रामेण सान्त्व्यमाना अपि जनकात्मजा मैथिली वनवासम् एव निमित्तीकृत्य पुनः भर्तारम् इदम् अब्रवीत्। उत्तमसंविग्ना सा विपुलवक्षसं राघवं प्रणयात् अभिमानात् च परिचिक्षेप। अत्र ‘परिचिक्षेप’ इति पदं मननीयम् — सीता अधुना याचनां त्यक्त्वा उपालम्भं गृह्णाति। तथापि कविः तस्याः कोपस्य मूलद्वयं स्पष्टं निर्दिशति — प्रणयः अभिमानश्च; न तु द्वेषः न च अविनयः। यस्याः हृदये प्रेम अधिकम्, तस्याः एव मानभङ्गः तीव्रः। सर्गस्य आरम्भे एव कविः सूचयति — अयम् उपालम्भः एव रामस्य निश्चयं परिवर्तयिष्यति; यत् पूर्वसर्गयोः बह्वीभिः युक्तिभिः न सिद्धम्, तत् एकेन मर्मस्पृशा वचनेन सेत्स्यति। पूर्वसर्गद्वये सीता विनयेन याचितवती, रामः च युक्तिभिः प्रत्याख्यातवान्; अधुना सा रीतिम् एव परिवर्तयति। ‘वनवासनिमित्तार्थम्’ इति पदेन कविः सूचयति — तस्याः सर्वं वचनम् एकस्मिन् एव प्रयोजने निबद्धम्।

‘राम, मम पिता मिथिलाधिपः वैदेहः त्वां जामातरं प्राप्य किम् एवम् अमन्यत — यत् पुरुषविग्रहम् अपि स्त्रियम् एव लब्धवान् इति? अयं बललोकः अज्ञानात् यदि अनृतं वक्ष्यति — ‘रामे परं तेजः नास्ति, यथा दिवाकरः न तपेत्’ इति — तत् मम कियत् दुःखाय। किं कृत्वा त्वं विषण्णः? कुतः वा ते भयम्, येन मां सर्वथा अनन्यपरायणां परित्यक्तुकामः असि?’ एषः उपालम्भः रामस्य क्षात्रं मानम् एव स्पृशति। सीता न स्वस्य दुःखं कथयति, अपि तु लोकापवादभयं दर्शयति — यदि पत्नीं रक्षितुम् अशक्तः इति लोकः मन्येत, तर्हि रामस्य कीर्तिः एव हीयेत। एषा युक्तिः रामस्य स्वभावम् अनुसृत्य एव प्रयुक्ता। ‘स्त्रियं पुरुषविग्रहम्’ इति वचनं तु कठोरतमम् — जनकः शरीरेण पुरुषं, कर्मणा तु स्त्रियं जामातरम् अलभत इति। अपि च ‘तपतीव दिवाकरे’ इति उपमया सा दर्शयति — यथा सूर्यस्य तापः स्वभावसिद्धः, तथा रामस्य तेजः; तस्य अपलापः लोकस्य अज्ञानम् एव।

‘द्युमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तम् अनुव्रतां सावित्रीम् इव माम् आत्मवशवर्तिनीं विद्धि। अनघ, त्वदृते अन्यं मनसा अपि अहं न द्रष्टास्मि; अन्या काचित् कुलपांसनी यथा अन्यं पश्येत्, न तथा अहम्। राम, स्वयम् एव कौमारीं चिरम् अध्युषितां सतीं भार्यां शैलूषः इव परेभ्यः दातुम् इच्छसि किम्? अनघ, यस्य पथ्यंचरम् आत्थ, यस्य च अर्थे अवरुध्यसे, त्वम् एव तस्य वश्यः विधेयः च भव।’ शैलूषोपमा अत्र अतीव तीक्ष्णा — नटः यथा स्त्रियाः आजीवेन जीवति, तथा त्वं मां परेषां हस्ते निक्षिपसि इति भावः। अन्तिमं वाक्यं च भरतं प्रति व्यङ्ग्यम् — ‘त्वं तस्य वश्यः भव, अहं तु न’ इति। सावित्र्याः उपमा च सुचिन्तिता — सावित्री अपि पत्युः मरणम् अपि अनुगतवती, अतः वनगमनं तस्याः अपेक्षया अल्पम् एव। ‘कौमारीं चिरमध्युषिताम्’ इति पदाभ्यां सा दाम्पत्यस्य दीर्घं कालं स्मारयति — बाल्यात् आरभ्य या त्वया सह उषिता, तां त्वम् अधुना कथं विहातुं शक्नोषि?

‘माम् अनादाय वनं प्रस्थातुं त्वं न अर्हसि। तपः वा, अरण्यं वा, स्वर्गः वा — यत् किञ्चित् स्यात्, तत् त्वया सह एव मे इष्टम्। तव पृष्ठतः गच्छन्त्याः मम पथि कश्चित् परिश्रमः न भविता, प्रत्युत विहारशयनेषु इव सुखं भविष्यति। कुशाः, काशाः, शराः, इषीकाः, कण्टकिनः द्रुमाः च मार्गे त्वया सह मम तूलाजिनसमस्पर्शाः भविष्यन्ति। महावातसमुद्भूतं यत् रजः मां अवकरिष्यति, हे रमण, तत् अहं परार्ध्यं चन्दनम् इव मन्ये। वनान्तः वनगोचरा सती यदा शाद्वलेषु शयिष्ये, तदा कुथास्तरणयुक्तेषु तल्पेषु अपि किं ततः सुखतरं स्यात्?’ एवं सा रामेण गणितं प्रत्येकं क्लेशं प्रेमरसेन सुखत्वेन परिणमयति। यत् रामः अष्टाविंशे सर्गे कण्टकत्वेन वर्णितवान्, तत् एव सा तूलाजिनवत् मन्यते; यत् सः रजःशुष्कत्वेन उक्तवान्, तत् सा चन्दनवत्। एषा प्रतिवचनस्य रीतिः काव्ये ‘प्रतिवस्तूपमा’ इव भाति — प्रतिपदं तस्य वर्णनम् अनुसृत्य विपरीतः निष्कर्षः।

‘पत्रं मूलं फलं वा यत् किञ्चित्, अल्पं बहु वा, स्वयम् आहृत्य त्वं दास्यसि, तत् मे अमृतरसोपमं भविष्यति। आर्तवानि पुष्पाणि फलानि च उपभुञ्जाना अहं तत्र न मातुः, न पितुः, न च वेश्मनः स्मरिष्यामि। तत्र गतः सन् त्वं किञ्चित् अपि विप्रियं द्रष्टुं न अर्हसि; मत्कृते ते शोकः न भविष्यति, न च अहं दुर्भरा भविष्यामि।’ अत्र ‘स्वयमाहृत्य’ इति पदे सीतायाः प्रेम्णः सारः निहितः — भोज्यस्य गुणः न वस्तुनि, अपि तु दातरि। पितृगृहस्य विस्मरणं च तस्याः सम्पूर्णं समर्पणं सूचयति; या पितृगृहं न स्मरति, सा पत्युः गृहं वनम् अपि मन्यते। ‘न भविष्यामि दुर्भरा’ इति वचने तु तस्याः विनयः प्रकाशते — सा न केवलं सुखं याचते, अपि तु भारः न भविष्यामि इति आश्वासयति अपि। एतेन रामस्य प्रधानः आक्षेपः — ‘त्वं सुकुमारी, वने कथं वर्तिष्यसे’ इति — मूलात् एव निराकृतः।

‘यः त्वया सह, सः स्वर्गः; यः त्वया विना, सः निरयः। इति जानन् परां प्रीतिं गृहीत्वा, राम, मया सह गच्छ। अथ माम् एवम् अव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसे, तर्हि अद्य एव विषं पास्यामि — द्विषतां वशं तु न गमिष्यामि। पश्चात् अपि दुःखेन मम जीवितं नैव अस्ति; नाथ, त्वया उज्झितायाः तदा एव मरणं वरम्। इमं शोकं मुहूर्तम् अपि सोढुं न उत्सहे; किं पुनः दुःखिता सती दश त्रीणि च एकं च वर्षाणि?’ ‘चतुर्दश वर्षाणि’ इति साक्षात् न उक्त्वा ‘दश त्रीणि च एकं च’ इति गणना कविसंकेतः — सा तम् अवधिं गणयितुम् अपि न शक्नोति, तावान् सः तस्यै दीर्घः। ‘द्विषतां वशं मा गमम्’ इति वचनं च सूचकम् — रामे गते सा अयोध्यायां कैकेय्याः अधीना भवेत्, तत् च मरणात् अपि गुरु इति तस्याः मतम्। एवं प्रथमेषु एकविंशतौ श्लोकेषु सीतायाः पक्षः पूर्णः — प्रेम, धर्मः, प्रमाणम्, अभिमानः, भयं च क्रमेण उपस्थापितानि।

इति शोकसंतप्ता सा बहु करुणं विलप्य, आयस्ता सती पतिं भृशम् आलिङ्ग्य सस्वरं चुक्रोश। दिग्धैः बाणैः विद्धा गजाङ्गना इव सा रामस्य बहुभिः वाक्यैः विद्धा, चिरसंनियतं बाष्पं मुमोच — यथा अरणिः अग्निम्। तस्याः नेत्राभ्यां संतापसम्भवं स्फटिकसंकाशं वारि परिसुस्राव, पङ्कजाभ्याम् इव उदकम्। सितामलचन्द्राभं तत् आयतलोचनं मुखं बाष्पेण पर्यशुष्यत, जलात् उद्धृतम् अम्बुजम् इव। एतेषु चतुर्षु श्लोकेषु वाग्व्यापारः विरमति, केवलं शरीरस्य भाषा अवशिष्यते; उपमाः च क्रमेण मृदुतराः — गजाङ्गना, अरणिः, पङ्कजम्, अम्बुजम्। प्रथमा उपमा हिंसां सूचयति, द्वितीया चिरसंनियतस्य आवेगस्य स्फोटम्, तृतीया चतुर्थी च सौकुमार्यस्य म्लानिम्। ‘दिग्धैः’ इति विषलिप्तबाणानां निर्देशेन कविः सूचयति — रामस्य वचनानि हितकामनया उक्तानि अपि सीतायाः कृते विषवत् अभवन्।

तां विसंज्ञाम् इव दुःखितां बाहुभ्यां परिष्वज्य रामः परिविश्वासयन् उवाच — ‘देवि, बत, तव दुःखेन स्वर्गम् अपि न अभिरोचये। स्वयम्भुवः इव मे कुतश्चित् अपि भयं किञ्चित् नास्ति। शुभानने, तव सर्वम् अभिप्रायम् अविज्ञाय एव, रक्षणे शक्तिमान् अपि अहम्, अरण्ये तव वासं न अरोचयम्। मैथिलि, यतः त्वं मया सार्धं वनवासाय एव सृष्टा असि, अतः आत्मवता कीर्तिः इव त्वं मया विहातुं न शक्या। गजनासोरु, सद्भिः पुरा यः धर्मः आचरितः, तम् अहम् अद्य अनुवर्तिष्ये — यथा सुवर्चला सूर्यम्।’ अत्र एव रामस्य निश्चयः परिवर्तते; कारणं च सः स्पष्टं वदति — ‘तव अभिप्रायम् अविज्ञाय’ इति। न तस्य शक्तौ संशयः आसीत्, अपि तु तस्याः सहनसामर्थ्ये; तत् अधुना प्रत्यक्षीकृतम्। ‘आत्मवता कीर्तिः इव’ इति उपमया सीता रामस्य कीर्तितुल्या स्थापिता — यथा धीरः पुरुषः यशः न त्यजति, तथा सः तां न त्यक्ष्यति।

‘जनकनन्दिनि, न खलु अहं वनं न गच्छेयम्; पितुः सत्योपबृंहितं वचनम् एव मां तत्र नयति। सुश्रोणि, एषः एव धर्मः यत् पितुः मातुः च वश्यता; तयोः आज्ञां व्यतिक्रम्य अहं जीवितुम् उत्सहे न। स्वाधीनं मातरं पितरं गुरुं च समतिक्रम्य अस्वाधीनं दैवं कथं प्रकारैः अभिराध्यते? शुभापाङ्गे, यत्र एतत् त्रयं, तत्र एव त्रयः लोकाः; भुवि तत्समं पवित्रम् अन्यत् किञ्चित् नास्ति — तेन एव इदं सर्वम् अभिराध्यते।’ अत्र रामः स्वस्य वनगमनस्य हेतुं सामान्यधर्मरूपेण उपस्थापयति; न सः कैकेय्याः वरं दोषयति, न च पितरम्। प्रत्यक्षदेवताः एव पूज्याः, अदृष्टं दैवं तु तदधीनम् — इति तस्य सिद्धान्तः। ‘सत्योपबृंहितम्’ इति विशेषणेन सः पितुः वचनस्य बलं दर्शयति — तत् केवलम् आज्ञा न, अपि तु सत्येन पुष्टा प्रतिज्ञा। अतः तस्य पालनं न पारतन्त्र्यम्, अपि तु धर्मरक्षणम् एव।

‘सीते, न सत्यं, न दानमानौ, न च आप्तदक्षिणाः यज्ञाः तथा बलकराः, यथा पितुः सेवा मता। गुरुवृत्त्यनुरोधेन स्वर्गः, धनं, धान्यं, विद्या, पुत्राः, सुखानि च — किञ्चित् अपि दुर्लभं नास्ति। मातापितृपरायणाः महात्मानः देवलोकान्, गन्धर्वलोकान्, गोलोकान्, ब्रह्मलोकान्, तथा अन्यान् अपि लोकान् प्राप्नुवन्ति। अतः सत्यधर्मपथे स्थितः सः पिता मां यथा शास्ति, तथा एव वर्तितुम् इच्छामि; सः हि सनातनः धर्मः।’ एषा चतुःश्लोकी अयोध्याकाण्डस्य नैतिकं केन्द्रम् — रामस्य समग्रः वनवासः अस्मिन् एव सिद्धान्ते प्रतिष्ठितः। यज्ञदानादिभ्यः अपि पितृशुश्रूषा श्रेयसी इति वचनं काव्यस्य मूलस्वरः। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः सीतायै उपदिशन् अपि वस्तुतः स्वस्य आचरणम् एव समर्थयति; येन सा तस्य वनगमनं न दौर्भाग्यं, अपि तु धर्मसाधनं मन्येत। एवं सः तां प्रथमं धर्मेण सम्मतां कृत्वा पश्चात् एव अनुज्ञां ददाति।

‘सीते, त्वां दण्डकावनं नेतुं या मम मतिः आसीत्, सा सन्ना; यतः ‘वसिष्यामि’ इति उक्त्वा त्वं माम् अनुयातुं सुनिश्चिता। अनवद्याङ्गि, मदिरेक्षणे, सा त्वं वनाय दिष्टा एव; अतः, भीरु, माम् अनुगच्छस्व, सहधर्मचरी भव। कान्ते सीते, यं व्यवसायं त्वम् अनुक्रान्ता, सः मम स्वस्य कुलस्य च सर्वथा सदृशः, अतिशोभनः च। शुभश्रोणि, वनवासक्षमाः क्रियाः आरभस्व; इदानीं त्वदृते मम स्वर्गः अपि न रोचते।’ ‘नेदानीं त्वदृते स्वर्गोऽपि मम रोचते’ इति वचनेन रामः स्वस्य पूर्वोक्तं ‘तव दुःखेन स्वर्गम् अपि न अभिरोचये’ इति वाक्यं पूरयति; एवं सर्गः वृत्तेन परिसमाप्यते। ‘मम सन्ना मतिः’ इति पदेन कविः सूचयति — रामस्य निश्चयः न पराजितः, अपि तु स्वयम् एव शिथिलीभूतः; प्रेम्णः बलम् एतावत्। ‘सहधर्मचरी भव’ इति च वचनं दाम्पत्यस्य परमं लक्षणम् — पत्नी न केवलं सुखसहचरी, अपि तु धर्मस्य अपि सहचरी।

‘ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि, भिक्षुकेभ्यः भोजनम्, आशंसमानेभ्यः च देहि; संत्वरस्व, मा चिरम्। महार्हाणि भूषणानि, वरवस्त्राणि, यानि च रमणीयानि क्रीडार्थाः उपस्कराः, शयनीयानि, यानानि, मम च अन्यानि वस्तूनि — तानि ब्राह्मणानाम् अनन्तरं स्वभृत्यवर्गस्य देहि।’ भर्तुः अनुकूलम् आत्मनः गमनं ज्ञात्वा प्रमुदिता देवी क्षिप्रं दातुम् एव प्रचक्रमे। ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा यशस्विनी मनस्विनी अङ्गना भर्तुः भाषितम् अवेक्ष्य धर्मभृतां धनानि रत्नानि च दातुं प्रचक्रमे। एवं सर्गः दानेन समाप्यते — वनगमनस्य प्रथमं कर्म त्यागः एव इति सूच्यते। राज्यं त्यक्तवतः रामस्य गृहे यत् अवशिष्टं, तत् अपि ब्राह्मणेभ्यः भृत्येभ्यः च वितीर्यते। सीतायाः प्रहर्षः च अत्र मननीयः — या क्षणपूर्वं विषपानम् अवोचत्, सा अधुना दानकर्मणि प्रवृत्ता; एषः एव प्रेम्णः स्वभावः।

రాముడు ఊరడిస్తున్నా జనకుని కూతురైన మైథిలి వనవాసాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకొని భర్తతో మళ్ళీ ఇలా అన్నది. ఎంతో కలవరపడిన ఆమె విశాలమైన వక్షస్సు గల రాఘవుని ప్రణయంతోనూ అభిమానంతోనూ ఆక్షేపించింది. ఇక్కడ ‘పరిచిక్షేప’ (ఆక్షేపించింది) అనే పదం ఆలోచించదగినది — సీత ఇప్పుడు యాచనను విడిచి ఉపాలంభాన్ని చేపట్టింది. అయినా కవి ఆమె కోపానికి రెండు మూలాలను స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — ప్రణయం, అభిమానం; ద్వేషం కాదు, అవినయమూ కాదు. ఎవరి హృదయంలో ప్రేమ అధికమో, వారికే అభిమానభంగం తీవ్రంగా ఉంటుంది. సర్గారంభంలోనే కవి సూచిస్తున్నాడు — ఈ ఉపాలంభమే రాముని నిశ్చయాన్ని మారుస్తుంది; గత రెండు సర్గలలో ఎన్నో యుక్తులతో సిద్ధించనిది ఒక్క మర్మస్పర్శి మాటతో సిద్ధిస్తుంది. గత రెండు సర్గలలో సీత వినయంతో యాచించింది, రాముడు యుక్తులతో తిరస్కరించాడు; ఇప్పుడు ఆమె రీతినే మారుస్తున్నది. ‘వనవాసనిమిత్తార్థం’ (వనవాసమే లక్ష్యంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — ఆమె మాటలన్నీ ఒకే ప్రయోజనంతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

‘రామా, మిథిలాధిపతీ వైదేహుడూ అయిన నా తండ్రి నిన్ను అల్లునిగా పొంది — పురుషరూపంలో ఉన్న స్త్రీనే పొందాడని — ఇలా అనుకున్నాడా? ఈ మూఢలోకం అజ్ఞానంతో ‘సూర్యుడు తపించనట్లు రామునిలో గొప్ప తేజస్సు లేదు’ అని అసత్యం పలికితే, అది నాకు ఎంత దుఃఖకరమో! ఏం చేసి నువ్వు విషణ్ణుడవయ్యావు? లేదా సర్వథా నిన్నే ఆశ్రయించిన నన్ను విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నావంటే నీకు ఎక్కడినుండి భయం?’ ఈ ఉపాలంభం రాముని క్షాత్రాభిమానాన్నే తాకుతుంది. సీత తన దుఃఖాన్ని చెప్పడం లేదు, లోకాపవాద భయాన్ని చూపుతున్నది — భార్యను రక్షించలేనివాడని లోకం భావిస్తే రాముని కీర్తే తగ్గిపోతుంది. ఈ యుక్తి రాముని స్వభావాన్ని అనుసరించే ప్రయోగించబడింది. ‘పురుషరూపంలో ఉన్న స్త్రీ’ అనే మాట మాత్రం అత్యంత కఠినమైనది — జనకుడు శరీరంలో పురుషుడైన, కర్మలో మాత్రం స్త్రీ అయిన అల్లుణ్ణి పొందాడని. అంతేకాక ‘తపతీవ దివాకరే’ (సూర్యుడు తపించినట్లు) అనే ఉపమతో ఆమె చూపుతున్నది — సూర్యుని తాపం స్వభావసిద్ధమైనట్లే రాముని తేజస్సు కూడా; దానిని కాదనడం లోకపు అజ్ఞానమే.

‘ద్యుమత్సేనుని కుమారుడూ వీరుడూ అయిన సత్యవంతుని అనుసరించిన సావిత్రిలా నన్ను నీకు వశవర్తినిగా తెలుసుకో. పాపరహితుడా, నువ్వు తప్ప మరొకరిని నేను మనసులోనైనా చూడను; కులానికి కళంకం తెచ్చే మరొక స్త్రీ ఇతరుని చూసినట్లు నేను చూడను. రామా, కౌమారం నుండి చిరకాలం నీతో నివసించిన సాధ్వి అయిన భార్యను, నటుడిలా నువ్వే స్వయంగా ఇతరులకు అప్పగించాలనుకుంటున్నావా? పాపరహితుడా, ఎవనికి అనుకూలంగా నడుచుకోమని నువ్వు చెబుతున్నావో, ఎవని కోసం నువ్వు అడ్డగించబడుతున్నావో, అతనికి నువ్వే వశుడవై విధేయుడవై ఉండు.’ ఇక్కడ నటుని ఉపమ అత్యంత తీక్ష్ణమైనది — నటుడు స్త్రీ సంపాదనతో బ్రతికినట్లు, నువ్వు నన్ను ఇతరుల చేతుల్లో పెడుతున్నావని భావం. చివరి వాక్యం భరతుని పట్ల వ్యంగ్యం — ‘నువ్వు అతనికి వశుడవై ఉండు, నేను మాత్రం కాను’ అని. సావిత్రి ఉపమ కూడా చక్కగా ఆలోచించినది — సావిత్రి పతి మరణాన్ని కూడా అనుసరించింది, కాబట్టి దానితో పోలిస్తే వనగమనం చిన్నదే. ‘కౌమారం నుండి చిరకాలం నివసించిన’ అనే పదాలతో ఆమె దాంపత్యపు దీర్ఘకాలాన్ని గుర్తుచేస్తున్నది — బాల్యం నుండి నీతో నివసించినదాన్ని ఇప్పుడు నువ్వు ఎలా విడిచిపెట్టగలవు?

‘నన్ను తీసుకోకుండా వనానికి బయలుదేరడం నీకు తగదు. తపస్సైనా, అరణ్యమైనా, స్వర్గమైనా — ఏదైనా సరే, నీతో కలిసి ఉంటేనే నాకు ఇష్టం. నీ వెనుక నడుస్తున్న నాకు దారిలో ఏ శ్రమా ఉండదు, పైగా విహారశయ్యలలో ఉన్నట్లు సుఖంగా ఉంటుంది. దర్భలూ, రెల్లుగడ్డీ, శరాలూ, ఇషీకాలూ, ముళ్ళచెట్లూ దారిలో నీతో ఉన్నప్పుడు నాకు దూదిలా, జింకచర్మంలా మెత్తగా తాకుతాయి. పెనుగాలికి లేచిన ధూళి నాపై పడితే, ప్రియా, దానిని నేను అమూల్యమైన చందనంలా భావిస్తాను. వనమధ్యంలో వనచారిణినై పచ్చికబయళ్ళపై పడుకున్నప్పుడు, రంగుకంబళ్ళు పరచిన పరుపులపై అయినా అంతకంటే సుఖం ఏముంటుంది?’ ఈ విధంగా ఆమె రాముడు లెక్కించిన ప్రతి క్లేశాన్నీ ప్రేమరసంతో సుఖంగా మారుస్తున్నది. రాముడు ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గలో ముళ్ళుగా వర్ణించినదాన్ని ఆమె దూదిలా, జింకచర్మంలా భావిస్తున్నది; అతడు ధూళితో ఎండినదిగా చెప్పినదాన్ని ఆమె చందనంలా. ఈ ప్రత్యుత్తర రీతి కావ్యంలో ‘ప్రతివస్తూపమ’లా కనిపిస్తుంది — ప్రతి పదంలోనూ అతని వర్ణనను అనుసరిస్తూ విపరీతమైన నిర్ణయం.

‘ఆకైనా, దుంపైనా, పండైనా — కొంచెమైనా ఎక్కువైనా — నువ్వే స్వయంగా తెచ్చి ఇచ్చేది నాకు అమృతరసంతో సమానమవుతుంది. ఋతువులకు తగిన పూలనూ పండ్లనూ అనుభవిస్తూ అక్కడ నేను తల్లినిగానీ తండ్రినిగానీ ఇంటినిగానీ తలచుకోను. అక్కడికి వెళ్ళిన నువ్వు ఏ కొంచెం అప్రియాన్నీ చూడవలసిన అవసరం ఉండదు; నా వల్ల నీకు శోకం కలగదు, నేను నీకు భారం కాను.’ ఇక్కడ ‘స్వయమాహృత్య’ (స్వయంగా తెచ్చి) అనే పదంలో సీత ప్రేమకు సారం దాగి ఉంది — తినే వస్తువు గుణం వస్తువులో లేదు, ఇచ్చేవానిలో ఉంది. పుట్టింటిని మరచిపోవడం ఆమె సంపూర్ణ సమర్పణను సూచిస్తుంది; పుట్టింటిని తలచనిది వనాన్ని కూడా పతి గృహంగానే భావిస్తుంది. ‘నేను భారం కాను’ అనే మాటలో మాత్రం ఆమె వినయం ప్రకాశిస్తున్నది — ఆమె కేవలం సుఖాన్ని యాచించడం లేదు, భారం కానని భరోసా కూడా ఇస్తున్నది. దీనితో ‘నువ్వు సుకుమారివి, వనంలో ఎలా ఉంటావు’ అనే రాముని ప్రధాన ఆక్షేపణ మూలం నుండే నిరాకరించబడింది.

‘నీతో కలిసి ఉన్నదే స్వర్గం; నువ్వు లేకుండా ఉన్నదే నరకం. ఇది తెలుసుకొని, రామా, పరమప్రీతితో నన్ను తీసుకొని వెళ్ళు. ఇలా కలవరపడకుండా ఉన్న నన్ను వనానికి తీసుకుపోకపోతే, ఈరోజే విషం తాగుతాను — శత్రువుల వశమవ్వను. తరువాత కూడా దుఃఖంతో నాకు జీవితం ఉండదు; నాథా, నువ్వు విడిచిపెట్టినప్పుడు అప్పుడే మరణించడం మేలు. ఈ శోకాన్ని ఒక్క క్షణమైనా సహించలేను; ఇక దుఃఖిస్తూ పదీ మూడూ ఒకటీ సంవత్సరాలు ఎలా?’ ‘పద్నాలుగు సంవత్సరాలు’ అని నేరుగా చెప్పకుండా ‘పదీ మూడూ ఒకటీ’ అని లెక్కించడం కవిసంకేతం — ఆ గడువును ఆమె లెక్కించలేకపోతున్నది, అంత దీర్ఘంగా ఉంది ఆమెకు. ‘శత్రువుల వశమవ్వను’ అనే మాట కూడా సూచకమైనది — రాముడు వెళ్ళిపోతే ఆమె అయోధ్యలో కైకేయికి అధీనురాలవుతుంది, అది మరణం కంటే బరువైనదని ఆమె అభిప్రాయం. ఈ విధంగా మొదటి ఇరవై ఒక్క శ్లోకాలలో సీత పక్షం పూర్తవుతుంది — ప్రేమ, ధర్మం, ప్రమాణం, అభిమానం, భయం వరుసగా ముందుంచబడ్డాయి.

ఇలా శోకంతో తపించిపోతున్న ఆమె ఎంతో కరుణగా విలపించి, అలసిపోయి, పతిని గట్టిగా కౌగిలించుకొని ఎలుగెత్తి ఏడ్చింది. విషం పూసిన బాణాలతో గాయపడిన ఆడఏనుగులా ఆమె రాముని అనేక మాటలతో గాయపడి, చిరకాలంగా అణచిపెట్టుకొన్న కన్నీటిని విడిచింది — అరణి అగ్నిని విడిచినట్లు. ఆమె కళ్ళనుండి సంతాపం వల్ల పుట్టిన స్ఫటికంలాంటి నీరు ప్రవహించింది, పద్మాల నుండి నీరు స్రవించినట్లు. తెల్లని నిర్మలమైన చంద్రునిలా ప్రకాశించే, విశాలమైన కళ్ళు గల ఆ ముఖం కన్నీటితో వాడిపోయింది, నీటినుండి తీసిన పద్మంలా. ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో మాటల వ్యాపారం ఆగిపోతుంది, శరీరపు భాష మాత్రమే మిగులుతుంది; ఉపమానాలు కూడా క్రమంగా మృదువవుతాయి — ఆడఏనుగు, అరణి, పద్మం, తామర. మొదటి ఉపమ హింసను సూచిస్తుంది, రెండవది చిరకాలం అణచిపెట్టిన ఆవేశపు విస్ఫోటనాన్ని, మూడవదీ నాలుగవదీ సౌకుమార్యపు వాడిపోవడాన్ని. ‘దిగ్ధైః’ (విషం పూసిన) అనే బాణాల నిర్దేశంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాముని మాటలు హితకామనతో చెప్పినవే అయినా సీతకు విషంలా అయ్యాయి.

స్పృహ కోల్పోయినట్లు దుఃఖిస్తున్న ఆమెను రాముడు రెండు చేతులతో కౌగిలించుకొని, నమ్మకం కలిగిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, అయ్యో, నీ దుఃఖంతో స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు. స్వయంభువుకు (బ్రహ్మకు) లాగే నాకు ఎక్కడినుండీ ఏ కొంచెం భయమూ లేదు. శుభాననా, నీ అభిప్రాయాన్నంతా పూర్తిగా తెలుసుకోకుండానే, రక్షించడానికి శక్తి ఉన్నా, అరణ్యంలో నువ్వు నివసించడాన్ని నేను ఇష్టపడలేదు. మైథిలీ, నువ్వు నాతో కలిసి వనవాసం చేయడానికే సృష్టించబడ్డావు కాబట్టి, ఆత్మవంతుడు కీర్తిని విడువలేనట్లే నేను నిన్ను విడువలేను. ఏనుగు తొండం వంటి తొడలు గలదానా, పూర్వం సత్పురుషులు ఆచరించిన ధర్మాన్ని నేను ఈరోజు అనుసరిస్తాను — సువర్చల సూర్యుణ్ణి అనుసరించినట్లు.’ ఇక్కడే రాముని నిశ్చయం మారుతుంది; కారణాన్ని కూడా అతడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — ‘నీ అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోకుండా’ అని. అతని శక్తి విషయంలో సంశయం లేదు, ఆమె సహనసామర్థ్యం విషయంలోనే సంశయం ఉంది; అది ఇప్పుడు ప్రత్యక్షమైంది. ‘ఆత్మవంతుడు కీర్తిని విడువలేనట్లే’ అనే ఉపమతో సీత రాముని కీర్తితో సమానంగా స్థాపించబడింది — ధీరుడైన పురుషుడు యశస్సును విడువనట్లే అతడు ఆమెను విడువడు.

‘జనకనందినీ, నేను వనానికి వెళ్ళకుండా ఉండటం సాధ్యం కాదు; సత్యంతో బలపడిన తండ్రి మాటే నన్ను అక్కడికి తీసుకువెళ్తున్నది. సుశ్రోణీ, తండ్రికీ తల్లికీ వశుడై ఉండటమే ధర్మం; వారి ఆజ్ఞను అతిక్రమించి నేను జీవించలేను. తనకు అందుబాటులో ఉన్న తల్లినీ తండ్రినీ గురువునూ అతిక్రమించి, అందుబాటులో లేని దైవాన్ని ఏ విధాలుగా ఆరాధించగలం? శుభాపాంగీ, ఈ మూడూ ఎక్కడ ఉంటాయో అక్కడే మూడు లోకాలూ ఉంటాయి; భూమిపై దానితో సమానమైన పవిత్రమైనది మరేదీ లేదు — దానితోనే ఇదంతా ఆరాధించబడుతుంది.’ ఇక్కడ రాముడు తన వనగమనానికి హేతువును సామాన్యధర్మ రూపంలో ముందుంచుతున్నాడు; అతడు కైకేయి వరాన్ని దోషిగా చూపడం లేదు, తండ్రినీ కాదు. ప్రత్యక్షదైవాలే పూజ్యులు, కనిపించని దైవం వారికి అధీనం — ఇదే అతని సిద్ధాంతం. ‘సత్యోపబృంహితం’ (సత్యంతో బలపడిన) అనే విశేషణంతో అతడు తండ్రి మాట బలాన్ని చూపుతున్నాడు — అది కేవలం ఆజ్ఞ కాదు, సత్యంతో పుష్టమైన ప్రతిజ్ఞ. కాబట్టి దానిని పాలించడం పరాధీనత కాదు, ధర్మరక్షణమే.

‘సీతా, సత్యమూ, దానమానాలూ, సమృద్ధిగా దక్షిణలు గల యజ్ఞాలూ తండ్రి సేవ అంత బలాన్నిచ్చేవిగా భావించబడవు. గురువుల సేవను అనుసరించడం వల్ల స్వర్గమూ, ధనమూ, ధాన్యమూ, విద్యా, పుత్రులూ, సుఖాలూ — ఏదీ దుర్లభం కాదు. తల్లిదండ్రులను ఆశ్రయించిన మహాత్ములు దేవలోకాలనూ, గంధర్వలోకాలనూ, గోలోకాలనూ, బ్రహ్మలోకాలనూ, ఇతర లోకాలనూ కూడా పొందుతారు. కాబట్టి సత్యధర్మ మార్గంలో నిలిచిన ఆ తండ్రి నన్ను ఎలా శాసిస్తాడో అలాగే నడుచుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను; అదే సనాతన ధర్మం.’ ఈ నాలుగు శ్లోకాలు అయోధ్యాకాండకు నైతిక కేంద్రం — రాముని వనవాసమంతా ఈ సిద్ధాంతంపైనే ప్రతిష్ఠితమైంది. యజ్ఞదానాదులకంటే కూడా పితృసేవ శ్రేయస్కరమనే మాట కావ్యపు మూలస్వరం. ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు సీతకు ఉపదేశిస్తున్నా వాస్తవానికి తన ఆచరణనే సమర్థించుకుంటున్నాడు; తద్వారా ఆమె అతని వనగమనాన్ని దౌర్భాగ్యంగా కాక ధర్మసాధనంగా భావించాలని. ఈ విధంగా అతడు మొదట ఆమెను ధర్మం ద్వారా అంగీకరింపజేసి, ఆ తరువాతే అనుజ్ఞ ఇస్తాడు.

‘సీతా, నిన్ను దండకావనానికి తీసుకువెళ్ళే విషయంలో నాకు ఉన్న (వ్యతిరేక) అభిప్రాయం సడలిపోయింది; ఎందుకంటే ‘(నీతో) నివసిస్తాను’ అని చెప్పి నువ్వు నన్ను అనుసరించడానికి గట్టిగా నిశ్చయించుకున్నావు. నిర్దోషమైన అంగాలు గలదానా, మదిరేక్షణా, అలాంటి నువ్వు వనానికే నిర్దేశించబడ్డావు; కాబట్టి, భీరూ, నన్ను అనుసరించు, సహధర్మచారిణివి కా. ప్రియమైన సీతా, నువ్వు చేపట్టిన ఈ నిశ్చయం నాకూ నా కులానికీ సర్వథా తగినది, అతి శోభనమైనది. శుభశ్రోణీ, వనవాసానికి తగిన పనులను ప్రారంభించు; ఇప్పుడు నువ్వు లేకుండా స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు.’ ‘నేదానీం త్వదృతే స్వర్గోఽపి మమ రోచతే’ (ఇప్పుడు నువ్వు లేకుండా స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు) అనే మాటతో రాముడు తాను ముందు చెప్పిన ‘నీ దుఃఖంతో స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు’ అనే వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తున్నాడు; ఈ విధంగా సర్గ ఒక వలయంగా ముగుస్తుంది. ‘మమ సన్నా మతిః’ (నా అభిప్రాయం సడలిపోయింది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాముని నిశ్చయం ఓడిపోలేదు, తనంతట తానే సడలిపోయింది; ప్రేమకు అంత బలం. ‘సహధర్మచారిణివి కా’ అనే మాట దాంపత్యానికి పరమలక్షణం — భార్య కేవలం సుఖసహచరి కాదు, ధర్మానికి కూడా సహచరి.

‘బ్రాహ్మణులకు రత్నాలూ, భిక్షుకులకు భోజనమూ, ఆశతో అడిగేవారికీ ఇవ్వు; త్వరపడు, ఆలస్యం చేయకు. విలువైన ఆభరణాలూ, శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలూ, ఆటలకోసం ఉన్న రమణీయమైన సామగ్రీ, పడకలూ, వాహనాలూ, నా ఇతర వస్తువులూ — వాటిని బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన తరువాత మన సేవకవర్గానికి ఇవ్వు.’ తన గమనం భర్తకు అనుకూలమైందని తెలుసుకొని సంతోషించిన దేవి వెంటనే దానం చేయడం ప్రారంభించింది. తరువాత ఎంతో సంతోషించి, నిండిన మనస్సుతో, యశస్వినీ మనస్వినీ అయిన ఆ స్త్రీ భర్త మాటను గమనించి ధర్మపరులకు ధనాలనూ రత్నాలనూ ఇవ్వడం ప్రారంభించింది. ఈ విధంగా సర్గ దానంతో ముగుస్తుంది — వనగమనానికి మొదటి కర్మ త్యాగమేనని సూచించబడుతున్నది. రాజ్యాన్ని విడిచిన రాముని ఇంట్లో మిగిలినది కూడా బ్రాహ్మణులకూ సేవకులకూ పంచిపెట్టబడుతున్నది. ఇక్కడ సీత సంతోషం ఆలోచించదగినది — క్షణం క్రితం విషం తాగుతానన్నది ఇప్పుడు దానకర్మలో నిమగ్నమైంది; ఇదే ప్రేమ స్వభావం.

ராமன் தேற்றியபோதும், ஜனகனின் மகளான மைதிலி வனவாசத்தையே நோக்கமாகக் கொண்டு மீண்டும் கணவனிடம் இதைக் கூறினாள். மிகவும் கலங்கிய அவள், அகன்ற மார்புடைய ராகவனை அன்பாலும் தன்மானத்தாலும் இடித்துரைத்தாள். இங்கே ‘பரிசிக்ஷேப’ (இடித்துரைத்தாள்) என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — சீதை இப்போது வேண்டுதலை விட்டுக் கடிந்துரையை எடுத்துக்கொள்கிறாள். ஆயினும் கவிஞர் அவள் சினத்தின் இரு வேர்களைத் தெளிவாகச் சுட்டுகிறார் — அன்பும் தன்மானமும்; வெறுப்போ பணிவின்மையோ அல்ல. யாருடைய நெஞ்சில் அன்பு மிகுதியோ, அவளுக்கே மானம் புண்படுவது கடுமையானது. சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே கவிஞர் சுட்டுகிறார் — இந்தக் கடிந்துரையே ராமனின் முடிவை மாற்றப் போகிறது; முந்தைய இரு சர்க்கங்களில் பல வாதங்களால் நிறைவேறாதது, உள்ளத்தைத் தொடும் ஒரே சொல்லால் நிறைவேறும். முந்தைய இரு சர்க்கங்களில் சீதை பணிவுடன் வேண்டினாள், ராமன் வாதங்களால் மறுத்தான்; இப்போது அவள் தன் வழிமுறையையே மாற்றுகிறாள். ‘வனவாசத்தையே நோக்கமாகக் கொண்டு’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — அவள் சொல் முழுவதும் ஒரே நோக்கத்தில் பிணைக்கப்பட்டுள்ளது.

‘ராமா, மிதிலையின் அதிபதியான வைதேகரான என் தந்தை உம்மை மருமகனாகப் பெற்றபோது, ஆண் உருவில் ஒரு பெண்ணையே பெற்றோம் என்று இவ்வாறு நினைத்தாரா? ‘சூரியன் சுடாதது போல ராமனிடம் உயர்ந்த ஒளி இல்லை’ என்று இந்த அறிவற்ற உலகம் அறியாமையால் பொய் சொல்லுமானால், அது எனக்கு எவ்வளவு துயரம் தரும்! என்ன செய்ததால் நீர் வாடியிருக்கிறீர்? அல்லது எங்கிருந்து உமக்கு அச்சம், எதனால் வேறு புகலிடமே இல்லாத என்னை முற்றிலும் கைவிட விரும்புகிறீர்?’ இந்தக் கடிந்துரை ராமனின் க்ஷத்திரியத் தன்மானத்தையே தொடுகிறது. சீதை தன் துயரைச் சொல்லவில்லை, உலகப் பழிக்கான அச்சத்தைக் காட்டுகிறாள் — மனைவியைக் காக்க இயலாதவன் என்று உலகம் கருதினால், ராமனின் புகழே குன்றும். இந்த வாதம் ராமனின் இயல்பை ஒட்டியே பயன்படுத்தப்படுகிறது. ‘ஆண் உருவில் பெண்’ என்ற சொல்லோ மிகக் கடுமையானது — ஜனகர் உடலால் ஆணையும், செயலால் பெண்ணையும் மருமகனாகப் பெற்றார் என்பது. மேலும் ‘சூரியன் சுடுவது போல’ என்ற உவமையால் அவள் காட்டுவது — சூரியனின் வெப்பம் இயல்பானது போல ராமனின் ஒளியும் இயல்பானது; அதை மறுப்பது உலகின் அறியாமையே.

‘த்யுமத்சேனனின் மகனான வீரன் சத்தியவானைப் பின்பற்றிய சாவித்திரியைப் போல என்னை உம் வசப்பட்டு நடப்பவளாக அறியும். குற்றமற்றவரே, உம்மைத் தவிர வேறொருவனை மனத்தாலும் நான் காணமாட்டேன்; குலத்தைக் களங்கப்படுத்தும் வேறொருத்தி பிறனைப் பார்ப்பது போல நான் அல்ல. ராமா, இளமை முதலே நெடுநாள் உம்முடன் வாழ்ந்த கற்புடைய மனைவியை, கூத்தாடி போல நீரே பிறருக்குக் கொடுக்க விரும்புகிறீரா? குற்றமற்றவரே, யாருக்கு நலமானதைச் செய்பவன் என்று நீர் சொல்கிறீரோ, யாருக்காக நீர் தடுக்கப்படுகிறீரோ, நீரே அவனுக்குக் கட்டுப்பட்டுப் பணிந்து நடவும்.’ கூத்தாடி உவமை இங்கே மிகக் கூர்மையானது — கூத்தாடி பெண்ணின் வருவாயால் வாழ்வது போல, நீர் என்னைப் பிறர் கையில் ஒப்படைக்கிறீர் என்பது கருத்து. இறுதி வாக்கியமோ பரதனைக் குறித்த குத்தல் — ‘நீர் அவனுக்குக் கட்டுப்படும், நானல்ல’ என்பது. சாவித்திரியின் உவமையும் நன்கு சிந்திக்கப்பட்டது — சாவித்திரி கணவனின் மரணத்தையே பின்தொடர்ந்தாள்; அதனுடன் ஒப்பிடக் காட்டுக்குச் செல்வது சிறியதே. ‘இளமை முதலே நெடுநாள் உடன் வாழ்ந்த’ என்ற சொற்களால் அவள் இல்லறத்தின் நீண்ட காலத்தை நினைவூட்டுகிறாள் — சிறுவயது முதல் உம்முடன் வாழ்ந்தவளை இப்போது எப்படிக் கைவிட முடியும்?

‘என்னை அழைத்துச் செல்லாமல் நீர் காட்டுக்குப் புறப்படக் கூடாது. தவமோ, காடோ, சுவர்க்கமோ — எதுவானாலும், அது உம்முடன் இருந்தால்தான் எனக்கு விருப்பமானது. உமக்குப் பின்னால் நடக்கும் எனக்கு வழியில் எந்தக் களைப்பும் இருக்காது; மாறாக உலாவும் படுக்கையும் போல இன்பமாகவே இருக்கும். தர்ப்பைகளும், நாணல்களும், கோரைகளும், சிறு நாணல் தண்டுகளும், முள்மரங்களும் வழியில் உம்முடன் இருக்கும்போது எனக்குப் பஞ்சையும் மான்தோலையும் போன்ற தொடுகை உடையவையாகும். அன்பரே, பெருங்காற்றால் எழுந்து என்மீது படியும் புழுதியை விலையுயர்ந்த சந்தனமாகவே கருதுவேன். காட்டுக்குள் காட்டில் திரிபவளாகப் பசும்புல் தரைகளில் நான் படுக்கும்போது, கம்பள விரிப்புகளுடன் கூடிய மஞ்சங்களும் அதைவிட இன்பமானவையாக இருக்குமோ?’ இவ்வாறு அவள் ராமன் எண்ணிய ஒவ்வொரு துன்பத்தையும் அன்புச் சுவையால் இன்பமாக மாற்றுகிறாள். இருபத்தெட்டாம் சர்க்கத்தில் ராமன் முள்ளாக வர்ணித்ததையே அவள் பஞ்சு, மான்தோல் போலக் கருதுகிறாள்; அவன் புழுதியாகச் சொன்னதை அவள் சந்தனமாகக் கருதுகிறாள். இந்த மறுமொழி முறை காவியத்தில் ‘பிரதிவஸ்தூபமை’ போலத் தோன்றுகிறது — ஒவ்வொரு சொல்லிலும் அவன் வர்ணனையைப் பின்பற்றி, எதிரான முடிவு.

‘இலையோ, கிழங்கோ, பழமோ — எதுவானாலும், குறைவோ நிறைவோ, நீரே பறித்து வந்து தருவது எனக்கு அமிர்தச் சுவைக்கு நிகராகும். பருவத்தில் மலர்ந்த மலர்களையும் பழங்களையும் அனுபவித்தவாறு அங்கே நான் தாயையோ, தந்தையையோ, வீட்டையோ நினைக்கமாட்டேன். அங்கே சென்ற பின் நீர் விருப்பமில்லாத எதையும் காண வேண்டியதில்லை; என்னால் உமக்குத் துயரம் உண்டாகாது, நான் சுமக்கக் கடினமானவளாகவும் இருக்கமாட்டேன்.’ இங்கே ‘நீரே பறித்து வந்து’ என்ற சொல்லில் சீதையின் அன்பின் சாரம் பொதிந்துள்ளது — உணவின் சிறப்பு பொருளில் இல்லை, அளிப்பவரில் இருக்கிறது. தந்தையின் இல்லத்தை மறப்பது அவளுடைய முழுமையான அர்ப்பணிப்பைக் காட்டுகிறது; தந்தையின் வீட்டை நினைக்காதவள் காட்டையும் கணவனின் வீடாகவே கருதுகிறாள். ‘சுமக்கக் கடினமானவளாக இருக்கமாட்டேன்’ என்ற சொல்லிலோ அவளுடைய பணிவு ஒளிர்கிறது — அவள் இன்பத்தை வேண்டுவது மட்டுமல்ல, சுமையாக இருக்கமாட்டேன் என்று உறுதியும் அளிக்கிறாள். இதனால் ‘நீ மென்மையானவள், காட்டில் எப்படி வாழ்வாய்’ என்ற ராமனின் முக்கிய ஆட்சேபம் வேரோடு களையப்படுகிறது.

‘உம்முடன் இருப்பது சுவர்க்கம்; உம்மைப் பிரிந்திருப்பது நரகம். இதை அறிந்து, ராமா, உயர்ந்த அன்புடன் என்னை அழைத்துக்கொண்டு செல்லும். இவ்வாறு கலக்கமின்றி இருக்கும் என்னைக் காட்டுக்கு அழைத்துச் செல்லமாட்டீரானால், இன்றே நஞ்சைக் குடிப்பேன் — பகைவர் வசப்படமாட்டேன். பின்னர் துயரத்துடன் எனக்கு வாழ்க்கை இல்லவே இல்லை; நாதா, நீர் கைவிட்டால் அப்போதே சாவதே மேல். இந்தத் துயரை ஒரு கணமும் தாங்க என்னால் இயலாது; பத்தும் மூன்றும் ஒன்றுமான ஆண்டுகள் துயருற்றுத் தாங்குவதைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ?’ ‘பதினான்கு ஆண்டுகள்’ என்று நேரடியாகச் சொல்லாமல் ‘பத்தும் மூன்றும் ஒன்றும்’ என்று எண்ணுவது கவிஞரின் குறிப்பு — அந்தக் காலவரம்பை எண்ணவும் அவளால் இயலவில்லை, அவ்வளவு நீண்டதாக அவளுக்குத் தோன்றுகிறது. ‘பகைவர் வசப்படமாட்டேன்’ என்ற சொல்லும் பொருள் பொதிந்தது — ராமன் போனபின் அவள் அயோத்தியில் கைகேயிக்குக் கட்டுப்பட்டவளாவாள்; அது சாவைவிடக் கனமானது என்பது அவள் கருத்து. இவ்வாறு முதல் இருபத்தொரு சுலோகங்களில் சீதையின் தரப்பு நிறைவடைகிறது — அன்பு, தர்மம், சான்று, தன்மானம், அச்சம் ஆகியவை வரிசையாக முன்வைக்கப்பட்டன.

இவ்வாறு துயரத்தால் வெந்த அவள் மிக உருக்கமாகப் பலவாறு புலம்பி, சோர்ந்து, கணவனை இறுகத் தழுவிக்கொண்டு உரத்த குரலில் அழுதாள். நஞ்சு தோய்த்த அம்புகளால் துளைக்கப்பட்ட பெண் யானையைப் போல ராமனின் பல சொற்களால் துளைக்கப்பட்ட அவள், அரணிக்கட்டை நெருப்பை வெளியிடுவது போல நெடுநாள் அடக்கி வைத்திருந்த கண்ணீரை வெளியிட்டாள். அவள் கண்களிலிருந்து துயரத்தால் பிறந்த, பளிங்கு போன்ற நீர் தாமரைகளிலிருந்து நீர் வழிவது போல வழிந்தது. வெண்மையான களங்கமற்ற நிலவைப் போல ஒளிர்ந்த, நீண்ட கண்களுடைய அந்த முகம், நீரிலிருந்து எடுக்கப்பட்ட தாமரையைப் போலக் கண்ணீரால் வாடியது. இந்த நான்கு சுலோகங்களில் சொல்லின் செயல் நின்றுவிடுகிறது, உடலின் மொழி மட்டுமே எஞ்சுகிறது; உவமைகளும் வரிசையாக மேலும் மென்மையாகின்றன — பெண் யானை, அரணிக்கட்டை, தாமரை, நீர்த்தாமரை. முதல் உவமை வன்முறையைச் சுட்டுகிறது, இரண்டாவது நெடுநாள் அடக்கிய உணர்ச்சியின் வெடிப்பை, மூன்றாவதும் நான்காவதும் மென்மையின் வாடலை. ‘திக்தை:’ (நஞ்சு தோய்த்த) என்று நஞ்சு பூசிய அம்புகளைக் குறிப்பிடுவதால் கவிஞர் சுட்டுவது — ராமனின் சொற்கள் நலம் நாடிச் சொல்லப்பட்டவையாயினும் சீதைக்கு நஞ்சு போல ஆயின.

உணர்விழந்தவள் போலத் துயருற்றிருந்த அவளை இரு கைகளாலும் தழுவிக்கொண்டு, நம்பிக்கையூட்டியவாறு ராமன் கூறினான்: ‘தேவி, ஐயோ, உனக்குத் துயரம் தந்து சுவர்க்கத்தையும் நான் விரும்பேன். சுயம்புவான பிரம்மாவுக்குப் போல எனக்கு எங்கிருந்தும் எந்த அச்சமும் இல்லை. மங்கல முகமுடையவளே, உன் முழுக் கருத்தையும் அறியாமலேயே, காக்கும் ஆற்றல் உடையவனாக இருந்தும், நீ காட்டில் வாழ்வதை நான் விரும்பவில்லை. மைதிலி, என்னுடன் வனவாசம் செய்வதற்கென்றே நீ படைக்கப்பட்டிருப்பதால், தன்னடக்கமுள்ளவன் புகழைக் கைவிடாதது போல என்னால் உன்னைக் கைவிட முடியாது. யானையின் துதிக்கை போன்ற தொடைகளுடையவளே, முன்பு சான்றோர் கடைப்பிடித்த தர்மத்தை, சுவர்ச்சலை சூரியனைப் பின்தொடர்வது போல, நான் இன்று பின்பற்றுவேன்.’ இங்கேயே ராமனின் முடிவு மாறுகிறது; காரணத்தையும் அவன் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — ‘உன் கருத்தை அறியாமல்’ என்று. அவன் ஆற்றலில் ஐயம் இருக்கவில்லை, அவளுடைய தாங்கும் திறனில்தான் ஐயம் இருந்தது; அது இப்போது கண்கூடாக நிரூபிக்கப்பட்டது. ‘தன்னடக்கமுள்ளவனுக்குப் புகழ் போல’ என்ற உவமையால் சீதை ராமனின் புகழுக்கு நிகராக நிலைநிறுத்தப்படுகிறாள் — உறுதியானவன் புகழைக் கைவிடாதது போல, அவன் அவளைக் கைவிடமாட்டான்.

‘ஜனகனின் மகளே, நான் காட்டுக்குப் போகாமல் இருக்க முடியாது; சத்தியத்தால் வலுவூட்டப்பட்ட தந்தையின் சொல்லே என்னை அங்கே அழைத்துச் செல்கிறது. அழகிய இடையுடையவளே, தந்தைக்கும் தாய்க்கும் கட்டுப்பட்டு நடப்பதே தர்மம்; அவர்களுடைய ஆணையை மீறி வாழ என்னால் இயலாது. நம் கையில் உள்ள தாயையும் தந்தையையும் குருவையும் மீறிவிட்டு, நம் கையில் இல்லாத தெய்வத்தை எந்த வழிகளில் ஆராதிக்க முடியும்? அழகிய கடைக்கண்ணுடையவளே, இந்த மூவர் எங்கே உள்ளனரோ அங்கேயே மூன்று உலகங்களும் உள்ளன; பூமியில் அதற்கு நிகரான புனிதமானது வேறெதுவும் இல்லை — அதனாலேயே இவை அனைத்தும் ஆராதிக்கப்படுகின்றன.’ இங்கே ராமன் தான் காட்டுக்குச் செல்வதன் காரணத்தைப் பொதுவான தர்மமாக முன்வைக்கிறான்; கைகேயியின் வரத்தையும் குறைகூறவில்லை, தந்தையையும் குறைகூறவில்லை. கண்கண்ட தெய்வங்களே வணங்கத்தக்கவர்; காணாத தெய்வமோ அவர்களைச் சார்ந்தது — இதுவே அவனுடைய கொள்கை. ‘சத்தியத்தால் வலுவூட்டப்பட்ட’ என்ற அடைமொழியால் அவன் தந்தையின் சொல்லின் வலிமையைக் காட்டுகிறான் — அது வெறும் ஆணையல்ல, சத்தியத்தால் வளம் பெற்ற வாக்குறுதி. ஆகவே அதை நிறைவேற்றுவது அடிமைத்தனமல்ல, தர்மத்தைக் காப்பதே.

‘சீதா, சத்தியமோ, தானமோ மரியாதையோ, நிறைவான தட்சிணைகளுடன் கூடிய வேள்விகளோ, தந்தைக்குச் செய்யும் பணிவிடை கருதப்படுவது போல அவ்வளவு வலிமை தருவதில்லை. பெரியோருக்குப் பணிந்து நடப்பதால் சுவர்க்கம், செல்வம், தானியம், கல்வி, மைந்தர்கள், இன்பங்கள் — எதுவுமே அரிதானதில்லை. தாய்தந்தையரைப் போற்றும் மகாத்மாக்கள் தேவலோகங்களையும், கந்தர்வ லோகங்களையும், கோலோகங்களையும், பிரம்மலோகங்களையும், அவ்வாறே பிற உலகங்களையும் அடைகின்றனர். ஆகவே சத்திய தர்ம வழியில் நிற்கும் அந்தத் தந்தை என்னை எவ்வாறு ஆணையிடுகிறாரோ, அவ்வாறே நடக்க விரும்புகிறேன்; அதுவே என்றுமுள்ள தர்மம்.’ இந்த நான்கு சுலோகங்களும் அயோத்தியா காண்டத்தின் அறநெறி மையம் — ராமனின் முழு வனவாசமும் இந்தக் கொள்கையிலேயே நிலைகொண்டுள்ளது. வேள்வி, தானம் முதலியவற்றைவிடத் தந்தைக்குப் பணிவிடை சிறந்தது என்ற சொல் காவியத்தின் அடிநாதம். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் சீதைக்கு உபதேசிப்பதாகத் தோன்றினாலும், உண்மையில் தன் நடத்தையையே நியாயப்படுத்துகிறான்; அதனால் அவள் அவனுடைய வனப் பயணத்தைத் துரதிர்ஷ்டமாக அல்ல, தர்மத்தை நிறைவேற்றும் வழியாகக் கருதுவாள். இவ்வாறு அவன் முதலில் அவளைத் தர்மத்தால் ஒப்புக்கொள்ளச் செய்து, பின்னரே இசைவளிக்கிறான்.

‘சீதா, உன்னைத் தண்டகாரண்யத்துக்கு அழைத்துச் செல்வது பற்றி எனக்கிருந்த தயக்கம் தளர்ந்துவிட்டது; ஏனெனில் ‘வாழ்வேன்’ என்று சொல்லி நீ என்னைப் பின்தொடர உறுதி கொண்டுவிட்டாய். குறையற்ற அங்கங்களுடையவளே, மயக்கும் கண்களுடையவளே, அந்த நீ காட்டுக்கென்றே விதிக்கப்பட்டவள்; ஆகவே, அஞ்சுபவளே, என்னைப் பின்தொடர், தர்மத்தில் உடன்நடப்பவளாக இரு. அன்பான சீதா, நீ மேற்கொண்ட இந்த முடிவு எனக்கும் என் குலத்துக்கும் எல்லா வகையிலும் பொருத்தமானது, மிக அழகானது. அழகிய இடையுடையவளே, வனவாசத்துக்கு ஏற்ற செயல்களைத் தொடங்கு; இப்போது நீயில்லாமல் சுவர்க்கமும் எனக்கு உகக்காது.’ ‘இப்போது நீயில்லாமல் சுவர்க்கமும் எனக்கு உகக்காது’ என்ற சொல்லால் ராமன் தான் முன்பு சொன்ன ‘உனக்குத் துயரம் தந்து சுவர்க்கத்தையும் நான் விரும்பேன்’ என்ற வாக்கியத்தை நிறைவு செய்கிறான்; இவ்வாறு சர்க்கம் ஒரு வட்டமாக முழுமையடைகிறது. ‘என் தயக்கம் தளர்ந்தது’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — ராமனின் முடிவு தோற்கடிக்கப்படவில்லை, தானாகவே தளர்ந்தது; அன்பின் வலிமை அத்தகையது. ‘தர்மத்தில் உடன்நடப்பவளாக இரு’ என்ற சொல் இல்லறத்தின் மேலான இலக்கணம் — மனைவி இன்பத்தில் மட்டுமல்ல, தர்மத்திலும் துணைவி.

‘அந்தணர்களுக்கு ரத்தினங்களையும், யாசிப்பவர்களுக்கு உணவையும், எதிர்பார்ப்பவர்களுக்கும் கொடு; விரைந்து செய், தாமதிக்காதே. விலையுயர்ந்த அணிகலன்கள், சிறந்த ஆடைகள், அழகிய விளையாட்டுப் பொருள்கள், படுக்கைகள், வாகனங்கள், என்னுடைய பிற பொருள்கள் — இவற்றை அந்தணர்களுக்குப் பின்னர் நம் பணியாளர்களுக்குக் கொடு.’ கணவன் தான் வருவதற்கு இசைந்ததை அறிந்து மகிழ்ந்த தேவி விரைவாகக் கொடுக்கத் தொடங்கினாள். பின்னர் மகிழ்ந்து, மனம் நிறைந்த, புகழ்பெற்ற, மனவுறுதி கொண்ட அந்த மங்கை கணவனின் சொல்லைக் கருத்தில் கொண்டு, தர்மம் தாங்குவோருக்குச் செல்வங்களையும் ரத்தினங்களையும் கொடுக்கத் தொடங்கினாள். இவ்வாறு சர்க்கம் தானத்துடன் நிறைவடைகிறது — காட்டுக்குச் செல்வதன் முதல் செயல் துறத்தலே என்பது சுட்டப்படுகிறது. அரசைத் துறந்த ராமனின் இல்லத்தில் மீதமிருந்ததும் அந்தணர்களுக்கும் பணியாளர்களுக்கும் வழங்கப்படுகிறது. சீதையின் மகிழ்ச்சியும் இங்கே சிந்திக்கத்தக்கது — சற்று முன் நஞ்சு குடிப்பேன் என்றவள் இப்போது தானச் செயலில் ஈடுபடுகிறாள்; இதுவே அன்பின் இயல்பு.

ರಾಮನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಪತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಅವಳು ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪ್ರಣಯದಿಂದಲೂ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಚಿಕ್ಷೇಪ’ (ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಮನನೀಯ — ಸೀತೆ ಈಗ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಕವಿ ಅವಳ ಕೋಪದ ಎರಡು ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ; ದ್ವೇಷವಲ್ಲ, ಅವಿನಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಹೆಚ್ಚೋ ಅವರಿಗೇ ಮಾನಭಂಗವು ತೀವ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಆಕ್ಷೇಪವೇ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು; ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗದುದು ಮರ್ಮವನ್ನು ತಟ್ಟುವ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ವಿನಯದಿಂದ ಯಾಚಿಸಿದಳು, ರಾಮನು ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಿದನು; ಈಗ ಅವಳು ರೀತಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವನವಾಸನಿಮಿತ್ತಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿದೆ.

‘ರಾಮ, ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ವೈದೇಹನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಳಿಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದು, ಪುರುಷನ ದೇಹವುಳ್ಳ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನೇ ಪಡೆದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನೇ? ಈ ಅಜ್ಞ ಜನರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ — ‘ಸೂರ್ಯನು ತಪಿಸದಿರುವಂತೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಅದು ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖಕರ! ಏನು ಮಾಡಿ ನೀನು ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ಯಾರಿಂದ ಭಯ, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿನ್ನನ್ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಆಸರೆಯಿಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಈ ಆಕ್ಷೇಪವು ರಾಮನ ಕ್ಷಾತ್ರಾಭಿಮಾನವನ್ನೇ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ಲೋಕವು ಭಾವಿಸಿದರೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಕುಂದುತ್ತದೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪುರುಷನ ದೇಹವುಳ್ಳ ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾದುದು — ಜನಕನು ದೇಹದಿಂದ ಪುರುಷನಾದ, ಕೃತಿಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯಾದ ಅಳಿಯನನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂದು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಸೂರ್ಯನು ತಪಿಸದಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು; ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದು ಲೋಕದ ಅಜ್ಞಾನವೇ.

‘ದ್ಯುಮತ್ಸೇನನ ಮಗನಾದ ವೀರ ಸತ್ಯವಂತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಸಾವಿತ್ರಿಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರುವವಳೆಂದು ತಿಳಿ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನೋಡೆನು; ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ ತರುವ ಬೇರೆ ಯಾವಳಾದರೂ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ನಾನು ನೋಡುವವಳಲ್ಲ. ರಾಮ, ಕನ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಿಂದಲೂ ಬಹುಕಾಲ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಿದ ಸತಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಟನಂತೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಇತರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೇನು? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಯಾರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆಯೋ, ಅವನಿಗೆ ನೀನೇ ವಶನಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಧಾರಕನಾಗಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಟನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ನಟನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಪಾದನೆಯಿಂದ ಬದುಕುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಇತರರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ಭರತನ ಕುರಿತಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ‘ನೀನು ಅವನಿಗೆ ವಶನಾಗು, ನಾನಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಉಪಮೆಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದುದು — ಸಾವಿತ್ರಿ ಪತಿಯನ್ನು ಮರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು; ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಅಲ್ಪವೇ. ‘ಕನ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಿಂದಲೂ ಬಹುಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ದಾಂಪತ್ಯದ ದೀರ್ಘಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಿದವಳನ್ನು ನೀನು ಈಗ ಹೇಗೆ ತೊರೆಯಬಲ್ಲೆ?

‘ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯದೆ ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡಬಾರದು. ತಪಸ್ಸಾಗಲಿ, ಅರಣ್ಯವಾಗಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವಾಗಲಿ — ಏನೇ ಇರಲಿ, ಅದು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ನನಗೆ ಇಷ್ಟ. ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುವ ನನಗೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಯಾಸವೂ ಆಗದು, ಬದಲಿಗೆ ವಿಹಾರದ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸುಖವಾಗುವುದು. ದರ್ಭೆಗಳು, ಕಾಶಹುಲ್ಲುಗಳು, ಶರಗಳು, ಇಷೀಕಾಹುಲ್ಲುಗಳು, ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವಾಗ ಇವು ನನಗೆ ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೃದುಚರ್ಮಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಂತಿರುವುವು. ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮುಸುಕಿದರೆ, ರಮಣನೇ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಗಂಧವೆಂದು ಭಾವಿಸುವೆನು. ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ವನವಾಸಿಯಾಗಿ ಹಸಿರುಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದಾಗ, ಕಂಬಳಿ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಂಚಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುಖವಿದ್ದೀತೇ?’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಎಣಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಲೇಶವನ್ನೂ ಅವಳು ಪ್ರೇಮರಸದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮುಳ್ಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನು ಅವಳು ಹತ್ತಿ ಮೃದುಚರ್ಮಗಳಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವನು ಒಣಧೂಳೆಂದು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಅವಳು ಶ್ರೀಗಂಧದಂತೆ. ಈ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದ ರೀತಿ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತಿವಸ್ತೂಪಮೆ’ಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿ ಪದದಲ್ಲೂ ಅವನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ವಿರುದ್ಧವಾದ ನಿಷ್ಕರ್ಷ.

‘ಎಲೆಯಾಗಲಿ, ಗೆಡ್ಡೆಯಾಗಲಿ, ಹಣ್ಣಾಗಲಿ — ಸ್ವಲ್ಪವಿರಲಿ ಹೆಚ್ಚಿರಲಿ, ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ತಂದು ಏನನ್ನು ಕೊಡುವೆಯೋ ಅದು ನನಗೆ ಅಮೃತರಸಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗುವುದು. ಋತುಋತುವಿನ ಹೂಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ತಾಯಿಯನ್ನಾಗಲಿ ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಮನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ನೆನೆಯೆನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಮೇಲೆ ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ದೆಸೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಶೋಕವಾಗದು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೊರೆಯಾಗೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವತಃ ತಂದು’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇಮದ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ — ಆಹಾರದ ಗುಣವಿರುವುದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಕೊಡುವವನಲ್ಲಿ. ತವರುಮನೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದು ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ತವರುಮನೆಯನ್ನು ನೆನೆಯದವಳು ಕಾಡನ್ನೂ ಪತಿಯ ಮನೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಾನು ಹೊರೆಯಾಗೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿನಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಸುಖವನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನು ಭಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ‘ನೀನು ಸುಕುಮಾರಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಾಳುವೆ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಧಾನ ಆಕ್ಷೇಪವು ಮೂಲದಿಂದಲೇ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

‘ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವುದೇ ಸ್ವರ್ಗ; ನೀನಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನರಕ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು, ರಾಮ, ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗು. ಹೀಗೆ ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯದಿದ್ದರೆ, ಇಂದೇ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು — ಶತ್ರುಗಳ ವಶಕ್ಕಂತೂ ಹೋಗೆನು. ಆಮೇಲೆಯೂ ದುಃಖದಿಂದ ನನಗೆ ಬದುಕೇ ಇಲ್ಲ; ನಾಥ, ನಿನ್ನಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ ಆಗಲೇ ಸಾವು ಮೇಲು. ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸಹಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇನ್ನು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಹತ್ತು, ಮೂರು ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಲಿ?’ ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ‘ಹತ್ತು, ಮೂರು ಮತ್ತು ಒಂದು’ ಎಂದು ಎಣಿಸುವುದು ಕವಿಸಂಕೇತ — ಆ ಅವಧಿಯನ್ನು ಎಣಿಸಲೂ ಅವಳಿಗೆ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅದು ಅವಳಿಗೆ ಅಷ್ಟು ದೀರ್ಘ. ‘ಶತ್ರುಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ರಾಮನು ಹೋದಮೇಲೆ ಅವಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧೀನಳಾಗಬೇಕಾದೀತು, ಅದು ಸಾವಿಗಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದುದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಮತ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಕ್ಷವು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರೇಮ, ಧರ್ಮ, ಪ್ರಮಾಣ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಭಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಹೀಗೆ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಅವಳು ಬಹಳ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ದಣಿದು, ಪತಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಳು. ವಿಷಲಿಪ್ತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ರಾಮನ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು, ಅರಣಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವಂತೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದಳು. ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುರಿಯುವಂತೆ ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸ್ಫಟಿಕದಂತಹ ನೀರು ಹರಿಯಿತು. ಬಿಳಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮುಖವು, ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಕಮಲದಂತೆ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬಾಡಿಹೋಯಿತು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ದೇಹದ ಭಾಷೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಉಪಮೆಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗುತ್ತವೆ — ಹೆಣ್ಣಾನೆ, ಅರಣಿ, ಕಮಲ, ಜಲಜ. ಮೊದಲ ಉಪಮೆ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಬಹುಕಾಲ ತಡೆಹಿಡಿದ ಆವೇಗದ ಸ್ಫೋಟವನ್ನು, ಮೂರನೆಯದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಸೌಕುಮಾರ್ಯದ ಬಾಡುವಿಕೆಯನ್ನು. ‘ದಿಗ್ಧೈಃ’ ಎಂದು ವಿಷಲಿಪ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಮಾತುಗಳು ಹಿತಕಾಮನೆಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಗೆ ವಿಷದಂತಾದವು.

ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವಳಂತಿದ್ದ ದುಃಖಿತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ರಾಮನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ವಿಶ್ವಾಸ ತುಂಬುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಅಯ್ಯೋ, ನಿನಗೆ ದುಃಖವಾಗುವುದಾದರೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು. ಸ್ವಯಂಭುವಿಗಿರುವಂತೆ ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಶುಭಾನನೆ, ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ನಾನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಾಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಮೈಥಿಲಿ, ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳಾದುದರಿಂದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯಲಾಗದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ತೊರೆಯಲಾರೆ. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಹಿಂದೆ ಸಜ್ಜನರು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸುವರ್ಚಲೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ನಾನು ಇಂದು ಅನುಸರಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾರಣವನ್ನೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ’ ಎಂದು. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಸಹನಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇತ್ತು; ಅದು ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗೆ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧೀರನಾದ ಪುರುಷನು ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತೊರೆಯದಂತೆ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಜನಕನಂದಿನಿ, ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಸತ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ನನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ. ಸುಂದರಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಗೆ ವಶನಾಗಿರುವುದೇ ಧರ್ಮ; ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನಾನು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ತಾಯಿ, ತಂದೆ ಮತ್ತು ಗುರುವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ, ನಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ದೈವವನ್ನು ಯಾವ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ಶುಭಕಟಾಕ್ಷೆಯೇ, ಈ ಮೂವರು ಎಲ್ಲಿರುವರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿವೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಪವಿತ್ರವಾದುದು ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ — ಅದರಿಂದಲೇ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ವನಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನಾಗಲಿ ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಅವನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಗಳೇ ಪೂಜ್ಯರು, ಕಾಣದ ದೈವವಾದರೋ ಅವರ ಅಧೀನ — ಇದು ಅವನ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ‘ಸತ್ಯೋಪಬೃಂಹಿತ’ (ಸತ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪಾಲನೆ ಪರಾಧೀನತೆಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯೇ.

‘ಸೀತೆ, ಸತ್ಯವಾಗಲಿ, ದಾನಮಾನಗಳಾಗಲಿ, ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಾಗಲಿ ತಂದೆಯ ಸೇವೆಯಷ್ಟು ಬಲದಾಯಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಲ್ಲ. ಗುರುಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ, ಪುತ್ರರು, ಸುಖಗಳು — ಯಾವುದೂ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ. ತಂದೆತಾಯಿಯರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ದೇವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೋಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಆ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ನೈತಿಕ ಕೇಂದ್ರ — ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ವನವಾಸವು ಇದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞ ದಾನಾದಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪಿತೃಶುಶ್ರೂಷೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಸ್ವರ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯನ್ನೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಳು ಅವನ ವನಗಮನವನ್ನು ದೌರ್ಭಾಗ್ಯವೆಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಾಧನೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅನಂತರವೇ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಸೀತೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗಿದ್ದ ವಿರೋಧಬುದ್ಧಿ ಶಿಥಿಲವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ವಾಸಿಸುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆ. ದೋಷರಹಿತ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಮದಿರೇಕ್ಷಣೆಯೇ, ಅಂಥ ನೀನು ವನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿಯೋಜಿತಳಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭೀರುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸು, ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗು. ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ, ನೀನು ಕೈಗೊಂಡ ನಿರ್ಧಾರವು ನನಗೂ ನನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೂ ಸರ್ವಥಾ ತಕ್ಕುದು, ಅತಿಶೋಭನವಾದುದು. ಶುಭಶ್ರೋಣಿ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸು; ಈಗ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು.’ ‘ಈಗ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ‘ನಿನಗೆ ದುಃಖವಾಗುವುದಾದರೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಪರಿಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಶಿಥಿಲವಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಡಿಲವಾಯಿತು; ಪ್ರೇಮದ ಬಲ ಅಷ್ಟು. ‘ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗು’ ಎಂಬ ಮಾತು ದಾಂಪತ್ಯದ ಪರಮಲಕ್ಷಣ — ಪತ್ನಿ ಕೇವಲ ಸುಖದ ಸಹಚರಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಸಹಚರಿಯೂ ಹೌದು.

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ, ಭಿಕ್ಷುಕರಿಗೆ ಭೋಜನವನ್ನೂ, ಬಯಸಿ ಬಂದವರಿಗೂ ಕೊಡು; ತ್ವರೆಮಾಡು, ತಡಮಾಡಬೇಡ. ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ರಮಣೀಯವಾದ ಆಟದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳು — ಅವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ನಂತರ ನಮ್ಮ ಸೇವಕವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕೊಡು.’ ಪತಿ ತನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆಗೆ ಒಪ್ಪಿದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ದೇವಿ ಕೂಡಲೇ ದಾನಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದಳು. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ತುಂಬುಮನಸ್ಸಿನ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಮನಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಆ ನಾರಿ ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಿಗೆ ಧನವನ್ನೂ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ದಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ವನಗಮನದ ಮೊದಲ ಕರ್ಮ ತ್ಯಾಗವೇ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ರಾಮನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುದನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಸೇವಕರಿಗೂ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷವೂ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ವಿಷ ಕುಡಿಯುವೆನೆಂದು ಹೇಳಿದವಳು ಈಗ ದಾನಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ; ಇದೇ ಪ್ರೇಮದ ಸ್ವಭಾವ.

രാമൻ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ടും ജനകാത്മജയായ മൈഥിലി വനവാസത്തെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി വീണ്ടും ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നയായ അവർ വിശാലവക്ഷസ്സായ രാഘവനെ പ്രണയത്താലും അഭിമാനത്താലും ആക്ഷേപിച്ചു. ഇവിടെ ‘പരിചിക്ഷേപ’ (ആക്ഷേപിച്ചു) എന്ന പദം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — സീത ഇപ്പോൾ യാചന ഉപേക്ഷിച്ച് ഉപാലംഭം സ്വീകരിക്കുന്നു. എങ്കിലും കവി അവരുടെ കോപത്തിന്റെ രണ്ട് മൂലങ്ങളും വ്യക്തമായി നിർദേശിക്കുന്നു — പ്രണയവും അഭിമാനവും; ദ്വേഷമല്ല, അവിനയവുമല്ല. ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രേമം അധികമാണോ, അവർക്കാണ് മാനഭംഗം തീവ്രമാകുന്നത്. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ ഉപാലംഭംതന്നെയാണ് രാമന്റെ നിശ്ചയത്തെ മാറ്റുന്നത്; കഴിഞ്ഞ രണ്ട് സർഗങ്ങളിലെ അനേകം യുക്തികളാൽ സാധിക്കാത്തത് മർമസ്പർശിയായ ഒറ്റ വാക്കിനാൽ സാധിക്കും. കഴിഞ്ഞ രണ്ട് സർഗങ്ങളിൽ സീത വിനയത്തോടെ യാചിച്ചു, രാമൻ യുക്തികളാൽ നിരാകരിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവർ രീതിതന്നെ മാറ്റുന്നു. ‘വനവാസനിമിത്താർഥം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവരുടെ വാക്കുകളെല്ലാം ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

‘രാമാ, മിഥിലാധിപനായ എന്റെ അച്ഛൻ വൈദേഹൻ അങ്ങയെ മരുമകനായി ലഭിച്ചപ്പോൾ പുരുഷരൂപമുള്ള ഒരു സ്ത്രീയെയാണ് ലഭിച്ചതെന്ന് കരുതിയോ? ‘സൂര്യൻ തപിക്കാത്തതുപോലെ രാമനിൽ പരമതേജസ്സില്ല’ എന്ന് ഈ ബാലിശലോകം അജ്ഞതകൊണ്ട് അസത്യം പറയുമെങ്കിൽ അത് എനിക്ക് എത്ര ദുഃഖകരമായിരിക്കും! എന്ത് ചെയ്തിട്ടാണ് അങ്ങ് വിഷണ്ണനായിരിക്കുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ എവിടെനിന്നാണ് അങ്ങേക്ക് ഭയം, അനന്യപരായണയായ എന്നെ പൂർണമായും ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’ ഈ ഉപാലംഭം രാമന്റെ ക്ഷാത്രമായ അഭിമാനത്തെത്തന്നെ സ്പർശിക്കുന്നു. സീത തന്റെ ദുഃഖം പറയുന്നില്ല, ലോകാപവാദഭയം കാണിക്കുകയാണ് — ഭാര്യയെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിവില്ലാത്തവനെന്ന് ലോകം കരുതിയാൽ രാമന്റെ കീർത്തിതന്നെ കുറയും. രാമന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ചുതന്നെയാണ് ഈ യുക്തി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘സ്ത്രിയം പുരുഷവിഗ്രഹം’ (പുരുഷരൂപമുള്ള സ്ത്രീ) എന്ന വാക്കാകട്ടെ ഏറ്റവും കഠിനമാണ് — ജനകന് ലഭിച്ച മരുമകൻ ശരീരംകൊണ്ട് പുരുഷനും കർമംകൊണ്ട് സ്ത്രീയുമാണെന്ന്. കൂടാതെ ‘തപതീവ ദിവാകരേ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവർ കാണിക്കുന്നു — സൂര്യന്റെ താപം സ്വഭാവസിദ്ധമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമന്റെ തേജസ്സും; അതിനെ നിഷേധിക്കുന്നത് ലോകത്തിന്റെ അജ്ഞത മാത്രം.

‘ദ്യുമത്സേനന്റെ പുത്രനായ വീരനായ സത്യവാനെ അനുഗമിച്ച സാവിത്രിയെപ്പോലെ അങ്ങയുടെ വശവർത്തിനിയായി എന്നെ അറിയുക. അനഘാ, അങ്ങല്ലാതെ മറ്റൊരാളെ മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ഞാൻ കാണുകയില്ല; കുലത്തിന് കളങ്കം വരുത്തുന്ന മറ്റേതെങ്കിലും സ്ത്രീ അന്യനെ കാണുന്നതുപോലെ ഞാനില്ല. രാമാ, കൗമാരം മുതൽ ഏറെക്കാലം അങ്ങയോടൊപ്പം വസിച്ച പതിവ്രതയായ ഭാര്യയെ ഒരു നടനെപ്പോലെ അങ്ങ് സ്വയം അന്യർക്ക് നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ? അനഘാ, ആരോട് ഹിതകരമായി പെരുമാറണമെന്ന് അങ്ങ് പറയുന്നുവോ, ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ അങ്ങ് തടയപ്പെടുന്നത്, അവന് അങ്ങുതന്നെ വശ്യനും വിധേയനുമായിക്കൊള്ളുക.’ നടനോടുള്ള ഉപമ ഇവിടെ അതീവ തീക്ഷ്ണമാണ് — ഒരു നടൻ സ്ത്രീയുടെ ഉപജീവനത്താൽ ജീവിക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങ് എന്നെ അന്യരുടെ കയ്യിൽ ഏല്പിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. അവസാനവാക്യമാകട്ടെ ഭരതനെ ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ള വ്യംഗ്യമാണ് — ‘അങ്ങ് അവന് വശ്യനായിക്കൊള്ളുക, ഞാനില്ല’ എന്ന്. സാവിത്രിയോടുള്ള ഉപമയും നന്നായി ചിന്തിച്ചതാണ് — സാവിത്രി ഭർത്താവിനെ മരണത്തിലേക്കുപോലും അനുഗമിച്ചു; അതിനാൽ അതിനോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ വനഗമനം നിസ്സാരമാണ്. ‘കൗമാരീം ചിരമധ്യുഷിതാം’ (കൗമാരം മുതൽ ഏറെക്കാലം ഒപ്പം വസിച്ചവൾ) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അവർ ദാമ്പത്യത്തിന്റെ ദീർഘകാലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബാല്യംമുതൽ അങ്ങയോടൊപ്പം വസിച്ചവളെ ഇപ്പോൾ അങ്ങേക്ക് എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാനാകും?

‘എന്നെ കൂട്ടാതെ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടാൻ അങ്ങേക്ക് അർഹതയില്ല. തപസ്സോ വനമോ സ്വർഗമോ — എന്തായാലും അത് അങ്ങയോടൊപ്പമേ എനിക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളൂ. അങ്ങയുടെ പിന്നാലെ നടക്കുമ്പോൾ വഴിയിൽ എനിക്ക് ഒരു ക്ഷീണവുമുണ്ടാകില്ല, മറിച്ച് വിഹാരശയനങ്ങളിലെന്നപോലെ സുഖമായിരിക്കും. വഴിയിലെ ദർഭകളും കാശപ്പുല്ലുകളും ശരപ്പുല്ലുകളും ഈറ്റകളും മുള്ളുമരങ്ങളും അങ്ങയോടൊപ്പമാകുമ്പോൾ എനിക്ക് പഞ്ഞിയുടെയും മാൻതോലിന്റെയും സ്പർശംപോലെയാകും. പ്രിയനേ, കൊടുങ്കാറ്റിൽ ഉയരുന്ന പൊടി എന്നെ മൂടുമ്പോൾ അതിനെ ഞാൻ വിലയേറിയ ചന്ദനമായി കരുതും. വനത്തിനുള്ളിൽ വനചാരിണിയായി പുൽത്തകിടികളിൽ കിടക്കുമ്പോൾ, കമ്പിളിവിരിപ്പുള്ള കട്ടിലുകളിൽപ്പോലും അതിനെക്കാൾ സുഖമുണ്ടാകുമോ?’ ഇങ്ങനെ രാമൻ എണ്ണിയ ഓരോ ക്ലേശത്തെയും അവർ പ്രേമരസത്താൽ സുഖമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം സർഗത്തിൽ രാമൻ മുള്ളുകളായി വർണിച്ചതിനെ അവർ പഞ്ഞിയും മാൻതോലുംപോലെ കരുതുന്നു; അദ്ദേഹം പൊടിയും വരൾച്ചയുമായി പറഞ്ഞതിനെ ചന്ദനംപോലെയും. ഈ പ്രതിവചനരീതി കാവ്യത്തിലെ ‘പ്രതിവസ്തൂപമ’പോലെ തോന്നുന്നു — ഓരോ പദത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വർണനയെ പിന്തുടർന്ന് വിപരീതമായ നിഗമനം.

‘ഇലയോ കിഴങ്ങോ പഴമോ — കുറച്ചോ ഏറെയോ — എന്തായാലും അങ്ങ് സ്വയം കൊണ്ടുവന്ന് തരുന്നത് എനിക്ക് അമൃതരസംപോലെയായിരിക്കും. ഋതുക്കളിലെ പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ ഞാൻ അമ്മയെയോ അച്ഛനെയോ വീടിനെയോ ഓർക്കുകയില്ല. അവിടെ ചെന്നാൽ അങ്ങേക്ക് അപ്രിയമായതൊന്നും കാണേണ്ടിവരില്ല; എന്റെ കാരണത്താൽ അങ്ങേക്ക് ശോകമുണ്ടാവുകയില്ല, ഞാൻ ഒരു ഭാരമാവുകയുമില്ല.’ ഇവിടെ ‘സ്വയമാഹൃത്യ’ (സ്വയം കൊണ്ടുവന്ന്) എന്ന പദത്തിൽ സീതയുടെ പ്രേമത്തിന്റെ സാരം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഭക്ഷണത്തിന്റെ ഗുണം വസ്തുവിലല്ല, ദാതാവിലാണ്. പിതൃഗൃഹം മറക്കുന്നത് അവരുടെ സമ്പൂർണസമർപ്പണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പിതൃഗൃഹം ഓർക്കാത്തവൾ വനത്തെപ്പോലും ഭർത്താവിന്റെ ഗൃഹമായി കരുതുന്നു. ‘ഞാൻ ഭാരമാവുകയില്ല’ എന്ന വാക്കിലാകട്ടെ അവരുടെ വിനയം പ്രകാശിക്കുന്നു — അവർ സുഖം മാത്രം യാചിക്കുകയല്ല, ഭാരമാവുകയില്ലെന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുകകൂടി ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ പ്രധാന ആക്ഷേപം — ‘നീ സുകുമാരിയാണ്, വനത്തിൽ എങ്ങനെ കഴിയും’ എന്നത് — വേരോടെ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു.

‘അങ്ങയോടൊപ്പമുള്ളതെന്തോ അത് സ്വർഗം; അങ്ങയില്ലാത്തതെന്തോ അത് നരകം. രാമാ, ഇതറിഞ്ഞുകൊണ്ട് പരമമായ പ്രീതിയോടെ എന്നോടൊപ്പം പോകുക. ഇങ്ങനെ വ്യഗ്രതയില്ലാതെ നിൽക്കുന്ന എന്നെ അങ്ങ് വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ വിഷം കുടിക്കും — ശത്രുക്കളുടെ വശത്ത് ഞാൻ പോവുകയില്ല. പിന്നീടും ദുഃഖംകൊണ്ട് എനിക്ക് ജീവിതമില്ല; നാഥാ, അങ്ങ് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അപ്പോൾത്തന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ഉത്തമം. ഈ ശോകം ഒരു മുഹൂർത്തനേരംപോലും സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; പിന്നെ ദുഃഖിതയായി പത്തും മൂന്നും ഒന്നും വർഷങ്ങൾ എങ്ങനെ?’ ‘പതിനാല് വർഷം’ എന്ന് നേരിട്ട് പറയാതെ ‘പത്തും മൂന്നും ഒന്നും’ എന്ന എണ്ണൽ കവിയുടെ സൂചനയാണ് — ആ കാലയളവ് എണ്ണാൻപോലും അവർക്ക് കഴിയുന്നില്ല, അത്ര ദീർഘമാണ് അത് അവർക്ക്. ‘ശത്രുക്കളുടെ വശത്ത് ഞാൻ പോവുകയില്ല’ എന്ന വാക്കും സൂചകമാണ് — രാമൻ പോയാൽ അയോധ്യയിൽ അവർ കൈകേയിയുടെ അധീനയാകും; അത് മരണത്തെക്കാൾ ഭാരമുള്ളതാണെന്നാണ് അവരുടെ അഭിപ്രായം. ഇങ്ങനെ ആദ്യത്തെ ഇരുപത്തിയൊന്ന് ശ്ലോകങ്ങളിൽ സീതയുടെ പക്ഷം പൂർണമാകുന്നു — പ്രേമം, ധർമം, പ്രമാണം, അഭിമാനം, ഭയം എന്നിവ ക്രമത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

ഇങ്ങനെ ശോകത്താൽ തപിച്ച അവർ ഏറെ കരുണമായി വിലപിച്ച്, തളർന്ന്, ഭർത്താവിനെ മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. വിഷം പുരട്ടിയ അമ്പുകളേറ്റ പിടിയാനയെപ്പോലെ രാമന്റെ അനേകം വാക്കുകളാൽ മുറിവേറ്റ അവർ, അരണി അഗ്നിയെ എന്നപോലെ, ഏറെനേരം അടക്കിവച്ചിരുന്ന കണ്ണീർ പുറത്തുവിട്ടു. താമരപ്പൂക്കളിൽനിന്ന് വെള്ളമെന്നപോലെ, സന്താപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞ ജലം അവരുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ഒഴുകി. വെളുത്ത് നിർമലമായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള ആ മുഖം വെള്ളത്തിൽനിന്ന് പറിച്ചെടുത്ത താമരപോലെ കണ്ണീരാൽ വാടിപ്പോയി. ഈ നാല് ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാക്കുകൾ നിലയ്ക്കുന്നു, ശരീരത്തിന്റെ ഭാഷ മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു; ഉപമകൾ ക്രമേണ മൃദുവാകുന്നു — പിടിയാന, അരണി, താമര, ജലത്തിൽനിന്നെടുത്ത താമര. ആദ്യത്തെ ഉപമ ഹിംസയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രണ്ടാമത്തേത് ഏറെനേരം അടക്കിവച്ച ആവേശത്തിന്റെ സ്ഫോടനത്തെ, മൂന്നാമത്തേതും നാലാമത്തേതും സൗകുമാര്യത്തിന്റെ വാട്ടത്തെ. ‘ദിഗ്ധൈഃ’ (വിഷം പുരട്ടിയ) എന്ന് വിഷലിപ്തമായ അമ്പുകളെ നിർദേശിക്കുന്നതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഹിതകാമനയോടെ പറഞ്ഞതാണെങ്കിലും രാമന്റെ വാക്കുകൾ സീതയ്ക്ക് വിഷംപോലെയായി.

ബോധം കെട്ടവളെപ്പോലെ ദുഃഖിതയായ അവരെ ഇരുകൈകളാലും ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാമൻ വിശ്വാസം പകർന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, കഷ്ടം! നിന്റെ ദുഃഖത്താൽ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല. സ്വയംഭുവിനെപ്പോലെ എനിക്ക് എവിടെനിന്നും ഒരു ഭയവുമില്ല. ശുഭാനനേ, നിന്റെ അഭിപ്രായം മുഴുവൻ അറിയാതെയാണ്, രക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനായിട്ടും, നിന്റെ വനവാസം എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ലാതിരുന്നത്. മൈഥിലീ, എന്നോടൊപ്പം വനവാസത്തിനായിത്തന്നെ നീ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവളായതിനാൽ, ആത്മവാനായ ഒരുവന് കീർത്തിയെന്നപോലെ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ തുടകളുള്ളവളേ, പണ്ട് സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിച്ച ധർമം — സുവർചല സൂര്യനെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ — ഇന്ന് ഞാൻ അനുവർത്തിക്കും.’ ഇവിടെത്തന്നെയാണ് രാമന്റെ നിശ്ചയം മാറുന്നത്; കാരണം അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘നിന്റെ അഭിപ്രായം അറിയാതെ’ എന്ന്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ സംശയമുണ്ടായിരുന്നില്ല, അവരുടെ സഹനശേഷിയിലായിരുന്നു; അത് ഇപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷമായിരിക്കുന്നു. ‘ആത്മവാന് കീർത്തിയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ സീതയെ രാമന്റെ കീർത്തിക്ക് തുല്യയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ധീരനായ പുരുഷൻ യശസ്സ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ അദ്ദേഹം അവരെ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.

‘ജനകനന്ദിനീ, ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകാതിരിക്കാനാവില്ല; സത്യത്താൽ ദൃഢീകരിക്കപ്പെട്ട അച്ഛന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് എന്നെ അവിടേക്ക് നയിക്കുന്നത്. സുശ്രോണീ, അച്ഛനും അമ്മയ്ക്കും വശംവദനായിരിക്കുക എന്നതുതന്നെയാണ് ധർമം; അവരുടെ ആജ്ഞ ലംഘിച്ച് ജീവിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല. സ്വാധീനരായ (സമീപസ്ഥരായ) അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ഗുരുവിനെയും മറികടന്ന് അസ്വാധീനമായ ദൈവത്തെ ഏതുവിധത്തിൽ ആരാധിക്കാനാകും? ശുഭാപാംഗേ, ഈ മൂന്നും എവിടെയുണ്ടോ അവിടെയാണ് മൂന്നുലോകങ്ങളും; ഭൂമിയിൽ അതിനോട് തുല്യമായ പവിത്രമായ മറ്റൊന്നുമില്ല — അതിലൂടെയാണ് ഇതെല്ലാം ആരാധിക്കപ്പെടുന്നത്.’ ഇവിടെ രാമൻ തന്റെ വനഗമനത്തിന്റെ കാരണം സാമാന്യധർമത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം കൈകേയിയുടെ വരത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, അച്ഛനെയും. പ്രത്യക്ഷദേവതകളാണ് പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടത്, അദൃഷ്ടമായ ദൈവം അവർക്ക് അധീനമാണ് — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം. ‘സത്യോപബൃംഹിതം’ (സത്യത്താൽ ദൃഢീകരിക്കപ്പെട്ട) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ വാക്കിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു — അത് കേവലം ആജ്ഞയല്ല, സത്യത്താൽ പുഷ്ടമായ പ്രതിജ്ഞയാണ്. അതിനാൽ അതിന്റെ പാലനം പാരതന്ത്ര്യമല്ല, ധർമരക്ഷണംതന്നെയാണ്.

‘സീതേ, സത്യമോ ദാനമാനങ്ങളോ മതിയായ ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങളോ അച്ഛനെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ ബലം നൽകുന്നവയായി കരുതപ്പെടുന്നില്ല. ഗുരുജനങ്ങളെ അനുസരിച്ച് പെരുമാറുന്നതിലൂടെ സ്വർഗം, ധനം, ധാന്യം, വിദ്യ, പുത്രന്മാർ, സുഖങ്ങൾ — ഒന്നും ദുർലഭമല്ല. മാതാപിതാക്കളിൽ പരായണരായ മഹാത്മാക്കൾ ദേവലോകങ്ങളും ഗന്ധർവലോകങ്ങളും ഗോലോകങ്ങളും ബ്രഹ്മലോകങ്ങളും മറ്റ് ലോകങ്ങളും പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ സത്യധർമപഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ആ അച്ഛൻ എന്നെ എങ്ങനെ ശാസിക്കുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ പെരുമാറാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതാണല്ലോ സനാതനധർമം.’ ഈ നാല് ശ്ലോകങ്ങളാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ നൈതികകേന്ദ്രം — രാമന്റെ സമഗ്രമായ വനവാസം ഈ സിദ്ധാന്തത്തിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. യജ്ഞദാനാദികളെക്കാൾപോലും പിതൃശുശ്രൂഷ ശ്രേയസ്കരമാണ് എന്ന വാക്ക് കാവ്യത്തിന്റെ മൂലസ്വരമാണ്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സീതയെ ഉപദേശിക്കുമ്പോഴും രാമൻ യഥാർഥത്തിൽ തന്റെതന്നെ ആചരണത്തെ സമർഥിക്കുകയാണ്; അങ്ങനെ അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനഗമനത്തെ ദൗർഭാഗ്യമായല്ല, ധർമസാധനമായി കരുതാൻ. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ആദ്യം അവരെ ധർമംകൊണ്ട് സമ്മതയാക്കി, പിന്നീട് മാത്രം അനുമതി നൽകുന്നു.

‘സീതേ, നിന്നെ ദണ്ഡകവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നതിനെക്കുറിച്ച് എനിക്കുണ്ടായിരുന്ന വിചാരം (നിന്നെ കൊണ്ടുപോകേണ്ടെന്ന തീരുമാനം) തളർന്നുപോയി; കാരണം ‘ഞാൻ വസിക്കും’ എന്ന് പറഞ്ഞ് എന്നെ അനുഗമിക്കാൻ നീ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. അനവദ്യാംഗീ, മദിരേക്ഷണേ, ആ നീ വനത്തിനായി വിധിക്കപ്പെട്ടവൾതന്നെ; അതിനാൽ ഭീരു, എന്നെ അനുഗമിക്കുക, സഹധർമചാരിണിയാകുക. കാന്തേ സീതേ, നീ കൈക്കൊണ്ട നിശ്ചയം എനിക്കും എന്റെ കുലത്തിനും എല്ലാവിധത്തിലും യോജിച്ചതും അതീവ ശോഭനവുമാണ്. ശുഭശ്രോണീ, വനവാസത്തിന് യോജിച്ച ഒരുക്കങ്ങൾ ആരംഭിക്കുക; ഇപ്പോൾ നീയില്ലാതെ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല.’ ‘നേദാനീം ത്വദൃതേ സ്വർഗോഽപി മമ രോചതേ’ (ഇപ്പോൾ നീയില്ലാതെ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ മുൻപ് പറഞ്ഞ ‘നിന്റെ ദുഃഖത്താൽ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്യത്തെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സർഗം ഒരു വൃത്തംപോലെ പൂർണമാകുന്നു. ‘മമ സന്നാ മതിഃ’ (എന്റെ വിചാരം തളർന്നു) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ നിശ്ചയം പരാജയപ്പെട്ടതല്ല, സ്വയംതന്നെ അയഞ്ഞതാണ്; അത്രയാണ് പ്രേമത്തിന്റെ ബലം. ‘സഹധർമചാരിണിയാകുക’ എന്ന വാക്ക് ദാമ്പത്യത്തിന്റെ പരമലക്ഷണമാണ് — ഭാര്യ സുഖത്തിൽ മാത്രമല്ല, ധർമത്തിലും സഹചാരിണിയാണ്.

‘ബ്രാഹ്മണർക്ക് രത്നങ്ങളും ഭിക്ഷുക്കൾക്ക് ഭക്ഷണവും ആശിച്ചുവരുന്നവർക്കും നൽകുക; വേഗമാകട്ടെ, താമസിക്കരുത്. വിലയേറിയ ആഭരണങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠവസ്ത്രങ്ങളും രമണീയമായ കളിക്കോപ്പുകളും ശയ്യകളും വാഹനങ്ങളും എന്റെ മറ്റ് വസ്തുക്കളും — അവ ബ്രാഹ്മണർക്കുശേഷം നമ്മുടെ ഭൃത്യവർഗത്തിന് നൽകുക.’ ഭർത്താവിന് തന്റെ ഗമനം അനുകൂലമായെന്നറിഞ്ഞ് സന്തുഷ്ടയായ ദേവി ഉടൻതന്നെ ദാനം ചെയ്യാൻ ആരംഭിച്ചു. പിന്നെ പ്രഹൃഷ്ടയും നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവളും യശസ്വിനിയും മനസ്വിനിയുമായ ആ സ്ത്രീ ഭർത്താവിന്റെ വാക്ക് കണക്കിലെടുത്ത് ധർമം പാലിക്കുന്നവർക്ക് ധനവും രത്നങ്ങളും ദാനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ സർഗം ദാനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു — വനഗമനത്തിന്റെ ആദ്യകർമം ത്യാഗമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച രാമന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ശേഷിച്ചതും ബ്രാഹ്മണർക്കും ഭൃത്യന്മാർക്കും വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ പ്രഹർഷവും ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ഒരു നിമിഷം മുൻപ് വിഷം കുടിക്കുമെന്ന് പറഞ്ഞവൾ ഇപ്പോൾ ദാനകർമത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് പ്രേമത്തിന്റെ സ്വഭാവം.

Though Rāma kept trying to comfort her, Maithilī, Janaka's daughter, spoke to her husband again about going to the forest. In her extreme distress she reproached the broad-chested Rāghava, out of love and out of wounded pride. The word "reproached" is worth noticing: Sītā now gave up pleading and turned to rebuke. Yet the poet clearly names the two roots of her anger, love and pride, not hatred or disrespect; the more love there is in a heart, the sharper the hurt when its pride is wounded. From the very beginning of the sarga the poet hints that this reproach will change Rāma's mind: what all his reasons could not settle, one word that touched him to the quick would. In the two previous sargas Sītā had pleaded humbly and Rāma had refused her with arguments; now she changed her way, though everything she said was still bound to a single purpose, going to the forest.

"Rāma," she said, "what did my father, the lord of Videha and king of Mithilā, think he was getting when he took you as his son-in-law, a woman in the shape of a man? If ignorant people falsely say that there is no great fire in Rāma, as though the sun gave no heat, how painful that will be for me! What has happened to make you so downcast? What are you afraid of, that you want to abandon me, who have no refuge but you?" This reproach touches Rāma's pride as a warrior. Sītā does not speak of her own sorrow; she points instead to the fear of public scorn: if people thought he could not protect his wife, Rāma's good name would suffer. It was an argument chosen to suit his character. "A woman in the shape of a man" is the harshest thing she says: Janaka had got a son-in-law who was a man in body but a woman in deed. And with the image of the burning sun she shows that Rāma's power was as natural as the sun's heat, so that to deny it would be mere ignorance.

"Know that I am as wholly yours as Sāvitrī was devoted to the hero Satyavat, son of Dyumatsena. I will never look at another man even in thought, blameless one, as some other woman who disgraces her family might. Would you, Rāma, like an actor who lives off his wife, hand over to others the faithful wife you married as a girl and have lived with so long? Be obedient and submissive yourself, blameless one, to the man whose good you speak of and for whose sake you are being kept from the throne." The image of the actor is very sharp: as such a man lives by the woman he trades, so you are putting me into other men's hands. Her last words are aimed at Bharata: you may submit to him; I will not. The comparison with Sāvitrī is well chosen, for Sāvitrī followed her husband even into death, and beside that, going to the forest is a small thing. And "married as a girl and lived with so long" recalls the long years of their marriage: how can you now leave the woman who has lived with you since she was a child?

"You must not set out for the forest without me. Austerity, or the forest, or heaven, whatever it may be, I want it only with you. Walking behind you I will feel no weariness on the road; it will be as pleasant as strolling in a garden or lying on a bed. The kuśa and kāśa grass, the reeds and rushes and thorny trees along the way will feel, with you, as soft as cotton or deerskin. The dust the high winds throw over me, my love, I will take for the finest sandal paste. When I lie on the grass deep in the forest, what couch spread with rugs could be more pleasant?" So, with the sweetness of love, she turned each hardship Rāma had named into a joy. What he had described in the twenty-eighth sarga as thorns she took for soft deerskin; the dust he had spoken of she took for sandal paste. Her answer follows his description point by point and draws the opposite conclusion each time.

"A leaf, a root or a fruit, little or much, whatever you bring me with your own hands will taste to me like the nectar of immortality. Living on the flowers and fruits of each season, I will not think of my mother, my father or my home. You will see nothing there to displease you; you will not grieve on my account, and I will not be hard to keep." In "with your own hands" lies the heart of her love: the worth of food lies not in the food but in the giver. Forgetting her father's house shows how completely she had given herself: a woman who does not miss her father's house will count even the forest as her husband's home. "I will not be hard to keep" shows her humility: she not only asks for happiness but assures him she will be no burden. With this Rāma's chief objection, that she was too delicate to live in the forest, is removed at the root.

"Where you are is heaven, where you are not is hell. Knowing this, Rāma, take the greatest joy in it and go with me. But if you will not take me to the forest, calm and resolved as I am, I will drink poison today rather than fall into the power of my enemies. Even later I could not live for grief; if you abandon me, my lord, it is better to die at once. I cannot bear this sorrow even for a moment; how much less for ten years and three and one, in misery?" Not saying "fourteen years" outright but "ten and three and one" is the poet's hint that she could hardly bring herself to count a span that seemed so long. "Rather than fall into the power of my enemies" is telling too: with Rāma gone she would be at Kaikeyī's mercy in Ayodhyā, and that, in her eyes, was worse than death. So in these twenty-one verses Sītā's case is complete, love, dharma, authority, pride and fear set out one after another.

Burning with grief, she lamented long and piteously; exhausted, she clung tightly to her husband and cried aloud. Wounded by his many words as a she-elephant is wounded by poisoned arrows, she let go the tears she had held back so long, as a fire-stick lets go its fire. From her eyes the tears of her anguish, clear as crystal, streamed down like water from a pair of lotuses. Her long-eyed face, bright as the spotless moon, withered with weeping like a lotus lifted from the water. In these four verses speech falls silent and only the language of the body remains, and the images grow gentler one by one: the elephant, the fire-stick, the lotuses, the lotus out of water. The first speaks of violence, the second of passion long held in bursting out, the third and fourth of a delicate beauty withering. By speaking of poisoned arrows the poet shows that Rāma's words, though spoken for her good, were like poison to Sītā.

Rāma took her in his arms as she lay there, stricken and almost senseless, and spoke to reassure her. "My lady, I would not want even heaven if it cost you sorrow. Like the Self-existent Creator, I have nothing whatever to fear. It was only because I did not know your whole mind, lovely one, that I did not want you to live in the forest, though I am quite able to protect you. Since you were made to share my life in the forest, Maithilī, I can no more give you up than a man of self-respect can give up his good name. The dharma that good people followed of old I will follow today, and you will follow me as Suvarcalā follows the Sun." Here Rāma's resolve changes, and he states the reason plainly: he had not known her mind. He never doubted his own power to protect her, only her ability to bear the hardship, and now that was proved before his eyes. By comparing her to his good name he sets Sītā on a level with his honour: as a steadfast man does not give up his fame, so he would not give her up.

"It is not, daughter of Janaka, that I could stay away from the forest; my father's word, made strong by his truth, is taking me there. This is dharma, lovely one: obedience to father and mother. Having broken their command, I could not bear to live. How can unseen destiny be worshipped by any rites if one passes over one's mother, father and teacher, who are right there before one? Where these three are, there are the three worlds; there is nothing on earth as purifying as they are, and it is through them that all this is worshipped." Here Rāma sets out the reason for his going as a matter of common dharma; he blames neither Kaikeyī's boon nor his father. His principle is that the gods one can see, parents and teacher, are to be worshipped, and unseen destiny depends on them. "Made strong by his truth" shows the force of his father's word: it was not a mere order but a promise sustained by truth, so obeying it was not subservience but the protection of dharma.

"Neither truth, nor giving, nor honours, nor sacrifices with rich fees to the priests, Sītā, have the power that service to a father is held to have. For one who follows the way of serving his elders, nothing is out of reach: heaven, wealth, grain, learning, sons and happiness. Great souls devoted to their mother and father win the worlds of the gods, of the gandharvas, of the cows and of Brahmā, and others besides. So I wish to act exactly as my father, who stands on the path of truth and dharma, instructs me; that is the eternal dharma." These four verses are the moral centre of the Ayodhyā Kāṇḍa, for the whole of Rāma's exile rests on this principle; that service to a father is greater even than sacrifice and giving is the keynote of the poem. Notice that while he teaches Sītā, Rāma is really justifying his own conduct, so that she would see his going not as misfortune but as a means of dharma. In this way he first brought her to agree with him in dharma, and only then gave his consent.

"Sītā, my intention not to take you to the Daṇḍaka forest has given way, since you are so firmly resolved to follow me, saying 'I will live there.' You are indeed destined for the forest, faultless one with your intoxicating eyes; follow me then, timid one, and be my partner in dharma. The resolve you have taken, my beloved Sītā, is worthy of me and of my family in every way, and wholly admirable. Begin the preparations for life in the forest, lovely one; now, without you, not even heaven would please me." With "without you not even heaven would please me" Rāma completes what he had said a moment before, "I would not want even heaven if it cost you sorrow", and so the sarga comes full circle. "My intention has given way" shows that his resolve was not defeated but loosened of its own accord, such is the power of love. And "be my partner in dharma" names the highest mark of marriage: a wife is not only a companion in happiness but a companion in dharma.

"Give jewels to the brahmins, food to the mendicants, and give to all who come asking; be quick, do not delay. My costly ornaments, fine clothes, whatever is beautiful, the things for pastimes, the beds, the carriages and everything else of mine, give them to our own servants after the brahmins." Knowing that her going now had her husband's approval, the lady was overjoyed and set about giving at once. Delighted, her heart full, the illustrious and spirited woman weighed her husband's words and began to give wealth and jewels to the upholders of dharma. So the sarga ends in giving, a sign that the first act of going to the forest is renunciation: whatever remained in the house of Rāma, who had already given up a kingdom, was handed to brahmins and servants. And Sītā's joy is worth pondering: a moment before she had spoken of drinking poison, and now she was busy giving gifts. Such is the nature of love.