रामस्य तत् दीर्घं वनदोषवर्णनं श्रुत्वा सीता दुःखिता जाता; तस्याः मुखे अश्रूणि प्रसक्तानि, मन्दस्वरेण च सा इदम् अब्रवीत् — ‘वने वस्तव्यतां प्रति ये दोषाः त्वया कीर्तिताः, तान् सर्वान् अहं तव स्नेहपुरस्कृता सती गुणान् एव मन्ये।’ एतत् एव सर्गस्य बीजम् — रामेण यत् भीतिजननार्थम् उक्तम्, तत् एव सीतायाः निश्चयं दृढतरं करोति। यतः दोषगुणविभागः वस्तुनिष्ठः न, अपि तु सम्बन्धनिष्ठः; प्रियेण सह भुज्यमानं दुःखम् अपि सुखायते। ‘मन्दम्’ इति पदेन कविः सूचयति — सा न कोपेन वदति, न उच्चैः; रुदती सती अपि सा विनयं न त्यजति। अयं सर्गः तस्याः प्रथमम् आनुपूर्व्येण उपस्थापितम् उत्तरम् — तत्र सा न आवेगेन, अपि तु युक्तिभिः प्रमाणैः च रामस्य प्रत्येकं हेतुं खण्डयति।

‘मृगाः, सिंहाः, गजाः, शार्दूलाः, शरभाः, चमराः, सृमराः, ये च अन्ये वनचारिणः — ते सर्वे अपि, राघव, तव तादृशं रूपम् अदृष्टपूर्वत्वात् दृष्ट्वा एव अपसर्पेयुः; तव हि सर्वे बिभ्यति। अतः वन्येभ्यः सत्त्वेभ्यः मम भयं नास्ति। अपि च गुरुजनानाम् आज्ञया मया त्वया सह गन्तव्यम्; त्वद्वियोगेन तु मया इह जीवितम् एव त्यक्तव्यम्।’ अत्र सीता रामस्य युक्तीः क्रमेण एव प्रत्याचष्टे — यत् सः भयकारणत्वेन अवोचत्, तत् सा तस्य एव प्रभावेण निर्भयं करोति। ‘गुरुजनाज्ञया’ इति पदेन च सा स्वस्य गमनं स्वेच्छामात्रं न, अपि तु शास्त्रानुमतं धर्मकार्यम् इति स्थापयति। रामः स्वयं पितुः आज्ञया गच्छति; तस्मात् आज्ञाहेतुं सः प्रत्याख्यातुं न शक्नोति — एषा तस्याः सूक्ष्मा युक्तिः।

‘तव समीपे स्थितां मां सुराणाम् ईश्वरः शक्रः अपि ओजसा प्रधर्षयितुं न शक्नुयात्। या नारी पतिहीना, सा जीवितुं न शक्ष्यति — एतत् तु त्वया एव मह्यं सम्यक् निदर्शितम्। अपि च, महाप्राज्ञ, पितुः गृहे स्थितया मया पूर्वम् एव ब्राह्मणानां मुखात् श्रुतम् — ‘मया वने वस्तव्यम्’ इति; तत् सत्यं भवितुम् अर्हति।’ सीतायाः एषः तृतीयः हेतुः — न केवलं स्नेहः, न केवलं गुरुनियोगः, अपि तु दैवनिर्देशः अपि तस्याः वनगमनं समर्थयति। ‘त्वया एव निदर्शितम्’ इति च मृदुः उपालम्भः — यत् धर्मं त्वम् उपदिशसि, तत् एव मम गमनं साधयति इति भावः। यदि पत्न्याः जीवितं पत्यधीनम्, तर्हि तां विहाय गमनं तस्याः वधतुल्यम् एव।

‘महाबल, गृहे लक्षणिभ्यः द्विजातिभ्यः तत् वचनं श्रुत्वा अहं नित्यम् एव वनवासकृतोत्साहा अभवम्। वनवासस्य सः आदेशः मया अवश्यं प्राप्तव्यः; अतः, प्रिय, भर्त्रा त्वया सह अहं यास्यामि, न अन्यथा। कृतादेशा भविष्यामि, त्वया सह गमिष्यामि; अयं च कालः समुत्पन्नः — सः द्विजः सत्यवाक् भवतु।’ इदम् अत्र मनोहरम् — सीता स्वकीयम् आग्रहं न स्वेच्छारूपेण स्थापयति, अपि तु विप्राणां वचनस्य सत्यत्वरक्षणरूपेण। यदि सा न गच्छेत्, तर्हि विप्रवचनम् अनृतं भवेत्; एवं सा स्वस्य कामनाम् अपि धर्मरूपेण परिणमयति। अपि च ‘अयं कालः समुत्पन्नः’ इति वचनेन सा दर्शयति — यत् दैवेन पूर्वं निर्दिष्टम्, तस्य अवसरः अधुना एव आगतः; तं प्रत्याख्यातुं न युक्तम्।

‘वीर, वनवासे बहुधा दुःखानि भवन्ति इति अहं जानामि; किन्तु तानि नियतम् अकृतात्मभिः पुरुषैः एव प्राप्यन्ते, न संयतैः। पितुः गेहे कन्यया सत्या मया शमवृत्तायाः भिक्षिण्याः मुखात् मम मातुः अग्रतः एव वनवासः श्रुतः। प्रभो, पूर्वम् अपि त्वं मया बहुतिथं प्रसादितः; त्वया सह वनवासस्य गमनं मया काङ्क्षितम् एव। राघव, ते भद्रं भवतु — अहं गमनं प्रति कृतक्षणा; शूरस्य वनवासस्य चर्या मम रोचते।’ ‘अकृतात्मभिः’ इति पदेन सा रामस्य समग्रं दोषवर्णनं प्रत्याचष्टे — दुःखं वने न, अपि तु असंयते चित्ते वर्तते इति। एवं यत् रामः बाह्यं कष्टं दर्शितवान्, तत् सा आन्तरस्य संयमस्य प्रश्नं परिणमयति। ‘कृतक्षणा’ इति च पदेन सा स्मारयति — इदं न आकस्मिकम् आग्रहः, अपि तु चिरात् प्रतीक्षितः सङ्कल्पः।

‘शुद्धात्मन्, प्रेमभावात् भर्तारम् अनुगच्छन्ती अहं विकल्मषा भविष्यामि; भर्ता हि परदैवतम्। प्रेत्यभावे अपि त्वया सह मम संगमः कल्याणः स्यात्। यशस्विनां ब्राह्मणानां मुखात् एषा पुण्या श्रुतिः श्रूयते — महाबल, इह लोके या स्त्री पितृभिः स्वधर्मेण अद्भिः यस्मै दत्ता, सा प्रेत्यभावे अपि तस्य एव भवति।’ अत्र सीता लौकिकात् हेतोः शास्त्रीयं प्रमाणम् आरोहति। पाणिग्रहणं न केवलं जीवितस्य सम्बन्धः, अपि तु जन्मान्तरस्य अपि — इति सिद्धे, ऐहिकं वियोगम् एव सा असङ्गतं मन्यते। ‘अद्भिर्दत्ता’ इति पदेन कन्यादानस्य उदकपूर्वकः सङ्कल्पः स्मार्यते। जनकेन मिथिलायां यत् उदकपूर्वकं दानं कृतम्, तत् एव अधुना तस्याः बलवत्तमं प्रमाणम्।

‘एवं स्थिते, स्वकीयां सुवृत्तां पतिव्रतां नारीं नेतुं त्वम् इह केन हेतुना न अभिरोचयसे? काकुत्स्थ, भक्तां पतिव्रतां दीनां सुखदुःखयोः समां समानसुखदुःखिनीं मां नेतुम् अर्हसि। यदि तु एवं दुःखितां माम् अपि वनं नेतुं न इच्छसि, तर्हि मृत्युकारणात् अहं विषम्, अग्निं जलं वा आस्थास्ये।’ एषः सर्गस्य चरमः प्रहारः। यावत् सा युक्तिभिः वदति, तावत् रामः तूष्णीम्; अतः अन्ते सा प्राणत्यागस्य भयं दर्शयति। ‘समां सुखदुःखयोः’ इति पदेन सा स्मारयति — सुखकाले सहधर्मचारिणी या, सा दुःखकाले अपि तथा एव भवितुम् अर्हति। राज्याभिषेकस्य सुखं यदि उभयोः साधारणम् आसीत्, तर्हि वनवासस्य दुःखम् अपि तथा एव साधारणं स्यात्।

एवं बहुविधं सा गमनं प्रति तं याचते स्म; तथापि महाबाहुः रामः तां विजनं वनं नेतुं न अन्वमन्यत। एवम् उक्ता मैथिली चिन्तां समुपागता; नयनच्युतैः उष्णैः अश्रुभिः सा गाम् इव स्नापयन्ती अतिष्ठत्। तां तथा चिन्तयन्तीं क्रोधाविष्टां च वैदेहीं निवर्तयितुम् आत्मवान् काकुत्स्थः बहु असान्त्वयत्। ‘क्रोधाविष्टाम्’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — सीतायाः शोकः अधुना मानभङ्गजन्यं कोपं प्राप्तः; सः एव कोपः अग्रिमे सर्गे ‘किं त्वामन्यत वैदेहः’ इति तीक्ष्णेन उपालम्भेन प्रस्फुटति। एवं सर्गद्वयस्य सन्धिः अत्र एव निबद्धः।

రాముని ఆ సుదీర్ఘమైన వనదోషవర్ణనను విని సీత దుఃఖించింది; ఆమె ముఖంపై కన్నీళ్ళు జారాయి, మెల్లని స్వరంతో ఆమె ఇలా అన్నది — ‘వనంలో నివసించడం విషయంలో నువ్వు చెప్పిన దోషాలన్నింటినీ, నీ ప్రేమను ముందుంచుకొన్న నేను గుణాలుగానే భావిస్తాను.’ ఇదే సర్గకు బీజం — భయం కలిగించడానికి రాముడు చెప్పినదే సీత నిశ్చయాన్ని మరింత దృఢం చేస్తున్నది. ఎందుకంటే దోషగుణ విభాగం వస్తువుపై ఆధారపడినది కాదు, సంబంధంపై ఆధారపడినది; ప్రియునితో కలిసి అనుభవించే దుఃఖం కూడా సుఖంగా మారుతుంది. ‘మందం’ (మెల్లగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — ఆమె కోపంతో మాట్లాడటం లేదు, గట్టిగా కూడా కాదు; ఏడుస్తున్నా ఆమె వినయాన్ని విడువదు. ఈ సర్గ ఆమె మొదటిసారి క్రమబద్ధంగా ఇచ్చిన సమాధానం — అందులో ఆమె ఆవేశంతో కాక, యుక్తులతో ప్రమాణాలతో రాముని ప్రతి హేతువునూ ఖండిస్తుంది.

‘మృగాలూ, సింహాలూ, ఏనుగులూ, పులులూ, శరభాలూ, చమరీమృగాలూ, సృమరాలూ, ఇతర వనచరులూ — అవన్నీ, రాఘవా, ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని నీ ఆ రూపాన్ని చూడగానే దూరంగా పారిపోతాయి; అందరూ నీకు భయపడతారు కదా. కాబట్టి వన్యప్రాణుల నుండి నాకు భయం లేదు. అంతేకాక పెద్దల ఆజ్ఞ ప్రకారం నేను నీతో కలిసి వెళ్ళాలి; నీ వియోగంతో అయితే నేను ఇక్కడ ప్రాణాలనే విడిచిపెట్టవలసి వస్తుంది.’ ఇక్కడ సీత రాముని యుక్తులను క్రమంగానే తిరస్కరిస్తున్నది — అతడు భయకారణంగా చెప్పినదాన్ని ఆమె అతని ప్రభావం వల్లనే నిర్భయం చేస్తున్నది. ‘పెద్దల ఆజ్ఞ ప్రకారం’ అనే పదంతో ఆమె తన గమనం కేవలం స్వేచ్ఛ కాదని, శాస్త్రసమ్మతమైన ధర్మకార్యమని స్థాపిస్తున్నది. రాముడు స్వయంగా తండ్రి ఆజ్ఞతో వెళ్తున్నాడు; కాబట్టి ఆజ్ఞ అనే కారణాన్ని అతడు తిరస్కరించలేడు — ఇదే ఆమె సూక్ష్మమైన యుక్తి.

‘నీ సమీపంలో ఉన్న నన్ను దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుడు కూడా బలంతో అవమానించలేడు. పతిని కోల్పోయిన స్త్రీ జీవించలేదు — ఇది నువ్వే నాకు చక్కగా నిదర్శనంగా చూపావు. అంతేకాక, మహాప్రాజ్ఞా, తండ్రి ఇంట్లో ఉన్నప్పుడే నేను బ్రాహ్మణుల నోటినుండి ‘నేను వనంలో నివసించాలి’ అని విన్నాను; అది నిజం కావలసిందే.’ ఇది సీత మూడవ హేతువు — కేవలం ప్రేమే కాదు, కేవలం పెద్దల నియోగమే కాదు, దైవనిర్దేశం కూడా ఆమె వనగమనాన్ని సమర్థిస్తున్నది. ‘నువ్వే నిదర్శనంగా చూపావు’ అనేది మృదువైన ఉపాలంభం — నువ్వు ఉపదేశించే ధర్మమే నా గమనాన్ని సాధిస్తున్నది అని భావం. భార్య జీవితం పతికి అధీనమైతే, ఆమెను విడిచి వెళ్ళడం ఆమెను చంపడంతో సమానమే.

‘మహాబలా, ఇంట్లో లక్షణాలు ఎరిగిన బ్రాహ్మణుల నుండి ఆ మాట విన్నప్పటినుండి నేను నిత్యమూ వనవాసానికి ఉత్సాహం గలదాననై ఉన్నాను. వనవాసపు ఆ ఆదేశాన్ని నేను తప్పక పొందవలసిందే; కాబట్టి, ప్రియా, భర్తవైన నీతో కలిసే నేను వెళ్తాను, మరోలా కాదు. ఆదేశాన్ని నెరవేర్చినదాననవుతాను, నీతో కలిసి వెళ్తాను; ఈ సమయం వచ్చింది — ఆ బ్రాహ్మణుడు సత్యవాక్కు గలవాడగుగాక.’ ఇక్కడ మనోహరమైనది ఇది — సీత తన పట్టుదలను స్వేచ్ఛారూపంలో కాక, బ్రాహ్మణుల మాట నిజమయ్యేలా కాపాడే రూపంలో స్థాపిస్తున్నది. ఆమె వెళ్ళకపోతే బ్రాహ్మణుని మాట అసత్యమవుతుంది; ఈ విధంగా ఆమె తన కోరికను కూడా ధర్మరూపంలోకి మారుస్తున్నది. అంతేకాక ‘ఈ సమయం వచ్చింది’ అనే మాటతో ఆమె చూపిస్తున్నది — దైవం ముందే నిర్దేశించినదానికి అవకాశం ఇప్పుడే వచ్చింది; దానిని తిరస్కరించడం యుక్తం కాదు.

‘వీరా, వనవాసంలో ఎన్నో విధాల దుఃఖాలుంటాయని నాకు తెలుసు; కాని అవి నిశ్చయంగా మనోనిగ్రహం లేని పురుషులకే కలుగుతాయి, సంయమం గలవారికి కాదు. తండ్రి ఇంట్లో కన్యగా ఉన్నప్పుడే శాంతమైన నడవడి గల ఒక భిక్షుణి నోటినుండి నా తల్లి ఎదుటనే నా వనవాసం గురించి విన్నాను. ప్రభూ, ఇంతకుముందు కూడా నేను నిన్ను చాలాకాలం ప్రార్థించి ప్రసన్నం చేసుకున్నాను; నీతో కలిసి వనవాసానికి వెళ్ళాలని నేను కోరుకున్నదే. రాఘవా, నీకు మేలు కలుగుగాక — వెళ్ళడానికి నేను ఎప్పటినుండో ఎదురుచూస్తున్నాను; శూరుడవైన నీ వనవాసచర్య నాకు నచ్చుతుంది.’ ‘అకృతాత్మభిః’ (మనోనిగ్రహం లేనివారికి) అనే పదంతో ఆమె రాముని దోషవర్ణనను అంతటినీ తిరస్కరిస్తున్నది — దుఃఖం వనంలో లేదు, సంయమం లేని మనస్సులో ఉంది అని. ఈ విధంగా రాముడు చూపిన బాహ్యకష్టాన్ని ఆమె ఆంతరిక సంయమ సమస్యగా మారుస్తున్నది. ‘కృతక్షణా’ (ఎదురుచూస్తున్నదాన్ని) అనే పదంతో ఆమె గుర్తుచేస్తున్నది — ఇది అకస్మాత్తుగా పుట్టిన పట్టుదల కాదు, చిరకాలంగా ఎదురుచూస్తున్న సంకల్పం.

‘శుద్ధాత్మా, ప్రేమభావంతో భర్తను అనుసరిస్తూ నేను పాపరహితురాలనవుతాను; భర్తే పరమదైవం కదా. మరణానంతరం కూడా నీతో నా సంగమం కల్యాణకరమగుగాక. యశస్వులైన బ్రాహ్మణుల నోటినుండి ఈ పుణ్యమైన శ్రుతి వినబడుతుంది — మహాబలా, ఈ లోకంలో తల్లిదండ్రులు తమ స్వధర్మం ప్రకారం నీటితో (ధారపోసి) ఎవరికి ఇస్తారో, ఆ స్త్రీ మరణానంతరం కూడా అతనిదే అవుతుంది.’ ఇక్కడ సీత లౌకికమైన హేతువు నుండి శాస్త్రీయమైన ప్రమాణానికి ఎక్కుతున్నది. పాణిగ్రహణం కేవలం ఈ జీవితపు సంబంధమే కాదు, జన్మాంతరానికి కూడా సంబంధం — ఇది సిద్ధించగా, ఐహికమైన వియోగాన్నే ఆమె అసంగతంగా భావిస్తున్నది. ‘అద్భిర్దత్తా’ (నీటితో ఇవ్వబడినది) అనే పదంతో కన్యాదానపు ఉదకపూర్వక సంకల్పం గుర్తుచేయబడుతున్నది. మిథిలలో జనకుడు చేసిన ఉదకపూర్వక దానమే ఇప్పుడు ఆమెకు అత్యంత బలమైన ప్రమాణం.

‘ఇలా ఉండగా, సుశీలురాలూ పతివ్రతా అయిన నీ స్వంత భార్యను తీసుకువెళ్ళడానికి నువ్వు ఇక్కడ ఏ కారణంతో ఇష్టపడటం లేదు? కాకుత్స్థా, భక్తురాలనూ, పతివ్రతనూ, దీనురాలనూ, సుఖదుఃఖాలలో సమభావం గలదాననూ, నీతో సమానంగా సుఖదుఃఖాలను అనుభవించేదాననూ అయిన నన్ను తీసుకువెళ్ళాలి. ఇలా దుఃఖిస్తున్న నన్ను కూడా వనానికి తీసుకువెళ్ళడానికి నువ్వు ఇష్టపడకపోతే, మరణించడానికి నేను విషాన్నో, అగ్నినో, నీటినో ఆశ్రయిస్తాను.’ ఇది సర్గలో చివరి దెబ్బ. ఆమె యుక్తులతో మాట్లాడినంతవరకు రాముడు మౌనంగా ఉన్నాడు; కాబట్టి చివరకు ఆమె ప్రాణత్యాగపు భయాన్ని చూపుతున్నది. ‘సుఖదుఃఖాలలో సమభావం గలది’ అనే పదంతో ఆమె గుర్తుచేస్తున్నది — సుఖకాలంలో సహధర్మచారిణిగా ఉన్నది దుఃఖకాలంలో కూడా అలాగే ఉండాలి. రాజ్యాభిషేకపు సుఖం ఇద్దరికీ ఉమ్మడిదైతే, వనవాసపు దుఃఖం కూడా అలాగే ఉమ్మడిది కావాలి.

ఈ విధంగా ఆమె వెళ్ళడం కోసం అతనిని ఎన్నో విధాలుగా యాచించింది; అయినా మహాబాహువైన రాముడు ఆమెను నిర్జనమైన వనానికి తీసుకువెళ్ళడానికి అంగీకరించలేదు. ఇలా అనబడిన మైథిలి చింతాక్రాంతురాలైంది; కళ్ళనుండి జారే వేడి కన్నీళ్ళతో భూమిని తడుపుతున్నట్లు నిలిచింది. అలా చింతిస్తున్న, కోపావేశంతో ఉన్న వైదేహిని మరలించడానికి ఆత్మనిగ్రహం గల కాకుత్స్థుడు ఎంతో ఊరడించాడు. ‘క్రోధావిష్టాం’ (కోపావేశంతో ఉన్న) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — సీత శోకం ఇప్పుడు అభిమానభంగం వల్ల పుట్టిన కోపంగా మారింది; ఆ కోపమే తరువాతి సర్గలో ‘కిం త్వామన్యత వైదేహః’ (వైదేహుడు నిన్ను ఏమనుకున్నాడు) అనే తీక్ష్ణమైన ఉపాలంభంగా బయటపడుతుంది. ఈ విధంగా రెండు సర్గల సంధి ఇక్కడే ముడివేయబడింది.

ராமனின் அந்த நீண்ட காட்டுத் தீமை வர்ணனையைக் கேட்டுச் சீதை துயருற்றாள்; அவள் முகத்தில் கண்ணீர் வழிந்தது; மெல்லிய குரலில் இதைக் கூறினாள்: ‘காட்டில் வாழ்வது தொடர்பாக நீர் சொன்ன தீமைகள் அனைத்தையும், உம்மீதுள்ள அன்பை முன்னிட்டு நான் நலன்களாகவே கருதுகிறேன்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் விதை — ராமன் அச்சமூட்டுவதற்காகச் சொன்னதே சீதையின் உறுதியை மேலும் வலுப்படுத்துகிறது. ஏனெனில் தீமை, நலம் என்ற பிரிவு பொருளைச் சார்ந்ததல்ல, உறவைச் சார்ந்தது; அன்புக்குரியவருடன் அனுபவிக்கும் துன்பமும் இன்பமாகிறது. ‘மெல்லிய’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — அவள் சினத்துடனும் பேசவில்லை, உரத்தும் பேசவில்லை; அழுதுகொண்டிருந்தாலும் பணிவைக் கைவிடவில்லை. இந்தச் சர்க்கம் அவளுடைய முதல், வரிசைப்படுத்தி முன்வைக்கப்பட்ட மறுமொழி — அதில் அவள் உணர்ச்சிவேகத்தால் அல்ல, வாதங்களாலும் சான்றுகளாலும் ராமனின் ஒவ்வொரு காரணத்தையும் மறுக்கிறாள்.

‘மான்களும், சிங்கங்களும், யானைகளும், புலிகளும், சரபங்களும், கவரிமான்களும், ஸ்ருமரங்களும், காட்டில் திரியும் பிற விலங்குகளும் — ராகவா, அவை அனைத்தும் இதுவரை கண்டிராத உம்முடைய அத்தகைய உருவத்தைக் கண்டதுமே விலகி ஓடிவிடும்; ஏனெனில் எல்லாம் உமக்கு அஞ்சுகின்றன. ஆகவே காட்டு உயிர்களால் எனக்கு அச்சம் இல்லை. மேலும் பெரியோரின் ஆணைப்படி நான் உம்முடன் செல்ல வேண்டும்; உம்மைப் பிரிந்தாலோ நான் இங்கே உயிரையே விட வேண்டியிருக்கும்.’ இங்கே சீதை ராமனின் வாதங்களை வரிசையாகவே மறுக்கிறாள் — அவன் அச்சத்துக்குக் காரணமாகச் சொன்னதை, அவனுடைய ஆற்றலாலேயே அச்சமற்றதாக்குகிறாள். ‘பெரியோரின் ஆணைப்படி’ என்ற சொல்லால், தன் பயணம் வெறும் விருப்பம் அல்ல, சாஸ்திரம் ஏற்கும் தர்மச் செயல் என்று நிலைநாட்டுகிறாள். ராமனே தந்தையின் ஆணைப்படி செல்கிறான்; ஆகவே ஆணை என்ற காரணத்தை அவனால் மறுக்க முடியாது — இதுவே அவளுடைய நுட்பமான வாதம்.

‘உம் அருகில் இருக்கும் என்னைத் தேவர்களின் தலைவனான இந்திரனும் தன் வலிமையால் தாக்க முடியாது. கணவனை இழந்த பெண் உயிர் வாழ முடியாது — இதை நீரே எனக்கு நன்கு எடுத்துக்காட்டினீர். மேலும், பேரறிவாளரே, தந்தையின் இல்லத்தில் இருந்தபோதே அந்தணர்களின் வாயிலிருந்து ‘நான் காட்டில் வாழ வேண்டும்’ என்று கேட்டிருக்கிறேன்; அது உண்மையாக வேண்டும்.’ இது சீதையின் மூன்றாவது காரணம் — அன்பு மட்டுமல்ல, பெரியோரின் ஆணை மட்டுமல்ல, தெய்வத்தின் முன்னறிவிப்பும் அவள் காட்டுக்குச் செல்வதை ஆதரிக்கிறது. ‘நீரே எடுத்துக்காட்டினீர்’ என்பதும் மென்மையான கடிந்துரை — நீர் உபதேசிக்கும் தர்மமே என் பயணத்தை நிறுவுகிறது என்பது கருத்து. மனைவியின் உயிர் கணவனைச் சார்ந்ததென்றால், அவளை விட்டுச் செல்வது அவளைக் கொல்வதற்குச் சமமே.

‘பெரும் வலிமையுடையவரே, வீட்டில் இலக்கணம் (சாமுத்திரிகம்) அறிந்த அந்தணர்களிடமிருந்து அந்தச் சொல்லைக் கேட்டதிலிருந்து நான் எப்போதும் வனவாசத்தில் ஆர்வம் கொண்டவளாக இருந்தேன். வனவாசம் பற்றிய அந்த முன்னறிவிப்பை நான் நிச்சயம் அடைய வேண்டும்; ஆகவே, அன்பரே, கணவரான உம்முடன் நான் வருவேன், வேறுவிதமாக அல்ல. அந்த முன்னறிவிப்பை நிறைவேற்றியவளாவேன், உம்முடன் வருவேன்; இந்தக் காலமும் வந்துவிட்டது — அந்த அந்தணர் சத்தியம் பேசியவராகட்டும்.’ இங்கே அழகானது இது — சீதை தன் வற்புறுத்தலைத் தன் விருப்பமாக அல்ல, அந்தணர்களின் சொல்லின் உண்மையைக் காப்பதாக நிலைநாட்டுகிறாள். அவள் செல்லாவிட்டால் அந்தணரின் சொல் பொய்யாகிவிடும்; இவ்வாறு அவள் தன் விருப்பத்தையும் தர்ம வடிவமாக மாற்றுகிறாள். மேலும் ‘இந்தக் காலம் வந்துவிட்டது’ என்ற சொல்லால் அவள் காட்டுவது — தெய்வத்தால் முன்பே சுட்டப்பட்டதற்கான வாய்ப்பு இப்போதுதான் வந்திருக்கிறது; அதை மறுப்பது தகாது.

‘வீரரே, வனவாசத்தில் பலவகைத் துன்பங்கள் உண்டு என்று நான் அறிவேன்; ஆனால் அவை நிச்சயமாகத் தன்னடக்கமற்ற மனிதர்களுக்கே வருகின்றன, அடக்கமுள்ளவர்களுக்கு அல்ல. தந்தையின் இல்லத்தில் கன்னியாக இருந்தபோது, அமைதியான ஒழுக்கமுடைய ஒரு துறவிப் பெண்ணின் வாயிலிருந்து, என் தாயின் முன்னிலையிலேயே, என் வனவாசம் பற்றிக் கேட்டிருக்கிறேன். பிரபுவே, முன்பும் நான் பலமுறை உம்மை மகிழ்வித்து வேண்டியிருக்கிறேன்; உம்முடன் வனவாசம் செல்வது நான் விரும்பியதே. ராகவா, உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும் — நான் புறப்படுவதற்கு ஆவலுடன் காத்திருக்கிறேன்; வீரருடைய வனவாச வாழ்க்கை எனக்கு உகக்கிறது.’ ‘தன்னடக்கமற்றவர்கள்’ (அக்ருதாத்மாக்கள்) என்ற சொல்லால் அவள் ராமனின் முழுத் தீமை வர்ணனையையும் மறுக்கிறாள் — துன்பம் காட்டில் இல்லை, அடக்கமற்ற மனத்தில் இருக்கிறது என்று. இவ்வாறு ராமன் காட்டிய வெளிப்புறத் துன்பத்தை அவள் உள்ளடக்கம் பற்றிய கேள்வியாக மாற்றுகிறாள். ‘க்ருதக்ஷணா’ (ஆவலுடன் காத்திருப்பவள்) என்ற சொல்லால் அவள் நினைவூட்டுகிறாள் — இது திடீர் வற்புறுத்தல் அல்ல, நெடுநாள் எதிர்பார்த்த உறுதி.

‘தூய உள்ளம் கொண்டவரே, அன்பின் காரணமாகக் கணவரைப் பின்தொடர்வதால் நான் பாவமற்றவளாவேன்; கணவனே மேலான தெய்வம். மறுபிறவியிலும் உம்முடன் என் சேர்க்கை மங்கலமாக இருக்கும். புகழ்பெற்ற அந்தணர்களின் வாயிலிருந்து இந்தப் புனிதமான சுருதி கேட்கப்படுகிறது — பெரும் வலிமையுடையவரே, இவ்வுலகில் எந்தப் பெண் தந்தையரால் தம் தர்மப்படி நீர் வார்த்து ஒருவனுக்கு அளிக்கப்படுகிறாளோ, அவள் மறுபிறவியிலும் அவனுக்கே உரியவள்.’ இங்கே சீதை உலகியல் காரணத்திலிருந்து சாஸ்திரச் சான்றுக்கு உயர்கிறாள். திருமணம் இப்பிறவியின் உறவு மட்டுமல்ல, மறுபிறவிக்கும் உரியது — என்று நிறுவப்பட்டால், இவ்வுலகப் பிரிவையே அவள் பொருத்தமற்றதாகக் கருதுகிறாள். ‘நீர் வார்த்து அளிக்கப்பட்டவள்’ என்ற சொல்லால் கன்னிகாதானத்தின் நீர் வார்த்துச் செய்யும் சங்கல்பம் நினைவூட்டப்படுகிறது. மிதிலையில் ஜனகர் நீர் வார்த்துச் செய்த அந்தத் தானமே இப்போது அவளுடைய மிக வலிய சான்று.

‘இவ்வாறு இருக்க, உம்முடையவளான, நல்லொழுக்கமுடைய, பதிவிரதையான பெண்ணை அழைத்துச் செல்ல நீர் இங்கே எந்தக் காரணத்தால் விரும்பவில்லை? காகுத்ஸ்தா, பக்தியுடைய, பதிவிரதையான, வாடிய, இன்பத்திலும் துன்பத்திலும் சமமான, இன்பதுன்பங்களில் சமபங்கு கொள்ளும் என்னை அழைத்துச் செல்வதே உமக்குத் தகும். இவ்வாறு துயருற்ற என்னையும் காட்டுக்கு அழைத்துச் செல்ல நீர் விரும்பாவிட்டால், சாவதற்காக நான் நஞ்சையோ, நெருப்பையோ, நீரையோ நாடுவேன்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் இறுதி அடி. அவள் வாதங்களால் பேசும் வரை ராமன் மௌனமாக இருக்கிறான்; ஆகவே இறுதியில் அவள் உயிர்துறப்பு என்ற அச்சத்தைக் காட்டுகிறாள். ‘இன்பத்திலும் துன்பத்திலும் சமமானவள்’ என்ற சொல்லால் அவள் நினைவூட்டுகிறாள் — இன்பக் காலத்தில் தர்மத்தில் உடன்நடப்பவளாக இருந்தவள், துன்பக் காலத்திலும் அவ்வாறே இருக்கத் தகுதியுடையவள். முடிசூட்டின் இன்பம் இருவருக்கும் பொதுவாக இருந்திருந்தால், வனவாசத்தின் துன்பமும் அவ்வாறே பொதுவாக இருக்க வேண்டும்.

இவ்வாறு அவள் பலவிதமாகச் செல்வதற்காக அவனிடம் வேண்டினாள்; ஆயினும் நீண்ட கைகளுடைய ராமன் மக்களற்ற காட்டுக்கு அவளை அழைத்துச் செல்ல இசையவில்லை. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட மைதிலி கவலையில் ஆழ்ந்தாள்; கண்களிலிருந்து உதிர்ந்த சூடான கண்ணீரால் நிலத்தை நீராட்டுவது போல நின்றாள். அவ்வாறு கவலையுற்றும் சினம் கொண்டும் இருந்த வைதேகியைத் திருப்புவதற்காகத் தன்னடக்கமுள்ள காகுத்ஸ்தன் பலவாறு தேற்றினான். ‘சினம் கொண்டவள்’ என்ற சொல் இங்கே முக்கியமானது — சீதையின் துயரம் இப்போது தன்மானம் புண்பட்டதால் எழுந்த சினமாக மாறியுள்ளது; அதே சினம் அடுத்த சர்க்கத்தில் ‘கிம் த்வாமன்யத வைதேஹ:’ (வைதேகரான என் தந்தை உம்மை என்னவென்று நினைத்தார்) என்ற கூரிய கடிந்துரையாக வெடிக்கிறது. இவ்வாறு இரு சர்க்கங்களின் இணைப்பு இங்கேயே பிணைக்கப்படுகிறது.

ರಾಮನ ಆ ದೀರ್ಘವಾದ ವನದೋಷವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ದುಃಖಿತಳಾದಳು; ಅವಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಿತು; ಮೆಲುದನಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳಿದ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ನಾನು ಗುಣಗಳೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ — ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ರಾಮನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ, ಅದೇ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ದೋಷ ಗುಣಗಳ ವಿಭಾಗವು ವಸ್ತುವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದುದಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದುದು; ಪ್ರಿಯನೊಡನೆ ಅನುಭವಿಸುವ ದುಃಖವೂ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಂದಮ್’ (ಮೆಲುವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ವಿನಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗವು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲಾದ ಅವಳ ಮೊದಲ ಉತ್ತರ — ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆವೇಗದಿಂದಲ್ಲ, ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಜಿಂಕೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಶರಭಗಳು, ಚಮರಮೃಗಗಳು, ಸೃಮರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು — ರಾಘವ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ನಿನ್ನ ಅಂಥ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ದೂರ ಸರಿಯುವುವು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಹೆದರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗಬೇಕು; ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದರೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಯಾವುದನ್ನು ಭಯದ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನೋ, ಅದನ್ನು ಅವಳು ಅವನದೇ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆ ಕೇವಲ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯೆಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾರನು — ಇದು ಅವಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಯುಕ್ತಿ.

‘ನಿನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನೂ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರನು. ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ನಾರಿ ಬದುಕಲಾರಳು — ಇದನ್ನು ನೀನೇ ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಾಯಿಂದ ‘ನಾನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆ; ಅದು ಸತ್ಯವಾಗಬೇಕು.’ ಇದು ಸೀತೆಯ ಮೂರನೆಯ ಕಾರಣ — ಕೇವಲ ಸ್ನೇಹವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹಿರಿಯರ ನಿಯೋಗವಲ್ಲ, ದೈವದ ನಿರ್ದೇಶವೂ ಅವಳ ವನಗಮನವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀನೇ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವೆ’ ಎಂಬುದು ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪ — ನೀನು ಯಾವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತೀಯೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಪತ್ನಿಯ ಜೀವನವು ಪತಿಯ ಅಧೀನವಾದರೆ, ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದು ಅವಳ ವಧೆಗೆ ಸಮಾನವೇ.

‘ಮಹಾಬಲನೇ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದಂದಿನಿಂದ ನಾನು ನಿತ್ಯವೂ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡಿದ್ದೆ. ವನವಾಸದ ಆ ಆದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಿಯನೇ, ಪತಿಯಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಾನು ಹೋಗುವೆನು, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲ. ಆದೇಶವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವಳಾಗುವೆನು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗುವೆನು; ಈ ಕಾಲವೂ ಬಂದೊದಗಿದೆ — ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾದುದು ಇದು — ಸೀತೆ ತನ್ನ ಹಟವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ಧರ್ಮದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಈ ಕಾಲವು ಬಂದೊದಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದೈವವು ಮೊದಲೇ ಯಾವುದನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿತ್ತೋ ಅದರ ಅವಕಾಶ ಈಗಲೇ ಬಂದಿದೆ; ಅದನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.

‘ವೀರನೇ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ದುಃಖಗಳಿವೆ ಎಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ಅವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಒದಗುತ್ತವೆ, ಸಂಯಮಿಗಳಿಗಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಶಾಂತಸ್ವಭಾವದ ಒಬ್ಬ ಭಿಕ್ಷುಕಿಯ ಬಾಯಿಂದ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿಯೇ ನನ್ನ ವನವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಪ್ರಭು, ಹಿಂದೆಯೂ ನಾನು ಬಹಳ ಸಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನೊಡನೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದೆ. ರಾಘವ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೆ; ಶೂರನಾದ ನಿನ್ನ ವನವಾಸದ ಚರ್ಯೆ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.’ ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಭಿಃ’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ದೋಷವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಃಖವಿರುವುದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತೋರಿಸಿದ ಬಾಹ್ಯ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅವಳು ಆಂತರಿಕ ಸಂಯಮದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕೃತಕ್ಷಣಾ’ (ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಟವಲ್ಲ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಕಲ್ಪ.

‘ಶುದ್ಧಾತ್ಮನೇ, ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ನಾನು ಪಾಪರಹಿತಳಾಗುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿಯೇ ಪರಮದೈವ. ಮರಣಾನಂತರವೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನನ್ನ ಸಂಗಮವು ಮಂಗಳಕರವಾಗಲಿ. ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಾಯಿಂದ ಈ ಪವಿತ್ರವಾದ ಶ್ರುತಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಮಹಾಬಲನೇ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ತಂದೆತಾಯಿಯರು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನೀರೆರೆದು ಯಾರಿಗೆ ಧಾರೆಯೆರೆದು ಕೊಡುತ್ತಾರೋ, ಅವಳು ಮರಣಾನಂತರವೂ ಅವನವಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲೌಕಿಕ ಕಾರಣದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾಳೆ. ಪಾಣಿಗ್ರಹಣವು ಕೇವಲ ಈ ಜೀವನದ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ, ಜನ್ಮಾಂತರದ್ದೂ ಹೌದು — ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾದಮೇಲೆ, ಈ ಲೋಕದ ವಿಯೋಗವನ್ನೇ ಅವಳು ಅಸಂಗತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅದ್ಭಿರ್ದತ್ತಾ’ (ನೀರೆರೆದು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕನ್ಯಾದಾನದ ಉದಕಪೂರ್ವಕ ಸಂಕಲ್ಪವು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕನು ನೀರೆರೆದು ಮಾಡಿದ ಆ ದಾನವೇ ಈಗ ಅವಳ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ ಪ್ರಮಾಣ.

‘ಹೀಗಿರುವಾಗ, ನಿನ್ನವಳೂ ಸನ್ನಡತೆಯವಳೂ ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ಆದ ನಾರಿಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿಲ್ಲ? ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಭಕ್ತೆಯೂ ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ದೀನಳೂ ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳವಳೂ ನಿನ್ನ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವವಳೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನೂ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನೀನು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ಸಾಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ವಿಷವನ್ನೋ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೋ ನೀರನ್ನೋ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇದು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಹೊಡೆತ. ಅವಳು ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡುವವರೆಗೆ ರಾಮನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸುಖದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದವಳು ದುಃಖದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು. ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸುಖವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೆ, ವನವಾಸದ ದುಃಖವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು.

ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಹುಬಗೆಯಾಗಿ ಯಾಚಿಸಿದಳು; ಆದರೂ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಥಿಲಿ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದಳು; ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಉದುರುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಸಿಯಾದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ತೋಯಿಸುವವಳಂತೆ ನಿಂತಳು. ಹಾಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ, ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ‘ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟಳು’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಸೀತೆಯ ಶೋಕವು ಈಗ ಮಾನಭಂಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ; ಅದೇ ಕೋಪವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ವೈದೇಹನು ನಿನ್ನನ್ನು ಏನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಆಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

രാമന്റെ ആ ദീർഘമായ വനദോഷവർണന കേട്ട് സീത ദുഃഖിതയായി; അവരുടെ മുഖത്ത് കണ്ണീർ ഒഴുകി; മന്ദസ്വരത്തിൽ അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘വനത്തിൽ വസിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് പറഞ്ഞ ദോഷങ്ങളെല്ലാം, അങ്ങയോടുള്ള സ്നേഹത്തെ മുൻനിർത്തുന്ന ഞാൻ ഗുണങ്ങളായിത്തന്നെ കരുതുന്നു.’ ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ വിത്ത് — ഭയം ജനിപ്പിക്കാനായി രാമൻ പറഞ്ഞതുതന്നെ സീതയുടെ നിശ്ചയത്തെ കൂടുതൽ ദൃഢമാക്കുന്നു. എന്തെന്നാൽ ദോഷഗുണവിഭജനം വസ്തുവിനെ ആശ്രയിച്ചല്ല, ബന്ധത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ്; പ്രിയനോടൊപ്പം അനുഭവിക്കുന്ന ദുഃഖംപോലും സുഖമായിത്തീരുന്നു. ‘മന്ദം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ കോപത്തോടെയല്ല, ഉച്ചത്തിലല്ല സംസാരിക്കുന്നത്; കരയുമ്പോഴും അവർ വിനയം കൈവിടുന്നില്ല. ക്രമാനുസൃതമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവരുടെ ആദ്യത്തെ ഉത്തരമാണ് ഈ സർഗം — അവിടെ അവർ ആവേശംകൊണ്ടല്ല, യുക്തികളാലും പ്രമാണങ്ങളാലും രാമന്റെ ഓരോ ഹേതുവിനെയും ഖണ്ഡിക്കുന്നു.

‘മാനുകളും സിംഹങ്ങളും ആനകളും പുലികളും ശരഭങ്ങളും ചമരിമാനുകളും സൃമരങ്ങളും മറ്റ് വനചാരികളും — അവയെല്ലാം, രാഘവാ, മുൻപ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അങ്ങയുടെ ആ രൂപം കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ഓടിയകലും; എല്ലാവരും അങ്ങയെ ഭയപ്പെടുന്നുവല്ലോ. അതിനാൽ വന്യജീവികളിൽനിന്ന് എനിക്ക് ഭയമില്ല. മാത്രമല്ല, ഗുരുജനങ്ങളുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയോടൊപ്പം പോകേണ്ടവളാണ്; അങ്ങയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ ഇവിടെ ഞാൻ ജീവൻതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവരും.’ ഇവിടെ സീത രാമന്റെ യുക്തികളെ ക്രമത്തിൽത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ഭയകാരണമായി പറഞ്ഞതിനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ പ്രഭാവത്താൽ അവർ നിർഭയമാക്കുന്നു. ‘ഗുരുജനാജ്ഞയാ’ (ഗുരുജനങ്ങളുടെ ആജ്ഞയാൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ തന്റെ ഗമനം സ്വേച്ഛ മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രാനുമതമായ ധർമകാര്യമാണെന്ന് അവർ സ്ഥാപിക്കുന്നു. രാമൻതന്നെ അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയാലാണ് പോകുന്നത്; അതിനാൽ ആജ്ഞ എന്ന ഹേതുവിനെ നിരാകരിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനാവില്ല — ഇതാണ് അവരുടെ സൂക്ഷ്മമായ യുക്തി.

‘അങ്ങയുടെ സമീപത്ത് നിൽക്കുന്ന എന്നെ ദേവേശ്വരനായ ശക്രനുപോലും (ഇന്ദ്രനുപോലും) ബലംകൊണ്ട് ആക്രമിക്കാനാവില്ല. ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീക്ക് ജീവിക്കാനാവില്ല — ഇത് അങ്ങുതന്നെയാണല്ലോ എനിക്ക് നന്നായി കാണിച്ചുതന്നത്. മാത്രമല്ല, മഹാപ്രാജ്ഞാ, അച്ഛന്റെ വീട്ടിലായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ‘ഞാൻ വനത്തിൽ വസിക്കേണ്ടിവരും’ എന്ന് ബ്രാഹ്മണരുടെ വായിൽനിന്ന് ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; അത് സത്യമാകേണ്ടതാണ്.’ ഇത് സീതയുടെ മൂന്നാമത്തെ ഹേതുവാണ് — സ്നേഹം മാത്രമല്ല, ഗുരുനിയോഗം മാത്രമല്ല, ദൈവനിർദേശവും അവരുടെ വനഗമനത്തെ സമർഥിക്കുന്നു. ‘അങ്ങുതന്നെ കാണിച്ചുതന്നു’ എന്നത് മൃദുവായ ഒരു ഉപാലംഭമാണ് — അങ്ങ് ഉപദേശിക്കുന്ന ധർമംതന്നെയാണ് എന്റെ ഗമനത്തെ സാധിക്കുന്നത് എന്നാണ് ഭാവം. ഭാര്യയുടെ ജീവൻ ഭർത്താവിന് അധീനമാണെങ്കിൽ അവരെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോകുന്നത് അവരെ വധിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്.

‘മഹാബലാ, വീട്ടിൽവച്ച് ലക്ഷണജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണരിൽനിന്ന് ആ വാക്ക് കേട്ടതുമുതൽ ഞാൻ എപ്പോഴും വനവാസത്തിൽ ഉത്സാഹമുള്ളവളായിരുന്നു. വനവാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആ ആദേശം എനിക്ക് അവശ്യം പ്രാപിക്കേണ്ടതാണ്; അതിനാൽ പ്രിയനേ, ഭർത്താവായ അങ്ങയോടൊപ്പം ഞാൻ പോകും, മറിച്ചല്ല. ആദേശം നിറവേറ്റിയവളാകും ഞാൻ, അങ്ങയോടൊപ്പം പോകും; ഈ സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു — ആ ബ്രാഹ്മണൻ സത്യവാക്കായിത്തീരട്ടെ.’ ഇവിടെ മനോഹരമായ കാര്യം — സീത തന്റെ നിർബന്ധത്തെ സ്വേച്ഛയുടെ രൂപത്തിലല്ല, ബ്രാഹ്മണരുടെ വാക്കിന്റെ സത്യം രക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ രൂപത്തിലാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്. അവർ പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ ബ്രാഹ്മണവചനം അസത്യമാകും; ഇങ്ങനെ തന്റെ ആഗ്രഹത്തെപ്പോലും അവർ ധർമരൂപത്തിലേക്ക് പരിണമിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘ഈ സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവർ കാണിക്കുന്നു — ദൈവം മുൻപേ നിർദേശിച്ചതിന്റെ അവസരം ഇപ്പോഴാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്; അതിനെ നിരാകരിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.

‘വീരാ, വനവാസത്തിൽ പലവിധ ദുഃഖങ്ങളുണ്ടെന്ന് എനിക്കറിയാം; എന്നാൽ അവ തീർച്ചയായും ആത്മസംയമമില്ലാത്ത പുരുഷന്മാർക്ക് മാത്രമാണ് ലഭിക്കുന്നത്, സംയമികൾക്കല്ല. അച്ഛന്റെ വീട്ടിൽ കന്യകയായിരിക്കുമ്പോൾ ശാന്തശീലയായ ഒരു ഭിക്ഷുകിയുടെ വായിൽനിന്ന് എന്റെ അമ്മയുടെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ ഞാൻ വനവാസത്തെക്കുറിച്ച് കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പ്രഭോ, മുൻപും പലതവണ ഞാൻ അങ്ങയെ പ്രസാദിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്; അങ്ങയോടൊപ്പം വനവാസത്തിന് പോകുന്നത് ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നതുതന്നെയാണ്. രാഘവാ, അങ്ങേക്ക് ഭദ്രമുണ്ടാകട്ടെ — പോകാനുള്ള അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നവളാണ് ഞാൻ; ശൂരന്റെ വനവാസചര്യ എനിക്ക് ഇഷ്ടമാണ്.’ ‘അകൃതാത്മഭിഃ’ (ആത്മസംയമമില്ലാത്തവരാൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ രാമന്റെ സമഗ്രമായ ദോഷവർണനയെ നിരാകരിക്കുന്നു — ദുഃഖം വനത്തിലല്ല, അസംയമിയായ മനസ്സിലാണ് എന്ന്. ഇങ്ങനെ രാമൻ കാണിച്ച ബാഹ്യമായ കഷ്ടപ്പാടിനെ അവർ ആന്തരികസംയമത്തിന്റെ പ്രശ്നമാക്കി മാറ്റുന്നു. ‘കൃതക്ഷണാ’ (അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നവൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇത് പെട്ടെന്നുണ്ടായ നിർബന്ധമല്ല, ഏറെക്കാലമായി കാത്തിരുന്ന സങ്കല്പമാണ്.

‘ശുദ്ധാത്മാവേ, പ്രേമഭാവത്തോടെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന ഞാൻ കല്മഷമില്ലാത്തവളാകും; ഭർത്താവാണല്ലോ പരമദൈവം. മരണാനന്തരവും അങ്ങയോടൊപ്പമുള്ള എന്റെ സംഗമം കല്യാണകരമായിരിക്കും. യശസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണരുടെ വായിൽനിന്ന് ഈ പുണ്യശ്രുതി കേൾക്കപ്പെടുന്നു — മഹാബലാ, ഈ ലോകത്തിൽ ഏത് സ്ത്രീയെ പിതാക്കന്മാർ സ്വധർമപ്രകാരം ജലം പകർന്ന് ആർക്ക് നൽകുന്നുവോ, മരണാനന്തരവും അവൾ അവന്റേതുതന്നെയാണ്.’ ഇവിടെ സീത ലൗകികഹേതുവിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയപ്രമാണത്തിലേക്ക് കയറുന്നു. പാണിഗ്രഹണം ഈ ജീവിതത്തിലെ മാത്രം ബന്ധമല്ല, ജന്മാന്തരത്തിലേക്കുമുള്ളതാണ് — ഇത് സിദ്ധമായാൽ ഈ ലോകത്തിലെ വിയോഗംതന്നെ അസംഗതമാണെന്ന് അവർ കരുതുന്നു. ‘അദ്ഭിർദത്താ’ (ജലം പകർന്ന് നൽകപ്പെട്ടവൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കന്യാദാനത്തിന്റെ ജലപൂർവമായ സങ്കല്പം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മിഥിലയിൽ ജനകൻ ജലം പകർന്ന് ചെയ്ത ദാനംതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അവരുടെ ഏറ്റവും ബലവത്തായ പ്രമാണം.

‘ഇങ്ങനെയിരിക്കെ, സ്വന്തക്കാരിയും സുവൃത്തയും പതിവ്രതയുമായ സ്ത്രീയെ കൊണ്ടുപോകാൻ എന്ത് കാരണത്താലാണ് അങ്ങ് ഇഷ്ടപ്പെടാത്തത്? കാകുത്സ്ഥാ, ഭക്തയും പതിവ്രതയും ദീനയും സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമചിത്തയും സുഖദുഃഖങ്ങൾ തുല്യമായി പങ്കിടുന്നവളുമായ എന്നെ അങ്ങ് കൊണ്ടുപോകേണ്ടതാണ്. ഇങ്ങനെ ദുഃഖിതയായ എന്നെ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ മരണത്തിനായി ഞാൻ വിഷമോ അഗ്നിയോ ജലമോ ആശ്രയിക്കും.’ ഇതാണ് സർഗത്തിലെ അവസാനത്തെ പ്രഹരം. അവർ യുക്തികളോടെ സംസാരിക്കുന്നിടത്തോളം രാമൻ മൗനമായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒടുവിൽ അവർ പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ ഭയം കാണിക്കുന്നു. ‘സമാം സുഖദുഃഖയോഃ’ (സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സുഖകാലത്ത് സഹധർമചാരിണിയായവൾ ദുഃഖകാലത്തും അങ്ങനെതന്നെ ആകേണ്ടതാണ്. രാജ്യാഭിഷേകത്തിന്റെ സുഖം ഇരുവർക്കും പൊതുവായിരുന്നെങ്കിൽ വനവാസത്തിന്റെ ദുഃഖവും അങ്ങനെതന്നെ പൊതുവായിരിക്കണം.

ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ അവർ പോകാനായി അദ്ദേഹത്തോട് യാചിച്ചു; എന്നിട്ടും മഹാബാഹുവായ രാമൻ അവരെ വിജനമായ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ സമ്മതിച്ചില്ല. അങ്ങനെ കേട്ട മൈഥിലി ചിന്താമഗ്നയായി; കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ഉതിർന്ന ചൂടുള്ള കണ്ണീരാൽ ഭൂമിയെ സ്നാനം ചെയ്യിക്കുന്നതുപോലെ അവർ നിന്നു. അങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നവളും ക്രോധാവിഷ്ടയുമായ വൈദേഹിയെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ ആത്മസംയമിയായ കാകുത്സ്ഥൻ ഏറെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു. ‘ക്രോധാവിഷ്ടാം’ (ക്രോധാവിഷ്ടയായ) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — സീതയുടെ ശോകം ഇപ്പോൾ മാനഭംഗജന്യമായ കോപമായി മാറിയിരിക്കുന്നു; ആ കോപംതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ‘കിം ത്വാമന്യത വൈദേഹഃ’ (വൈദേഹൻ അങ്ങയെ എന്തായി കരുതി) എന്ന തീക്ഷ്ണമായ ഉപാലംഭമായി പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നത്. ഇങ്ങനെ രണ്ട് സർഗങ്ങളുടെ സന്ധി ഇവിടെത്തന്നെ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു.

Hearing Rāma's long account of the evils of the forest, Sītā was stricken; tears streamed down her face, and she spoke quietly. "The faults you have listed in living in the forest," she said, "I count as virtues, for your love goes before them." That is the seed of the whole sarga: what Rāma had said to frighten her only made her resolve stronger. For whether a thing is a hardship or a blessing depends not on the thing but on the bond: sorrow shared with the one you love turns into happiness. "Quietly" tells us that she spoke neither in anger nor loudly; even in tears she did not lose her gentleness. This sarga is her answer, set out point by point, in which she answers each of Rāma's reasons not with passion but with argument and authority.

"Deer, lions, elephants, tigers, śarabhas, yaks, sṛmaras and all the other creatures that roam the woods will slink away the moment they see you, Rāghava, for they have never seen anyone like you; everything is afraid of you. So I have nothing to fear from the wild beasts. Besides, I must go with you, for my elders have told me so; if I am parted from you, I must give up my life here." Here Sītā answers Rāma's reasons in order: what he had named as a cause of fear, she makes harmless by his own power. And by speaking of her elders' command she shows that her going was not mere wilfulness but a duty sanctioned by the scriptures. Rāma himself was going at his father's command, so he could not reject a command as a reason; that is her subtle point.

"While I am at your side, not even Śakra, lord of the gods, could lay a hand on me by force, Rāghava. A woman who has lost her husband cannot go on living; you yourself have shown me that plainly. And besides, wise one, long ago in my father's house I heard from brahmins that I would have to live in the forest, and that must come true." This is Sītā's third reason: not love alone, not only her elders' charge, but fate's own decree supports her going to the forest. "You yourself have shown me" is a gentle reproach: the very dharma you teach makes the case for my going. If a wife's life depends on her husband, then leaving her behind is as good as killing her.

"I heard that prophecy at home from brahmins skilled in reading the marks of the body, mighty one, and ever since I have been eager to live in the forest. That decree of forest life is one I am bound to fulfil, so I will go with you, my husband, my love, and not otherwise. I will fulfil the decree and go with you; the time for it has come. Let that brahmin's word prove true." What is lovely here is that Sītā presents her insistence not as her own wish but as keeping the brahmins' word true: if she did not go, their prophecy would prove false. So she turns even her own longing into a matter of dharma. And by saying "the time has come" she shows that what fate had foretold long ago now had its moment, and it would not be right to refuse it.

"I know well, hero, that life in the forest brings many hardships, but they fall only on those who have not mastered themselves. When I was a girl in my father's house I heard about forest life from a mendicant woman of peaceful ways, in my mother's presence. Before this too, my lord, I often begged you to take me; going to live in the forest with you is what I have longed for. Bless you, Rāghava; I have been waiting for this journey. The life of a brave man in the forest is what I love." With "those who have not mastered themselves" she answers Rāma's whole list of evils: hardship lies not in the forest but in an undisciplined mind. What Rāma had shown as outward hardship she turns into a question of inner self-control. And "I have been waiting" reminds him that this was no sudden whim but a long-cherished resolve.

"Pure-hearted one, by following my husband out of love I will be freed of every stain, for a husband is a woman's highest god. Even after death, my union with you would be blessed. This holy teaching is heard from the lips of illustrious brahmins: that the woman whom her family gives away in this world with water, by the rite of their own dharma, remains that man's in the next world too." Here Sītā rises from worldly reasons to the authority of scripture. If marriage is a bond not only for this life but for lives to come, then to be parted in this life makes no sense. "Given with water" recalls the pouring of water that seals the giving of a bride, and the gift that Janaka made in Mithilā with that water became her strongest proof.

"Since this is so, why will you not bring yourself to take your own wife, a woman of good conduct, devoted to her husband? You ought to take me, Kākutstha: I am devoted and loyal and forlorn, the same in joy and sorrow, sharing your joy and your sorrow alike. And if you will not take me to the forest in my grief, I will turn to poison, or fire, or water, to bring about my death." That is the sarga's final blow. As long as she argued, Rāma stayed silent, so at the end she held before him the threat of her death. "The same in joy and sorrow" reminds him that she who shares a husband's dharma in times of happiness should do the same in times of sorrow: if the joy of the consecration was to be shared by both, the sorrow of exile should be shared too.

She begged him in these and many other ways to let her go, but the mighty-armed Rāma would still not agree to take her to the lonely forest. At this Maithilī fell to brooding, and she stood there as though bathing the earth with the hot tears that fell from her eyes. As she brooded so and anger seized her, the self-possessed Kākutstha tried hard to comfort her and turn her back. The word "anger" matters here: Sītā's grief had now become the anger of wounded pride, and that anger will break out in the next sarga in her sharp reproach, "What did my father, the lord of Videha, think of you?" So the two sargas are joined here.