a father's command is broken.

From here Rāma's words are set in longer metres, the change of verse itself marking the depth of feeling. "The city, the kingdom and the whole earth I have given up; let them be given to Bharata. Keeping your command, I will go to the forest to live there a long time. Let Bharata alone rule this earth that I have given up, with its mountain lands, its cities and its woodlands, within safe and auspicious borders; let what you have said, my king, stand as you said it. My mind is not set on great pleasures or on what I myself would like so much as on your command, which the good approve; let your grief for my sake be gone, sinless one. Today, blameless king, I would not choose an everlasting kingdom, nor every pleasure, nor the earth, nor Maithilī, nor anything I could imagine, if it meant making you false; I choose truth, and let your vow stand. Eating fruit and roots in the forest, seeing its hills, rivers and lakes, going into that forest of wonderful trees, I will be happy. May you have peace." In these four verses Rāma's four intentions appear in order: his renunciation of the kingdom, his approval of Bharata's consecration, his delight in his father's command, and finally a picture of the happiness of forest life. By wishing Bharata "safe and auspicious borders" he wished him a good reign and showed no envy.

Then the king, overwhelmed by calamity and tormented by burning grief, embraced his son, lost all his senses and sank to the ground, where he lay without stirring, as motionless as if he were asleep on a bed. All the queens together wept, except the king's wife Kaikeyī; Sumantra too wept and fainted, and everything there became one cry of woe. With the single phrase "except Kaikeyī" the poet shows her isolation: in the grief of everyone else she alone was untouched. So the sarga ends, and in the next Sumantra will rebuke her with harsh words.