षड्विंशे सर्गे रामः सीतायै ‘इह एव वस्तव्यम्’ इति उक्तवान्। अस्मिन् सर्गे प्रियार्हा प्रियवादिनी वैदेही प्रणयात् एव संक्रुद्धा सती भर्तारं प्रत्युवाच — ‘हे राम, इदं वाक्यं त्वं लघुतया ध्रुवं भाषसे; मया श्रुत्वा तत् अपहास्यम् एव, हे नरवरोत्तम। शस्त्रास्त्रविदुषां वीराणां राजपुत्राणां कृते अनर्हम् अयशस्यं च एतत् वचनं त्वया ईरितं न श्रोतव्यम्।’ अत्र ‘प्रणयात् एव संक्रुद्धा’ इति पदं मार्मिकम् — कोपः न द्वेषमूलकः, अपि तु स्नेहमूलकः। ततः सा शास्त्रप्रमाणम् एव उपस्थापयति — ‘हे आर्यपुत्र, पिता माता भ्राता पुत्रः स्नुषा च स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यम् उपासते; भर्तुः भाग्यं तु हे पुरुषर्षभ एका भार्या एव प्राप्नोति। अतः एव अहम् अपि ‘वने वस्तव्यम्’ इति आदिष्टा। न पिता, न आत्मजः, न आत्मा, न माता, न सखीजनः — इह लोके प्रेत्य च नारीणां पतिः एकः एव सदा गतिः।’ एतेन सा न याचते, अपि तु स्वस्य अधिकारम् एव प्रतिपादयति; वनवासः तस्याः कृते न अनुग्रहः, अपि तु धर्मसिद्धः भागः। अत्र सीतायाः वाक्यक्रमः शास्त्रीयः — प्रथमं सा रामस्य वचनं निन्दति, ततः सामान्यं नियमं वदति, अन्ते तस्मात् नियमात् स्वस्य निष्कर्षं साधयति। ‘स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः’ इति पदेन सा कर्मसिद्धान्तम् एव आश्रयते — प्रत्येकः स्वकृतस्य फलं भुङ्क्ते, पत्नी तु भर्तुः भाग्येन एव बद्धा। अतः रामस्य वनवासः तस्याः अपि वनवासः, न तु पृथक् निर्णयस्य विषयः।

ततः सीता वदति — ‘हे राघव, यदि त्वम् अद्य एव दुर्गं वनं प्रस्थितः, तर्हि अहं कुशकण्टकान् मृद्नन्ती ते अग्रतः गमिष्यामि। भुक्तशेषम् उदकम् इव ईर्ष्यां रोषं च बहिष्कृत्य, हे वीर, मां विस्रब्धः सन् नय; मयि पापं न विद्यते।’ अनन्तरं सा प्रासादशिखराणि विमानानि आकाशगमनं च अपेक्ष्य भर्तुः पादच्छायाम् एव श्रेष्ठां वदति — ‘सर्वासु अवस्थासु स्त्रियै भर्तुः पादच्छाया एव विशिष्यते।’ पुनः — ‘मात्रा पित्रा च अहं विविधाश्रयम् अनुशिष्टा; सम्प्रति मया कथं वर्तितव्यम् इति मां वक्तुं न आवश्यकम्। अहं नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलगणसेवितं पुरुषवर्जितं दुर्गं वनं गमिष्यामि। यथा पितुः भवने, तथा एव वने अपि सुखं निवत्स्यामि; त्रीन् लोकान् अचिन्तयन्ती पतिव्रतम् एव चिन्तयन्ती।’ अत्र ‘अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च’ इति वाक्येन सा सूचयति यत् कन्यादानकाले एव पितृगृहे तस्यै सहधर्मचर्या उपदिष्टा; अतः रामस्य उपदेशः तस्याः कृते नवीनः न। ‘सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते’ इति श्लोकः अस्य सर्गस्य प्रसिद्धतमः; तेन सीता ऐश्वर्यस्य सर्वान् प्रकारान् — प्रासादशिखरं, विमानं, आकाशचारित्वं च — एकस्मिन् पक्षे स्थापयित्वा, अपरस्मिन् केवलं पत्युः चरणसन्निधिं स्थापयति, तत् च गुरुतरं गणयति। ‘विस्रब्धः सन् नय’ इति पदेन सा रामस्य शङ्काम् एव अपनेतुम् इच्छति।

ततः सीता वनजीवनस्य चित्रम् एव वर्णयति — ‘नियता ब्रह्मचारिणी सती ते नित्यं शुश्रूषमाणा अहं मधुगन्धिषु वनेषु त्वया सह रंस्ये। हे राम, त्वं वने अन्यस्य अपि जनस्य सम्परिपालनं कर्तुं शक्तः; हे मानद, मम तु किं पुनः वक्तव्यम्? सा अहं त्वया सह अद्य वनं गमिष्यामि, न संशयः; हे महाभाग, उद्यता अहं निवर्तयितुं न शक्या। नित्यं फलमूलाशना भविष्यामि, न संशयः; त्वया सदा सह निवसन्ती ते दुःखं न करिष्यामि। ते अग्रतः गमिष्यामि, त्वयि भुक्तवति पश्चात् भोक्ष्ये। हे नाथ धीमन्, त्वया सह सर्वत्र निर्भीता सती शैलान् पल्वलानि सरांसि हंसकारण्डवाकीर्णाः साधुपुष्पिताः पद्मिनीश्च द्रष्टुम् इच्छामि। त्वया वीरेण संगता सुखिनी सती ताः द्रष्टुम् इच्छेयम्, नित्यम् अनुव्रता च तासु अभिषेकं करिष्यामि।’ एषा वर्णना न विलासमात्रम्; तया सीता दर्शयति यत् वनं तस्याः कृते भयस्थानं न, अपि तु पत्या सह विहारभूमिः एव। ‘फलमूलाशना’ इति पदेन सा कष्टम् अपि स्वेच्छया स्वीकरोति। अत्र सप्त श्लोकेषु सीता वनजीवनस्य द्वौ पक्षौ वर्णयति — सेवापक्षः (शुश्रूषा, ब्रह्मचर्यम्, फलमूलाहारः, पश्चाद्भोजनम्) तथा आनन्दपक्षः (शैलदर्शनम्, सरोवरविहारः, पद्मिनीषु स्नानम्)। एतेन सा दर्शयति यत् वनवासः तस्याः कृते न दण्डः; सा तं मनोरथरूपेण एव पश्यति। ‘निर्भीता त्वया नाथेन धीमता’ इति पदैः सा स्वस्य अभयस्य कारणम् अपि निर्दिशति — पतिः एव रक्षकः।

अन्ते सीता निश्चयवाक्यानि वदति — ‘हे विशालाक्ष, त्वया सह परमनन्दिनी अहं रंस्ये। एवं वर्षसहस्राणि शतं वा त्वया सह वसन्ती अहं व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि; स्वर्गः अपि मे न मतः। हे राघव, यदि त्वया विना स्वर्गे अपि वासः भविता, हे नरव्याघ्र, तम् अपि अहं न रोचये। मृगायुतं वानरवारणैः च युक्तं सुदुर्गमं वनम् अहं गमिष्यामि; तव एव पादौ उपगृह्य सम्मता सती तत्र यथा पितुः गृहे तथा निवत्स्यामि। अनन्यभावाम् अनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चितां मां नयस्व; मम याचनां साधु कुरुष्व; अतः मया ते गुरुता न भविष्यति।’ ‘गुरुता’ इति भारः — ‘अहं तव भारः न भविष्यामि’ इति अन्तिमं वाक्यम् अत्यन्तं करुणम्। तथापि नृवरः तथा ब्रुवाणाम् अपि धर्मवत्सलां सीतां नेतुं न ऐच्छत्; प्रत्युत सः वनवासस्य दुःखं वर्णयन् तां निवर्तयितुं बहु उवाच। एतेन सर्गः अग्रिमम् अष्टाविंशं सर्गम् उपक्षिपति, यत्र रामः वनदोषान् विस्तरेण कथयिष्यति। ‘त्वया विना स्वर्गोऽपि न रोचये’ इति वचनं सीतायाः निश्चयस्य पराकाष्ठा; तेन सा लौकिकं पारलौकिकं च सुखम् उभयम् अपि पत्युः सान्निध्यात् न्यूनं गणयति। ‘मरणाय निश्चिताम्’ इति पदेन सा अन्तिमं साधनम् अपि सूचयति। तथापि रामः न अनुमन्यते — एतत् एव अस्य सर्गस्य अपूर्णता, या अष्टाविंशे सर्गे रामस्य दीर्घेण वनदोषवर्णनेन अनुवर्तते।

ఇరవై ఆరవ సర్గలో రాముడు సీతతో ‘ఇక్కడే నివసించాలి’ అని అన్నాడు. ఈ సర్గలో ప్రియమైనదానికి అర్హురాలూ ప్రియంగా మాట్లాడేదీ అయిన వైదేహి ప్రణయం వల్లనే కోపించి భర్తతో ఇలా బదులిచ్చింది — ‘రామా, ఈ మాటను నువ్వు నిశ్చయంగా తేలికగా పలుకుతున్నావు; నరశ్రేష్ఠా, విన్న నాకు అది నవ్వు తెప్పిస్తున్నది. శస్త్రాస్త్రవిదులైన వీర రాజపుత్రులకు తగనిదీ అపకీర్తికరమైనదీ అయిన నువ్వు పలికిన ఈ మాట వినదగినది కాదు.’ ఇక్కడ ‘ప్రణయం వల్లనే కోపించి’ అనే పదం మర్మస్పర్శి — కోపం ద్వేషమూలమైనది కాదు, ప్రేమమూలమైనది. తరువాత ఆమె శాస్త్రప్రమాణాన్నే ముందుంచుతుంది — ‘ఆర్యపుత్రా, తండ్రి, తల్లి, సోదరుడు, కుమారుడు, కోడలు — వీరు తమ తమ పుణ్యాలను అనుభవిస్తూ తమ తమ భాగ్యాన్ని పొందుతారు; కాని పురుషశ్రేష్ఠా, భర్త భాగ్యాన్ని భార్య ఒక్కతే పొందుతుంది. అందువల్లనే నేను కూడా ‘వనంలో నివసించాలి’ అని ఆదేశించబడినదాననే. తండ్రి కాదు, కుమారుడు కాదు, తాను కాదు, తల్లి కాదు, సఖీజనం కాదు — ఈ లోకంలోనూ మరణానంతరమూ స్త్రీలకు పతి ఒక్కడే ఎల్లప్పుడూ గతి.’ దీనితో ఆమె యాచించడం లేదు, తన అధికారాన్నే ప్రతిపాదిస్తున్నది; వనవాసం ఆమెకు అనుగ్రహం కాదు, ధర్మసిద్ధమైన భాగం. ఇక్కడ సీత వాక్యక్రమం శాస్త్రీయమైనది — మొదట ఆమె రాముని మాటను నిందిస్తుంది, తరువాత సామాన్య నియమాన్ని చెబుతుంది, చివరకు ఆ నియమం నుండి తన నిర్ణయాన్ని సాధిస్తుంది. ‘తమ పుణ్యాలను అనుభవిస్తూ’ అనే పదంతో ఆమె కర్మసిద్ధాంతాన్నే ఆశ్రయిస్తున్నది — ప్రతి ఒక్కరూ తాము చేసినదాని ఫలాన్ని అనుభవిస్తారు, భార్య మాత్రం భర్త భాగ్యంతోనే బద్ధురాలు. కాబట్టి రాముని వనవాసం ఆమెకూ వనవాసమే, వేరే నిర్ణయానికి సంబంధించిన విషయం కాదు.

తరువాత సీత అంటుంది — ‘రాఘవా, నువ్వు ఈరోజే దుర్గమమైన వనానికి బయలుదేరితే, నేను దర్భలనూ ముళ్ళనూ తొక్కుతూ నీ ముందు నడుస్తాను. తాగగా మిగిలిన నీటిలా ఈర్ష్యనూ రోషాన్నీ పారవేసి, వీరా, నమ్మకంతో నన్ను తీసుకుపో; నాలో పాపం లేదు.’ తరువాత ఆమె ప్రాసాదశిఖరాలకంటే, విమానాలకంటే, ఆకాశగమనంకంటే భర్త పాదచ్ఛాయే శ్రేష్ఠమైనదని చెబుతుంది — ‘అన్ని అవస్థలలోనూ స్త్రీకి భర్త పాదచ్ఛాయే విశిష్టమైనది.’ మళ్ళీ — ‘తల్లీ తండ్రీ నాకు రకరకాలుగా బోధించారు; ఇప్పుడు నేను ఎలా నడుచుకోవాలో నాకు చెప్పవలసిన అవసరం లేదు. నేను నానావిధ మృగగణాలతో నిండిన, పులుల గుంపులు తిరిగే, మనుషులు లేని దుర్గమమైన వనానికి వెళ్తాను. తండ్రి ఇంట్లో ఉన్నట్లే వనంలో కూడా సుఖంగా నివసిస్తాను; మూడు లోకాలనూ తలచకుండా పాతివ్రత్యాన్నే తలచుకుంటూ.’ ఇక్కడ ‘అనుశిష్టాస్మి మాత్రా చ పిత్రా చ’ (తల్లీ తండ్రీ నాకు బోధించారు) అనే వాక్యంతో, కన్యాదానకాలంలోనే పుట్టింట్లో తనకు సహధర్మచర్య ఉపదేశించబడిందని ఆమె సూచిస్తున్నది; కాబట్టి రాముని ఉపదేశం ఆమెకు కొత్తది కాదు. ‘సర్వావస్థాగతా భర్తుః పాదచ్ఛాయా విశిష్యతే’ అనే శ్లోకం ఈ సర్గలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది; దానితో సీత ఐశ్వర్యపు అన్ని రూపాలనూ — ప్రాసాదశిఖరం, విమానం, ఆకాశసంచారం — ఒకవైపు ఉంచి, మరొకవైపు కేవలం పతి చరణసన్నిధిని ఉంచి, దానినే బరువైనదిగా లెక్కిస్తున్నది. ‘నమ్మకంతో తీసుకుపో’ అనే పదంతో ఆమె రాముని శంకనే తొలగించాలనుకుంటున్నది.

తరువాత సీత వనజీవితపు చిత్రాన్నే వర్ణిస్తుంది — ‘నియమంతో బ్రహ్మచారిణినై నిత్యమూ నీకు సేవ చేస్తూ, తేనెవాసనలు గల వనాలలో నీతో కలిసి విహరిస్తాను. రామా, వనంలో నువ్వు ఇతర జనాన్ని కూడా చక్కగా కాపాడగలవు; మానదా, ఇక నా సంగతి చెప్పేదేముంది? అలాంటి నేను ఈరోజు నీతో కలిసి వనానికి వెళ్తాను, సందేహం లేదు; మహాభాగా, సిద్ధమైన నన్ను మరలించడం సాధ్యం కాదు. నిత్యమూ ఫలమూలాలే తింటాను, సందేహం లేదు; ఎల్లప్పుడూ నీతో కలిసి నివసిస్తూ నీకు దుఃఖం కలిగించను. నీ ముందు నడుస్తాను, నువ్వు తిన్న తరువాత తింటాను. నాథా, బుద్ధిమంతుడా, నీతో కలిసి అన్నిచోట్లా నిర్భయంగా పర్వతాలనూ, చిన్న మడుగులనూ, సరస్సులనూ, హంసలతోనూ కారండవాలతోనూ నిండిన చక్కగా పూసిన పద్మసరస్సులనూ చూడాలనుకుంటున్నాను. వీరుడవైన నీతో కలిసి సుఖంగా వాటిని చూడాలనుకుంటాను, నిత్యమూ నిన్ను అనుసరిస్తూ వాటిలో స్నానం చేస్తాను.’ ఈ వర్ణన కేవలం విలాసం కాదు; దానితో సీత వనం తనకు భయస్థానం కాదని, పతితో విహారభూమేనని చూపుతున్నది. ‘ఫలమూలాశన’ (ఫలమూలాలే తినేది) అనే పదంతో ఆమె కష్టాన్ని కూడా స్వేచ్ఛగా స్వీకరిస్తున్నది. ఇక్కడ ఏడు శ్లోకాలలో సీత వనజీవితపు రెండు పక్షాలను వర్ణిస్తున్నది — సేవాపక్షం (శుశ్రూష, బ్రహ్మచర్యం, ఫలమూలాహారం, తరువాత భుజించడం), ఆనందపక్షం (పర్వతదర్శనం, సరోవరవిహారం, పద్మసరస్సులలో స్నానం). దీనితో వనవాసం తనకు శిక్ష కాదని ఆమె చూపుతున్నది; ఆమె దానిని మనోరథంగానే చూస్తున్నది. ‘బుద్ధిమంతుడవైన నాథుడవైన నీతో నిర్భయంగా’ అనే పదాలతో ఆమె తన అభయానికి కారణాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తున్నది — పతే రక్షకుడు.

చివరకు సీత నిశ్చయవాక్యాలు పలుకుతుంది — ‘విశాలనేత్రా, నీతో కలిసి పరమానందంతో విహరిస్తాను. ఇలా వేల సంవత్సరాలైనా, వంద సంవత్సరాలైనా నీతో కలిసి నివసిస్తూ కాలం గడిచిపోవడాన్నే గుర్తించను; స్వర్గం కూడా నాకు ఇష్టం కాదు. రాఘవా, నరవ్యాఘ్రా, నువ్వు లేకుండా స్వర్గంలో నివసించవలసి వచ్చినా, దానిని కూడా నేను కోరను. పదివేల మృగాలతో, కోతులతో, ఏనుగులతో నిండిన అతి దుర్గమమైన వనానికి నేను వెళ్తాను; నీ పాదాలనే ఆశ్రయించి, ఆదరింపబడినదాననై, అక్కడ తండ్రి ఇంట్లోలాగా నివసిస్తాను. వేరే భావం లేనిదాననూ, నీపై అనురక్తమైన మనస్సు గలదాననూ, నీకు దూరమైతే మరణానికి నిశ్చయించుకొన్నదాననూ అయిన నన్ను తీసుకుపో; నా యాచనను చక్కగా నెరవేర్చు; దీనివల్ల నేను నీకు భారం కాను.’ ‘గురుతా’ అంటే భారం — ‘నేను నీకు భారం కాను’ అనే చివరి వాక్యం అత్యంత కరుణాత్మకమైనది. అయినా నరశ్రేష్ఠుడు అలా పలుకుతున్న, ధర్మవత్సల అయిన సీతను తీసుకువెళ్ళాలని కోరలేదు; పైగా అతడు వనవాసపు దుఃఖాన్ని వర్ణిస్తూ ఆమెను మరలించడానికి ఎంతో చెప్పాడు. దీనితో సర్గ తరువాతి ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గను సూచిస్తుంది, అక్కడ రాముడు వనదోషాలను విస్తారంగా చెబుతాడు. ‘నువ్వు లేకుండా స్వర్గం కూడా నాకు నచ్చదు’ అనే మాట సీత నిశ్చయానికి పరాకాష్ఠ; దానితో ఆమె ఐహికమైన, పారలౌకికమైన సుఖం రెండింటినీ పతి సాన్నిధ్యం కంటే తక్కువగా లెక్కిస్తున్నది. ‘మరణానికి నిశ్చయించుకొన్నదాననూ’ అనే పదంతో ఆమె చివరి సాధనాన్ని కూడా సూచిస్తున్నది. అయినా రాముడు అంగీకరించడు — ఇదే ఈ సర్గలోని అసంపూర్ణత, అది ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గలో రాముని సుదీర్ఘమైన వనదోషవర్ణనతో కొనసాగుతుంది.

இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தில் ராமன் சீதையிடம் ‘இங்கேயே வாழ வேண்டும்’ என்று கூறினான். இந்தச் சர்க்கத்தில், அன்புக்குத் தகுந்தவளும் இனிமையாகப் பேசுபவளுமான வைதேகி அன்பினாலேயே சினம் கொண்டு கணவனுக்கு மறுமொழி கூறினாள்: ‘ராமா, இந்தச் சொல்லை நீர் நிச்சயமாக இலேசாகவே பேசுகிறீர்; மனிதருள் மிகச் சிறந்தவரே, அதைக் கேட்ட எனக்கு அது நகைப்புக்குரியதே. சஸ்திரங்களையும் அஸ்திரங்களையும் அறிந்த வீர அரசகுமாரர்களுக்குத் தகாததும் புகழ் சேர்க்காததுமான நீர் உரைத்த இந்தச் சொல் கேட்கத் தக்கதல்ல.’ இங்கே ‘அன்பினாலேயே சினம் கொண்டு’ என்ற சொல் உயிர்நாடியானது — சினம் வெறுப்பில் வேரூன்றியதல்ல, அன்பில் வேரூன்றியது. பின்னர் அவள் சாஸ்திரச் சான்றையே முன்வைக்கிறாள்: ‘ஆர்யபுத்திரரே, தந்தை, தாய், உடன்பிறந்தோன், மகன், மருமகள் ஆகியோர் தத்தம் புண்ணியங்களை அனுபவித்துத் தத்தம் பேற்றையே அடைகின்றனர்; மனிதருள் காளையே, கணவனின் பேற்றையோ மனைவி ஒருத்தியே அடைகிறாள். ஆகவே நானும் ‘காட்டில் வாழ வேண்டும்’ என்று ஆணையிடப்பட்டவளே. தந்தையும் அல்ல, மகனும் அல்ல, தானும் அல்ல, தாயும் அல்ல, தோழியரும் அல்ல — இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் பெண்களுக்குக் கணவன் ஒருவனே என்றும் புகலிடம்.’ இதனால் அவள் யாசிக்கவில்லை, தன் உரிமையையே நிலைநாட்டுகிறாள்; வனவாசம் அவளுக்குச் சலுகையல்ல, தர்மப்படி உரிய பங்கு. இங்கே சீதையின் வாக்கிய வரிசை சாஸ்திர முறையிலானது — முதலில் ராமனின் சொல்லைக் கண்டிக்கிறாள், பின்னர் பொது விதியைக் கூறுகிறாள், இறுதியில் அந்த விதியிலிருந்து தனக்கான முடிவை நிறுவுகிறாள். ‘தத்தம் புண்ணியங்களை அனுபவித்து’ என்ற சொல்லால் அவள் கர்மக் கொள்கையையே அடிப்படையாகக் கொள்கிறாள் — ஒவ்வொருவரும் தான் செய்ததன் பலனை அனுபவிக்கிறார்கள், மனைவியோ கணவனின் பேற்றுடனேயே பிணைக்கப்பட்டவள். ஆகவே ராமனின் வனவாசம் அவளுக்கும் வனவாசமே, தனியாக முடிவு செய்ய வேண்டிய விஷயமல்ல.

பின்னர் சீதை கூறுகிறாள்: ‘ராகவா, நீர் இன்றே கடினமான காட்டுக்குப் புறப்பட்டால், நான் தர்ப்பை முட்களையும் முட்களையும் மிதித்தவாறு உமக்கு முன்னே நடப்பேன். குடித்து மீதமான நீரைக் கொட்டுவது போலப் பொறாமையையும் சினத்தையும் வெளியே எறிந்துவிட்டு, வீரரே, நம்பிக்கையுடன் என்னை அழைத்துச் செல்லும்; என்னிடம் பாவம் இல்லை.’ பின்னர் அவள் மாளிகை உச்சிகள், விமானங்கள், வான்வழிப் பயணம் ஆகியவற்றைவிடக் கணவனின் பாதநிழலே சிறந்தது என்கிறாள்: ‘எல்லா நிலைகளிலும் பெண்ணுக்குக் கணவனின் பாதநிழலே மேலானது.’ மேலும்: ‘தாயாலும் தந்தையாலும் நான் பலவகையாக அறிவுறுத்தப்பட்டிருக்கிறேன்; இப்போது நான் எப்படி நடக்க வேண்டும் என்று எனக்குச் சொல்லத் தேவையில்லை. பலவகை விலங்குக் கூட்டங்கள் நிறைந்த, புலிக் கூட்டங்கள் வாழும், மனிதரற்ற, கடினமான காட்டுக்கு நான் செல்வேன். தந்தையின் மாளிகையில் போலவே காட்டிலும் மகிழ்ச்சியுடன் வாழ்வேன்; மூவுலகையும் நினையாமல், பதிவிரதத்தையே நினைத்தவாறு.’ இங்கே ‘தாயாலும் தந்தையாலும் அறிவுறுத்தப்பட்டிருக்கிறேன்’ என்ற வாக்கியத்தால், கன்னிகாதானத்தின்போதே தந்தையின் இல்லத்தில் கணவனுடன் சேர்ந்து தர்மம் நடத்துவது அவளுக்கு உபதேசிக்கப்பட்டது என்று சுட்டுகிறாள்; ஆகவே ராமனின் உபதேசம் அவளுக்குப் புதியதல்ல. ‘எல்லா நிலைகளிலும் கணவனின் பாதநிழலே மேலானது’ என்ற சுலோகம் இச்சர்க்கத்தில் மிகப் புகழ்பெற்றது; அதனால் சீதை செல்வச் சிறப்பின் எல்லா வகைகளையும் — மாளிகை உச்சி, விமானம், வானில் திரிதல் — ஒரு தட்டில் வைத்து, மற்றொரு தட்டில் கணவனின் பாத அருகாமையை மட்டும் வைத்து, அதையே கனமானதாக எண்ணுகிறாள். ‘நம்பிக்கையுடன் அழைத்துச் செல்லும்’ என்ற சொல்லால் அவள் ராமனின் தயக்கத்தையே நீக்க விரும்புகிறாள்.

பின்னர் சீதை காட்டு வாழ்க்கையின் சித்திரத்தையே வர்ணிக்கிறாள்: ‘நியமத்துடன் பிரம்மசரிய விரதம் பூண்டு, உமக்கு நாள்தோறும் பணிவிடை செய்தவாறு, தேன்மணம் கமழும் காடுகளில் உம்முடன் மகிழ்ந்திருப்பேன். ராமா, காட்டில் நீர் பிறரையும் காக்க வல்லவர்; மதிப்பளிப்பவரே, என்னைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ? அந்த நான் இன்றே உம்முடன் காட்டுக்கு வருவேன், ஐயமில்லை; பெரும்பேறு பெற்றவரே, முனைந்துவிட்ட என்னைத் திருப்ப முடியாது. நாள்தோறும் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்டு வாழ்வேன், ஐயமில்லை; எப்போதும் உம்முடன் வாழ்ந்தவாறு உமக்குத் துன்பம் தரமாட்டேன். உமக்கு முன்னே நடப்பேன், நீர் உண்ட பின்னர் உண்பேன். அறிவார்ந்த நாதரே, உம்முடன் எங்கும் அச்சமின்றி, மலைகளையும், குட்டைகளையும், ஏரிகளையும், அன்னங்களும் காரண்டவப் பறவைகளும் நிறைந்த, நன்கு மலர்ந்த தாமரைக் குளங்களையும் காண விரும்புகிறேன். வீரரான உம்முடன் சேர்ந்து மகிழ்ச்சியுடன் அவற்றைக் காண விரும்புவேன்; என்றும் உம்மைப் பின்பற்றியவளாக அவற்றில் நீராடுவேன்.’ இந்த வர்ணனை வெறும் கேளிக்கையல்ல; அதனால் சீதை காடு தனக்கு அச்சத்தின் இடமல்ல, கணவனுடன் உலவும் இன்ப பூமியே என்று காட்டுகிறாள். ‘பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்பவள்’ என்ற சொல்லால் அவள் துன்பத்தையும் விருப்பத்துடன் ஏற்கிறாள். இங்கே ஏழு சுலோகங்களில் சீதை காட்டு வாழ்க்கையின் இரு பக்கங்களை வர்ணிக்கிறாள் — பணிவிடைப் பக்கம் (பணிவிடை, பிரம்மசரியம், பழம் கிழங்கு உணவு, பின்னர் உண்ணல்), இன்பப் பக்கம் (மலைகளைக் காணுதல், ஏரிகளில் உலவுதல், தாமரைக் குளங்களில் நீராடுதல்). இதனால் வனவாசம் அவளுக்குத் தண்டனையல்ல என்று காட்டுகிறாள்; அவள் அதை ஒரு கனவு நனவாவதாகவே காண்கிறாள். ‘அறிவார்ந்த நாதரான உம்முடன் அச்சமின்றி’ என்ற சொற்களால் அவள் தன் அச்சமின்மைக்குக் காரணத்தையும் சுட்டுகிறாள் — கணவனே காவலன்.

இறுதியில் சீதை உறுதிமொழிகளைக் கூறுகிறாள்: ‘அகன்ற கண்களுடையவரே, உம்முடன் மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன் இன்புறுவேன். இவ்வாறு ஆயிரம் ஆண்டுகளோ நூறு ஆண்டுகளோ உம்முடன் வாழ்ந்தாலும் காலம் கடந்ததை அறியமாட்டேன்; சுவர்க்கமும் எனக்கு விருப்பமானதல்ல. ராகவா, மனிதருள் புலியே, உம்மைப் பிரிந்து சுவர்க்கத்தில் வாழ நேர்ந்தாலும் அதையும் நான் விரும்பேன். பல்லாயிரம் விலங்குகளும் குரங்குகளும் யானைகளும் நிறைந்த மிகக் கடினமான காட்டுக்கு நான் வருவேன்; உம் பாதங்களையே பற்றி, உம்மால் ஏற்கப்பட்டவளாக, தந்தையின் இல்லத்தில் போல அங்கே வாழ்வேன். வேறு எண்ணமில்லாத, உம்மிடம் பற்றுக்கொண்ட உள்ளமுடைய, உம்மைப் பிரிந்தால் சாவதற்கு உறுதிகொண்ட என்னை அழைத்துச் செல்லும்; என் வேண்டுதலை நன்கு நிறைவேற்றும்; அதனால் நான் உமக்குச் சுமையாக மாட்டேன்.’ ‘குருதா’ என்பது சுமை — ‘நான் உமக்குச் சுமையாக மாட்டேன்’ என்ற இறுதி வாக்கியம் மிகவும் உருக்கமானது. ஆயினும் மனிதருள் சிறந்தவனான ராமன், அவ்வாறு பேசிய தர்மத்தில் பற்றுடைய சீதையை அழைத்துச் செல்ல விரும்பவில்லை; மாறாக வனவாசத்தின் துன்பங்களை வர்ணித்து அவளைத் திருப்புவதற்காக நிறையப் பேசினான். இதனால் சர்க்கம் அடுத்த இருபத்தெட்டாம் சர்க்கத்தை முன்னுரைக்கிறது; அங்கே ராமன் காட்டின் தீமைகளை விரிவாகச் சொல்லப் போகிறான். ‘உம்மைப் பிரிந்து சுவர்க்கமும் விரும்பேன்’ என்ற சொல் சீதையின் உறுதியின் உச்சம்; அதனால் அவள் இம்மை இன்பத்தையும் மறுமை இன்பத்தையும் கணவனின் அருகாமையைவிடக் குறைவாகவே எண்ணுகிறாள். ‘சாவதற்கு உறுதிகொண்ட’ என்ற சொல்லால் அவள் இறுதி வழியையும் சுட்டுகிறாள். ஆயினும் ராமன் இசையவில்லை — இதுவே இச்சர்க்கத்தின் முழுமையின்மை; அது இருபத்தெட்டாம் சர்க்கத்தில் ராமனின் நீண்ட காட்டுத் தீமை வர்ணனையால் தொடர்கிறது.

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಅರ್ಹಳೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವಳೂ ಆದ ವೈದೇಹಿ ಪ್ರಣಯದಿಂದಲೇ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಪತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ರಾಮ, ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಹಗುರವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿರುವೆ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ನನಗೆ ನಗೆಪಾಟಲಿನದಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ವೀರರಾದ ರಾಜಪುತ್ರರಿಗೆ ಅನುಚಿತವೂ ಅಪಕೀರ್ತಿಕರವೂ ಆದ, ನೀನು ಆಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲೇಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಣಯದಿಂದಲೇ ಕುಪಿತಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಕೋಪವು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಸೋದರ, ಮಗ, ಸೊಸೆ — ಇವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ; ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪತಿಯ ಭಾಗ್ಯವನ್ನಾದರೋ ಪತ್ನಿಯೊಬ್ಬಳೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನಗೂ ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಆದೇಶವಾಗಿದೆ. ತಂದೆಯಲ್ಲ, ಮಗನಲ್ಲ, ತಾನಲ್ಲ, ತಾಯಿಯಲ್ಲ, ಸಖಿಯರಲ್ಲ — ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನಾರಿಯರಿಗೆ ಪತಿಯೊಬ್ಬನೇ ಸದಾ ಗತಿ.’ ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವನವಾಸವು ಅವಳಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧವಾದ ಪಾಲು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನ ಕ್ರಮ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಮೊದಲು ಅವಳು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ನಿಯಮದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಷ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಾವು ಮಾಡಿದುದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪತ್ನಿಯಾದರೋ ಪತಿಯ ಭಾಗ್ಯದೊಂದಿಗೇ ಬಂಧಿತಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಅವಳದೂ ವನವಾಸ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಿರ್ಣಯದ ವಿಷಯವಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಘವ, ನೀನು ಇಂದೇ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದರೆ, ನಾನು ದರ್ಭೆ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ತುಳಿಯುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ. ಕುಡಿದು ಉಳಿದ ನೀರನ್ನು ಚೆಲ್ಲುವಂತೆ ಅಸೂಯೆಯನ್ನೂ ರೋಷವನ್ನೂ ಹೊರಗೆಸೆದು, ವೀರನೇ, ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು; ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವೂ ಇಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅರಮನೆಯ ಶಿಖರಗಳು, ವಿಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಶಸಂಚಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪತಿಯ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ — ‘ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು.’ ಮತ್ತೆ — ‘ತಾಯಿಯೂ ತಂದೆಯೂ ನನಗೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಈಗ ನಾನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ನನಗೆ ಹೇಳುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹುಲಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ವಾಸಿಸುವ, ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದ ದುರ್ಗಮ ಕಾಡಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವೆನು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸದೆ ಪತಿವ್ರತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಾಯಿಯೂ ತಂದೆಯೂ ನನಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕನ್ಯಾದಾನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ತವರುಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಸಹಧರ್ಮಚರ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಉಪದೇಶವು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ. ‘ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪತಿಯ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ವಿಶಿಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ — ಅರಮನೆಯ ಶಿಖರ, ವಿಮಾನ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರ — ಒಂದು ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪತಿಯ ಪಾದಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅದನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರವುಳ್ಳದ್ದೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ಯು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಶಂಕೆಯನ್ನೇ ತೊಲಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ವನಜೀವನದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗಿ, ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜೇನಿನ ಕಂಪುಳ್ಳ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುವೆನು. ರಾಮ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇತರ ಜನರನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥ; ಮಾನದನೇ, ಇನ್ನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಅಂಥ ನಾನು ಇಂದು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮಹಾಭಾಗ, ಸಿದ್ಧಳಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಿತ್ಯವೂ ಹಣ್ಣು ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವವಳಾಗುವೆನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಸದಾ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನಿನಗೆ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡೆನು. ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು, ನೀನು ಉಂಡ ಮೇಲೆ ನಾನು ಉಣ್ಣುವೆನು. ಧೀಮಂತನಾದ ನಾಥನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ನಿರ್ಭೀತಳಾಗಿ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕೊಳಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಹಂಸಗಳು ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವೀರನಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುವೆನು; ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವೆನು.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ವಿಲಾಸವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಕಾಡು ತನಗೆ ಭಯದ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಪತಿಯೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುವ ಭೂಮಿಯೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹಣ್ಣು ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕಷ್ಟವನ್ನೂ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ವನಜೀವನದ ಎರಡು ಮುಖಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸೇವೆಯ ಮುಖ (ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಹಣ್ಣು ಗೆಡ್ಡೆಗಳ ಆಹಾರ, ಪತಿಯ ನಂತರ ಊಟ) ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಮುಖ (ಪರ್ವತದರ್ಶನ, ಸರೋವರವಿಹಾರ, ಕಮಲಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ). ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವು ತನಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ತಾನು ಮನೋರಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧೀಮಂತನಾದ ನಾಥನಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಿರ್ಭೀತಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿರ್ಭಯತೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯೇ ರಕ್ಷಕ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿಶಾಲನೇತ್ರನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ವಿಹರಿಸುವೆನು. ಹೀಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಾಗಲಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಾಗಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಕಾಲ ಕಳೆದುದೇ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು; ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ರಾಘವ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗುವುದಾದರೂ, ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಅದನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಕಪಿಗಳು ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಅತಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗುವೆನು; ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪಡೆದವಳಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಅನನ್ಯಭಾವವುಳ್ಳ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಚಿತ್ತಳಾದ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದರೆ ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು; ನನ್ನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸು; ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಾರವಾಗದು.’ ‘ಗುರುತಾ’ ಎಂದರೆ ಭಾರ — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೊರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕವಾದುದು. ಆದರೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಧರ್ಮವತ್ಸಲೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಅವನು ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಹಳ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವನು. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಇಹಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸುಖಗಳೆರಡನ್ನೂ ಪತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕೊನೆಯ ಸಾಧನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅಪೂರ್ಣತೆ; ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೀರ್ಘವಾದ ವನದೋಷವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിൽ രാമൻ സീതയോട് ‘ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കണം’ എന്ന് പറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രിയം അർഹിക്കുന്നവളും പ്രിയം പറയുന്നവളുമായ വൈദേഹി പ്രണയംകൊണ്ടുതന്നെ കോപിച്ച് ഭർത്താവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, ഈ വാക്ക് അങ്ങ് തീർച്ചയായും നിസ്സാരമായാണ് പറയുന്നത്; നരശ്രേഷ്ഠാ, കേട്ടപ്പോൾ എനിക്കത് പരിഹാസ്യമായേ തോന്നുന്നുള്ളൂ. ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങളറിയുന്ന വീരരായ രാജപുത്രന്മാർക്ക് യോജിക്കാത്തതും അപകീർത്തികരവുമായ ഈ വാക്ക് അങ്ങ് പറഞ്ഞത് കേൾക്കേണ്ടതല്ല.’ ഇവിടെ ‘പ്രണയംകൊണ്ടുതന്നെ കോപിച്ചവൾ’ എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — കോപം ദ്വേഷത്തിൽനിന്നല്ല, സ്നേഹത്തിൽനിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. പിന്നെ അവർ ശാസ്ത്രപ്രമാണംതന്നെ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു — ‘ആര്യപുത്രാ, അച്ഛനും അമ്മയും സഹോദരനും പുത്രനും മരുമകളും തങ്ങളുടെ പുണ്യങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് അവരവരുടെ ഭാഗ്യം അനുഭവിക്കുന്നു; പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഭർത്താവിന്റെ ഭാഗ്യമാകട്ടെ ഭാര്യ മാത്രമാണ് പ്രാപിക്കുന്നത്. അതിനാൽത്തന്നെ ‘വനത്തിൽ വസിക്കണം’ എന്ന ആജ്ഞ എനിക്കും ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. അച്ഛനോ മകനോ താനോ അമ്മയോ സഖിമാരോ അല്ല — ഈ ലോകത്തിലും മരണാനന്തരവും സ്ത്രീകൾക്ക് എന്നും ഭർത്താവ് മാത്രമാണ് ഗതി.’ ഇതിലൂടെ അവർ യാചിക്കുകയല്ല, തന്റെ അവകാശംതന്നെ പ്രതിപാദിക്കുകയാണ്; വനവാസം അവരെ സംബന്ധിച്ച് ഒരു അനുഗ്രഹമല്ല, ധർമസിദ്ധമായ ഓഹരിയാണ്. ഇവിടെ സീതയുടെ വാക്യക്രമം ശാസ്ത്രീയമാണ് — ആദ്യം അവർ രാമന്റെ വാക്കിനെ നിന്ദിക്കുന്നു, പിന്നെ പൊതുനിയമം പറയുന്നു, ഒടുവിൽ ആ നിയമത്തിൽനിന്ന് തന്റെ നിഗമനം സാധിക്കുന്നു. ‘സ്വന്തം പുണ്യങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ കർമസിദ്ധാന്തത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു — ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു, ഭാര്യയാകട്ടെ ഭർത്താവിന്റെ ഭാഗ്യവുമായി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാമന്റെ വനവാസം അവരുടെയും വനവാസമാണ്, വേറിട്ടൊരു തീരുമാനത്തിന്റെ വിഷയമല്ല.

പിന്നെ സീത പറയുന്നു — ‘രാഘവാ, അങ്ങ് ഇന്നുതന്നെ ദുർഗമമായ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ ദർഭമുള്ളുകളും മുള്ളുകളും ചവിട്ടിമെതിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ നടക്കും. കുടിച്ചുബാക്കിയായ വെള്ളംപോലെ ഈർഷ്യയും രോഷവും പുറന്തള്ളി, വീരാ, വിശ്വാസത്തോടെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക; എന്നിൽ പാപമില്ല.’ തുടർന്ന് പ്രാസാദശിഖരങ്ങളെയും വിമാനങ്ങളെയും ആകാശസഞ്ചാരത്തെയും അപേക്ഷിച്ച് ഭർത്താവിന്റെ പാദച്ഛായതന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് അവർ പറയുന്നു — ‘എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവിന്റെ പാദച്ഛായയാണ് വിശിഷ്ടം.’ വീണ്ടും — ‘പലവിധ ആശ്രയങ്ങളെക്കുറിച്ച് അമ്മയും അച്ഛനും എന്നെ ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇപ്പോൾ ഞാൻ എങ്ങനെ പെരുമാറണമെന്ന് എന്നോട് പറയേണ്ടതില്ല. പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പുലിക്കൂട്ടങ്ങൾ വിഹരിക്കുന്നതും മനുഷ്യരില്ലാത്തതുമായ ദുർഗമവനത്തിലേക്ക് ഞാൻ പോകും. അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലെന്നപോലെ വനത്തിലും ഞാൻ സുഖമായി വസിക്കും; മൂന്നുലോകങ്ങളെയും ചിന്തിക്കാതെ പാതിവ്രത്യം മാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്.’ ഇവിടെ ‘അമ്മയും അച്ഛനും എന്നെ ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ കന്യാദാനവേളയിൽത്തന്നെ പിതൃഗൃഹത്തിൽ അവർക്ക് സഹധർമചര്യ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ ഉപദേശം അവർക്ക് പുതിയതല്ല. ‘സർവാവസ്ഥാഗതാ ഭർതുഃ പാദച്ഛായാ വിശിഷ്യതേ’ എന്ന ശ്ലോകമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധം; അതിലൂടെ സീത ഐശ്വര്യത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളെയും — പ്രാസാദശിഖരം, വിമാനം, ആകാശസഞ്ചാരം — ഒരു തട്ടിൽ വച്ച്, മറുതട്ടിൽ ഭർത്താവിന്റെ പാദസാന്നിധ്യം മാത്രം വച്ച്, അതിനെ കൂടുതൽ ഭാരമുള്ളതായി കണക്കാക്കുന്നു. ‘വിശ്വാസത്തോടെ കൊണ്ടുപോകുക’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ശങ്കയെത്തന്നെ നീക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

പിന്നെ സീത വനജീവിതത്തിന്റെ ചിത്രംതന്നെ വർണിക്കുന്നു — ‘നിയമനിഷ്ഠയോടെ ബ്രഹ്മചാരിണിയായി അങ്ങയെ നിത്യം ശുശ്രൂഷിച്ചുകൊണ്ട് തേൻമണമുള്ള വനങ്ങളിൽ അങ്ങയോടൊപ്പം ഞാൻ രമിക്കും. രാമാ, വനത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെപ്പോലും സംരക്ഷിക്കാൻ അങ്ങ് പ്രാപ്തനാണ്; മാനദാ, പിന്നെ എന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ആ ഞാൻ ഇന്ന് അങ്ങയോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് പോകും, സംശയമില്ല; മഹാഭാഗാ, ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്ന എന്നെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല. ഞാൻ നിത്യം പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവളാകും, സംശയമില്ല; എന്നും അങ്ങയോടൊപ്പം വസിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ അങ്ങേക്ക് ദുഃഖമുണ്ടാക്കുകയില്ല. ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ നടക്കും; അങ്ങ് ഭക്ഷിച്ചശേഷം ഞാൻ ഭക്ഷിക്കും. ധീമാനായ നാഥാ, അങ്ങയോടൊപ്പം എല്ലായിടത്തും നിർഭയയായി പർവതങ്ങളും കുളങ്ങളും സരസ്സുകളും ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവപ്പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ, നന്നായി പൂത്ത താമരപ്പൊയ്കകളും കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വീരനായ അങ്ങയോടൊപ്പം ചേർന്ന് സുഖിനിയായി അവ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കും; നിത്യം അനുവ്രതയായി അവയിൽ സ്നാനം ചെയ്യും.’ ഈ വർണന വിലാസം മാത്രമല്ല; വനം തനിക്ക് ഭയസ്ഥാനമല്ല, ഭർത്താവിനോടൊപ്പമുള്ള വിഹാരഭൂമിയാണ് എന്ന് അതിലൂടെ സീത കാണിക്കുന്നു. ‘ഫലമൂലാശനാ’ (പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ കഷ്ടപ്പാടിനെയും സ്വമേധയാ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഏഴ് ശ്ലോകങ്ങളിൽ സീത വനജീവിതത്തിന്റെ രണ്ട് വശങ്ങൾ വർണിക്കുന്നു — സേവാവശം (ശുശ്രൂഷ, ബ്രഹ്മചര്യം, ഫലമൂലാഹാരം, പിന്നീടുള്ള ഭോജനം), ആനന്ദവശം (പർവതദർശനം, സരോവരവിഹാരം, താമരപ്പൊയ്കകളിലെ സ്നാനം). ഇതിലൂടെ വനവാസം തനിക്ക് ശിക്ഷയല്ലെന്ന് അവർ കാണിക്കുന്നു; അവർ അതിനെ ഒരു മനോരഥമായിത്തന്നെ കാണുന്നു. ‘ധീമാനായ നാഥനായ അങ്ങയോടൊപ്പം നിർഭയ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ തന്റെ നിർഭയത്വത്തിന്റെ കാരണവും അവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — ഭർത്താവുതന്നെയാണ് രക്ഷകൻ.

ഒടുവിൽ സീത നിശ്ചയവാക്യങ്ങൾ പറയുന്നു — ‘വിശാലാക്ഷാ, അങ്ങയോടൊപ്പം പരമാനന്ദത്തോടെ ഞാൻ രമിക്കും. ഇങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിനോ നൂറോ വർഷം അങ്ങയോടൊപ്പം വസിച്ചാലും കാലം കടന്നുപോകുന്നത് ഞാൻ അറിയുകയില്ല; സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് അഭിമതമല്ല. രാഘവാ, നരവ്യാഘ്രാ, അങ്ങയില്ലാതെ സ്വർഗത്തിലാണ് വാസമെങ്കിൽ അതും എനിക്ക് രുചിക്കുകയില്ല. മാനുകളും വാനരന്മാരും ആനകളും നിറഞ്ഞ അതിദുർഗമമായ വനത്തിലേക്ക് ഞാൻ പോകും; അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾതന്നെ പിടിച്ച്, സമ്മതയായി, അച്ഛന്റെ വീട്ടിലെന്നപോലെ അവിടെ വസിക്കും. അനന്യഭാവയും അനുരക്തചിത്തയും അങ്ങയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവളുമായ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക; എന്റെ യാചന നന്നായി നിറവേറ്റുക; ഇതിനാൽ ഞാൻ അങ്ങേക്ക് ഭാരമാവുകയില്ല.’ ‘ഗുരുത’ എന്നാൽ ഭാരം — ‘ഞാൻ അങ്ങേക്ക് ഭാരമാവുകയില്ല’ എന്ന അവസാനവാക്യം അത്യന്തം കരുണമാണ്. എന്നിട്ടും ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ധർമവത്സലയായ സീതയെ കൊണ്ടുപോകാൻ നരശ്രേഷ്ഠൻ ആഗ്രഹിച്ചില്ല; മറിച്ച് വനവാസത്തിന്റെ ദുഃഖം വർണിച്ചുകൊണ്ട് അവരെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഏറെ സംസാരിച്ചു. ഇതിലൂടെ സർഗം അടുത്ത ഇരുപത്തിയെട്ടാം സർഗത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു; അവിടെ രാമൻ വനദോഷങ്ങൾ വിസ്തരിച്ച് പറയും. ‘അങ്ങയില്ലാതെ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുകയില്ല’ എന്ന വാക്ക് സീതയുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്; അതിലൂടെ ലൗകികവും പാരലൗകികവുമായ സുഖത്തെ രണ്ടിനെയും അവർ ഭർത്താവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തെക്കാൾ താഴ്ന്നതായി കണക്കാക്കുന്നു. ‘മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവർ അവസാനത്തെ ഉപായവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും രാമൻ സമ്മതിക്കുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ അപൂർണത; അത് ഇരുപത്തിയെട്ടാം സർഗത്തിൽ രാമന്റെ ദീർഘമായ വനദോഷവർണനയിലൂടെ തുടരുന്നു.

In the twenty-sixth sarga Rāma had told Sītā that she must stay behind. Now Vaidehī, who deserved all love and always spoke lovingly, grew angry out of that very love and answered her husband. "Rāma, you must surely be saying this lightly, to make fun of me; when I hear it, best of men, I can only laugh. These words of yours are unworthy of heroic princes skilled in every weapon, and bring them no honour; they are not fit to be heard." The phrase "angry out of love" is telling: her anger sprang not from resentment but from love. Then she brought the scriptures themselves as her witness. "My lord, a father, a mother, a brother, a son and a daughter-in-law each enjoy their own merit and abide by their own fortune. Only the wife, best of men, shares her husband's fortune, and so I too have been told to live in the forest. Not a father, not a son, not oneself, not a mother, not one's friends: in this world and the next, a woman's only refuge is her husband." So she did not plead; she asserted her right. For her, life in the forest was not a favour but her share by dharma. Her speech is ordered like an argument: first she rejects Rāma's words, then she states the general rule, and finally she draws her own conclusion from it. In saying that each enjoys his own merit she relies on the law of action, that each reaps what he has done, while a wife is bound up with her husband's fortune. Rāma's exile was therefore her exile too, not a matter for a separate decision.

"If you are setting out for the hard forest today, Rāghava," Sītā said, "I will walk in front of you, treading down the kuśa grass and the thorns. Throw away your jealousy and anger like water left over from drinking, and take me with you without misgiving, hero; there is no wrong in me." Then she set the shade of her husband's feet above palace roofs, flying chariots and journeys through the sky: "In every condition of life, the shade of her husband's feet is best for a woman." And again: "My mother and my father taught me many things; there is no need to tell me now how I should behave. I will go to the hard forest, empty of people, full of every kind of deer and haunted by tigers. I will live there as happily as in my father's house, thinking nothing of the three worlds and thinking only of my devotion to my husband." By saying her parents had taught her, she meant that she had been instructed in the shared life of dharma in her father's house when she was given in marriage, so Rāma's advice was nothing new to her. The verse about the shade of her husband's feet is the most famous in the sarga: on one side she places every kind of splendour, palace heights, flying chariots and sky-travel, and on the other only nearness to her husband's feet, and she counts that the greater. And by asking him to take her "without misgiving" she wanted to remove his very doubt.

Then Sītā painted a picture of their life in the forest. "Disciplined and chaste, always serving you, I will delight in roaming with you in woods fragrant with honey. You can look after anyone else in the forest, Rāma; how much more me, you who honour others? So I will go to the forest with you today, there is no doubt of it; my mind is made up, noble one, and I cannot be turned back. I will live on fruit and roots, there is no doubt of it, and living always with you I will cause you no trouble. I will walk ahead of you and eat after you have eaten. With you, my wise protector, I want to see the mountains, the ponds and the lakes everywhere without fear, and the lotus pools full of swans and ducks and lovely with flowers. Happy with you, my hero, I would like to look at them, and, always devoted to you, to bathe in them." This is not mere fancy; it shows that for her the forest was not a place of fear but a place to wander with her husband. By accepting a diet of fruit and roots she took on hardship of her own free will. In these seven verses Sītā describes two sides of forest life, the side of service, her attendance on him, her chastity, her diet of fruit and roots and her eating after him, and the side of joy, the mountains, the lakes and bathing in the lotus pools. The exile was no punishment to her; she saw it as a wish come true. And she named the reason for her fearlessness: her husband was her protector.

At last Sītā spoke the words of her resolve. "With you, wide-eyed one, I will be full of joy. Even if I lived with you for thousands of years, or a hundred, I would never feel it a hardship; heaven itself means nothing to me. If I had to live in heaven without you, Rāghava, tiger among men, I would not want it. I will go into that pathless forest full of deer, monkeys and elephants, and live there clinging to your feet alone, as contented as in my father's house. My heart is bound to you, I think of no one else, and if I am parted from you I am resolved to die. Take me, grant my plea; I will not be a burden to you." Those last words, "I will not be a burden to you", are deeply moving. "Heaven itself would not please me without you" is the height of her resolve, for in it she ranks every happiness of this world and the next below her husband's company, and in saying she was resolved to die she named her last resort. And yet, though she who loved dharma spoke so, the best of men would not agree to take her; instead he spoke at length about the hardships of forest life to turn her back. That refusal leaves the sarga unfinished, and it is taken up in the twenty-eighth, where Rāma describes the dangers of the forest in detail.