पूर्वस्मिन् सर्गे सीता बहुभिः वचनैः रामं प्रसाद्य वनवासाय अनुज्ञाता आसीत्। तयोः तं संवादं लक्ष्मणः पूर्वम् एव तत्र आगतः सन् शृणोति। तच्छ्रुत्वा तस्य मुखं बाष्पेण पर्याकुलं जातम्; भ्रातुः वियोगजं शोकं सः सोढुम् अशक्नुवन् अभवत्। ततः सः रघुनन्दनः भ्रातुः चरणौ गाढं निपीड्य अतियशसं सीतां महाव्रतं राघवं च उवाच — ‘यदि मृगगजायुतं वनं गन्तुं भवता बुद्धिः कृता, तर्हि अहम् अपि धनुर्धरः सन् अग्रे गच्छन् भवन्तम् अनुगमिष्यामि। मया समेतः भवान् पक्षिभिः मृगयूथैश्च समन्ततः संघुष्टानि रम्याणि अरण्यानि विचरिष्यति। अहं देवलोकाक्रमणं न वृणे, न च अमरत्वं याचे; सर्वेषां लोकानाम् ऐश्वर्यम् अपि त्वया विना न कामये।’ एवं वनवासाय कृतनिश्चयः सौमित्रिः रामेण बहुभिः सान्त्ववचनैः निषिद्धः अपि न विरराम, पुनः च अब्रवीत् — ‘भवता पूर्वम् एव यत् अहम् अनुज्ञातः आसम्, तत् किम् इदानीं पुनः अपि मे निवारणं क्रियते? गन्तुम् इच्छतः मम यदर्थं प्रतिषेधः क्रियते, तम् एव हेतुं ज्ञातुम् इच्छामि; हे अनघ, अत्र मम महान् संशयः वर्तते।’ अत्र द्रष्टव्यम् — लक्ष्मणः न आज्ञाम् उल्लङ्घते, अपि तु पूर्वदत्तायाः अनुज्ञायाः स्मारणम् एव करोति। न च सः वनस्य सुखं याचते, अपि तु सेवायाः अवसरम् एव प्रार्थयते। स्वर्गम्, अमरत्वं, त्रैलोक्यस्य ऐश्वर्यं च सः तृणवत् त्यजति, यतः तस्य लोकः भ्रातुः सन्निधौ एव विद्यते। सीताम् अपि सः पृथक् सम्बोधयति, यतः सा अपि तत्र गमिष्यति; तयोः द्वयोः अपि अनुमतिं सः अपेक्षते। अयम् एव अस्य सर्गस्य मूलभावः — भ्रातृस्नेहः धर्मरूपेण प्रकटितः। वस्तुतः लक्ष्मणस्य त्रयः हेतवः अत्र दृश्यन्ते — भ्रातुः रक्षणम्, मार्गदर्शनम्, सेवा च। ‘धनुर्धरः अग्रे’ इति पदेन प्रथमः हेतुः सूचितः; ‘मया समेतः विचरिष्यति’ इति द्वितीयः; ‘त्वया विना स्वर्गम् अपि न कामये’ इति तृतीयः। एतैः त्रिभिः सः स्वस्य गमनं न स्वेच्छाजन्यम्, अपि तु धर्मसिद्धम् इति स्थापयति।

ततः महातेजाः रामः अग्रतः स्थितं प्राग्गामिनं धीरं कृताञ्जलिं याचमानं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘त्वं स्निग्धः धर्मरतः धीरः सततं सत्पथे स्थितः च असि; मम प्रियः प्राणसमः वश्यः विजेयः सखा च असि; एतत् सर्वम् अहं जानामि। तथापि अद्य मया सह त्वयि अपि तत् वनं गच्छति सति, कौसल्यां यशस्विनीं सुमित्रां वा कः भरिष्यति? यः महीपतिः दशरथः पर्जन्यः पृथिवीम् इव प्रजाः कामैः अभिवर्षति स्म, सः महातेजाः अधुना कामपाशपर्यस्तः वर्तते; अतः तस्मात् रक्षणम् अपेक्षितुं न शक्यते। अश्वपतेः नृपस्य सुता कैकेयी इदं राज्यं प्राप्य दुःखितानां सपत्नीनां शोभनं न करिष्यति। भरतः अपि राज्यम् आसाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः सन् सुदुःखितां कौसल्यां सुमित्रां च न भरिष्यति। अतः हे सौमित्रे, त्वम् एव इह स्वयं प्रयत्नेन वा राजानुग्रहणेन वा तां आर्यां कौसल्यां भर; मया उक्तम् एनम् अर्थं चर।’ अत्र रामः लक्ष्मणस्य स्नेहं न निराकरोति, अपि तु तम् एव स्नेहम् उच्चतरे कर्तव्ये नियुङ्क्ते — यः मां सेवितुम् इच्छति, सः मम जननीं सेवताम् इति। अनेन च वचनेन कैकेय्याः शीलं भरतस्य च अनागतम् आचरणं रामस्य दृष्ट्या स्पष्टं भवति; तथा च पितुः दशरथस्य असामर्थ्यम् अपि सः मृदुना शब्देन एव सूचयति, न तु निन्दति। एतत् रामस्य विनयस्य लक्षणम्। रामस्य प्रत्याख्यानं च न कठोरम्, अपि तु कारणसहितम्; सः प्रथमं लक्ष्मणस्य गुणान् गणयति, ततः एव प्रतिषेधस्य हेतुं कथयति। एषा एव सम्भाषणस्य रीतिः अयोध्याकाण्डे सर्वत्र दृश्यते — निषेधात् पूर्वं प्रशंसा, आदेशात् पूर्वं कारणम्।

‘एवं कृते मयि तव भक्तिः सुदर्शिता भविष्यति; धर्मज्ञानां गुरूणां पूजायां महान् अतुलः धर्मः च ते सेत्स्यति। हे सौमित्रे रघुनन्दन, मत्कृते एवम् एव कुरु; अस्माभिः द्वाभ्याम् अपि विप्रहीणायाः मातुः नः सुखं न भवेत्।’ एवं रामेण श्लक्ष्णया गिरा उक्तः वाक्यज्ञः लक्ष्मणः वाक्यकोविदं रामं प्रत्युवाच — ‘हे वीर, तव एव तेजसा प्रेरितः प्रयतः भरतः कौसल्यां सुमित्रां च पूजयिष्यति, अत्र संशयः नास्ति। यदि तु उत्तमं राज्यं प्राप्य दुर्मनसा गर्वेण च विशेषतः दुःस्थः सन् सः ते न रक्षेत्, तर्हि तं दुर्मतिं क्रूरम् अहं वधिष्यामि, न अत्र संशयः; तत्पक्षान् अपि तान् सर्वान् हनिष्यामि, त्रैलोक्यम् अपि यदि तत्पक्षं भवेत् तदपि — किं पुनः सा कैकेयी एका। आर्या कौसल्या तु मद्विधानां सहस्रम् अपि बिभृयात्, यस्याः उपजीविनां ग्रामाणां सहस्रं सम्प्राप्तम् अस्ति। सा मनस्विनी आत्मनः भरणे, मम जनन्याः सुमित्रायाः भरणे, मद्विधानां च भरणे पर्याप्ता एव।’ अत्र लक्ष्मणस्य रोषः प्रथमवारं प्रकटीभवति; सः च रोषः न स्वार्थजः, अपि तु मातृरक्षणनिमित्तः एव। तथा च सः रामस्य आशङ्कां क्रमेण त्रिधा निराकरोति — प्रथमं भरते विश्वासं दर्शयति, ततः बलेन प्रतिज्ञां करोति, अन्ते च कौसल्यायाः स्वतन्त्रां सम्पत्तिं कथयन् अर्थचिन्ताम् अपि अपनयति। सहस्रग्रामाणाम् उल्लेखेन ज्ञायते यत् महाराज्ञी स्वयम् एव राजकुलस्य भारं वोढुं शक्ता; अतः रामस्य आपत्तिः न तिष्ठति। ‘एवं मयि च ते भक्तिः सुदर्शिता भविष्यति’ इति रामस्य वचनम् अत्र मुख्यम् — भक्तेः परीक्षा न सहगमने, अपि तु आज्ञापालने इति। किन्तु लक्ष्मणः तम् एव तर्कं प्रत्यावर्तयति, यतः तस्य मते आज्ञापालनम् अपि सहगमनेन एव सिद्ध्यति।

‘अतः माम् अनुचरं कुरु; अत्र कापि वैधर्म्यं न विद्यते। एवं कृते अहं कृतार्थः भविष्यामि, तव च प्रयोजनं सिद्ध्यति। सगुणं धनुः आदाय खनित्रपिटकाधरः सन् तव पन्थानं दर्शयन् अहम् अग्रतः गमिष्यामि। ते नित्यं मूलानि फलानि च आहरिष्यामि, तथा तपस्विनां स्वाहाराणि वन्यानि अन्यानि च वस्तूनि उपनेष्यामि। भवान् वैदेह्या सह गिरिसानुषु रंस्यते; जाग्रतः स्वपतश्च ते सर्वं कार्यम् अहम् एव करिष्यामि।’ अनेन वाक्येन सुप्रीतः रामः तं प्रत्युवाच — ‘हे सौमित्रे, व्रज, सर्वम् एव सुहृज्जनम् आपृच्छस्व। जनकस्य महायज्ञे महात्मा वरुणः स्वयं राज्ञे दशरथाय ये रौद्रदर्शने दिव्ये धनुषी ददौ, ये च अभेद्ये दिव्ये कवचे, अक्षय्यसायकौ तूणौ, आदित्यवत् विमलाभौ हेमपरिष्कृतौ द्वौ खड्गौ च दत्तवान् — एतत् सर्वम् आचार्यस्य वसिष्ठस्य सद्मनि सत्कृत्य निहितम् अस्ति; तत् सर्वम् आयुधम् आदाय क्षिप्रम् आव्रज, हे लक्ष्मण।’ एतेन वचनेन रामस्य अनुमतिः सूच्यते — वादः समाप्तः, कार्यम् आरब्धम्। लक्ष्मणः खनित्रं पिटकं च वहन् अग्रे गच्छति इति वदन् सेवकस्य स्थानम् एव स्वीकरोति, न तु भ्रातुः समानताम्। आयुधानाम् उल्लेखेन च ज्ञायते यत् अयं वनवासः न केवलं तपश्चर्या, अपि तु रक्षणसापेक्षा दीर्घा यात्रा। तानि च आयुधानि जनकस्य यज्ञे वरुणेन दत्तानि इति तेषां माहात्म्यम् अपि सूच्यते; अतः एव तानि गुरोः गृहे सत्कृत्य स्थापितानि आसन्। ‘कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्प्यते’ इति वाक्ये उभयोः प्रयोजनं दर्शितम् — लक्ष्मणस्य सेवाकामः, रामस्य च वनवासनिर्वाहः। एतेन विवादः समाधिं गच्छति। ‘व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्’ इति आदेशेन रामः लक्ष्मणम् अपि तम् एव विधिं कारयति यम् आत्मना अनुसृतवान् — गृहत्यागात् पूर्वं स्वजनानाम् अनुज्ञा ग्राह्या इति।

सः लक्ष्मणः सुहृज्जनम् आमन्त्र्य वनवासाय कृतनिश्चयः सन् इक्ष्वाकूणां गुरुं वसिष्ठम् आगम्य तत् उत्तमम् आयुधं जग्राह। ततः सः राजशार्दूलः सौमित्रिः सत्कृतं माल्यभूषितं तत् दिव्यं सर्वम् आयुधं रामाय दर्शयामास। आगतं लक्ष्मणम् आत्मवान् रामः प्रीत्या उवाच — ‘हे सौम्य लक्ष्मण, त्वं काले एव आगतः; मम काङ्क्षिते एव समये आगतः असि। हे परंतप, यत् इदं मामकं धनम् अस्ति, तत् सर्वं त्वया सह तपस्विभ्यः ब्राह्मणेभ्यः प्रदातुम् इच्छामि। ये गुरुषु दृढं भक्त्या युक्ताः इह वसन्ति द्विजसत्तमाः, तेभ्यः अपि, सर्वेभ्यः च उपजीविभ्यः, भूयः दातव्यम्। अतः द्विजानां प्रवरम् आर्यं वसिष्ठपुत्रं सुयज्ञं त्वम् आशु आनय; समस्तान् अपरान् शिष्टान् द्विजातीन् अभ्यर्च्य एव अहं वनं प्रयास्यामि।’ एवम् अयं सर्गः अग्रिमस्य दानसर्गस्य भूमिकां करोति। रामः गृहं त्यजन् रिक्तहस्तः न निर्गच्छति, अपि तु यत् किंचित् अस्ति तत् सर्वं विसृज्य एव गच्छति; एषा एव इक्ष्वाकुकुलस्य रीतिः। ‘काले त्वमागतः’ इति वचनेन च रामस्य त्वरा सूच्यते — प्रस्थानस्य कालः समीपः, अतः दानम् अपि शीघ्रं कर्तव्यम् इति। ‘तपस्विभ्यः ब्राह्मणेभ्यः’ इति विशेषणेन च ज्ञायते यत् दानं न सर्वेभ्यः यथाकथंचित्, अपि तु पात्रविशेषं विचार्य एव कर्तव्यम् इति रामस्य मतम्। सुयज्ञः वसिष्ठस्य पुत्रः, अतः कुलगुरोः एव सन्ततिः; तस्य प्रथमम् आह्वानेन दानक्रमस्य औचित्यम् अपि रक्षितं भवति।

గత సర్గలో సీత ఎన్నో మాటలతో రాముని ప్రసన్నం చేసుకొని వనవాసానికి అనుజ్ఞ పొందింది. వారిద్దరి ఆ సంభాషణను ముందే అక్కడికి వచ్చిన లక్ష్మణుడు వింటున్నాడు. అది విని అతని ముఖం కన్నీటితో కలవరపడింది; సోదరుని వియోగం వల్ల కలిగే శోకాన్ని అతడు భరించలేకపోయాడు. తరువాత ఆ రఘునందనుడు సోదరుని పాదాలను గట్టిగా పట్టుకొని, అతి యశస్విని అయిన సీతతోనూ మహావ్రతుడైన రాఘవునితోనూ ఇలా అన్నాడు — ‘వేలకొద్దీ మృగాలతో ఏనుగులతో నిండిన వనానికి వెళ్ళాలని నువ్వు నిశ్చయించుకుంటే, నేను కూడా ధనుర్ధారినై ముందు నడుస్తూ నిన్ను అనుసరిస్తాను. నాతో కలిసి నువ్వు పక్షులతో, మృగగణాలతో అన్నివైపులా మారుమోగే రమ్యమైన అరణ్యాలలో సంచరిస్తావు. నేను దేవలోకాన్ని ఆక్రమించడాన్ని కోరను, అమరత్వాన్నీ యాచించను; నువ్వు లేకుండా సర్వలోకాల ఐశ్వర్యాన్ని కూడా కోరను.’ ఈ విధంగా వనవాసానికి నిశ్చయించుకొన్న సౌమిత్రి రాముడు ఎన్నో ఓదార్పు మాటలతో వారించినా ఆగలేదు, మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘నువ్వు ఇంతకుముందే నాకు అనుజ్ఞ ఇచ్చావు కదా, ఇప్పుడు మళ్ళీ నన్నెందుకు వారిస్తున్నావు? వెళ్ళాలనుకుంటున్న నన్ను దేనికోసం నిషేధిస్తున్నావో ఆ కారణాన్నే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను; పాపరహితుడా, ఇందులో నాకు గొప్ప సంశయం ఉంది.’ ఇక్కడ గమనించాలి — లక్ష్మణుడు ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడం లేదు, ముందు ఇచ్చిన అనుజ్ఞను గుర్తుచేస్తున్నాడు మాత్రమే. అతడు వనసుఖాన్ని యాచించడం లేదు, సేవకు అవకాశాన్నే ప్రార్థిస్తున్నాడు. స్వర్గాన్నీ, అమరత్వాన్నీ, మూడు లోకాల ఐశ్వర్యాన్నీ అతడు గడ్డిపోచలా విడిచిపెడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతని లోకం సోదరుని సన్నిధిలోనే ఉంది. సీతను కూడా అతడు విడిగా సంబోధిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఆమె కూడా అక్కడికి వెళ్తుంది; వారిద్దరి అనుమతినీ అతడు కోరుతున్నాడు. ఇదే ఈ సర్గకు మూలభావం — సోదరప్రేమ ధర్మరూపంలో వ్యక్తమవడం. వాస్తవానికి లక్ష్మణునికి ఇక్కడ మూడు హేతువులు కనిపిస్తాయి — సోదరుని రక్షణ, మార్గదర్శనం, సేవ. ‘ధనుర్ధారినై ముందు’ అనే పదంతో మొదటి హేతువు సూచించబడింది; ‘నాతో కలిసి సంచరిస్తావు’ అనే దానితో రెండవది; ‘నువ్వు లేకుండా స్వర్గాన్ని కూడా కోరను’ అనే దానితో మూడవది. ఈ మూడింటితో అతడు తన గమనం స్వేచ్ఛ వల్ల పుట్టినది కాదని, ధర్మసిద్ధమైనదని స్థాపిస్తున్నాడు.

తరువాత మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఎదుట నిలిచి, ముందుకు సాగడానికి సిద్ధంగా ఉన్న, ధీరుడై చేతులు జోడించి యాచిస్తున్న లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నువ్వు స్నేహశీలివి, ధర్మనిరతుడవు, ధీరుడవు, ఎల్లప్పుడూ సన్మార్గంలో నిలిచేవాడవు; నాకు ప్రియుడవు, ప్రాణసముడవు, నాకు వశుడవు, విధేయుడవు, సఖుడవు; ఇదంతా నాకు తెలుసు. అయినా ఈరోజు నాతో కలిసి నువ్వు కూడా ఆ వనానికి వెళ్తే, యశస్విని అయిన కౌసల్యనుగానీ సుమిత్రనుగానీ ఎవరు పోషిస్తారు? మేఘం భూమిపై వర్షించినట్లు ప్రజలపై కోరికలను వర్షించిన మహాతేజస్వి అయిన దశరథ మహారాజు ఇప్పుడు కామపాశంలో చిక్కుకొని ఉన్నాడు; కాబట్టి ఆయన నుండి రక్షణను ఆశించడం సాధ్యం కాదు. అశ్వపతి మహారాజు కుమార్తె అయిన కైకేయి ఈ రాజ్యాన్ని పొంది దుఃఖిస్తున్న సవతులకు మేలు చేయదు. భరతుడు కూడా రాజ్యాన్ని పొంది కైకేయి పక్షాన నిలిచి, ఎంతో దుఃఖిస్తున్న కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ పోషించడు. కాబట్టి, సౌమిత్రీ, నువ్వే ఇక్కడ స్వయంగా ప్రయత్నంతోగానీ రాజానుగ్రహంతోగానీ పూజ్యురాలైన ఆ కౌసల్యను పోషించు; నేను చెప్పిన ఈ పనిని చెయ్యి.’ ఇక్కడ రాముడు లక్ష్మణుని ప్రేమను నిరాకరించడం లేదు, ఆ ప్రేమనే ఉన్నతమైన కర్తవ్యంలో నియోగిస్తున్నాడు — నన్ను సేవించాలనుకొనేవాడు నా తల్లిని సేవించుగాక అని. ఈ మాటతో రాముని దృష్టిలో కైకేయి శీలమూ భరతుని రాబోయే ప్రవర్తనా స్పష్టమవుతున్నాయి; అలాగే తండ్రి దశరథుని అసమర్థతను కూడా అతడు మృదువైన మాటతోనే సూచిస్తున్నాడు, నిందించడం లేదు. ఇది రాముని వినయానికి లక్షణం. రాముని నిరాకరణ కూడా కఠినమైనది కాదు, కారణసహితమైనది; అతడు మొదట లక్ష్మణుని గుణాలను లెక్కించి, ఆ తరువాతే నిషేధానికి కారణాన్ని చెబుతున్నాడు. ఈ సంభాషణ రీతే అయోధ్యాకాండ అంతటా కనిపిస్తుంది — నిషేధానికి ముందు ప్రశంస, ఆదేశానికి ముందు కారణం.

‘ఇలా చేస్తే నా పట్ల నీ భక్తి చక్కగా ప్రదర్శించబడుతుంది; ధర్మజ్ఞులైన గురువుల పూజలో సాటిలేని గొప్ప ధర్మం కూడా నీకు సిద్ధిస్తుంది. సౌమిత్రీ, రఘునందనా, నా కోసం ఇలాగే చెయ్యి; మనిద్దరికీ దూరమైన మన తల్లికి సుఖం ఉండదు.’ రాముడు ఇలా మృదువైన మాటతో చెప్పగా, మాటల మర్మం ఎరిగిన లక్ష్మణుడు వాక్కోవిదుడైన రామునితో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘వీరా, నీ తేజస్సుచేతనే ప్రేరేపించబడి నియమవంతుడైన భరతుడు కౌసల్యనూ సుమిత్రనూ పూజిస్తాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. ఉత్తమమైన రాజ్యాన్ని పొంది దుర్బుద్ధితో, గర్వంతో విశేషంగా చెడిపోయి అతడు వారిని రక్షించకపోతే, ఆ దుర్మతినీ క్రూరునీ నేను వధిస్తాను, ఇందులో సందేహం లేదు; అతని పక్షంవారినందరినీ కూడా చంపుతాను, మూడు లోకాలూ అతని పక్షమైనా సరే — ఇక ఆ కైకేయి ఒక్కతె సంగతి చెప్పేదేముంది. పూజ్యురాలైన కౌసల్య అయితే నాలాంటివారిని వెయ్యిమందినైనా పోషించగలదు, ఆమెకు జీవనాధారంగా వెయ్యి గ్రామాలు లభించి ఉన్నాయి. ఆ మనస్విని తనను పోషించుకోవడానికీ, నా తల్లి సుమిత్రను పోషించడానికీ, నాలాంటివారిని పోషించడానికీ సమర్థురాలే.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని రోషం మొదటిసారి బయటపడుతున్నది; ఆ రోషం స్వార్థం వల్ల పుట్టినది కాదు, తల్లుల రక్షణ కోసమే. అలాగే అతడు రాముని ఆశంకను క్రమంగా మూడు విధాలుగా నిరాకరిస్తున్నాడు — మొదట భరతునిపై విశ్వాసాన్ని చూపుతున్నాడు, తరువాత బలంతో ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు, చివరకు కౌసల్య స్వతంత్ర సంపదను చెబుతూ ఆర్థిక చింతను కూడా తొలగిస్తున్నాడు. వెయ్యి గ్రామాల ప్రస్తావనతో మహారాణి తానే రాజకుటుంబ భారాన్ని మోయగలదని తెలుస్తున్నది; కాబట్టి రాముని అభ్యంతరం నిలవదు. ‘ఇలా చేస్తే నా పట్ల నీ భక్తి చక్కగా ప్రదర్శించబడుతుంది’ అనే రాముని మాట ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — భక్తికి పరీక్ష సహగమనంలో కాదు, ఆజ్ఞాపాలనలో అని. కాని లక్ష్మణుడు అదే తర్కాన్ని తిప్పికొడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో ఆజ్ఞాపాలన కూడా సహగమనంతోనే సిద్ధిస్తుంది.

‘కాబట్టి నన్ను నీ అనుచరునిగా చేసుకో; ఇందులో ఏ అధర్మమూ లేదు. ఇలా చేస్తే నేను కృతార్థుడనవుతాను, నీ ప్రయోజనమూ సిద్ధిస్తుంది. అల్లెత్రాడు కట్టిన ధనుస్సు పట్టుకొని, గునపమూ బుట్టా మోసుకొంటూ, నీకు దారి చూపిస్తూ నేను ముందు నడుస్తాను. నీకు నిత్యమూ దుంపలనూ పండ్లనూ తెస్తాను, తపస్వులకు తగిన ఆహారాలనూ ఇతర వన్యవస్తువులనూ తెచ్చిస్తాను. నువ్వు వైదేహితో కలిసి కొండచరియలలో విహరిస్తావు; నువ్వు మేలుకొని ఉన్నా నిద్రిస్తున్నా నీ పనులన్నీ నేనే చేస్తాను.’ ఈ మాటకు ఎంతో సంతోషించిన రాముడు అతనితో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘సౌమిత్రీ, వెళ్ళు, మిత్రజనులందరి దగ్గరా సెలవు తీసుకో. జనకుని మహాయజ్ఞంలో మహాత్ముడైన వరుణుడు స్వయంగా దశరథ మహారాజుకు ఇచ్చిన భయంకరంగా కనిపించే రెండు దివ్య ధనుస్సులనూ, భేదింపరాని రెండు దివ్య కవచాలనూ, తరగని బాణాలు గల రెండు అమ్ములపొదులనూ, సూర్యునిలా నిర్మలంగా ప్రకాశించే బంగారంతో అలంకరించిన రెండు ఖడ్గాలనూ — ఇవన్నీ ఆచార్యుడు వసిష్ఠుని ఇంట్లో సత్కరించి ఉంచబడ్డాయి; లక్ష్మణా, ఆ ఆయుధాలన్నింటినీ తీసుకొని త్వరగా రా.’ ఈ మాటతో రాముని అనుమతి సూచించబడుతున్నది — వాదం ముగిసింది, కార్యం ప్రారంభమైంది. లక్ష్మణుడు గునపమూ బుట్టా మోసుకొంటూ ముందు నడుస్తానని చెప్పడం ద్వారా సేవకుని స్థానాన్నే స్వీకరిస్తున్నాడు, సోదరునితో సమానత్వాన్ని కాదు. ఆయుధాల ప్రస్తావనతో ఈ వనవాసం కేవలం తపశ్చర్య కాదని, రక్షణ అవసరమైన దీర్ఘయాత్ర అని తెలుస్తున్నది. ఆ ఆయుధాలు జనకుని యజ్ఞంలో వరుణుడు ఇచ్చినవని చెప్పడంతో వాటి మాహాత్మ్యం కూడా సూచించబడుతున్నది; అందుకే అవి గురువు ఇంట్లో సత్కరించి ఉంచబడ్డాయి. ‘కృతార్థోఽహం భవిష్యామి తవ చార్థః ప్రకల్ప్యతే’ (నేను కృతార్థుడనవుతాను, నీ ప్రయోజనమూ సిద్ధిస్తుంది) అనే వాక్యంలో ఇద్దరి ప్రయోజనమూ చూపబడింది — లక్ష్మణుని సేవాకాంక్ష, రాముని వనవాస నిర్వహణ. దీనితో వివాదం సమాధానం పొందుతుంది. ‘వ్రజాపృచ్ఛస్వ సౌమిత్రే సర్వమేవ సుహృజ్జనమ్’ (సౌమిత్రీ, వెళ్ళు, మిత్రజనులందరి దగ్గరా సెలవు తీసుకో) అనే ఆదేశంతో రాముడు తాను అనుసరించిన విధినే లక్ష్మణునిచేత కూడా చేయిస్తున్నాడు — ఇల్లు విడిచే ముందు స్వజనుల అనుజ్ఞ తీసుకోవాలని.

ఆ లక్ష్మణుడు మిత్రజనుల దగ్గర సెలవు తీసుకొని, వనవాసానికి నిశ్చయించుకొని, ఇక్ష్వాకుల గురువైన వసిష్ఠుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఆ ఉత్తమమైన ఆయుధాలను తీసుకున్నాడు. తరువాత రాజశార్దూలుడైన ఆ సౌమిత్రి సత్కరించబడిన, పూలమాలలతో అలంకరించబడిన ఆ దివ్యాయుధాలన్నింటినీ రామునికి చూపించాడు. వచ్చిన లక్ష్మణునితో ఆత్మవంతుడైన రాముడు ప్రీతితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, లక్ష్మణా, నువ్వు సరైన సమయానికే వచ్చావు; నేను కోరుకున్న సమయానికే వచ్చావు. పరంతపా, నాకున్న ఈ ధనమంతటినీ నీతో కలిసి తపస్వులైన బ్రాహ్మణులకు ఇవ్వాలనుకుంటున్నాను. గురువుల పట్ల దృఢమైన భక్తితో ఇక్కడ నివసించే ద్విజశ్రేష్ఠులకూ, మనపై ఆధారపడి జీవించేవారందరికీ కూడా ఇంకా ఇవ్వాలి. కాబట్టి ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడూ పూజ్యుడూ అయిన వసిష్ఠుని కుమారుడు సుయజ్ఞుని నువ్వు త్వరగా తీసుకురా; మిగిలిన శిష్టులైన ద్విజులందరినీ అర్చించిన తరువాతే నేను వనానికి బయలుదేరుతాను.’ ఈ విధంగా ఈ సర్గ తరువాతి దానసర్గకు భూమిక వేస్తున్నది. రాముడు ఇల్లు విడుస్తూ వట్టిచేతులతో వెళ్ళడం లేదు, ఉన్నదంతా విడిచిపెట్టి మరీ వెళ్తున్నాడు; ఇదే ఇక్ష్వాకుకుల రీతి. ‘కాలే త్వమాగతః’ (సరైన సమయానికి వచ్చావు) అనే మాటతో రాముని త్వర సూచించబడుతున్నది — ప్రయాణ సమయం దగ్గరపడింది, కాబట్టి దానం కూడా త్వరగా చేయాలని. ‘తపస్వులైన బ్రాహ్మణులకు’ అనే విశేషణంతో దానం అందరికీ ఎలాగో అలాగ కాక పాత్రవిశేషాన్ని ఆలోచించే చేయాలని రాముని అభిప్రాయమని తెలుస్తున్నది. సుయజ్ఞుడు వసిష్ఠుని కుమారుడు, కాబట్టి కులగురువు సంతతే; అతనిని మొదట పిలవడంతో దానక్రమపు ఔచిత్యం కూడా రక్షించబడుతున్నది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை பல சொற்களால் ராமனை இசையச் செய்து வனவாசத்துக்கு அனுமதி பெற்றாள். அவர்களுடைய அந்த உரையாடலை, முன்பே அங்கே வந்திருந்த லக்ஷ்மணன் கேட்கிறான். அதைக் கேட்டதும் அவன் முகம் கண்ணீரால் கலங்கியது; அண்ணனைப் பிரிவதால் உண்டாகும் துயரை அவனால் தாங்க முடியவில்லை. பின்னர் அந்த ரகுநந்தனன் அண்ணனின் பாதங்களை இறுகப் பற்றி, பெரும்புகழ் கொண்ட சீதையிடமும் பெருவிரதம் பூண்ட ராகவனிடமும் கூறினான்: ‘பல்லாயிரம் விலங்குகளும் யானைகளும் நிறைந்த காட்டுக்குச் செல்ல நீர் முடிவு செய்திருந்தால், நானும் வில்லேந்தியவனாக முன்னே நடந்து உம்மைப் பின்தொடர்வேன். என்னுடன் சேர்ந்து நீர் பறவைகளாலும் விலங்குக் கூட்டங்களாலும் எங்கும் ஒலிக்கும் அழகிய காடுகளில் உலவுவீர். தேவலோகத்தை அடைவதை நான் விரும்பேன், அமரத்தன்மையையும் யாசிக்கேன்; எல்லா உலகங்களின் ஆட்சியையும் நீரில்லாமல் விரும்பேன்.’ இவ்வாறு வனவாசத்துக்கு உறுதி பூண்ட சௌமித்ரி, ராமன் பல ஆறுதல் மொழிகளால் தடுத்தபோதும் ஓயவில்லை, மீண்டும் கூறினான்: ‘முன்பே நீர் எனக்கு அனுமதி அளித்திருக்க, இப்போது ஏன் மீண்டும் என்னைத் தடுக்கிறீர்? செல்ல விரும்பும் என்னை எதற்காகத் தடுக்கிறீரோ, அந்தக் காரணத்தையே அறிய விரும்புகிறேன்; குற்றமற்றவரே, இதில் எனக்குப் பெரும் ஐயம் உள்ளது.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — லக்ஷ்மணன் ஆணையை மீறவில்லை, முன்பு அளித்த அனுமதியை நினைவூட்டுகிறான். காட்டின் இன்பத்தையும் அவன் வேண்டவில்லை, பணிவிடைக்கான வாய்ப்பையே வேண்டுகிறான். சுவர்க்கத்தையும், அமரத்தன்மையையும், மூவுலக ஆட்சியையும் அவன் புல்லைப் போலத் துறக்கிறான், ஏனெனில் அவனுடைய உலகம் அண்ணனின் அருகாமையிலேயே உள்ளது. சீதையையும் அவன் தனியாக விளிக்கிறான், ஏனெனில் அவளும் அங்கே செல்லப் போகிறாள்; இருவருடைய இசைவையும் அவன் எதிர்பார்க்கிறான். இதுவே இச்சர்க்கத்தின் அடிப்படை உணர்வு — உடன்பிறப்பு அன்பு தர்ம வடிவில் வெளிப்படுகிறது. உண்மையில் லக்ஷ்மணனின் மூன்று காரணங்கள் இங்கே காணப்படுகின்றன — அண்ணனைக் காத்தல், வழிகாட்டுதல், பணிவிடை. ‘வில்லேந்தி முன்னே’ என்ற சொல்லால் முதல் காரணம் சுட்டப்படுகிறது; ‘என்னுடன் சேர்ந்து உலவுவீர்’ என்பதால் இரண்டாவது; ‘நீரில்லாமல் சுவர்க்கமும் விரும்பேன்’ என்பதால் மூன்றாவது. இம்மூன்றாலும் தன் பயணம் தன் விருப்பத்தால் பிறந்ததல்ல, தர்மத்தால் நிறுவப்பட்டது என்று நிலைநாட்டுகிறான்.

பின்னர் பேரொளி கொண்ட ராமன், முன்னே நின்று, முன்னே செல்லத் துடிக்கும், உறுதியான, கைகூப்பி வேண்டும் லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘நீ அன்புடையவன், தர்மத்தில் ஈடுபாடுடையவன், உறுதியானவன், எப்போதும் நல்வழியில் நிற்பவன்; எனக்கு இனியவன், உயிருக்கு நிகரானவன், என் சொல் கேட்பவன், அடக்கமுள்ளவன், தோழன்; இவையனைத்தையும் நான் அறிவேன். ஆயினும் இன்று என்னுடன் நீயும் அந்தக் காட்டுக்குச் சென்றால், புகழ்பெற்ற கௌசல்யையையோ சுமித்திரையையோ யார் பேணுவார்கள்? மேகம் பூமிக்கு மழை பொழிவது போல மக்களுக்கு விருப்பங்களைப் பொழிந்துவந்த பேரொளி கொண்ட தசரத மன்னர் இப்போது காம வலையில் சிக்கியிருக்கிறார்; ஆகவே அவரிடமிருந்து காப்பை எதிர்பார்க்க முடியாது. அசுவபதி மன்னனின் மகளான கைகேயி இந்த அரசை அடைந்ததும் துயருற்ற சக்களத்திகளுக்கு நன்மை செய்யமாட்டாள். பரதனும் அரசை அடைந்து கைகேயியின் பக்கம் நின்று மிகவும் துயருற்ற கௌசல்யையையும் சுமித்திரையையும் பேணமாட்டான். ஆகவே சௌமித்ரியே, நீயே இங்கே உன் முயற்சியாலோ அரசரின் அருளைப் பெற்றோ மதிப்புக்குரிய அந்தக் கௌசல்யையைப் பேணு; நான் சொன்ன இந்தக் காரியத்தைச் செய்.’ இங்கே ராமன் லக்ஷ்மணனின் அன்பை மறுக்கவில்லை; அதே அன்பை உயர்ந்த கடமையில் ஈடுபடுத்துகிறான் — எனக்குப் பணிவிடை செய்ய விரும்புபவன் என் தாய்க்குப் பணிவிடை செய்யட்டும் என்று. இந்தச் சொல்லால் கைகேயியின் இயல்பும் பரதனின் எதிர்கால நடத்தையும் ராமனின் பார்வையில் தெளிவாகின்றன; அவ்வாறே தந்தை தசரதரின் இயலாமையையும் அவன் மென்மையான சொல்லாலேயே சுட்டுகிறான், பழிக்கவில்லை. இது ராமனின் பணிவின் இலக்கணம். ராமனின் மறுப்பும் கடுமையானதல்ல, காரணத்துடன் கூடியது; முதலில் லக்ஷ்மணனின் குணங்களை எண்ணுகிறான், பின்னரே மறுப்பதற்கான காரணத்தைச் சொல்கிறான். உரையாடலின் இந்த நெறியே அயோத்தியா காண்டம் முழுவதும் காணப்படுகிறது — மறுப்பதற்கு முன் புகழ்ச்சி, கட்டளைக்கு முன் காரணம்.

‘இவ்வாறு செய்தால் என்மீதுள்ள உன் பக்தி நன்கு வெளிப்படும்; தர்மம் அறிந்த பெரியோரைப் பூஜிப்பதில் பெரிய, ஒப்பற்ற தர்மமும் உனக்குக் கைகூடும். சௌமித்ரியே, ரகுநந்தனா, எனக்காக இவ்வாறே செய்; நம் இருவரையும் இழந்த நம் அன்னைக்கு இன்பம் இருக்காது.’ இவ்வாறு ராமன் மென்மையான சொல்லால் கூறியதும், சொல்லறிந்த லக்ஷ்மணன் சொல்வல்லவனான ராமனுக்கு மறுமொழி கூறினான்: ‘வீரரே, உம்முடைய ஒளியாலேயே தூண்டப்பட்ட, அடக்கமுள்ள பரதன் கௌசல்யையையும் சுமித்திரையையும் பூஜிப்பான், இதில் ஐயமில்லை. உயர்ந்த அரசை அடைந்து, கெட்ட மனத்தாலும் செருக்காலும் சிறப்பாகத் தீய நிலையில் நின்று அவன் அவர்களைக் காக்காவிட்டால், அந்தத் தீய எண்ணமுடைய கொடியவனை நான் கொல்வேன், இதில் ஐயமில்லை; அவன் பக்கம் நிற்கும் அனைவரையும் கொல்வேன், மூவுலகமே அவன் பக்கம் நின்றாலும் கூட — தனியொருத்தியான அந்தக் கைகேயியைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ. மதிப்புக்குரிய கௌசல்யையோ என் போன்றவர்கள் ஆயிரம் பேரையும் பேண வல்லவள்; அவளுக்கு வாழ்வாதாரமாக ஆயிரம் கிராமங்கள் கிடைத்துள்ளன. மனவுறுதி கொண்ட அவள் தன்னைப் பேணவும், என் தாய் சுமித்திரையைப் பேணவும், என் போன்றவர்களைப் பேணவும் போதுமானவளே.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் சினம் முதன்முறையாக வெளிப்படுகிறது; அந்தச் சினமும் தன்னலத்தால் பிறந்ததல்ல, அன்னையரைக் காப்பதற்கானதே. அவ்வாறே அவன் ராமனின் ஐயத்தை வரிசையாக மூன்று விதமாக நீக்குகிறான் — முதலில் பரதனிடம் நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறான், பின்னர் வலிமையால் சபதம் செய்கிறான், இறுதியில் கௌசல்யையின் தனிச் சொத்தைக் கூறிப் பொருளாதாரக் கவலையையும் நீக்குகிறான். ஆயிரம் கிராமங்கள் என்று குறிப்பிடுவதால், பட்டத்தரசி தானே அரச குடும்பத்தின் சுமையைத் தாங்க வல்லவள் என்பது அறியப்படுகிறது; ஆகவே ராமனின் ஆட்சேபம் நிற்கவில்லை. ‘இவ்வாறு செய்தால் என்மீதுள்ள உன் பக்தி நன்கு வெளிப்படும்’ என்ற ராமனின் சொல் இங்கே முக்கியமானது — பக்தியின் சோதனை உடன்செல்வதில் இல்லை, ஆணையை நிறைவேற்றுவதில் உள்ளது என்பது. ஆனால் லக்ஷ்மணன் அதே தர்க்கத்தைத் திருப்புகிறான், ஏனெனில் அவன் கருத்தில் ஆணையை நிறைவேற்றுவதும் உடன்செல்வதாலேயே நிறைவேறும்.

‘ஆகவே என்னை உம் பணியாளனாக்கும்; இதில் எந்தத் தர்மக் குறையும் இல்லை. இவ்வாறு செய்தால் நான் நோக்கம் நிறைவேறியவனாவேன், உம் காரியமும் நிறைவேறும். நாணேற்றிய வில்லை எடுத்துக்கொண்டு, மண்வெட்டியையும் கூடையையும் சுமந்து, உமக்கு வழிகாட்டியவாறு நான் முன்னே செல்வேன். உமக்கு நாள்தோறும் கிழங்குகளையும் பழங்களையும் கொணர்வேன்; தவசிகளுக்கு ஏற்ற காட்டு உணவுகளையும் பிற பொருள்களையும் கொணர்வேன். நீர் வைதேகியுடன் மலைச்சரிவுகளில் இன்புறுவீர்; நீர் விழித்திருந்தாலும் உறங்கினாலும் உம் வேலைகள் அனைத்தையும் நானே செய்வேன்.’ இந்தச் சொல்லால் மிகவும் மகிழ்ந்த ராமன் அவனுக்கு மறுமொழி கூறினான்: ‘சௌமித்ரியே, செல், எல்லா நண்பர்களிடமும் விடைபெற்று வா. ஜனகரின் பெருவேள்வியில் மகாத்மாவான வருணன் தானே தசரத மன்னருக்கு அளித்த, காண்பதற்கு அச்சமூட்டும் இரண்டு தெய்வீக விற்களும், பிளக்க முடியாத இரண்டு தெய்வீகக் கவசங்களும், அம்புகள் குறையாத இரண்டு அம்பறாத்தூணிகளும், சூரியனைப் போலக் களங்கமற்று ஒளிரும் பொன்னால் அழகுபடுத்தப்பட்ட இரண்டு வாள்களும் — இவையனைத்தும் ஆசாரியர் வசிஷ்டரின் இல்லத்தில் மரியாதையுடன் வைக்கப்பட்டுள்ளன; லக்ஷ்மணா, அந்த ஆயுதங்கள் அனைத்தையும் எடுத்துக்கொண்டு விரைவில் வா.’ இந்தச் சொல்லால் ராமனின் இசைவு சுட்டப்படுகிறது — விவாதம் முடிந்தது, செயல் தொடங்கியது. மண்வெட்டியையும் கூடையையும் சுமந்து முன்னே செல்வேன் என்று சொல்வதால் லக்ஷ்மணன் பணியாளனின் இடத்தையே ஏற்கிறான், அண்ணனுக்குச் சமமான இடத்தை அல்ல. ஆயுதங்களைக் குறிப்பிடுவதால், இந்த வனவாசம் தவவாழ்க்கை மட்டுமல்ல, காப்புத் தேவைப்படும் நீண்ட பயணம் என்பதும் அறியப்படுகிறது. அந்த ஆயுதங்கள் ஜனகரின் வேள்வியில் வருணனால் அளிக்கப்பட்டவை என்பதால் அவற்றின் பெருமையும் சுட்டப்படுகிறது; அதனாலேயே அவை குருவின் இல்லத்தில் மரியாதையுடன் வைக்கப்பட்டிருந்தன. ‘நான் நோக்கம் நிறைவேறியவனாவேன், உம் காரியமும் நிறைவேறும்’ என்ற வாக்கியத்தில் இருவரின் நோக்கமும் காட்டப்படுகிறது — லக்ஷ்மணனின் பணிவிடை விருப்பமும், ராமனின் வனவாசம் நிறைவேறுவதும். இதனால் சர்ச்சை தீர்வை அடைகிறது. ‘சௌமித்ரியே, செல், எல்லா நண்பர்களிடமும் விடைபெற்று வா’ என்ற கட்டளையால், ராமன் தான் பின்பற்றிய அதே நெறியை லக்ஷ்மணனையும் பின்பற்றச் செய்கிறான் — வீட்டைத் துறப்பதற்கு முன் உறவினர்களின் அனுமதியைப் பெற வேண்டும் என்பது.

அந்த லக்ஷ்மணன் நண்பர்களிடம் விடைபெற்று, வனவாசத்துக்கு உறுதி கொண்டவனாக, இக்ஷ்வாகுகளின் குருவான வசிஷ்டரிடம் சென்று அந்தச் சிறந்த ஆயுதங்களைப் பெற்றான். பின்னர் அரசர்களுள் புலியான சௌமித்ரி, மரியாதை செய்யப்பட்டு மாலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அந்தத் தெய்வீக ஆயுதங்கள் அனைத்தையும் ராமனுக்குக் காட்டினான். வந்த லக்ஷ்மணனிடம் தன்னடக்கமுள்ள ராமன் அன்புடன் கூறினான்: ‘அன்பனே லக்ஷ்மணா, நீ சரியான நேரத்தில் வந்தாய்; நான் விரும்பிய நேரத்திலேயே வந்திருக்கிறாய். பகைவரை வாட்டுபவனே, என்னுடைய இந்தச் செல்வம் அனைத்தையும் உன்னுடன் சேர்ந்து தவசீலரான அந்தணர்களுக்கு அளிக்க விரும்புகிறேன். பெரியோரிடம் உறுதியான பக்தியுடன் இங்கே வாழும் அந்தணர்களில் சிறந்தவர்களுக்கும், நம்மை நம்பி வாழும் அனைவருக்கும் மேலும் அளிக்க வேண்டும். ஆகவே அந்தணர்களில் சிறந்தவரும் மதிப்புக்குரியவருமான வசிஷ்டரின் மகன் சுயஜ்ஞரை விரைவில் அழைத்து வா; மற்ற எல்லாச் சான்றோரான அந்தணர்களையும் அர்ச்சித்த பின்பே நான் காட்டுக்குப் புறப்படுவேன்.’ இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் அடுத்த தானச் சர்க்கத்துக்கு முன்னுரையாகிறது. ராமன் வீட்டைத் துறக்கும்போது வெறுங்கையுடன் வெளியேறவில்லை, உள்ளதையெல்லாம் வழங்கிவிட்டே செல்கிறான்; இதுவே இக்ஷ்வாகு குலத்தின் நெறி. ‘நீ சரியான நேரத்தில் வந்தாய்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் விரைவு சுட்டப்படுகிறது — புறப்படும் நேரம் நெருங்கிவிட்டது, ஆகவே தானமும் விரைவில் செய்யப்பட வேண்டும். ‘தவசீலரான அந்தணர்களுக்கு’ என்ற அடைமொழியால், தானம் எல்லோருக்கும் கண்டபடி அல்ல, தகுதியானவரை ஆராய்ந்தே செய்யப்பட வேண்டும் என்பது ராமனின் கருத்து என்று அறியப்படுகிறது. சுயஜ்ஞர் வசிஷ்டரின் மகன், ஆகவே குலகுருவின் வழித்தோன்றல்; அவரை முதலில் அழைப்பதால் தான வரிசையின் பொருத்தமும் காக்கப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಒಲಿಸಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಳು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಸಂವಾದವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮುಖವು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು; ಅಣ್ಣನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದಾಗುವ ಶೋಕವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅವನು ಅಸಮರ್ಥನಾದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಘುನಂದನನು ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಅತಿಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೂ ಮಹಾವ್ರತನಾದ ರಾಘವನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರೆ, ನಾನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿರುವ ರಮ್ಯವಾದ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆ. ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಏರುವುದನ್ನು ನಾನು ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಮರತ್ವವನ್ನೂ ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ರಾಮನು ಅನೇಕ ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತಡೆದರೂ ಸುಮ್ಮನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಮೊದಲೇ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆಯಲ್ಲ, ಈಗ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ತಡೆಯುತ್ತಿರುವೆ? ಹೋಗಲು ಬಯಸುವ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಕಾರಣವನ್ನೇ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಶಯವಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅವನು ಕಾಡಿನ ಸುಖವನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇವೆಯ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗ, ಅಮರತ್ವ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯ — ಇವನ್ನು ಅವನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಲೋಕವಿರುವುದು ಅಣ್ಣನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ. ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವಳು; ಇಬ್ಬರ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವ — ಧರ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸೋದರಸ್ನೇಹ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೇವೆ. ‘ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲನೆಯ ಕಾರಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಸಂಚರಿಸುವೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎರಡನೆಯದು; ‘ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬಯಸೆನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮೂರನೆಯದು. ಈ ಮೂರರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧವಾದುದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ, ಧೀರನಾದ, ಕೈಮುಗಿದು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಸ್ನೇಹಮಯ, ಧರ್ಮನಿರತ, ಧೀರ, ಸದಾ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು; ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು, ಪ್ರಾಣಸಮಾನನು, ವಶನು, ವಿಧೇಯನು, ಸಖನು; ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಆದರೂ ಇಂದು ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನೂ ಆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಯಾರು ಪೋಷಿಸುವರು? ಮೇಘವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನು ಈಗ ಕಾಮಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಶ್ವಪತಿರಾಜನ ಮಗಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ದುಃಖಿತರಾದ ಸವತಿಯರಿಗೆ ಒಳಿತನ್ನು ಮಾಡಲಾರಳು. ಭರತನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೋಷಿಸಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನೇ ಇಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೋ ರಾಜನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೋ ಆ ಪೂಜ್ಯೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸು; ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಉನ್ನತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ ಎಂದು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಶೀಲವೂ ಭರತನ ಮುಂದಿನ ನಡವಳಿಕೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ತಂದೆ ದಶರಥನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಅವನು ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಮನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ರಾಮನ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಕಠೋರವಾದುದಲ್ಲ, ಕಾರಣಸಹಿತವಾದುದು; ಅವನು ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ರೀತಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ನಿಷೇಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕಾರಣ.

‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಬರುವುದು; ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಗುರುಗಳ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಅತುಲವಾದ ಧರ್ಮವೂ ನಿನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ರಘುನಂದನ, ನನಗಾಗಿ ಹೀಗೆಯೇ ಮಾಡು; ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ತಾಯಿಗೆ ಸುಖವಿರದು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಲು, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಕ್ಕೋವಿದನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ಭರತನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಉತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಗರ್ವದಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಾರಿತಪ್ಪಿ ಅವನು ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ, ಆ ದುರ್ಮತಿಯಾದ ಕ್ರೂರನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪಕ್ಷದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವೆನು — ಮೂರು ಲೋಕಗಳೇ ಅವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸರಿ; ಇನ್ನು ಆ ಕೈಕೇಯಿಯೊಬ್ಬಳ ಪಾಡೇನು. ಪೂಜ್ಯೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾದರೋ ನನ್ನಂಥ ಸಾವಿರ ಜನರನ್ನಾದರೂ ಪೋಷಿಸಬಲ್ಲಳು; ಅವಳಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿ ಸಾವಿರ ಗ್ರಾಮಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ನನ್ನಂಥವರನ್ನೂ ಪೋಷಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮರ್ಥಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷವು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ರೋಷವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ತಾಯಂದಿರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ರಾಮನ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭರತನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆರ್ಥಿಕ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ತೊಲಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಮಹಾರಾಣಿ ತಾನೇ ರಾಜಕುಲದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಲು ಶಕ್ತಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಆಕ್ಷೇಪವು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಬರುವುದು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಭಕ್ತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದು. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದೇ ತರ್ಕವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಅನುಚರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುವೆನು, ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಗುದ್ದಲಿ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ನಿನಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು. ನಿನಗಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತರುವೆನು, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುವೆನು. ನೀನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವೆ; ನೀನು ಎಚ್ಚರವಿರುವಾಗಲೂ ನಿದ್ರಿಸುವಾಗಲೂ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಾನೇ ಮಾಡುವೆನು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹೋಗು, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದಲೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಬಾ. ಜನಕನ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನು ಸ್ವತಃ ದಶರಥರಾಜನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಕವಚಗಳು, ಬಾಣಗಳು ಎಂದೂ ಮುಗಿಯದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಚಾರ್ಯ ವಸಿಷ್ಠರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ಆಯುಧಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬಾ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವಾದ ಮುಗಿಯಿತು, ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಗುದ್ದಲಿ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೇವಕನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೋದರನ ಸಮಾನತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಆಯುಧಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಈ ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಜನಕನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವರುಣನು ಕೊಟ್ಟನೆಂಬುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮಹಿಮೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ್ನು ಗುರುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ‘ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುವೆನು, ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವಾಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ವನವಾಸದ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಇದರಿಂದ ವಿವಾದವು ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹೋಗು, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಬಾ’ ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನು ಅನುಸರಿಸಿದ ವಿಧಿಯನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವ ಮೊದಲು ಸ್ವಜನರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು.

ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವನಾಗಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಗುರುವಾದ ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ ಆಯುಧಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಬಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆ; ನಾನು ಬಯಸಿದ ಸಮಯಕ್ಕೇ ಬಂದಿರುವೆ. ಪರಂತಪನೇ, ನನ್ನದಾದ ಈ ಧನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಗುರುಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೊಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪೂಜ್ಯನೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದು ತಾ; ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಟರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಅರ್ಚಿಸಿಯೇ ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ದಾನಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವಾಗ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇರುವುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸರ್ಜಿಸಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ರೀತಿ. ‘ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ತ್ವರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೊರಡುವ ಸಮಯ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದಾನವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ‘ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ದಾನವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಗೆಂದರೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಪಾತ್ರವಿಶೇಷವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮತ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಯಜ್ಞನು ವಸಿಷ್ಠರ ಮಗ, ಅಂದರೆ ಕುಲಗುರುವಿನ ಸಂತತಿಯೇ; ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಕರೆಯುವುದರಿಂದ ದಾನಕ್ರಮದ ಔಚಿತ್ಯವೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത അനേകം വാക്കുകളാൽ രാമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് വനവാസത്തിന് അനുമതി നേടിയിരുന്നു. നേരത്തേതന്നെ അവിടെയെത്തിയിരുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അവരുടെ ആ സംവാദം കേൾക്കുന്നു. അതുകേട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; സഹോദരന്റെ വിയോഗത്താലുണ്ടാകുന്ന ശോകം സഹിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിയാതായി. പിന്നെ ആ രഘുനന്ദനൻ സഹോദരന്റെ പാദങ്ങൾ മുറുകെ പിടിച്ച് അതിയശസ്വിനിയായ സീതയോടും മഹാവ്രതനായ രാഘവനോടും പറഞ്ഞു — ‘മാനുകളും ആനകളും നിറഞ്ഞ വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ അങ്ങ് തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഞാനും വില്ലേന്തി മുന്നിൽ നടന്ന് അങ്ങയെ അനുഗമിക്കും. എന്നോടൊപ്പം അങ്ങ് പക്ഷികളാലും മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാലും ചുറ്റും മുഴങ്ങുന്ന രമണീയമായ വനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കും. ദേവലോകം കീഴടക്കുന്നത് ഞാൻ വരിക്കുന്നില്ല, അമരത്വം യാചിക്കുന്നില്ല; എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഐശ്വര്യംപോലും അങ്ങയില്ലാതെ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ ഇങ്ങനെ വനവാസത്തിന് ഉറച്ച സൗമിത്രി രാമൻ അനേകം സാന്ത്വനവാക്കുകളാൽ വിലക്കിയിട്ടും പിന്മാറാതെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങ് മുൻപുതന്നെ എനിക്ക് അനുമതി നൽകിയിരുന്നല്ലോ; പിന്നെ ഇപ്പോൾ വീണ്ടും എന്നെ തടയുന്നതെന്തിന്? പോകാനാഗ്രഹിക്കുന്ന എന്നെ എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് വിലക്കുന്നത്, ആ കാരണംതന്നെ അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അനഘാ, ഇക്കാര്യത്തിൽ എനിക്ക് വലിയ സംശയമുണ്ട്.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ലക്ഷ്മണൻ ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നില്ല, മുൻപ് നൽകിയ അനുമതി ഓർമിപ്പിക്കുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. വനത്തിലെ സുഖമല്ല അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നത്, സേവനത്തിനുള്ള അവസരമാണ്. സ്വർഗവും അമരത്വവും ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ ഐശ്വര്യവും അദ്ദേഹം പുല്ലുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, എന്തെന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലോകം സഹോദരന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലാണ്. സീതയെയും അദ്ദേഹം വേറിട്ട് അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു, കാരണം അവരും അവിടേക്ക് പോകുന്നുണ്ട്; രണ്ടുപേരുടെയും അനുമതി അദ്ദേഹം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലഭാവം — ധർമരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്ന ഭ്രാതൃസ്നേഹം. വാസ്തവത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്ന് ഹേതുക്കൾ ഇവിടെ കാണാം — സഹോദരന്റെ രക്ഷ, വഴികാട്ടൽ, സേവനം. ‘വില്ലേന്തി മുന്നിൽ’ എന്ന പദത്താൽ ഒന്നാമത്തെ ഹേതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘എന്നോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കും’ എന്നതിനാൽ രണ്ടാമത്തേത്; ‘അങ്ങയില്ലാതെ സ്വർഗംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ എന്നതിനാൽ മൂന്നാമത്തേത്. ഈ മൂന്നിലൂടെ തന്റെ ഗമനം സ്വേച്ഛയിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, ധർമസിദ്ധമാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവനും മുന്നിൽ നടക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവനും ധീരനും കൈകൂപ്പി യാചിക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു — ‘നീ സ്നേഹമുള്ളവനും ധർമനിരതനും ധീരനും എപ്പോഴും സത്പഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമാണ്; എനിക്ക് പ്രിയനും പ്രാണതുല്യനും വശംവദനും അനുസരണയുള്ളവനും സഖാവുമാണ്; ഇതെല്ലാം എനിക്കറിയാം. എങ്കിലും ഇന്ന് എന്നോടൊപ്പം നീയും ആ വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയെയോ സുമിത്രയെയോ ആര് സംരക്ഷിക്കും? മേഘം ഭൂമിയിൽ എന്നപോലെ പ്രജകളുടെമേൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ വർഷിച്ചിരുന്ന മഹാതേജസ്വിയായ ദശരഥമഹാരാജാവ് ഇപ്പോൾ കാമപാശത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് സംരക്ഷണം പ്രതീക്ഷിക്കാനാവില്ല. അശ്വപതിരാജാവിന്റെ മകളായ കൈകേയി ഈ രാജ്യം നേടിയാൽ ദുഃഖിതരായ സപത്നിമാർക്ക് നല്ലതൊന്നും ചെയ്യുകയില്ല. ഭരതനും രാജ്യം നേടിയാൽ കൈകേയിയിൽ ആശ്രയിച്ചുനിന്ന് അതീവ ദുഃഖിതരായ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും സംരക്ഷിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ സൗമിത്രേ, നീതന്നെ ഇവിടെ സ്വപ്രയത്നംകൊണ്ടോ രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം നേടിയോ ആ ആര്യയായ കൗസല്യയെ സംരക്ഷിക്കുക; ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ കാര്യം നിറവേറ്റുക.’ ഇവിടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്നേഹത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല, ആ സ്നേഹത്തെത്തന്നെ ഉയർന്ന ഒരു കർതവ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കുകയാണ് — എന്നെ സേവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എന്റെ അമ്മയെ സേവിക്കട്ടെ എന്ന്. ഈ വാക്കിലൂടെ കൈകേയിയുടെ ശീലവും ഭരതന്റെ ഭാവിയിലെ പെരുമാറ്റവും രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ എങ്ങനെയെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു; അച്ഛനായ ദശരഥന്റെ അസാമർഥ്യവും അദ്ദേഹം മൃദുവായ വാക്കുകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നതേയുള്ളൂ, നിന്ദിക്കുന്നില്ല. ഇത് രാമന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. രാമന്റെ നിരാകരണം കഠിനമല്ല, കാരണസഹിതമാണ്; അദ്ദേഹം ആദ്യം ലക്ഷ്മണന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു, പിന്നീടേ നിഷേധത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നുള്ളൂ. ഈ സംഭാഷണരീതിതന്നെയാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലുടനീളം കാണുന്നത് — നിഷേധത്തിന് മുൻപ് പ്രശംസ, ആജ്ഞയ്ക്ക് മുൻപ് കാരണം.

‘ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ എന്നോടുള്ള നിന്റെ ഭക്തി നന്നായി പ്രകടമാകും; ധർമജ്ഞരായ ഗുരുക്കന്മാരുടെ പൂജയിലൂടെ മഹത്തും അതുല്യവുമായ ധർമം നിനക്ക് സിദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യും. സൗമിത്രേ, രഘുനന്ദനാ, എനിക്കുവേണ്ടി ഇങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യുക; നാം രണ്ടുപേരും ഇല്ലാതായാൽ നമ്മുടെ അമ്മയ്ക്ക് സുഖമുണ്ടാവുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാക്യജ്ഞനായ ലക്ഷ്മണൻ വാക്യകോവിദനായ രാമനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, അങ്ങയുടെ തേജസ്സാൽത്തന്നെ പ്രേരിതനായി പ്രയതനായ ഭരതൻ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പൂജിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഉത്തമമായ രാജ്യം നേടി ദുർമനസ്സാലും ഗർവാലും വിശേഷിച്ച് വഴിതെറ്റി അവൻ അവരെ രക്ഷിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ആ ദുർമതിയായ ക്രൂരനെ ഞാൻ വധിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അവന്റെ പക്ഷക്കാരെയെല്ലാം ഞാൻ കൊല്ലും — മൂന്നുലോകങ്ങളും അവന്റെ പക്ഷത്തായാലും; പിന്നെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ആ കൈകേയിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ആര്യയായ കൗസല്യയാകട്ടെ എന്നെപ്പോലുള്ള ആയിരംപേരെപ്പോലും സംരക്ഷിക്കും; ഉപജീവനത്തിനായി ആയിരം ഗ്രാമങ്ങൾ അവർക്ക് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. മനസ്വിനിയായ അവർ തന്നെത്തന്നെയും എന്റെ അമ്മയായ സുമിത്രയെയും എന്നെപ്പോലുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കാൻ പര്യാപ്തയാണ്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം ആദ്യമായി പ്രകടമാകുന്നു; ആ രോഷം സ്വാർഥത്തിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, മാതൃരക്ഷണത്തിനായുള്ളതാണ്. അദ്ദേഹം രാമന്റെ ആശങ്കയെ ക്രമത്തിൽ മൂന്നുവിധത്തിൽ നിരാകരിക്കുന്നു — ആദ്യം ഭരതനിൽ വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ ബലംകൊണ്ട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, ഒടുവിൽ കൗസല്യയുടെ സ്വതന്ത്രമായ സമ്പത്ത് പറഞ്ഞ് സാമ്പത്തികചിന്തയും നീക്കുന്നു. ആയിരം ഗ്രാമങ്ങളുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ മഹാരാജ്ഞിക്ക് സ്വയംതന്നെ രാജകുലത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് അറിയാം; അതിനാൽ രാമന്റെ തടസ്സവാദം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ‘ഇങ്ങനെ എന്നോടുള്ള നിന്റെ ഭക്തി നന്നായി പ്രകടമാകും’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — ഭക്തിയുടെ പരീക്ഷണം ഒപ്പം പോകുന്നതിലല്ല, ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിലാണ് എന്ന്. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ അതേ തർക്കത്തെ തിരിച്ചുവിടുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ആജ്ഞാപാലനവും ഒപ്പം പോകുന്നതിലൂടെയാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്.

‘അതിനാൽ എന്നെ അനുചരനാക്കുക; ഇതിൽ ഒരു ധർമവിരുദ്ധതയുമില്ല. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഞാൻ കൃതാർഥനാകും, അങ്ങയുടെ ലക്ഷ്യവും സിദ്ധിക്കും. ഞാണുകെട്ടിയ വില്ലെടുത്ത്, മൺവെട്ടിയും കൂടയും വഹിച്ച്, അങ്ങേക്ക് വഴികാട്ടിക്കൊണ്ട് ഞാൻ മുന്നിൽ നടക്കും. അങ്ങേക്ക് നിത്യവും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും കൊണ്ടുവരും; തപസ്വികൾക്ക് യോജിച്ച ആഹാരങ്ങളും മറ്റ് വനവസ്തുക്കളും എത്തിക്കും. അങ്ങ് വൈദേഹിയോടൊപ്പം പർവതസാനുക്കളിൽ രമിക്കും; അങ്ങ് ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും എല്ലാ കാര്യവും ഞാൻതന്നെ ചെയ്യും.’ ഈ വാക്കിൽ ഏറെ പ്രീതനായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, പോകുക, എല്ലാ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിക്കുക. ജനകന്റെ മഹായജ്ഞത്തിൽ മഹാത്മാവായ വരുണൻ സ്വയം ദശരഥമഹാരാജാവിന് നൽകിയ രൗദ്രദർശനങ്ങളായ രണ്ട് ദിവ്യധനുസ്സുകളും, ഭേദിക്കാനാവാത്ത രണ്ട് ദിവ്യകവചങ്ങളും, അമ്പുകൾ ഒടുങ്ങാത്ത രണ്ട് ആവനാഴികളും, സൂര്യനെപ്പോലെ നിർമലമായി ശോഭിക്കുന്ന സ്വർണാലംകൃതമായ രണ്ട് വാളുകളും — ഇവയെല്ലാം ആചാര്യനായ വസിഷ്ഠന്റെ ഗൃഹത്തിൽ സത്കരിച്ച് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണാ, ആ ആയുധങ്ങളെല്ലാം എടുത്ത് വേഗം വരിക.’ ഈ വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ അനുമതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വാദം അവസാനിച്ചു, കർമം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ മൺവെട്ടിയും കൂടയും വഹിച്ച് മുന്നിൽ നടക്കുമെന്ന് പറയുന്നതിലൂടെ സഹോദരന്റെ സമത്വമല്ല, സേവകന്റെ സ്ഥാനമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. ആയുധങ്ങളുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ ഈ വനവാസം കേവലം തപശ്ചര്യയല്ല, രക്ഷ ആവശ്യമുള്ള ദീർഘയാത്രയാണെന്നും അറിയാം. ആ ആയുധങ്ങൾ ജനകന്റെ യജ്ഞത്തിൽ വരുണൻ നൽകിയവയാണെന്നതിലൂടെ അവയുടെ മാഹാത്മ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവ ഗുരുവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ സത്കരിച്ച് സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്. ‘കൃതാർഥോഽഹം ഭവിഷ്യാമി തവ ചാർഥഃ പ്രകല്പ്യതേ’ (ഞാൻ കൃതാർഥനാകും, അങ്ങയുടെ ലക്ഷ്യവും സിദ്ധിക്കും) എന്ന വാക്യത്തിൽ ഇരുവരുടെയും പ്രയോജനം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനകാമനയും രാമന്റെ വനവാസനിർവഹണവും. ഇതോടെ തർക്കം സമാധാനത്തിലെത്തുന്നു. ‘സൗമിത്രേ, പോകുക, എല്ലാ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിക്കുക’ എന്ന ആജ്ഞയിലൂടെ രാമൻ താൻ സ്വയം അനുസരിച്ച അതേ വിധി ലക്ഷ്മണനെക്കൊണ്ടും ചെയ്യിക്കുന്നു — ഗൃഹം വിടുന്നതിന് മുൻപ് സ്വജനങ്ങളുടെ അനുമതി വാങ്ങണം എന്ന്.

ആ ലക്ഷ്മണൻ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോട് യാത്ര ചോദിച്ച്, വനവാസത്തിന് ഉറച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ആ ഉത്തമായുധങ്ങൾ എടുത്തു. പിന്നെ രാജശാർദൂലനായ ആ സൗമിത്രി സത്കരിക്കപ്പെട്ടതും മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ ദിവ്യായുധങ്ങളെല്ലാം രാമന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു. വന്നെത്തിയ ലക്ഷ്മണനോട് ആത്മവാനായ രാമൻ പ്രീതിയോടെ പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യനായ ലക്ഷ്മണാ, നീ തക്കസമയത്തുതന്നെ വന്നു; ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ച സമയത്തുതന്നെയാണ് നീ എത്തിയത്. പരന്തപാ, എന്റേതായ ഈ ധനമെല്ലാം നിന്നോടൊപ്പം തപസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണർക്ക് ദാനം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഗുരുക്കന്മാരിൽ ദൃഢഭക്തിയോടെ ഇവിടെ വസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠർക്കും, എല്ലാ ആശ്രിതർക്കും, ഇനിയും നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനും ആര്യനുമായ വസിഷ്ഠപുത്രൻ സുയജ്ഞനെ നീ വേഗം കൊണ്ടുവരിക; ശിഷ്ടരായ മറ്റെല്ലാ ബ്രാഹ്മണരെയും അർച്ചിച്ചശേഷമേ ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകൂ.’ ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അടുത്ത ദാനസർഗത്തിന് ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. രാമൻ ഗൃഹം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ വെറുംകയ്യോടെയല്ല ഇറങ്ങുന്നത്, ഉള്ളതെല്ലാം ദാനം ചെയ്തിട്ടാണ് പോകുന്നത്; ഇതുതന്നെയാണ് ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ രീതി. ‘കാലേ ത്വമാഗതഃ’ (തക്കസമയത്ത് നീ വന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുറപ്പാടിന്റെ സമയം അടുത്തിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ ദാനവും വേഗം ചെയ്യണം. ‘തപസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണർക്ക്’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ, ദാനം എല്ലാവർക്കും എങ്ങനെയെങ്കിലുമല്ല, പാത്രവിശേഷം വിചാരിച്ചാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്നാണ് രാമന്റെ അഭിപ്രായമെന്ന് അറിയാം. സുയജ്ഞൻ വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രനാണ്, അതായത് കുലഗുരുവിന്റെതന്നെ സന്തതി; അദ്ദേഹത്തെ ആദ്യം വിളിക്കുന്നതിലൂടെ ദാനക്രമത്തിന്റെ ഔചിത്യവും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

In the previous sarga Sītā had won Rāma over with her many words and received his leave to come to the forest. Lakṣmaṇa had arrived earlier and had heard their whole conversation. His face was flooded with tears, for he could not bear the grief of parting from his brother. Gripping his brother's feet hard, that joy of the Raghus spoke to the renowned Sītā and to Rāghava, keeper of a great vow. "If you have made up your mind to go to the forest full of deer and elephants, I will follow you, walking ahead with my bow in hand. With me beside you, you will roam lovely woodlands ringing on every side with birds and herds of deer. I do not ask for a place in the world of the gods, nor for immortality; I would not want lordship over all the worlds without you." So Sumitrā's son was set on the forest, and though Rāma tried to hold him back with many soothing words, he would not give up, and spoke again. "Since you gave me leave long ago, why are you holding me back now? I want to know why I am forbidden when I wish to go; I am very much in doubt about it, blameless one." Notice that Lakṣmaṇa does not defy an order; he only reminds Rāma of the leave already given. Nor does he ask for the pleasures of the forest; he asks only for the chance to serve. Heaven, immortality and lordship over the three worlds he tosses aside like straw, because his world is wherever his brother is. He addresses Sītā too, since she was going as well, and seeks the consent of both. That is the root feeling of this sarga: a brother's love shown as dharma. Lakṣmaṇa has three reasons here, to protect his brother, to guide him and to serve him: "walking ahead with my bow" points to the first, "you will roam with me" to the second, and "I would not want even heaven without you" to the third. By these he shows that his going was not a whim but grounded in dharma.

Then Rāma, in his great splendour, spoke to Lakṣmaṇa, who stood before him ready to lead the way, steadfast, pleading with folded hands. "You love me, you are devoted to dharma, you are steadfast and always keep to the right path; you are as dear to me as my own life, obedient, devoted and my friend. I know all this. But if you too go to the forest with me today, who will look after Kausalyā, or the renowned Sumitrā? The great king Daśaratha, who used to shower people with what they wished as a rain cloud showers the earth, is now caught in the noose of desire, so no protection can be looked for from him. Once King Aśvapati's daughter Kaikeyī has this kingdom, she will do no kindness to her grieving co-wives. And Bharata, once he has the kingdom and is under Kaikeyī's sway, will not provide for the grief-stricken Kausalyā and Sumitrā. So, Saumitri, stay here and look after the noble Kausalyā yourself, by your own efforts or through the king's favour; do as I have said." Here Rāma does not reject Lakṣmaṇa's love; he directs that very love to a higher duty: let the one who wants to serve me serve my mother. These words also show plainly how Rāma saw Kaikeyī's character and how he feared Bharata might act, and he hints at his father's helplessness in gentle words without condemning him; that is Rāma's courtesy. His refusal is not harsh but reasoned: he first counts Lakṣmaṇa's virtues and only then gives the reason for refusing. This is the way of speaking seen throughout the Ayodhyā Kāṇḍa, praise before refusal, reason before command.

"If you do this, your devotion to me will be plainly shown, and you will gain the great and matchless merit of honouring elders who know dharma. Do this for my sake, Saumitri, joy of the Raghus; bereft of both of us, our mother would have no happiness." Spoken to so gently by Rāma, Lakṣmaṇa, who knew how to speak, answered his brother, the master of speech. "By your own power, hero, Bharata will be moved to honour Kausalyā and Sumitrā with care; there is no doubt of that. But if, after gaining this great kingdom, he goes astray out of malice and above all out of pride and does not protect them, I will kill that cruel, evil-minded man, have no doubt of it, and all who take his side, even if it were the three worlds, let alone Kaikeyī alone. Besides, the noble Kausalyā could support a thousand men like me, for a thousand villages have been granted to her for her maintenance. That high-minded lady is well able to support herself, my mother Sumitrā, and people like me." Here Lakṣmaṇa's anger shows itself for the first time in this sarga, but it is not selfish; it is for the protection of the mothers. He answers Rāma's worry in three steps: first he shows his trust in Bharata, then he vows to use force if need be, and finally, by pointing to Kausalyā's own wealth, he removes even the worry about her upkeep. The thousand villages show that the chief queen could herself bear the burden of the royal household, so Rāma's objection falls away. Rāma had said that Lakṣmaṇa's devotion would be shown by obeying him, not by going with him; but Lakṣmaṇa turns the argument round, for in his view obedience too is fulfilled only by going with him.

"So make me your attendant; there is nothing wrong in that. I will have what I want, and your purpose will be served as well. With my strung bow in hand and carrying the spade and basket, I will walk ahead of you and show you the way. Every day I will bring you roots and fruit and the wild foods that ascetics eat. You will enjoy yourself with Vaidehī on the mountain slopes, while I do everything for you, whether you are awake or asleep." Delighted with these words, Rāma answered him: "Go, Saumitri, and take leave of all your friends. At Janaka's great sacrifice the great Varuṇa himself gave the king two divine bows, terrible to look upon, two divine armours that nothing can pierce, quivers of arrows that never run out, and two gold-mounted swords as bright as the sun. All of these are kept with honour in the house of our teacher Vasiṣṭha. Take all those weapons and come back quickly, Lakṣmaṇa." These words signal Rāma's consent: the argument was over and the work begun. In saying he would walk ahead carrying spade and basket, Lakṣmaṇa took the place of a servant, not an equal. The mention of weapons shows that the exile was not only a matter of austerity but a long journey that would need protection, and their having been given by Varuṇa at Janaka's sacrifice shows how great they were, which is why they were kept with honour in the teacher's house. "I will have what I want, and your purpose will be served" names the aim of both, Lakṣmaṇa's wish to serve and the carrying out of Rāma's exile, and so the dispute was settled. By telling Lakṣmaṇa to take leave of his friends, Rāma had him follow the same rule he had followed himself: before leaving home, one must have the leave of one's own people.

Lakṣmaṇa took leave of his friends and, firm in his resolve to live in the forest, went to Vasiṣṭha, teacher of the Ikṣvākus, and collected those fine weapons. Then that tiger among princes showed Rāma all the divine weapons, honoured and hung with garlands. Rāma, self-possessed, spoke warmly to him as he came. "You have come just in time, gentle Lakṣmaṇa, at the very moment I wanted you. Scorcher of foes, I want to give away all this wealth of mine, together with you, to the brahmins who live as ascetics. And more must be given to the best of the twice-born who live here in firm devotion to their teachers, and to all my dependants. So go quickly and bring the noble Suyajña, Vasiṣṭha's son, the foremost of brahmins; I will go to the forest only after honouring him and all the other worthy brahmins." So this sarga prepares the ground for the next, the sarga of giving. Rāma did not leave home simply empty-handed; he went only after giving away everything he had, as was the way of the Ikṣvāku line. "You have come just in time" shows his haste: the hour of departure was near, so the giving too had to be done quickly. "To brahmins who live as ascetics" shows that in Rāma's view gifts should not be scattered anyhow but given with thought for who was worthy. Suyajña was Vasiṣṭha's son, the offspring of the family's own teacher, so calling him first kept the proper order of giving.