पूर्वसर्गे सीता बहुधा अयाचत — ‘मां वनं नय’ इति। तस्याः तत् धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा अपि धर्मवत्सलः रामः वने भाविनीनि दुःखानि चिन्तयन् तां नेतुं बुद्धिं न करोति। ततः सः बाष्पदूषितलोचनां तां सान्त्वयित्वा, वनवाससङ्कल्पात् निवर्तयितुम् एव इदं वचनम् उवाच। रामः न स्नेहाभावेन प्रतिषेधं करोति, अपि तु स्नेहेन एव — प्रियायाः क्लेशकल्पना एव तस्य हृदयं विदारयति। अतः सः प्रथमं सान्त्वनं करोति, पश्चात् च वनस्य दोषान् विस्तरेण वर्णयितुम् आरभते। एषः एव सर्गस्य सम्पूर्णः विषयः — वनदोषवर्णनेन निवर्तनप्रयत्नः। कैकेय्याः वरद्वयेन रामस्य वनवासः निश्चितः; तत्र सीतायाः गमनं तु न केनचित् आदिष्टम्, अतः रामः तत् निवारयितुं स्वतन्त्रः इति मन्यते। किन्तु सीतायाः दृष्टौ पत्युः अनुगमनम् एव तस्याः नियतः धर्मः। अस्मिन् धर्मद्वये यः विरोधः, सः एव अग्रिमयोः सर्गयोः विषयः।

‘सीते, त्वं महाकुलीना असि, धर्मे च सदा निरता। अतः अत्र एव धर्मम् आचर, येन मम मनसः सुखं स्यात्। अबले, यथा अहं त्वां वक्ष्यामि तथा एव त्वया कर्तव्यम्; वने वसतः बहवः दोषाः भवन्ति, तान् मत्तः निबोध। एषा वनवासकृता मतिः विमुच्यताम्; वनं हि बहुदोषं दुर्गमं कान्तारम् इति अभिधीयते। एतत् वचः मया हितबुद्ध्या एव अभिधीयते, न कोपेन न च परीक्षार्थम्। मम ज्ञाने वने सुखं नाम सदा न विद्यते, दुःखम् एव सदा वर्तते।’ एवं रामः वचनस्य प्रयोजनं प्रतिज्ञां च आदौ एव स्पष्टीकरोति — सः न निषेधमात्रं करोति, अपि तु कारणानि गणयितुं प्रतिजानीते। ‘इहाचरस्व धर्मम्’ इति वचनेन सः सूचयति — पत्युः अनुगमनम् एकः एव धर्मः न, श्वश्रूणां शुश्रूषा अपि तावान् एव धर्मः; अतः अयोध्यायां स्थित्वा अपि सा स्वधर्मं पालयितुं शक्नोति। ‘मम मनसः सुखम्’ इति च तस्य याचना — यदि सा अत्र तिष्ठेत्, तर्हि वने अपि तस्य चित्तं निश्चिन्तं स्यात्।

‘गिरिनिर्झरेभ्यः सम्भूताः गिरिनिर्दरिवासिनां सिंहानां निनदाः श्रोतुम् अपि दुःखदाः; अतः वनं दुःखम्। शून्ये वने विस्रब्धाः मत्ताः मृगाः क्रीडमानाः मनुष्यं दृष्ट्वा सर्वतः समभिवर्तन्ते। तत्र नद्यः सग्राहाः पङ्कवत्यः च, अतः दुस्तराः; मत्तैः गजैः च ताः नित्यम् आकुलाः। मार्गाः लताभिः कण्टकैः च संकीर्णाः, कृकवाकूनां रवैः उपनादिताः, निरपाः च — तेषु गमनं सुदुःखम्। तस्मात् वनं दुःखतरम्।’ अत्र रामः इन्द्रियक्रमेण दोषान् गणयति — प्रथमं श्रोत्रस्य दुःखं (सिंहनादाः), ततः चक्षुषः भयम् (मत्ताः मृगाः), ततः शरीरस्य विघ्नः (दुस्तराः नद्यः), अन्ते च पादयोः क्लेशः (कण्टकिनः निर्जलाः मार्गाः)। एषः क्रमः वर्णनस्य कवित्वं दर्शयति। सर्वेषु च एकम् एव साधारण्यम् — वने प्राणिनः मनुष्यात् न बिभ्यति, प्रत्युत मनुष्यः एव तेभ्यः बिभेति। एतेन राजपुत्र्याः सीतायाः कृते वनं केवलं कष्टप्रदं न, अपि तु सर्वथा अपरिचितं जगत् इति सूच्यते।

‘वने श्रमखिन्नेन रात्रिषु भूतले स्वयं भग्नासु पर्णशय्यासु शयितव्यम्, न तु तल्पेषु। नियतात्मना अहोरात्रं वृक्षेभ्यः अवपतितैः फलैः एव संतोषः कर्तव्यः; न इष्टम् अन्नं न च कालनियमः। मैथिलि, यथाप्राणं उपवासः विधेयः, जटाभारः धार्यः, वल्कलानि एव अम्बराणि भवन्ति। देवतानां पितॄणां च विधिपूर्वकं कर्तव्यं, प्राप्तानाम् अतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनं कर्तव्यम्।’ अत्र रामः वनवासं न केवलं क्लेशरूपेण, अपि तु नियमबद्धतपश्चर्यारूपेण अपि दर्शयति — यत् गृहे सुखेन सिध्यति, तत् वने कष्टेन एव साध्यम्। धर्मकार्याणि तु वने अपि न त्यज्यन्ते, प्रत्युत दुष्करतराणि भवन्ति; एषः एव अस्य वर्णनस्य मर्मभूतः आशयः। प्रासादे या शय्यायां शेते, सा भूमौ भग्नपर्णेषु कथं शयीत — एतत् एव रामः पृच्छति। किन्तु तेन एव वचनेन सः अनिच्छया सीतायाः सङ्कल्पं दृढीकरोति, यतः तपश्चर्या तस्याः न भीतिं जनयति।

‘काले काले नित्यशः त्रिः अभिषेकः कार्यः; नियमेन एव चरतां तस्मात् वनं दुःखतरम्। स्वयम् आहृतैः कुसुमैः आर्षेण विधिना वेद्यां उपहारः कर्तव्यः। यथालब्धेन एव संतोषः कार्यः; वनचराः हि यताहाराः भवन्ति, न च इच्छानुसारं किमपि लभ्यते। अतीव वातः, तिमिरम्, नित्यशः बुभुक्षा, महान्ति च भयानि — एतैः वनं दुःखतरम्।’ एवं रामः चतुर्विधं क्लेशं क्रमेण गणयति — शरीरस्य श्रमः, क्रियायाः नियमः, आहारस्य अनियतिः, मनसः भयम् इति। ‘दुःखमतो वनम्’ इति पदस्य आवृत्तिः अत्र काव्यगुणः एव — प्रत्येकं दोषं गणयित्वा सः तम् एव निष्कर्षं पुनः पुनः स्थापयति, येन सीतायाः मनसि तत् निश्चयरूपेण निविशेत। ‘यथालब्धेन संतोषः’ इति पदे तु वनवासस्य मूलं व्रतम् एव कथितम् — न यत् इष्टं तत् लभ्यते, अपि तु यत् लभ्यते तत् एव इष्टं मन्तव्यम्। एषा दृष्टिः तपस्विनां सहजा, राजपुत्र्याः तु दुष्करा।

‘भामिनि, बहुरूपाः बहवः सरीसृपाः दर्पात् पथि एव चरन्ति; ततः वनं दुःखतरम्। नदीनिलयनाः नदीवत् कुटिलगामिनः सर्पाः पन्थानम् आवृत्य तिष्ठन्ति। अबले, पतङ्गाः वृश्चिकाः कीटाः दंशाः मशकैः सह च नित्यं बाधन्ते; तत् सर्वं दुःखम्। कण्टकिनः द्रुमाः, कुशाः, काशाः च वने व्याकुलशाखाग्राः सन्ति; तैः गात्राणि क्षण्यन्ते।’ अत्र स्थूलेभ्यः भयेभ्यः सूक्ष्माणि प्रति अवतरणं द्रष्टव्यम् — सिंहात् आरभ्य मशकपर्यन्तम्। महतां भयानां परिहारः शक्यः, क्षुद्राणां तु न; अतः एतानि एव दुःसहानि। सुकुमार्याः सीतायाः कृते इदं वर्णनं विशेषेण भयङ्करं भवेत् इति रामस्य आशयः। किञ्च ‘नित्यम्’ इति पदेन सूचितं यत् एते दोषाः अहरहः वर्तन्ते; अतः तेषु न परिहारः सम्भवति।

‘अरण्यवासे वसतः बहवः कायक्लेशाः विविधानि च भयानि; अतः वनं सदा दुःखम् एव। तत्र क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ, तपसि मतिः कर्तव्या, भेतव्ये अपि न भेतव्यम् — एवं नित्यं दुःखम्। तस्मात् ते वनं गत्वा अलम्; वनं तव क्षेमं नहि। विमृशन् अहं वनं बहुदोषकरम् एव पश्यामि।’ अन्ते रामः बाह्यक्लेशेभ्यः आन्तरं संयमम् उपसंहरति — वने क्रोधलोभत्यागः तपोबुद्धिः च अपेक्ष्येते, तत् च सर्वापेक्षया दुष्करम्। यदा महात्मना रामेण तां वनं नेतुं मतिः न कृता, तदा सीता अपि तस्य तत् वचनं न अकरोत्। सुदुःखिता सती सा पुनः रामम् इदं वचनम् अब्रवीत् — एतेन एव आगामिनः सर्गस्य सूत्रं निबद्धम्। ‘विमृशन्’ इति पदेन कविः सूचयति — रामस्य अयं निषेधः न आवेगजः, अपि तु दीर्घविचारपूर्वकः। तथापि सः न सफलः; यतः प्रेम्णः गणना दोषगणनया न निवर्तते। एवं सर्गः रामस्य युक्तिभिः आरब्धः सीतायाः अनङ्गीकारेण पुनर्वचनेन च समाप्यते, सः च अनङ्गीकारः प्रतिषेधात् अपि बलवान्।

గత సర్గలో సీత ‘నన్ను వనానికి తీసుకుపో’ అని ఎన్నో విధాలుగా యాచించింది. ఆమె ధర్మయుక్తమైన ఆ మాటను విన్నప్పటికీ ధర్మవత్సలుడైన రాముడు వనంలో రాబోయే దుఃఖాలను తలచుకొని ఆమెను తీసుకువెళ్ళాలని నిశ్చయించుకోలేదు. తరువాత అతడు కన్నీటితో మసకబారిన కళ్ళు గల ఆమెను ఊరడించి, వనవాస సంకల్పం నుండి మరలించడానికే ఈ మాట పలికాడు. రాముడు ప్రేమ లేక నిరాకరించడం లేదు, ప్రేమవల్లనే — ప్రియురాలు క్లేశపడుతుందనే ఊహే అతని హృదయాన్ని చీల్చివేస్తున్నది. కాబట్టి అతడు మొదట ఊరడిస్తాడు, తరువాత వనదోషాలను విస్తారంగా వర్ణించడం ప్రారంభిస్తాడు. ఇదే సర్గ సంపూర్ణ విషయం — వనదోషవర్ణనతో మరలించే ప్రయత్నం. కైకేయి రెండు వరాలతో రాముని వనవాసం నిశ్చయమైంది; అందులో సీత వెళ్ళడం మాత్రం ఎవరూ ఆదేశించలేదు, కాబట్టి దానిని నివారించడానికి తాను స్వతంత్రుడనని రాముడు భావిస్తున్నాడు. కాని సీత దృష్టిలో పతిని అనుసరించడమే ఆమెకు నియతమైన ధర్మం. ఈ రెండు ధర్మాల మధ్య ఉన్న విరోధమే తరువాతి రెండు సర్గల విషయం.

‘సీతా, నువ్వు మహాకులంలో పుట్టినదానవు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మనిరతురాలవు. కాబట్టి నా మనస్సుకు సుఖం కలిగేలా ఇక్కడే ధర్మాన్ని ఆచరించు. అబలా, నేను నీకు చెప్పినట్లే నువ్వు చేయాలి; వనంలో నివసించేవారికి ఎన్నో దోషాలుంటాయి, వాటిని నా నుండి తెలుసుకో. వనవాసం గురించిన ఈ ఆలోచనను విడిచిపెట్టు; వనం ఎన్నో దోషాలు గల, దుర్గమమైన కాంతారమని చెప్పబడుతుంది. ఈ మాట నేను హితబుద్ధితోనే చెబుతున్నాను, కోపంతో కాదు, పరీక్షించడానికీ కాదు. నాకు తెలిసినంతవరకు వనంలో సుఖమనేది ఎప్పుడూ ఉండదు, దుఃఖమే ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది.’ ఈ విధంగా రాముడు తన మాట ప్రయోజనాన్నీ ప్రతిజ్ఞనూ మొదట్లోనే స్పష్టం చేస్తున్నాడు — అతడు కేవలం నిషేధించడం లేదు, కారణాలను లెక్కించి చెబుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ‘ఇక్కడే ధర్మాన్ని ఆచరించు’ అనే మాటతో అతడు సూచిస్తున్నది — పతిని అనుసరించడం ఒక్కటే ధర్మం కాదు, అత్తగారి సేవ కూడా అంతే ధర్మం; కాబట్టి అయోధ్యలో ఉండి కూడా ఆమె తన ధర్మాన్ని పాలించగలదు. ‘నా మనస్సుకు సుఖం’ అనేది అతని యాచన — ఆమె ఇక్కడ ఉంటే వనంలో కూడా అతని మనస్సు నిశ్చింతగా ఉంటుంది.

‘కొండ జలపాతాల నుండి పుట్టిన, కొండగుహలలో నివసించే సింహాల గర్జనలు వినడానికే దుఃఖకరమైనవి; కాబట్టి వనం దుఃఖమయం. శూన్యమైన వనంలో నిర్భయంగా ఆడుకొనే మదించిన మృగాలు మనిషిని చూసి అన్నివైపుల నుండీ మీదికి వస్తాయి. అక్కడి నదులు మొసళ్ళతో, బురదతో నిండి దాటడానికి కష్టమైనవి; మదించిన ఏనుగులతో అవి నిత్యమూ కలతబడి ఉంటాయి. దారులు తీగలతో, ముళ్ళతో నిండి, అడవికోళ్ళ అరుపులతో మారుమోగుతూ, నీళ్ళు లేనివిగా ఉంటాయి — వాటిలో నడవడం చాలా దుఃఖకరం. కాబట్టి వనం మరింత దుఃఖకరమైనది.’ ఇక్కడ రాముడు ఇంద్రియాల క్రమంలో దోషాలను లెక్కిస్తున్నాడు — మొదట చెవికి దుఃఖం (సింహగర్జనలు), తరువాత కంటికి భయం (మదించిన మృగాలు), తరువాత శరీరానికి ఆటంకం (దాటలేని నదులు), చివరకు పాదాలకు క్లేశం (ముళ్ళతో నిండిన, నీళ్ళులేని దారులు). ఈ క్రమం వర్ణనలోని కవిత్వాన్ని చూపుతుంది. వీటన్నింటిలో ఒకే సామాన్య విషయం ఉంది — వనంలో ప్రాణులు మనిషికి భయపడవు, పైగా మనిషే వాటికి భయపడతాడు. దీనితో రాజపుత్రి అయిన సీతకు వనం కేవలం కష్టప్రదమైనదే కాదు, పూర్తిగా అపరిచితమైన లోకమని సూచించబడుతున్నది.

‘వనంలో శ్రమతో అలసి, రాత్రులలో నేలపై తానే విరిచి పరచుకొన్న ఆకుల పడకలపై పడుకోవాలి, పరుపులపై కాదు. నియమంతో కూడిన మనస్సుతో రాత్రింబవళ్ళూ చెట్ల నుండి రాలిపడిన పండ్లతోనే తృప్తిపడాలి; ఇష్టమైన అన్నమూ ఉండదు, కాలనియమమూ ఉండదు. మైథిలీ, శక్తి ఉన్నంతవరకు ఉపవాసం చేయాలి, జటాభారాన్ని ధరించాలి, నారచీరలే వస్త్రాలవుతాయి. దేవతలకూ పితరులకూ విధిపూర్వకంగా చేయవలసినది చేయాలి, వచ్చిన అతిథులను నిత్యమూ పూజించాలి.’ ఇక్కడ రాముడు వనవాసాన్ని కేవలం క్లేశరూపంలోనే కాక, నియమబద్ధమైన తపశ్చర్య రూపంలో కూడా చూపుతున్నాడు — ఇంట్లో సుఖంగా సిద్ధించేది వనంలో కష్టంతోనే సాధించాలి. ధర్మకార్యాలు మాత్రం వనంలో కూడా విడువబడవు, పైగా మరింత దుష్కరమవుతాయి; ఇదే ఈ వర్ణనకు మర్మమైన ఆశయం. ప్రాసాదంలో పడకపై పడుకొనే ఆమె నేలపై విరిగిన ఆకులపై ఎలా పడుకుంటుంది — ఇదే రాముడు అడుగుతున్నది. కాని అదే మాటతో అతడు తెలియకుండానే సీత సంకల్పాన్ని దృఢపరుస్తున్నాడు, ఎందుకంటే తపశ్చర్య ఆమెలో భయాన్ని కలిగించదు.

‘ఆయా సమయాలలో నిత్యమూ మూడుసార్లు స్నానం చేయాలి; నియమంతోనే సంచరించేవారికి అందువల్ల వనం మరింత దుఃఖకరం. తానే తెచ్చుకొన్న పూలతో ఆర్షవిధిలో వేదికపై ఉపహారం సమర్పించాలి. దొరికినదానితోనే తృప్తిపడాలి; వనచరులు మితాహారులు, కోరినట్లు ఏదీ దొరకదు. విపరీతమైన గాలి, చీకటి, నిత్యమూ ఆకలి, గొప్ప భయాలు — వీటితో వనం మరింత దుఃఖకరం.’ ఈ విధంగా రాముడు నాలుగు రకాల క్లేశాలను వరుసగా లెక్కిస్తున్నాడు — శరీరానికి శ్రమ, క్రియకు నియమం, ఆహారానికి అనిశ్చితి, మనస్సుకు భయం. ‘దుఃఖమతో వనం’ (కాబట్టి వనం దుఃఖమయం) అనే పదపు ఆవృత్తి ఇక్కడ కావ్యగుణమే — ప్రతి దోషాన్నీ లెక్కించి అతడు అదే నిర్ణయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ స్థాపిస్తున్నాడు, అది సీత మనస్సులో నిశ్చయంగా నాటుకోవాలని. ‘దొరికినదానితో తృప్తి’ అనే పదంలో మాత్రం వనవాసానికి మూలమైన వ్రతమే చెప్పబడింది — కోరినది దొరకదు, దొరికినదే కోరినదిగా భావించాలి. ఈ దృష్టి తపస్వులకు సహజం, రాజపుత్రికి మాత్రం దుష్కరం.

‘భామినీ, అనేక రూపాలు గల అనేక సరీసృపాలు గర్వంతో దారిలోనే తిరుగుతుంటాయి; కాబట్టి వనం మరింత దుఃఖకరం. నదులలో నివసించే, నదిలాగే వంకరగా సాగే సర్పాలు దారిని అడ్డగించి ఉంటాయి. అబలా, మిడతలూ, తేళ్ళూ, కీటకాలూ, అడవిఈగలూ దోమలతో కలిసి నిత్యమూ బాధిస్తాయి; అదంతా దుఃఖమే. ముళ్ళచెట్లూ, దర్భలూ, రెల్లుగడ్డీ వనంలో చిక్కుపడిన కొమ్మల కొనలతో ఉంటాయి; వాటితో శరీరాలు గాయపడతాయి.’ ఇక్కడ పెద్ద భయాల నుండి సూక్ష్మమైనవాటి వైపు దిగడాన్ని గమనించాలి — సింహం నుండి దోమ వరకు. పెద్ద భయాలను తప్పించుకోవడం సాధ్యమే, చిన్నవాటిని మాత్రం కాదు; కాబట్టి ఇవే దుర్భరమైనవి. సుకుమారి అయిన సీతకు ఈ వర్ణన ప్రత్యేకంగా భయంకరంగా ఉంటుందని రాముని ఆశయం. అంతేకాక ‘నిత్యం’ అనే పదంతో ఈ దోషాలు ప్రతిరోజూ ఉంటాయని సూచించబడింది; కాబట్టి వాటినుండి తప్పించుకోవడం సాధ్యం కాదు.

‘అరణ్యవాసంలో నివసించేవారికి ఎన్నో శారీరక క్లేశాలూ, రకరకాల భయాలూ ఉంటాయి; కాబట్టి వనం ఎల్లప్పుడూ దుఃఖమే. అక్కడ క్రోధలోభాలను విడిచిపెట్టాలి, తపస్సులో బుద్ధి నిలపాలి, భయపడవలసినదానికి కూడా భయపడకూడదు — ఈ విధంగా నిత్యమూ దుఃఖమే. కాబట్టి నువ్వు వనానికి వెళ్ళవద్దు; వనం నీకు క్షేమకరం కాదు. ఆలోచించి చూస్తే వనం ఎన్నో దోషాలను కలిగించేదిగానే కనిపిస్తున్నది.’ చివరకు రాముడు బాహ్యక్లేశాల నుండి ఆంతరిక సంయమానికి ఉపసంహరిస్తాడు — వనంలో క్రోధలోభత్యాగమూ తపోబుద్ధీ అవసరం, అది అన్నింటికంటే దుష్కరం. మహాత్ముడైన రాముడు ఆమెను వనానికి తీసుకువెళ్ళాలని నిశ్చయించుకోనప్పుడు, సీత కూడా అతని ఆ మాటను పాటించలేదు. ఎంతో దుఃఖించి ఆమె మళ్ళీ రామునితో ఈ మాట పలికింది — దీనితోనే రాబోయే సర్గకు సూత్రం ముడివేయబడింది. ‘విమృశన్’ (ఆలోచించి చూస్తే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాముని ఈ నిషేధం ఆవేశంతో పుట్టినది కాదు, దీర్ఘ విచారణతో కూడినది. అయినా అతడు సఫలుడు కాలేదు; ఎందుకంటే ప్రేమ లెక్క దోషాల లెక్కతో వెనుదిరగదు. ఈ విధంగా రాముని యుక్తులతో ప్రారంభమైన సర్గ సీత అంగీకరించకపోవడంతో, ఆమె మళ్ళీ మాట్లాడటంతో ముగుస్తుంది; ఆ అనంగీకారం నిషేధం కంటే కూడా బలమైనది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை ‘என்னைக் காட்டுக்கு அழைத்துச் செல்லும்’ என்று பலவாறு வேண்டினாள். தர்மம் நிறைந்த அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டும், தர்மத்தில் பற்றுடைய ராமன் காட்டில் நேரவிருக்கும் துன்பங்களை எண்ணி அவளை அழைத்துச் செல்ல மனம் கொள்ளவில்லை. பின்னர் கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களுடைய அவளைத் தேற்றி, வனவாச எண்ணத்திலிருந்து அவளைத் திருப்புவதற்காகவே இந்தச் சொல்லைக் கூறினான். ராமன் அன்பின்மையால் மறுக்கவில்லை, அன்பினாலேயே மறுக்கிறான் — அன்புக்குரியவள் துன்புறுவாள் என்ற கற்பனையே அவன் நெஞ்சைப் பிளக்கிறது. ஆகவே அவன் முதலில் தேற்றுகிறான், பின்னர் காட்டின் தீமைகளை விரிவாக வர்ணிக்கத் தொடங்குகிறான். இதுவே சர்க்கத்தின் முழு உள்ளடக்கம் — காட்டின் தீமைகளை வர்ணித்துத் திருப்ப முயலுதல். கைகேயியின் இரு வரங்களால் ராமனின் வனவாசம் உறுதியானது; ஆனால் சீதை செல்வதை யாரும் ஆணையிடவில்லை; ஆகவே அதைத் தடுக்கத் தனக்கு உரிமை உண்டு என்று ராமன் கருதுகிறான். ஆனால் சீதையின் பார்வையில் கணவனைப் பின்தொடர்வதே அவளுக்கு விதிக்கப்பட்ட தர்மம். இந்த இரு தர்மங்களுக்கிடையிலான முரண்பாடே அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களின் பொருள்.

‘சீதா, நீ பெருங்குலத்தில் பிறந்தவள், எப்போதும் தர்மத்தில் ஈடுபாடுடையவள். ஆகவே இங்கேயே தர்மத்தைக் கடைப்பிடி; அதனால் என் மனத்துக்கு நிம்மதி உண்டாகும். மென்மையானவளே, நான் உனக்குச் சொல்வது போலவே நீ செய்ய வேண்டும்; காட்டில் வாழ்பவனுக்குப் பல தீமைகள் உண்டு; அவற்றை என்னிடமிருந்து அறிந்துகொள். வனவாசத்தைப் பற்றிய இந்த எண்ணத்தைக் கைவிடு; காடு பல தீமைகள் நிறைந்த, கடந்து செல்லக் கடினமான வனாந்தரம் என்றே சொல்லப்படுகிறது. இந்தச் சொல்லை நான் நலம் நாடியே சொல்கிறேன், சினத்தாலும் அல்ல, சோதிப்பதற்காகவும் அல்ல. நான் அறிந்தவரை காட்டில் இன்பம் என்பது ஒருபோதும் இல்லை, துன்பமே எப்போதும் இருக்கிறது.’ இவ்வாறு ராமன் தன் சொல்லின் நோக்கத்தையும் கூற்றையும் தொடக்கத்திலேயே தெளிவுபடுத்துகிறான் — அவன் வெறுமனே மறுக்கவில்லை, காரணங்களை எண்ணிக் காட்டுவதாக உறுதியளிக்கிறான். ‘இங்கேயே தர்மத்தைக் கடைப்பிடி’ என்ற சொல்லால் அவன் சுட்டுவது — கணவனைப் பின்தொடர்வது மட்டுமே தர்மமல்ல, மாமியார்களுக்குப் பணிவிடை செய்வதும் அதே அளவு தர்மம்; ஆகவே அயோத்தியில் இருந்தும் அவள் தன் தர்மத்தைக் காக்க முடியும். ‘என் மனத்துக்கு நிம்மதி’ என்பது அவனுடைய வேண்டுகோள் — அவள் இங்கே தங்கினால், காட்டிலும் அவன் மனம் கவலையின்றி இருக்கும்.

‘மலையருவிகளிலிருந்து எழும், மலைக்குகைகளில் வாழும் சிங்கங்களின் கர்ஜனைகள் கேட்கவே துன்பம் தருபவை; ஆகவே காடு துன்பமானது. மக்களற்ற காட்டில் அச்சமின்றித் திரியும் மதம் கொண்ட விலங்குகள் விளையாடியவாறு மனிதனைக் கண்டதும் எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் பாய்ந்து வருகின்றன. அங்குள்ள ஆறுகள் முதலைகள் நிறைந்தவை, சேறு நிறைந்தவை; ஆகவே கடக்க அரியவை; மதம் கொண்ட யானைகளால் அவை எப்போதும் கலங்கியிருக்கின்றன. வழிகள் கொடிகளாலும் முட்களாலும் அடைபட்டவை, காட்டுக்கோழிகளின் கூவலால் ஒலிப்பவை, நீரற்றவை — அவற்றில் நடப்பது மிகவும் துன்பமானது. ஆகவே காடு மேலும் துன்பமானது.’ இங்கே ராமன் புலன்களின் வரிசைப்படி தீமைகளை எண்ணுகிறான் — முதலில் செவிக்குத் துன்பம் (சிங்கக் கர்ஜனைகள்), பின்னர் கண்ணுக்கு அச்சம் (மதம் கொண்ட விலங்குகள்), பின்னர் உடலுக்குத் தடை (கடக்க அரிய ஆறுகள்), இறுதியில் பாதங்களுக்கு வேதனை (முள் நிறைந்த நீரற்ற வழிகள்). இந்த வரிசை வர்ணனையின் கவித்துவத்தைக் காட்டுகிறது. எல்லாவற்றிலும் ஒரே பொதுத்தன்மை — காட்டில் உயிர்கள் மனிதனுக்கு அஞ்சுவதில்லை, மாறாக மனிதனே அவற்றுக்கு அஞ்சுகிறான். இதனால் அரசகுமாரியான சீதைக்குக் காடு துன்பம் தருவது மட்டுமல்ல, முற்றிலும் அறிமுகமில்லாத உலகம் என்பதும் சுட்டப்படுகிறது.

‘காட்டில் களைப்பால் சோர்ந்தவனாக இரவுகளில் தரையில், தானே உதிர்ந்த இலைகளாலான படுக்கையில் படுக்க வேண்டும், கட்டில்களில் அல்ல. அடக்கமான மனத்துடன் இரவும் பகலும் மரங்களிலிருந்து விழுந்த பழங்களாலேயே திருப்தியடைய வேண்டும்; விரும்பிய உணவும் இல்லை, நேர ஒழுங்கும் இல்லை. மைதிலி, உயிர் தாங்கும் அளவுக்கு உண்ணாநோன்பு இருக்க வேண்டும், சடைச் சுமையைத் தாங்க வேண்டும், மரவுரிகளே ஆடைகளாகும். தேவர்களுக்கும் பித்ருக்களுக்கும் விதிப்படி செய்ய வேண்டியதைச் செய்ய வேண்டும்; வந்த விருந்தினர்களை நாள்தோறும் உபசரிக்க வேண்டும்.’ இங்கே ராமன் வனவாசத்தைத் துன்ப வடிவில் மட்டுமல்ல, நியமங்களுக்குக் கட்டுப்பட்ட தவவாழ்க்கை வடிவிலும் காட்டுகிறான் — வீட்டில் எளிதாக நிறைவேறுவது காட்டில் துன்பத்துடனேயே நிறைவேறும். தர்மச் செயல்களோ காட்டிலும் கைவிடப்படுவதில்லை, மாறாக மேலும் கடினமாகின்றன; இதுவே இந்த வர்ணனையின் உயிர்நாடியான கருத்து. மாளிகையில் மஞ்சத்தில் உறங்குபவள் தரையில் உதிர்ந்த இலைகளில் எப்படி உறங்குவாள் — இதையே ராமன் கேட்கிறான். ஆனால் அதே சொல்லால் அவன் விருப்பமின்றியே சீதையின் உறுதியை வலுப்படுத்துகிறான், ஏனெனில் தவவாழ்க்கை அவளுக்கு அச்சத்தை உண்டாக்குவதில்லை.

‘நாள்தோறும் உரிய காலங்களில் மூன்று முறை நீராட வேண்டும்; நியமத்துடனேயே நடப்பவர்களுக்கு, ஆகவே, காடு மேலும் துன்பமானது. தானே பறித்த மலர்களால் முனிவர்களின் முறைப்படி வேள்விமேடையில் படையல் செய்ய வேண்டும். கிடைத்ததைக் கொண்டே திருப்தியடைய வேண்டும்; காட்டில் வாழ்பவர்கள் அளவான உணவு உடையவர்கள், விருப்பப்படி எதுவும் கிடைப்பதில்லை. கடுங்காற்று, இருள், நாள்தோறும் பசி, பெரும் அச்சங்கள் — இவற்றால் காடு மேலும் துன்பமானது.’ இவ்வாறு ராமன் நான்கு வகைத் துன்பங்களை வரிசையாக எண்ணுகிறான் — உடலின் களைப்பு, செயலின் நியமம், உணவின் நிச்சயமின்மை, மனத்தின் அச்சம். ‘ஆகவே காடு துன்பமானது’ என்ற சொல்லின் திரும்புதல் இங்கே காவியச் சிறப்பே — ஒவ்வொரு தீமையையும் எண்ணிவிட்டு அதே முடிவை மீண்டும் மீண்டும் நிலைநாட்டுகிறான், அது சீதையின் மனத்தில் உறுதியாகப் பதியும்படி. ‘கிடைத்ததைக் கொண்டு திருப்தி’ என்ற சொல்லிலோ வனவாசத்தின் அடிப்படை விரதமே சொல்லப்படுகிறது — விரும்பியது கிடைப்பதில்லை, கிடைத்ததையே விரும்பியதாகக் கருத வேண்டும். இந்தப் பார்வை தவசிகளுக்கு இயல்பானது, அரசகுமாரிக்கோ கடினமானது.

‘அழகியே, பல உருவங்கள் கொண்ட பல ஊர்வன செருக்குடன் வழியிலேயே திரிகின்றன; ஆகவே காடு மேலும் துன்பமானது. ஆற்றில் வாழும், ஆற்றைப் போல வளைந்து செல்லும் பாம்புகள் வழியை மறித்துக் கிடக்கின்றன. மென்மையானவளே, விட்டில்களும், தேள்களும், பூச்சிகளும், கடிக்கும் ஈக்களும் கொசுக்களுடன் சேர்ந்து எப்போதும் தொல்லை தருகின்றன; அவையனைத்தும் துன்பமே. முள்மரங்களும், தர்ப்பையும், நாணல்களும் காட்டில் கிளைநுனிகள் சிக்கிப் பின்னியவையாக இருக்கின்றன; அவற்றால் உடல் கீறப்படுகிறது.’ இங்கே பெரிய அச்சங்களிலிருந்து நுண்ணியவற்றை நோக்கி இறங்குவது கவனிக்கத்தக்கது — சிங்கத்திலிருந்து தொடங்கிக் கொசு வரை. பெரிய அச்சங்களைத் தவிர்க்க முடியும், சிறியவற்றையோ முடியாது; ஆகவே இவையே பொறுக்க முடியாதவை. மென்மையான சீதைக்கு இந்த வர்ணனை சிறப்பாக அச்சமூட்டுவதாக இருக்கும் என்பது ராமனின் கருத்து. மேலும் ‘எப்போதும்’ என்ற சொல்லால் இந்தத் தீமைகள் நாள்தோறும் இருப்பவை என்பது சுட்டப்படுகிறது; ஆகவே அவற்றிலிருந்து தப்ப வழியில்லை.

‘காட்டில் வாழ்பவனுக்கு உடலுக்குப் பல துன்பங்களும் பலவகை அச்சங்களும் உண்டு; ஆகவே காடு எப்போதும் துன்பமே. அங்கே சினத்தையும் பேராசையையும் விட்டுவிட வேண்டும், தவத்தில் மனம் வைக்க வேண்டும், அஞ்ச வேண்டியதற்கும் அஞ்சக் கூடாது — இவ்வாறு எப்போதும் துன்பம். ஆகவே நீ காட்டுக்குச் செல்வது போதும்; காடு உனக்கு நலம் தருவதல்ல. ஆராய்ந்து பார்க்கும்போது காடு பல தீமைகளை விளைவிப்பதாகவே எனக்குத் தெரிகிறது.’ இறுதியில் ராமன் வெளிப்புறத் துன்பங்களிலிருந்து உள்ளடக்கத்துக்கு வந்து நிறைவு செய்கிறான் — காட்டில் சினத்தையும் பேராசையையும் துறத்தலும், தவ மனப்பான்மையும் தேவைப்படுகின்றன; அதுவே எல்லாவற்றையும்விடக் கடினமானது. மகாத்மாவான ராமன் அவளைக் காட்டுக்கு அழைத்துச் செல்ல மனம் கொள்ளாதபோது, சீதையும் அவனுடைய அந்தச் சொல்லை ஏற்கவில்லை. மிகவும் துயருற்ற அவள் மீண்டும் ராமனிடம் இந்தச் சொல்லைக் கூறினாள் — இதனாலேயே அடுத்த சர்க்கத்தின் இழை பிணைக்கப்படுகிறது. ‘ஆராய்ந்து பார்க்கும்போது’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — ராமனின் இந்த மறுப்பு உணர்ச்சிவேகத்தால் பிறந்ததல்ல, நீண்ட சிந்தனைக்குப் பின் வந்தது. ஆயினும் அவன் வெற்றி பெறவில்லை; ஏனெனில் அன்பின் கணக்கு தீமைகளின் கணக்கால் மாறுவதில்லை. இவ்வாறு ராமனின் வாதங்களுடன் தொடங்கிய சர்க்கம் சீதையின் மறுப்புடனும் மறுமொழியுடனும் நிறைவடைகிறது; அந்த மறுப்போ தடையைவிட வலியது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ‘ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು’ ಎಂದು ಬಹುಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಾಚಿಸಿದಳು. ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಎದುರಾಗುವ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ವನವಾಸದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ರಾಮನು ಸ್ನೇಹದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ — ಪ್ರಿಯೆಯ ಕ್ಲೇಶದ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕಾಡಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ — ವನದೋಷವರ್ಣನೆಯ ಮೂಲಕ ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು; ಆದರೆ ಸೀತೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಯಾರೂ ಆದೇಶಿಸಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ತಾನು ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು ರಾಮನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದೇ ಅವಳ ನಿಯತ ಧರ್ಮ. ಈ ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವಿನ ವಿರೋಧವೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ವಿಷಯ.

‘ಸೀತೆ, ನೀನು ಮಹಾಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು, ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸುಖವಾಗುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸು. ಅಬಲೆ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಿಗೆ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಿವೆ, ಅವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೋ. ವನವಾಸದ ಬಗೆಗಿನ ಈ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು; ಕಾಡು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳುಳ್ಳ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಂತಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹಿತಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ನನಗೆ ತಿಳಿದಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಂಬುದು ಎಂದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ದುಃಖವೇ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದೊಂದೇ ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಅತ್ತೆಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಧರ್ಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೂ ಅವಳು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲಳು. ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸುಖ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಯಾಚನೆ — ಅವಳು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದರೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಗಿರಿಯ ಜಲಪಾತಗಳ ಬಳಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳ ಗರ್ಜನೆಗಳು ಕೇಳುವುದಕ್ಕೂ ದುಃಖದಾಯಕವಾದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ದುಃಖಮಯ. ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿರುವ ಮದಿಸಿದ ಮೃಗಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಮುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿನ ನದಿಗಳು ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ, ಕೆಸರಿನಿಂದ ತುಂಬಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದವು; ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಿಂದ ಅವು ನಿತ್ಯವೂ ಕಲಕಿರುತ್ತವೆ. ದಾರಿಗಳು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ, ಕಾಡುಕೋಳಿಗಳ ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿವೆ, ನೀರಿಲ್ಲದವು — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ಮತ್ತಷ್ಟು ದುಃಖಮಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕಿವಿಗೆ ದುಃಖ (ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆ), ಅನಂತರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಭಯ (ಮದಿಸಿದ ಮೃಗಗಳು), ಆಮೇಲೆ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ (ದಾಟಲಾಗದ ನದಿಗಳು), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶ (ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ನೀರಿಲ್ಲದ ದಾರಿಗಳು). ಈ ಕ್ರಮವು ವರ್ಣನೆಯ ಕವಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಶವಿದೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನೇ ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಕಾಡು ಕೇವಲ ಕಷ್ಟದಾಯಕವಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಪರಿಚಿತವಾದ ಜಗತ್ತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದವನು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ತಾನೇ ಮುರಿದುಹಾಕಿದ ಎಲೆಗಳ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಬೇಕು, ಮಂಚಗಳಲ್ಲಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯೂ ಮರಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತಿಪಡಬೇಕು; ಬಯಸಿದ ಅನ್ನವೂ ಇಲ್ಲ, ಕಾಲದ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಮೈಥಿಲಿ, ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಷ್ಟು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು, ಜಟೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಬೇಕು, ನಾರುಮಡಿಗಳೇ ಉಡುಗೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವನವಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಕ್ಲೇಶರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ. ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳನ್ನಾದರೋ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಬಿಡುವಂತಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅವು ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಷ್ಕರವಾಗುತ್ತವೆ; ಇದೇ ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಮರ್ಮಭೂತ ಆಶಯ. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮುರಿದ ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿಯಾಳು — ಎಂದೇ ರಾಮನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಅರಿಯದೆಯೇ ಸೀತೆಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆ ಅವಳಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿತ್ಯವೂ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ನಿಯಮದಿಂದಲೇ ನಡೆಯುವವರಿಗೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ಮತ್ತಷ್ಟು ದುಃಖಮಯ. ತಾನೇ ತಂದ ಹೂಗಳಿಂದ ಋಷಿಗಳ ವಿಧಿಯಂತೆ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆ ಉಪಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಸಿಕ್ಕಿದುದರಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತಿಪಡಬೇಕು; ವನವಾಸಿಗಳು ಮಿತಾಹಾರಿಗಳು, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಏನೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಪರೀತ ಗಾಳಿ, ಕತ್ತಲೆ, ನಿತ್ಯದ ಹಸಿವು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಭಯಗಳು — ಇವುಗಳಿಂದ ಕಾಡು ಮತ್ತಷ್ಟು ದುಃಖಮಯ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇಹದ ಶ್ರಮ, ಕ್ರಿಯೆಯ ನಿಯಮ, ಆಹಾರದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಭಯ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ದುಃಖಮಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಆವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಗುಣವೇ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೋಷವನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಅವನು ಅದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು. ‘ಸಿಕ್ಕಿದುದರಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮೂಲವ್ರತವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಬಯಸಿದುದು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿಕ್ಕಿದುದನ್ನೇ ಬಯಸಿದುದೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು. ಈ ದೃಷ್ಟಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಸಹಜ, ರಾಜಪುತ್ರಿಗಾದರೋ ದುಷ್ಕರ.

‘ಭಾಮಿನಿ, ಬಹುರೂಪಗಳ ಅನೇಕ ಹರಿದಾಡುವ ಜಂತುಗಳು ದರ್ಪದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ಮತ್ತಷ್ಟು ದುಃಖಮಯ. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ನದಿಯಂತೆ ವಕ್ರವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಸರ್ಪಗಳು ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ನಿಂತಿರುತ್ತವೆ. ಅಬಲೆ, ಪತಂಗಗಳು, ಚೇಳುಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಕಚ್ಚುವ ನೊಣಗಳು ಸೊಳ್ಳೆಗಳೊಡನೆ ನಿತ್ಯವೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತವೆ; ಅದೆಲ್ಲವೂ ದುಃಖ. ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು, ಕಾಶಹುಲ್ಲುಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಾಚಿದ ಕೊಂಬೆಗಳ ತುದಿಗಳುಳ್ಳವು; ಅವುಗಳಿಂದ ದೇಹಕ್ಕೆ ಗಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ ಭಯಗಳಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದವುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಿಂಹದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಸೊಳ್ಳೆಯವರೆಗೆ. ದೊಡ್ಡ ಭಯಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಸಣ್ಣವುಗಳನ್ನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೇ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದವು. ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಈ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ತೋರೀತು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ನಿತ್ಯವೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ದೋಷಗಳು ದಿನದಿನವೂ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

‘ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಿಗೆ ಅನೇಕ ದೈಹಿಕ ಕ್ಲೇಶಗಳೂ ವಿವಿಧ ಭಯಗಳೂ ಇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡು ಸದಾ ದುಃಖಮಯವೇ. ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧಲೋಭಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಹೆದರಬೇಕಾದುದಕ್ಕೂ ಹೆದರಬಾರದು — ಹೀಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ದುಃಖ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸಾಕು; ಕಾಡು ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮಕರವಲ್ಲ. ವಿಮರ್ಶಿಸಿದಾಗ ನನಗೆ ಕಾಡು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬಾಹ್ಯ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಂದ ಆಂತರಿಕ ಸಂಯಮದ ಕಡೆಗೆ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧಲೋಭಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ತಪೋಬುದ್ಧಿ ಅಪೇಕ್ಷಿತ, ಅದೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದುಷ್ಕರ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ, ಸೀತೆಯೂ ಅವನ ಆ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸೂತ್ರವು ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ವಿಮರ್ಶಿಸಿದಾಗ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಈ ನಿರಾಕರಣೆ ಆವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ದೀರ್ಘ ವಿಚಾರದ ಅನಂತರದ್ದು. ಆದರೂ ಅವನು ಸಫಲನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರೇಮದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗವು ಸೀತೆಯ ಅಸಮ್ಮತಿ ಮತ್ತು ಮರುಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಅಸಮ್ಮತಿ ನಿರಾಕರಣೆಗಿಂತಲೂ ಬಲವಾದುದು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത ‘എന്നെ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക’ എന്ന് പലവിധത്തിൽ യാചിച്ചു. ധർമയുക്തമായ ആ വാക്ക് കേട്ടിട്ടും ധർമവത്സലനായ രാമൻ വനത്തിൽ വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖങ്ങൾ ചിന്തിച്ച് അവരെ കൊണ്ടുപോകാൻ മനസ്സുവയ്ക്കുന്നില്ല. പിന്നെ കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളുള്ള അവരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, വനവാസസങ്കല്പത്തിൽനിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കാനായിത്തന്നെ അദ്ദേഹം ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. രാമൻ വിലക്കുന്നത് സ്നേഹമില്ലാത്തതുകൊണ്ടല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് — പ്രിയയുടെ ക്ലേശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കല്പംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു. അതിനാൽ അദ്ദേഹം ആദ്യം സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ വനത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ വിസ്തരിച്ച് വർണിക്കാൻ ആരംഭിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിഷയം — വനദോഷവർണനയിലൂടെയുള്ള പിന്തിരിപ്പിക്കൽശ്രമം. കൈകേയിയുടെ രണ്ട് വരങ്ങളാൽ രാമന്റെ വനവാസം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ സീതയുടെ ഗമനം ആരും ആജ്ഞാപിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ അത് തടയാൻ താൻ സ്വതന്ത്രനാണെന്ന് രാമൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് അവരുടെ നിയതമായ ധർമം. ഈ രണ്ട് ധർമങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള വിരോധമാണ് അടുത്ത രണ്ട് സർഗങ്ങളുടെ വിഷയം.

‘സീതേ, നീ മഹാകുലീനയാണ്, എപ്പോഴും ധർമനിരതയുമാണ്. അതിനാൽ ഇവിടെത്തന്നെ ധർമം ആചരിക്കുക; അതിലൂടെ എന്റെ മനസ്സിന് സുഖമുണ്ടാകും. അബലേ, ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നതുപോലെതന്നെ നീ ചെയ്യണം; വനത്തിൽ വസിക്കുന്നവന് പല ദോഷങ്ങളുമുണ്ട്, അവ എന്നിൽനിന്ന് അറിയുക. വനവാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കുക; വനം പല ദോഷങ്ങളുള്ളതും ദുർഗമവുമായ കാന്താരമാണെന്നാണല്ലോ പറയപ്പെടുന്നത്. ഈ വാക്ക് ഞാൻ പറയുന്നത് ഹിതബുദ്ധികൊണ്ടുമാത്രമാണ്, കോപംകൊണ്ടല്ല, പരീക്ഷിക്കാനുമല്ല. എന്റെ അറിവിൽ വനത്തിൽ സുഖം എന്നൊന്ന് ഒരിക്കലുമില്ല, ദുഃഖം മാത്രമാണ് എപ്പോഴുമുള്ളത്.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ ലക്ഷ്യവും പ്രതിജ്ഞയും ആദ്യംതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു — അദ്ദേഹം വെറുതെ വിലക്കുകയല്ല, കാരണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയാണ്. ‘ഇവിടെ ധർമം ആചരിക്കുക’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കൽ മാത്രമല്ല ധർമം, ഭർത്തൃമാതാക്കളുടെ ശുശ്രൂഷയും അത്രതന്നെ ധർമമാണ്; അതിനാൽ അയോധ്യയിൽ നിന്നുകൊണ്ടും അവർക്ക് സ്വധർമം പാലിക്കാനാകും. ‘എന്റെ മനസ്സിന് സുഖം’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാചനയാണ് — അവർ ഇവിടെ നിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ വനത്തിലും തന്റെ മനസ്സ് നിശ്ചിന്തമായിരിക്കും.

‘മലയിലെ നീർച്ചാട്ടങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന, മലഗുഹകളിൽ വസിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളുടെ ഗർജനങ്ങൾ കേൾക്കാൻപോലും ദുഃഖകരമാണ്; അതിനാൽ വനം ദുഃഖമാണ്. ശൂന്യമായ വനത്തിൽ നിർഭയരായി കളിക്കുന്ന മദിച്ച മൃഗങ്ങൾ മനുഷ്യനെ കണ്ടാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും പാഞ്ഞടുക്കുന്നു. അവിടത്തെ നദികൾ മുതലകളുള്ളവയും ചെളി നിറഞ്ഞവയുമാണ്, അതിനാൽ കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവ; മദിച്ച ആനകളാൽ അവ എപ്പോഴും കലങ്ങിയുമിരിക്കുന്നു. വഴികൾ വള്ളികളാലും മുള്ളുകളാലും നിറഞ്ഞവയും കാട്ടുകോഴികളുടെ കൂവലിനാൽ മുഴങ്ങുന്നവയും വെള്ളമില്ലാത്തവയുമാണ് — അവയിലൂടെയുള്ള യാത്ര അതീവ ദുഃഖകരമാണ്. അതിനാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ ഇന്ദ്രിയക്രമത്തിൽ ദോഷങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ആദ്യം ചെവിയുടെ ദുഃഖം (സിംഹഗർജനങ്ങൾ), പിന്നെ കണ്ണിന്റെ ഭയം (മദിച്ച മൃഗങ്ങൾ), പിന്നെ ശരീരത്തിന്റെ തടസ്സം (കടക്കാനാവാത്ത നദികൾ), ഒടുവിൽ കാലുകളുടെ ക്ലേശം (മുള്ളുനിറഞ്ഞ, വെള്ളമില്ലാത്ത വഴികൾ). ഈ ക്രമം വർണനയുടെ കവിത്വം കാണിക്കുന്നു. എല്ലാറ്റിലും ഒരു പൊതുസ്വഭാവമുണ്ട് — വനത്തിൽ ജീവികൾ മനുഷ്യനെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യനാണ് അവയെ ഭയപ്പെടുന്നത്. ഇതിലൂടെ രാജപുത്രിയായ സീതയ്ക്ക് വനം കഷ്ടപ്പാട് നൽകുന്നത് മാത്രമല്ല, തീർത്തും അപരിചിതമായ ഒരു ലോകംകൂടിയാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘വനത്തിൽ, ശ്രമത്താൽ തളർന്നവൻ രാത്രികളിൽ നിലത്ത്, സ്വയം ഒടിച്ചെടുത്ത ഇലകൾകൊണ്ടുള്ള ശയ്യകളിൽ കിടക്കണം, കട്ടിലുകളിലല്ല. ആത്മസംയമത്തോടെ രാപ്പകൽ മരങ്ങളിൽനിന്ന് വീണ പഴങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം തൃപ്തിപ്പെടണം; ഇഷ്ടമുള്ള അന്നമില്ല, സമയനിഷ്ഠയുമില്ല. മൈഥിലീ, പ്രാണശക്തിക്കൊത്ത് ഉപവസിക്കണം, ജടാഭാരം ധരിക്കണം, മരവുരികൾ മാത്രമാണ് വസ്ത്രങ്ങൾ. ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കുമുള്ളത് വിധിപ്രകാരം ചെയ്യണം; വന്നെത്തുന്ന അതിഥികളെ നിത്യവും പൂജിക്കുകയും വേണം.’ ഇവിടെ രാമൻ വനവാസത്തെ ക്ലേശരൂപത്തിൽ മാത്രമല്ല, നിയമബദ്ധമായ തപശ്ചര്യയുടെ രൂപത്തിലും കാണിക്കുന്നു — വീട്ടിൽ സുഖമായി സാധിക്കുന്നത് വനത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടേ സാധിക്കൂ. ധർമകർമങ്ങൾ വനത്തിലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല, മറിച്ച് കൂടുതൽ ദുഷ്കരമാകുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ വർണനയുടെ മർമഭൂതമായ ആശയം. പ്രാസാദത്തിൽ കട്ടിലിൽ കിടക്കുന്നവൾ നിലത്ത് ഒടിഞ്ഞ ഇലകളിൽ എങ്ങനെ കിടക്കും — ഇതാണ് രാമൻ ചോദിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ആ വാക്കിലൂടെത്തന്നെ അദ്ദേഹം അറിയാതെ സീതയുടെ സങ്കല്പത്തെ ദൃഢമാക്കുന്നു, എന്തെന്നാൽ തപശ്ചര്യ അവരിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല.

‘നിത്യവും യഥാകാലം മൂന്നുനേരം സ്നാനം ചെയ്യണം; നിയമത്തോടെ ജീവിക്കുന്നവർക്ക് അതിനാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്. സ്വയം പറിച്ചെടുത്ത പുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് ആർഷവിധിപ്രകാരം വേദിയിൽ ഉപഹാരം അർപ്പിക്കണം. കിട്ടിയതുകൊണ്ട് തൃപ്തിപ്പെടണം; വനചാരികൾ മിതാഹാരികളാണല്ലോ, ഇഷ്ടമനുസരിച്ച് ഒന്നും ലഭിക്കുകയുമില്ല. അതിശക്തമായ കാറ്റ്, ഇരുട്ട്, നിത്യവും വിശപ്പ്, മഹാഭയങ്ങൾ — ഇവയാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ നാലുവിധം ക്ലേശങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണുന്നു — ശരീരത്തിന്റെ ശ്രമം, ക്രിയയുടെ നിയമം, ആഹാരത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം, മനസ്സിന്റെ ഭയം. ‘ദുഃഖമതോ വനം’ (അതിനാൽ വനം ദുഃഖമാണ്) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം ഇവിടെ കാവ്യഗുണംതന്നെയാണ് — ഓരോ ദോഷവും എണ്ണിയശേഷം അദ്ദേഹം അതേ നിഗമനം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു, അങ്ങനെ സീതയുടെ മനസ്സിൽ അത് നിശ്ചയരൂപത്തിൽ പതിയാൻ. ‘യഥാലബ്ധേന സന്തോഷഃ’ (കിട്ടിയതുകൊണ്ട് തൃപ്തി) എന്ന പദത്തിലാകട്ടെ വനവാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവ്രതംതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇഷ്ടമുള്ളത് ലഭിക്കുകയല്ല, ലഭിക്കുന്നതിനെ ഇഷ്ടമായി കരുതുകയാണ് വേണ്ടത്. ഈ ദൃഷ്ടി തപസ്വികൾക്ക് സഹജമാണ്, രാജപുത്രിക്കാകട്ടെ ദുഷ്കരമാണ്.

‘ഭാമിനീ, പലരൂപങ്ങളിലുള്ള അനേകം ഇഴജന്തുക്കൾ ഗർവോടെ വഴിയിൽത്തന്നെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്. നദികളിൽ വസിക്കുന്ന, നദിപോലെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ് സഞ്ചരിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങൾ വഴി തടഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. അബലേ, പാറ്റകളും തേളുകളും കീടങ്ങളും കടിക്കുന്ന ഈച്ചകളും കൊതുകുകളോടൊപ്പം നിത്യവും ശല്യപ്പെടുത്തുന്നു; അതെല്ലാം ദുഃഖമാണ്. മുള്ളുള്ള മരങ്ങളും ദർഭകളും കാശപ്പുല്ലുകളും വനത്തിൽ ചില്ലത്തുമ്പുകൾ പിണഞ്ഞുകിടക്കുന്നവയാണ്; അവയാൽ ശരീരം മുറിവേൽക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സ്ഥൂലഭയങ്ങളിൽനിന്ന് സൂക്ഷ്മമായവയിലേക്കുള്ള ഇറക്കം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സിംഹം മുതൽ കൊതുകുവരെ. വലിയ ഭയങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനാകും, ചെറിയവയെയാകട്ടെ ആകില്ല; അതിനാൽ അവയാണ് അസഹ്യം. സുകുമാരിയായ സീതയ്ക്ക് ഈ വർണന പ്രത്യേകിച്ച് ഭയങ്കരമായിരിക്കും എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം. കൂടാതെ ‘നിത്യം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഈ ദോഷങ്ങൾ ദിവസവും നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അവയിൽനിന്ന് രക്ഷയില്ല.

‘വനവാസം ചെയ്യുന്നവന് അനേകം ശാരീരികക്ലേശങ്ങളും പലവിധ ഭയങ്ങളുമുണ്ട്; അതിനാൽ വനം എപ്പോഴും ദുഃഖംതന്നെ. അവിടെ ക്രോധവും ലോഭവും ഉപേക്ഷിക്കണം, തപസ്സിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കണം, ഭയപ്പെടേണ്ടിടത്തുപോലും ഭയപ്പെടരുത് — അങ്ങനെ നിത്യവും ദുഃഖം. അതിനാൽ നീ വനത്തിലേക്ക് പോകേണ്ട; വനം നിനക്ക് ക്ഷേമകരമല്ല. ആലോചിക്കുമ്പോൾ വനം അനേകം ദോഷങ്ങൾ വരുത്തുന്നതായിത്തന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു.’ ഒടുവിൽ രാമൻ ബാഹ്യക്ലേശങ്ങളിൽനിന്ന് ആന്തരികസംയമത്തിലേക്ക് ഉപസംഹരിക്കുന്നു — വനത്തിൽ ക്രോധലോഭത്യാഗവും തപോബുദ്ധിയും ആവശ്യമാണ്; അതാണ് എല്ലാറ്റിനെക്കാളും ദുഷ്കരം. മഹാത്മാവായ രാമൻ അവരെ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ മനസ്സുവയ്ക്കാതിരുന്നപ്പോൾ സീതയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്ക് അനുസരിച്ചില്ല. അതീവ ദുഃഖിതയായ അവർ വീണ്ടും രാമനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ഇതിലൂടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ചരട് കെട്ടിയിരിക്കുന്നത്. ‘വിമൃശൻ’ (ആലോചിക്കുമ്പോൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ ഈ നിഷേധം ആവേശത്തിൽനിന്ന് ജനിച്ചതല്ല, ദീർഘമായ വിചാരത്തിനുശേഷമുള്ളതാണ്. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വിജയിക്കുന്നില്ല; കാരണം പ്രേമത്തിന്റെ കണക്ക് ദോഷങ്ങളുടെ കണക്കുകൊണ്ട് പിന്തിരിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ യുക്തികളോടെ ആരംഭിച്ച സർഗം സീതയുടെ അസ്വീകാരത്തോടെയും പുനർവചനത്തോടെയും അവസാനിക്കുന്നു; ആ അസ്വീകാരം നിഷേധത്തെക്കാൾ ബലവത്താണുതാനും.

In the previous sarga Sītā had begged him again and again to take her to the forest. Rāma, who cherished dharma, heard her words, which were in keeping with dharma, but thinking of the hardships that awaited her in the forest he could not bring himself to take her. He comforted her, her eyes spoiled with tears, and then spoke to turn her from her resolve. He refused her not for want of love but out of love itself: the very thought of his beloved's suffering tore at his heart. So he comforted her first, and then began to describe the dangers of the forest at length, and that is the whole subject of this sarga, an attempt to turn her back by listing the forest's evils. Kaikeyī's two boons had settled Rāma's exile, but no one had ordered Sītā to go, and so Rāma thought himself free to prevent it; yet in Sītā's eyes following her husband was her appointed dharma. The clash between these two claims of dharma is the subject of this sarga and the next.

"Sītā," he said, "you come of a great family and have always loved dharma. Practise your dharma here, then, in a way that will set my mind at rest. You are not strong, Sītā; you must do as I tell you. Living in the forest has many hardships; learn them from me. Give up this idea of living in the forest, for the wilderness is called a forest because it is full of dangers. I say this only for your good. As far as I know, there is never any happiness in the forest; there is only misery, always." So at the outset Rāma made clear the purpose of his words and what he undertook to show: he would not simply forbid her, but would set out his reasons. "Practise your dharma here" suggests that following one's husband was not the only dharma; serving her mothers-in-law was dharma just as much, so she could keep her own dharma while staying in Ayodhyā. And "set my mind at rest" was his plea: if she stayed here, his mind would be free of worry even in the forest.

"The roaring of the lions that live in the mountain caves, echoing out of the waterfalls, is painful even to hear; that is why the forest is misery. In the empty wilds the rutting beasts play without fear, and as soon as they see a man they close in on him from all sides. The rivers are full of crocodiles and deep in mud, hard to cross, and always crowded with rutting elephants. The paths are choked with creepers and thorns, loud with the calls of wild fowl, and without water, so that walking them is wretched; that makes the forest harder still." Rāma lists the evils in the order of the senses: first the pain to the ears, the lions' roars; then the fear to the eyes, the rutting beasts; then the obstacle to the body, the rivers that cannot be crossed; and finally the hardship to the feet, the thorny, waterless paths. The order shows the poet's craft. Common to all of them is this: in the forest the creatures are not afraid of man; it is man who is afraid of them. For a princess like Sītā, the forest was not merely hard but a wholly unfamiliar world.

"Worn out with the day's toil, one must lie at night not on a bed but on the bare ground, on a heap of fallen leaves. One must keep a tight hold on oneself and be content, day and night, with the fruit that drops from the trees. One must fast as far as one's strength allows, Maithilī, bear the weight of matted hair and wear nothing but bark. The gods and the ancestors must be worshipped by the proper rites, and every guest who comes must be honoured, every day." Here Rāma shows forest life not only as hardship but as disciplined austerity: what is done in comfort at home can only be done with toil in the forest. Religious duties are not given up there; they become harder, and that is the heart of this description. How could one who sleeps on a bed in a palace lie on broken leaves on the ground? That is what Rāma is asking. Yet with these very words he unwillingly strengthens Sītā's resolve, for austerity holds no terror for her.

"One must bathe three times a day at the appointed hours without fail, for those who live by the rule; that makes the forest harder still. One must gather flowers with one's own hands and offer them on the altar by the rite the seers laid down. One must be content with whatever one finds, Maithilī, for forest-dwellers eat sparingly. And there is fierce wind and darkness, hunger every day and great terrors; that makes the forest harder still." So Rāma counts four kinds of hardship in turn: the toil of the body, the discipline of ritual, the uncertainty of food and the fear of the mind. The refrain "that is why the forest is misery" is a deliberate poetic device: after naming each evil he sets down the same conclusion again and again, so that it would settle firmly in Sītā's mind. "Content with whatever one finds" names the root vow of forest life: one does not get what one wants, but must want what one gets. That outlook comes naturally to ascetics, but it is hard for a princess.

"Snakes of many kinds, lovely one, and in great numbers, move boldly along the very paths. Serpents that live in the rivers and move as crookedly as rivers lie coiled across the way. Moths, scorpions, insects, gadflies and mosquitoes torment one constantly, my frail one; it is all misery. Thorny trees, kuśa and kāśa grass spread their tangled tips everywhere in the forest and scratch the limbs." Notice how the description descends from the great dangers to the small, from the lion down to the mosquito. The great dangers can be avoided, the small ones cannot, and so they are the hardest to bear; Rāma meant this picture to be especially frightening to the delicate Sītā. And "constantly" shows that these troubles come day after day, so there is no escaping them.

"There are many hardships for the body and fears of every kind for one who lives in the wilderness; the forest is always misery. There one must give up anger and greed, set one's mind on austerity, and not be afraid even of what is fearful; that is a constant misery. So enough of your going to the forest; the forest is no safe place for you. The more I think about it, the more I see that the forest brings nothing but harm." At the end Rāma moves from outward hardship to inner restraint: the forest demands the giving up of anger and greed and a mind set on austerity, and that is hardest of all. "The more I think about it" shows that his refusal was not impulsive but came after long reflection. Yet it did not succeed, for love is not turned back by a list of faults. When the great-souled Rāma would not make up his mind to take her to the forest, Sītā for her part would not do as he said, and in deep sorrow she spoke to Rāma again. So the sarga, which began with Rāma's reasoning, ends with Sītā declining to obey and speaking again, a refusal stronger than any argument, and here the thread of the next sarga is tied.