पूर्वसर्गे कौसल्या रामाय स्वस्तिवाचनम् अकरोत्। अत्र सः मात्रा कृतस्वस्त्ययनः सन् कौसल्याम् अभिवाद्य धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः वनं प्रति सम्प्रस्थितः। नरैः वृतं राजमार्गं विराजयन् सः राजसुतः स्वगुणवत्तया जनस्य हृदयानि आममन्थ इव — पौराः तं दृष्ट्वा मथितहृदयाः अभवन्, यतः एतादृशः गुणवान् वनं प्रेष्यते इति तेषां चित्तं व्यथते। तपस्विनी वैदेही तु तत् सर्वं न शुश्राव; तस्याः हृदये तदेव यौवराज्याभिषेचनम् आसीत्। कृतज्ञा हृष्टचेतना राजधर्माणाम् अभिज्ञा सा राजपुत्री देवकार्यं कृत्वा पतिं प्रतीक्षते स्म। अत्र कविः विरोधम् एव दर्शयति — बहिः नगरं शोकाकुलम्, अन्तःपुरे तु सीता हर्षेण अभिषेकं प्रतीक्षमाणा। ततः रामः प्रहृष्टजनसम्पूर्णं सुविभूषितं स्ववेश्म प्राविशत्, ह्रिया च किञ्चित् अवाङ्मुखः आसीत्। अथ सीता सहसा उत्पत्य वेपमाना तं पतिं शोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियं च अपश्यत्। तां दृष्ट्वा धर्मात्मा राघवः मनोगतं तं शोकं सोढुं न शशाक; अतः सः शोकः प्रकटः जातः। ‘विवृततां गतः’ इति पदेन सूच्यते यत् यावत् सीता न दृष्टा तावत् रामः शोकं गूहति स्म। ‘आममन्थ इव’ इति उत्प्रेक्षा मननीया — गुणवत्तया हृदयानां मन्थनम्, यथा समुद्रमन्थनेन क्षोभः, तथा रामदर्शनेन पौराणां चित्तक्षोभः। ‘न शुश्राव’ इति पदेन कविः सीतायाः अज्ञानम् एव करुणरसस्य बीजं करोति — या हर्षेण अभिषेकं प्रतीक्षते, सा एव अग्रिमक्षणे वनवासवार्तां श्रोष्यति। ‘देवकार्यं कृत्वा’ इति सूचयति यत् सा नियतकर्मपरायणा; ‘राजधर्माणाम् अभिज्ञा’ इति तु तस्याः शास्त्रज्ञानं दर्शयति, येन अग्रिमे सर्गे सा पतिव्रताधर्मं प्रमाणयितुं समर्था भविष्यति। षड्विंशस्य सर्गस्य प्रथमः खण्डः एवं द्वयोः लोकयोः सन्धिम् एव स्थापयति — बहिः राजमार्गे शोकमग्नाः पौराः, अन्तःपुरे तु अनभिज्ञा प्रतीक्षमाणा सीता; तयोः मध्ये रामः, यः उभयत्र अपि स्वं शोकं गूहति। सप्तमे श्लोके तु गोपनं भज्यते।

विवर्णवदनं प्रस्विन्नम् अमर्षणं च तं दृष्ट्वा दुःखाभिसंतप्ता सीता पृच्छति — ‘प्रभो, किम् इदम् इदानीम्? अद्य हि प्राज्ञैः ब्राह्मणैः श्रीमान् बार्हस्पतः पुष्ययोगः उच्यते, यः अभिषेकयोग्यः; एतादृशे दिने केन कारणेन त्वं दुर्मनाः?’ ततः सा एकैकम् अभिषेकचिह्नम् अभावरूपेण गणयति — ‘शतशलाकेन जलफेननिभेन छत्रेण तव वल्गु वदनं न आवृतं विराजते। चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां मुख्याभ्यां व्यजनाभ्यां शतपत्रनिभेक्षणं तव आननं न वीज्यते। वाग्मिनः वन्दिनः सूतमागधाश्च प्रहृष्टाः सन्तः मङ्गलैः त्वां स्तुवन्तः अद्य न दृश्यन्ते। वेदपारगाः ब्राह्मणाः मूर्धाभिषिक्तस्य तव मूर्ध्नि विधानतः क्षौद्रं दधि च न ददति। भूषिताः सर्वाः प्रकृतयः, श्रेणीमुख्याः, पौरजानपदाश्च त्वाम् अनुव्रजितुं न इच्छन्ति। काञ्चनभूषणैः चतुर्भिः वेगसम्पन्नैः हयैः युक्तः मुख्यः पुष्परथः ते अग्रतः किं न गच्छति? सर्वलक्षणपूजितः कृष्णमेघगिरिप्रभः श्रीमान् हस्ती प्रयाणे अग्रतः न लक्ष्यते। काञ्चनचित्रं भद्रासनं पुरस्कृत्य अग्रे यान्तं पुरःसरम् अपि न पश्यामि। अभिषेकः सज्जः, तथापि तव मुखवर्णः अपूर्वः, प्रहर्षश्च न लक्ष्यते — किम् इदम्?’ एषा प्रश्नमाला काव्ये प्रसिद्धा — अभावानाम् एव गणनया सा वस्तुस्थितिं स्पर्शति। एतासु प्रश्नमालासु दशाधिकानि अभिषेकाङ्गानि गणितानि — छत्रं, चामरे, वन्दिस्तुतिः, मधुदधिना मूर्धाभिषेकः, प्रकृतीनाम् अनुगमनम्, पुष्परथः, मङ्गलगजः, भद्रासनम्, मुखप्रसादः च। एषा गणना न केवलम् अलङ्कारः; तया राजसूयवत् अभिषेककर्मणः सम्पूर्णा विधिः एव पाठकाय दर्श्यते। ‘बार्हस्पतः पुष्यः’ इति पदेन सूच्यते यत् मुहूर्तः अद्यापि शुभः एव, दोषः तु दैवे, न काले। सीता च न शङ्कते, न आक्षिपति; सा केवलं दृष्टम् अदृष्टं च तुलयति — एषा एव तस्याः विवेकशीलता। अष्टादशे श्लोके सीता स्वस्य प्रश्नमालां समापयन्ती पुनः तम् एव मूलप्रश्नं पृच्छति — ‘अभिषेकः सज्जः, किम् इदानीम् इदं तव?’ एवं प्रश्नः यत्र आरब्धः तत्र एव समाप्यते; एषा वलयरचना काव्ये प्रसिद्धा, तया च सीतायाः आकुलता द्विगुणीभवति।

एवं विलपन्तीं तां रघुनन्दनः प्रोवाच — ‘सीते, तत्रभवान् तातः मां वनं प्रव्राजयति। हे महति कुले सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि जानकि, येन क्रमेण इदम् अद्य मम आगतं तत् शृणु। सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा राज्ञा दशरथेन पुरा मम मात्रे कैकेय्यै द्वौ महावरौ दत्तौ। अद्य नृपेण अस्मिन् अभिषेके सज्जे सति तया सः समयः प्रचोदितः, राजा च धर्मेण प्रतिनिर्जितः। मया चतुर्दश वर्षाणि दण्डके वस्तव्यम्, भरतश्च पित्रा यौवराज्ये नियोजितः। सः अहं विजनं वनं प्रस्थितः त्वां द्रष्टुम् आगतः।’ ततः सः सीतां शिक्षयति — ‘भरतस्य समीपे मम प्रशंसा कदाचन अपि न कर्तव्या; ऋद्धियुक्ताः पुरुषाः परस्तवं न सहन्ते। तस्मात् मम गुणाः भरतस्य अग्रतः न कथ्याः। अहं ते विशेषेण कदाचन अपि न अनुवक्तव्यः; अनुकूलतया एव तस्य समीपे वर्तितुं शक्यम्। नृपतिना तस्मै सनातनं यौवराज्यं दत्तम्, अतः हे सीते त्वया सः नृपतिश्च विशेषतः प्रसाद्यः। अहम् अपि गुरोः तां प्रतिज्ञां समनुपालयन् अद्य एव वनं यास्यामि; हे मनस्विनि स्थिरा भव।’ अत्र रामस्य वाक्ये त्रयः अंशाः — वृत्तान्तनिवेदनम्, आत्मनः कर्तव्यनिश्चयः, सीतायै व्यावहारिकः उपदेशः। ‘धर्मेण प्रतिनिर्जितः’ इति पदद्वयं मार्मिकम् — राजा न कैकेय्या जितः, अपि तु स्वेन एव धर्मेण, सत्यप्रतिज्ञया बद्धः। रामः न कुत्रापि कैकेयीं निन्दति, न पितरं दूषयति; सः केवलं क्रमं कथयति। ‘ऋद्धियुक्ताः पुरुषाः परस्तवं न सहन्ते’ इति लोकनीतिवचनम्; तेन रामः सीतायै भाविनि राजगृहे सुरक्षितं वर्तनम् उपदिशति, न तु भरते दोषम् आरोपयति। ‘सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुम्’ इति वाक्ये ‘सः अहम्’ इति पदद्वयेन रामः स्वस्य परिवर्तितां दशाम् एव सूचयति — यः प्रातः युवराजः आसीत्, सः एव अधुना वनगामी। अष्टाविंशे ‘स्थिरा भव मनस्विनि’ इति सम्बोधनेन सः सीतायाः धैर्यम् एव आह्वयति।

अनन्तरं रामः वियोगकाले सीतायाः आचारम् उपदिशति — ‘हे कल्याणि अनघे, मयि मुनिनिषेविते वने गते सति त्वया व्रतोपवासपरया भवितव्यम्। कल्यम् उत्थाय यथाविधि देवानां पूजां कृत्वा मम पिता जनेश्वरः दशरथः वन्दितव्यः। मम माता कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता च; धर्मम् एव अग्रतः कृत्वा सा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति। याः शेषाः मम मातरः, ताः अपि ते नित्यं वन्दितव्याः; स्नेहप्रणयसम्भोगैः सर्वाः मम मातरः समाः एव। भरतशत्रुघ्नौ मम प्राणेभ्यः अपि प्रियतरौ; तौ त्वया विशेषतः भ्रातृपुत्रसमौ द्रष्टव्यौ।’ अत्र त्रीणि मननीयानि — प्रथमं, रामः सीतायै न शोकम् उपदिशति, अपि तु नित्यकर्म; द्वितीयं, सः स्वमातरं शेषमातृभ्यः न उच्चतरां स्थापयति, केवलं वार्धक्यसंतापाभ्यां विशेषसम्मानम् अर्हति इति वदति; तृतीयं, भरतशत्रुघ्नयोः प्रति सः न अल्पम् अपि वैरं दर्शयति। एतेन रामस्य समत्वं धर्मनिष्ठा च प्रकटीभवति। ‘कल्यम् उत्थाय’ इति प्रातःकाले; ‘व्रतोपवासपरया’ इति नियमपरया। रामः सीतायै न तपःक्लेशम् आदिशति, अपि तु गृहस्थधर्मम् एव — देवपूजा, गुरुवन्दनम्, मातृसेवा च। ‘संतापकर्शिता’ इति विशेषणेन कौसल्यायाः अवस्था सूचिता; अतः तस्यै विशेषसम्मानम् उक्तम्, न तु अन्यमातृभ्यः न्यूनत्वेन। ‘स्नेहप्रणयसम्भोगैः समाः’ इति वाक्येन रामः मातृसाम्यं प्रतिपादयति, यत् अयोध्याकाण्डस्य सर्वत्र अनुवर्तमानं तत्त्वम्। त्रयस्त्रिंशे श्लोके ‘प्राणैः प्रियतरौ’ इति पदेन रामस्य भ्रातृस्नेहः प्रकटः; तेन च सूच्यते यत् सः भरतं प्रति न किञ्चित् वैरं धारयति, यद्यपि तेन एव कारणेन सः वनं गच्छति। एषा एव रामस्य महत्ता।

ततः रामः लौकिकं राजनीतिधर्मम् उपदिशति — ‘हे वैदेहि, भरतस्य विप्रियं कदाचन अपि न कर्तव्यम्; सः हि इदानीं देशस्य कुलस्य च राजा। शीलेन आराधिताः प्रयत्नैः च उपसेविताः राजानः सम्प्रसीदन्ति, विपर्यये तु प्रकुप्यन्ति। नराधिपाः अहितकारिणः औरसान् अपि पुत्रान् त्यजन्ति, समर्थान् तु अन्यजनान् अपि सम्प्रगृह्णन्ति।’ इति उक्त्वा सः उपसंहरति — ‘सा त्वं हे कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी भरतस्य विषये धर्मे रता सत्यव्रतपरायणा च सती इह एव वस। अहं महावनं गमिष्यामि, हे प्रिये भामिनि त्वया तु इह एव वस्तव्यम्। यथा त्वं कस्यचित् अपि व्यलीकं न करोषि, तथा त्वया मम इदं वचः कार्यम्।’ अनेन सर्गः समाप्यते। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः सीतां वने नेतुं न इच्छति, किन्तु तस्याः प्रतिवचनं न श्रुतम्; अतः अग्रिमः सप्तविंशः सर्गः सीतायाः प्रत्युत्तरेण एव आरभते, यत्र सा प्रणयात् संक्रुद्धा सती पत्या सह गन्तुं प्रार्थयते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘आराधिता हि शीलेन’ इति श्लोकः नीतिशास्त्रस्य सारः — राजानः न जन्मना, अपि तु वर्तनेन वश्याः भवन्ति। ‘औरसान् अपि पुत्रान् त्यजन्ति’ इति वचनं कठोरम् इव भाति, किन्तु तेन रामः स्वस्य एव वर्तमानां दशां सूक्ष्मतया सूचयति — यः औरसः ज्येष्ठः पुत्रः, सः अपि अद्य त्यक्तः। तथापि सः न विलपति, केवलं सीतायै शिक्षां ददाति। ‘यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित्’ इति अन्तिमे वचने सीतायाः शीलम् एव प्रमाणत्वेन गृहीतम् — त्वं यथा स्वभावेन आचरसि, तथा एव आचर इति। अस्य सर्गस्य अन्ते रामः यत् वदति तत् न आज्ञा, अपि तु याचना इव — ‘त्वया मम इदं वचः कार्यम्’ इति। सीता तु तत् न स्वीकरिष्यति; अतः सप्तविंशे सर्गे तस्याः प्रणयकोपः प्रवर्तते, यत्र सा पतिव्रताधर्मम् एव प्रमाणीकृत्य सहगमनं याचते।

గత సర్గలో కౌసల్య రాముని కోసం స్వస్తివాచనం చేసింది. ఇక్కడ తల్లి చేత స్వస్త్యయనం చేయించుకొన్న అతడు కౌసల్యకు నమస్కరించి, ధర్మిష్ఠమైన మార్గంలో నిలిచి వనానికి బయలుదేరాడు. జనంతో నిండిన రాజమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ ఆ రాజకుమారుడు తన గుణసంపదతో జనుల హృదయాలను మథించినట్లయింది — ఇంతటి గుణవంతుడు వనానికి పంపబడుతున్నాడని పౌరుల మనస్సులు వ్యథ చెందగా, అతనిని చూసి వారి హృదయాలు కలత చెందాయి. తపస్విని అయిన వైదేహి మాత్రం అదంతా వినలేదు; ఆమె హృదయంలో ఆ యౌవరాజ్యాభిషేకమే ఉంది. కృతజ్ఞురాలూ, సంతోషభరితమైన మనస్సు గలదీ, రాజధర్మాలను ఎరిగినదీ అయిన ఆ రాజపుత్రి దేవకార్యం ముగించి పతి కోసం ఎదురుచూస్తున్నది. ఇక్కడ కవి వైరుధ్యాన్నే చూపిస్తున్నాడు — బయట నగరం శోకంతో కలవరపడుతున్నది, అంతఃపురంలో మాత్రం సీత హర్షంతో అభిషేకం కోసం ఎదురుచూస్తున్నది. తరువాత రాముడు సంతోషంగా ఉన్న జనంతో నిండిన, చక్కగా అలంకరించబడిన తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు; సిగ్గుతో కొంచెం తల వంచుకొని ఉన్నాడు. అప్పుడు సీత ఒక్కసారిగా లేచి, వణుకుతూ, శోకంతో తపించిపోతున్న, చింతతో ఇంద్రియాలు కలవరపడిన ఆ పతిని చూసింది. ఆమెను చూసి ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు మనసులో ఉన్న ఆ శోకాన్ని ఇక భరించలేకపోయాడు; అందువల్ల ఆ శోకం బయటపడింది. ‘వివృతతాం గతః’ (బయటపడింది) అనే పదంతో సీత కనిపించనంతవరకు రాముడు శోకాన్ని దాచుకున్నాడని సూచించబడుతున్నది. ‘ఆమమంథ ఇవ’ (మథించినట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష ఆలోచించదగినది — గుణసంపదతో హృదయాల మథనం; సముద్రమథనంతో క్షోభ కలిగినట్లు, రాముని దర్శనంతో పౌరుల మనస్సులలో క్షోభ. ‘న శుశ్రావ’ (వినలేదు) అనే పదంతో కవి సీత అజ్ఞానాన్నే కరుణరసానికి బీజంగా చేస్తున్నాడు — హర్షంతో అభిషేకం కోసం ఎదురుచూస్తున్నదే మరుక్షణంలో వనవాస వార్తను వినబోతున్నది. ‘దేవకార్యం ముగించి’ అనేది ఆమె నియతకర్మపరాయణురాలని సూచిస్తుంది; ‘రాజధర్మాలను ఎరిగినది’ అనేది ఆమె శాస్త్రజ్ఞానాన్ని చూపుతుంది, దానితో తరువాతి సర్గలో ఆమె పతివ్రతాధర్మాన్ని ప్రమాణంగా నిలపగలుగుతుంది. ఇరవై ఆరవ సర్గలోని ఈ మొదటి భాగం ఈ విధంగా రెండు లోకాల సంధిని నెలకొల్పుతుంది — బయట రాజమార్గంలో శోకమగ్నులైన పౌరులు, అంతఃపురంలో ఏమీ ఎరుగక ఎదురుచూస్తున్న సీత; వారిద్దరి మధ్య రాముడు, రెండుచోట్లా తన శోకాన్ని దాచుకొంటూ. ఏడవ శ్లోకంలో మాత్రం ఆ దాపరికం భగ్నమవుతుంది.

రంగు మారిన ముఖంతో, చెమటలు పట్టి, అసహనంతో ఉన్న అతనిని చూసి దుఃఖంతో తపిస్తున్న సీత అడుగుతుంది — ‘ప్రభూ, ఇప్పుడు ఇదేమిటి? ఈరోజు అభిషేకానికి తగిన శుభమైన బార్హస్పత్య పుష్యయోగమని ప్రాజ్ఞులైన బ్రాహ్మణులు చెబుతున్నారు కదా; ఇలాంటి రోజున నువ్వు ఏ కారణం చేత దిగులుగా ఉన్నావు?’ తరువాత ఆమె ఒక్కొక్క అభిషేకచిహ్నాన్నీ లేనిదిగా లెక్కిస్తుంది — ‘నూరు కమ్ములు గల, నీటి నురుగులా తెల్లని ఛత్రంతో కప్పబడి నీ అందమైన ముఖం ప్రకాశించడం లేదు. చంద్రునిలా, హంసలా తెల్లగా మెరిసే ముఖ్యమైన రెండు వింజామరలతో పద్మదళాల వంటి కళ్ళు గల నీ ముఖానికి వీవన వీచడం లేదు. వాక్చతురులైన వందిమాగధులూ సూతులూ సంతోషంతో మంగళవచనాలతో నిన్ను స్తుతిస్తూ ఈరోజు కనిపించడం లేదు. వేదపారగులైన బ్రాహ్మణులు మూర్ధాభిషిక్తుడవైన నీ తలపై విధిపూర్వకంగా తేనెనూ పెరుగునూ పోయడం లేదు. అలంకరించుకొన్న మంత్రులూ ప్రజలందరూ, శ్రేణుల నాయకులూ, పౌరులూ జానపదులూ నిన్ను అనుసరించాలని కోరడం లేదు. బంగారు అలంకారాలు గల, వేగవంతమైన నాలుగు గుర్రాలు పూన్చిన ముఖ్యమైన పుష్పరథం నీ ముందు ఎందుకు వెళ్ళడం లేదు? సకల శుభలక్షణాలతో పూజించబడిన, నల్లని మేఘంలా పర్వతంలా ప్రకాశించే శ్రీమంతమైన ఏనుగు ప్రయాణంలో నీ ముందు కనిపించడం లేదు. బంగారంతో చిత్రించబడిన భద్రాసనాన్ని ముందు పెట్టుకొని ముందు నడిచే అగ్రగామిని కూడా చూడటం లేదు. అభిషేకం సిద్ధంగా ఉంది, అయినా నీ ముఖవర్ణం మునుపెన్నడూ లేనట్లుంది, సంతోషం కనిపించడం లేదు — ఇదేమిటి?’ ఈ ప్రశ్నమాల కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైనది — లేనివాటిని లెక్కించడం ద్వారానే ఆమె వాస్తవ స్థితిని తాకుతున్నది. ఈ ప్రశ్నమాలలో పదికి పైగా అభిషేకాంగాలు లెక్కించబడ్డాయి — ఛత్రం, రెండు చామరాలు, వందిమాగధుల స్తుతి, తేనె పెరుగులతో మూర్ధాభిషేకం, ప్రజల అనుగమనం, పుష్పరథం, మంగళగజం, భద్రాసనం, ముఖప్రసన్నత. ఈ గణన కేవలం అలంకారం కాదు; దానితో రాజసూయంలాగే అభిషేకకర్మ సంపూర్ణ విధానమంతా పాఠకునికి చూపబడుతున్నది. ‘బార్హస్పత్య పుష్యం’ అనే పదంతో ముహూర్తం ఇప్పటికీ శుభమైనదేనని, దోషం దైవంలో ఉంది కాలంలో కాదని సూచించబడుతున్నది. సీత శంకించడమూ లేదు, ఆక్షేపించడమూ లేదు; కనిపించినదాన్నీ కనిపించనిదాన్నీ కేవలం తూకం వేస్తున్నది — ఇదే ఆమె వివేకశీలత. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో సీత తన ప్రశ్నమాలను ముగిస్తూ మళ్ళీ అదే మూలప్రశ్నను అడుగుతుంది — ‘అభిషేకం సిద్ధంగా ఉంది, ఇప్పుడు నీకు ఇదేమిటి?’ ఈ విధంగా ప్రశ్న ఎక్కడ ప్రారంభమైందో అక్కడే ముగుస్తుంది; ఈ వలయరచన కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైనది, దానితో సీత ఆకులత రెట్టింపవుతుంది.

ఇలా విలపిస్తున్న ఆమెతో రఘునందనుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సీతా, పూజ్యుడైన తండ్రిగారు నన్ను వనానికి పంపుతున్నారు. మహాకులంలో పుట్టినదానా, ధర్మజ్ఞురాలా, ధర్మాచరణ గలదానా, జానకీ, ఇది ఈరోజు నాకు ఏ క్రమంలో సంభవించిందో విను. సత్యప్రతిజ్ఞుడైన నా తండ్రి దశరథ మహారాజు పూర్వం నా తల్లి కైకేయికి రెండు గొప్ప వరాలు ఇచ్చాడు. ఈరోజు రాజు ఈ అభిషేకాన్ని సిద్ధం చేయగా, ఆమె ఆ ఒప్పందాన్ని గుర్తుచేసింది, రాజు ధర్మం చేతనే జయించబడ్డాడు. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యంలో నివసించాలి, భరతుడు తండ్రిచేత యౌవరాజ్యంలో నియోగించబడ్డాడు. అలాంటి నేను నిర్జనమైన వనానికి బయలుదేరి నిన్ను చూడటానికి వచ్చాను.’ తరువాత అతడు సీతకు బోధిస్తాడు — ‘భరతుని దగ్గర ఎప్పుడూ నన్ను ప్రశంసించకూడదు; ఐశ్వర్యం గల పురుషులు ఇతరుల పొగడ్తను సహించరు. కాబట్టి భరతుని ఎదుట నా గుణాలను చెప్పకూడదు. నన్ను నువ్వు ప్రత్యేకంగా ఎప్పుడూ ప్రస్తావించకూడదు; అనుకూలంగా ఉంటేనే అతని దగ్గర నడుచుకోవడం సాధ్యం. రాజు అతనికి సనాతనమైన యౌవరాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు, కాబట్టి సీతా, నువ్వు అతనినీ రాజునూ విశేషంగా ప్రసన్నం చేసుకోవాలి. నేను కూడా గురువు చేసిన ఆ ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తూ ఈరోజే వనానికి వెళ్తాను; మనస్వినీ, స్థిరంగా ఉండు.’ ఇక్కడ రాముని మాటలో మూడు అంశాలున్నాయి — వృత్తాంత నివేదనం, తన కర్తవ్య నిశ్చయం, సీతకు వ్యావహారికమైన ఉపదేశం. ‘ధర్మేణ ప్రతినిర్జితః’ (ధర్మం చేతనే జయించబడ్డాడు) అనే పదజంట మర్మస్పర్శి — రాజు కైకేయి చేత జయించబడలేదు, తన ధర్మం చేతనే, సత్యప్రతిజ్ఞ చేతనే బంధించబడ్డాడు. రాముడు ఎక్కడా కైకేయిని నిందించడు, తండ్రిని దూషించడు; క్రమాన్ని మాత్రమే చెబుతాడు. ‘ఐశ్వర్యం గల పురుషులు ఇతరుల పొగడ్తను సహించరు’ అనేది లోకనీతి వచనం; దానితో రాముడు రాబోయే రాజగృహంలో సురక్షితంగా నడుచుకోవడాన్ని సీతకు ఉపదేశిస్తున్నాడు, భరతునిపై దోషాన్ని ఆరోపించడం లేదు. ‘సోఽహం త్వామాగతో ద్రష్టుం’ (అలాంటి నేను నిన్ను చూడటానికి వచ్చాను) అనే వాక్యంలో ‘సః అహం’ (అలాంటి నేను) అనే పదజంటతో రాముడు తన మారిన దశనే సూచిస్తున్నాడు — ఉదయం యువరాజైనవాడే ఇప్పుడు వనగామి. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘స్థిరా భవ మనస్విని’ (మనస్వినీ, స్థిరంగా ఉండు) అనే సంబోధనతో అతడు సీత ధైర్యాన్నే ఆహ్వానిస్తున్నాడు.

తరువాత రాముడు వియోగకాలంలో సీత ఆచరించవలసినదాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — ‘కల్యాణీ, పాపరహితురాలా, మునులు సేవించే వనానికి నేను వెళ్ళిన తరువాత నువ్వు వ్రతోపవాసాలలో నిరతురాలవై ఉండాలి. ప్రాతఃకాలంలో లేచి యథావిధిగా దేవపూజ చేసి, జనేశ్వరుడైన నా తండ్రి దశరథునికి నమస్కరించాలి. నా తల్లి కౌసల్య వృద్ధురాలు, సంతాపంతో కృశించినది; ధర్మాన్నే ముందుంచుకొని ఆమె నీ నుండి సమ్మానాన్ని పొందదగినది. మిగిలిన నా తల్లులకు కూడా నువ్వు నిత్యమూ నమస్కరించాలి; ప్రేమలో, ఆదరణలో, పోషణలో నా తల్లులందరూ సమానులే. భరతశత్రుఘ్నులు నాకు ప్రాణాలకంటే ప్రియమైనవారు; వారిని నువ్వు విశేషంగా సోదరులలాగా, పుత్రులలాగా చూడాలి.’ ఇక్కడ మూడు విషయాలు ఆలోచించదగినవి — మొదటిది, రాముడు సీతకు శోకాన్ని ఉపదేశించడం లేదు, నిత్యకర్మను ఉపదేశిస్తున్నాడు; రెండవది, అతడు తన తల్లిని మిగిలిన తల్లులకంటే ఉన్నతంగా నిలపడం లేదు, వార్ధక్యం సంతాపం వల్ల మాత్రమే ఆమె విశేష సమ్మానానికి అర్హురాలని చెబుతున్నాడు; మూడవది, భరతశత్రుఘ్నుల పట్ల అతడు కొంచెం కూడా వైరాన్ని చూపడం లేదు. దీనితో రాముని సమత్వమూ ధర్మనిష్ఠా బయటపడుతున్నాయి. ‘కల్యముత్థాయ’ అంటే ప్రాతఃకాలంలో లేచి; ‘వ్రతోపవాసపరయా’ అంటే నియమపరురాలై. రాముడు సీతకు తపఃక్లేశాన్ని ఆదేశించడం లేదు, గృహస్థధర్మాన్నే — దేవపూజ, గురువందనం, మాతృసేవ. ‘సంతాపకర్శిత’ అనే విశేషణంతో కౌసల్య అవస్థ సూచించబడింది; అందుకే ఆమెకు విశేష సమ్మానం చెప్పబడింది, ఇతర తల్లులు తక్కువనే భావంతో కాదు. ‘ప్రేమలో, ఆదరణలో, పోషణలో సమానులు’ అనే వాక్యంతో రాముడు తల్లుల సమానత్వాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు, ఇది అయోధ్యాకాండ అంతటా కొనసాగే తత్త్వం. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో ‘ప్రాణాలకంటే ప్రియమైనవారు’ అనే పదంతో రాముని సోదరప్రేమ వ్యక్తమవుతున్నది; దానితో, అతని కారణంగానే తాను వనానికి వెళ్తున్నా, భరతుని పట్ల అతడు ఏ వైరమూ పెట్టుకోలేదని సూచించబడుతున్నది. ఇదే రాముని మహత్త్వం.

తరువాత రాముడు లౌకికమైన రాజనీతిధర్మాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — ‘వైదేహీ, భరతునికి అప్రియమైనది ఎప్పుడూ చేయకూడదు; అతడే ఇప్పుడు దేశానికీ కులానికీ రాజు. శీలంతో ఆరాధించబడి, ప్రయత్నాలతో సేవించబడిన రాజులు ప్రసన్నులవుతారు, విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తే కోపిస్తారు. రాజులు అహితం చేసే ఔరసపుత్రులను కూడా విడిచిపెడతారు, సమర్థులైన ఇతరులను కూడా ఆదరిస్తారు.’ ఇలా చెప్పి అతడు ఉపసంహరిస్తాడు — ‘కల్యాణీ, అలాంటి నువ్వు రాజును అనుసరిస్తూ, భరతుని విషయంలో ధర్మనిరతురాలవై, సత్యవ్రతపరాయణురాలవై ఇక్కడే నివసించు. నేను మహావనానికి వెళ్తాను, ప్రియా, భామినీ, నువ్వు మాత్రం ఇక్కడే నివసించాలి. నువ్వు ఎవరికీ ఏ అప్రియమూ చేయని విధంగానే, నా ఈ మాటను కూడా నెరవేర్చాలి.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — రాముడు సీతను వనానికి తీసుకుపోవాలనుకోవడం లేదు, కాని ఆమె ప్రత్యుత్తరం ఇంకా వినబడలేదు; అందుకే తరువాతి ఇరవై ఏడవ సర్గ సీత ప్రత్యుత్తరంతోనే ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ ఆమె ప్రణయకోపంతో పతితో కలిసి వెళ్ళాలని ప్రార్థిస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది, దానితో సర్గ ముగింపు సూచించబడుతున్నది. ‘ఆరాధితా హి శీలేన’ అనే శ్లోకం నీతిశాస్త్రపు సారం — రాజులు జన్మతో కాదు, ప్రవర్తనతో వశమవుతారు. ‘ఔరసపుత్రులను కూడా విడిచిపెడతారు’ అనే మాట కఠినంగా అనిపిస్తుంది, కాని దానితో రాముడు తన ప్రస్తుత దశనే సూక్ష్మంగా సూచిస్తున్నాడు — ఔరసుడూ జ్యేష్ఠపుత్రుడూ అయినవాడే ఈరోజు విడువబడ్డాడు. అయినా అతడు విలపించడు, సీతకు శిక్షణ మాత్రమే ఇస్తాడు. ‘యథా వ్యలీకం కురుషే న కస్యచిత్’ (నువ్వు ఎవరికీ అప్రియం చేయని విధంగా) అనే చివరి మాటలో సీత శీలమే ప్రమాణంగా గ్రహించబడింది — నువ్వు స్వభావంగా ఎలా నడుచుకుంటావో అలాగే నడుచుకో అని. ఈ సర్గ చివర రాముడు చెప్పేది ఆజ్ఞ కాదు, యాచనలా ఉంది — ‘నా ఈ మాటను నువ్వు నెరవేర్చాలి’ అని. సీత మాత్రం దానిని అంగీకరించదు; అందుకే ఇరవై ఏడవ సర్గలో ఆమె ప్రణయకోపం సాగుతుంది, అక్కడ ఆమె పతివ్రతాధర్మాన్నే ప్రమాణంగా చేసుకొని సహగమనాన్ని యాచిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கௌசல்யை ராமனுக்கு ஸ்வஸ்திவாசனம் செய்தாள். இங்கே தாயால் ஸ்வஸ்த்யயனம் செய்விக்கப்பட்ட அவன், கௌசல்யையை வணங்கி, தர்மம் மிக்க நெறியில் நின்று காட்டை நோக்கிப் புறப்பட்டான். மக்கள் சூழ்ந்த அரச வீதியை ஒளிரச் செய்தவாறு அந்த அரசகுமாரன் தன் குணநலத்தால் மக்களின் நெஞ்சங்களைக் கடைந்தான் போலும் — அவனைக் கண்ட நகர மக்கள் நெஞ்சம் கடையப்பட்டவர்களானார்கள், ஏனெனில் இத்தகைய குணவான் காட்டுக்கு அனுப்பப்படுகிறானே என்று அவர்கள் மனம் வருந்துகிறது. தவசீலையான வைதேகியோ அவை எதையும் கேள்விப்படவில்லை; அவள் நெஞ்சில் இன்னும் அந்த இளவரசு முடிசூட்டே இருந்தது. நன்றியுணர்வுள்ளவளும், மகிழ்ந்த மனமுடையவளும், அரச தர்மங்களை அறிந்தவளுமான அந்த அரசகுமாரி தேவ வழிபாட்டை முடித்துக் கணவனை எதிர்பார்த்திருந்தாள். இங்கே கவிஞர் முரணையே காட்டுகிறார் — வெளியே நகரம் துயரில் கலங்கியிருக்கிறது, அந்தப்புரத்திலோ சீதை மகிழ்ச்சியுடன் முடிசூட்டை எதிர்பார்க்கிறாள். பின்னர் ராமன் மகிழ்ந்த மக்களால் நிறைந்த, நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட தன் மாளிகையில் நுழைந்தான்; நாணத்தால் சற்றுத் தலைகவிழ்ந்திருந்தான். அப்போது சீதை திடீரென்று எழுந்து, நடுங்கியவாறு, துயரத்தால் வெந்து, கவலையால் புலன்கள் கலங்கிய தன் கணவனைக் கண்டாள். அவளைக் கண்டதும் தர்மாத்மாவான ராகவனால் மனத்துள் அடக்கிய அந்தத் துயரைத் தாங்க முடியவில்லை; ஆகவே அந்தத் துயரம் வெளிப்பட்டது. ‘விவ்ருததாம் கத:’ (வெளிப்பட்டது) என்ற சொல்லால், சீதையைக் காணும் வரை ராமன் துயரை மறைத்து வைத்திருந்தான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘கடைந்தான் போலும்’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் சிந்திக்கத்தக்கது — குணநலத்தால் நெஞ்சங்களைக் கடைதல்; பாற்கடலைக் கடைந்ததால் கொந்தளிப்பு உண்டானது போல, ராமனைக் கண்டதால் நகர மக்களின் மனம் கொந்தளித்தது. ‘கேள்விப்படவில்லை’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சீதையின் அறியாமையையே கருணைச் சுவையின் விதையாக்குகிறார் — மகிழ்ச்சியுடன் முடிசூட்டை எதிர்பார்ப்பவளே அடுத்த கணத்தில் வனவாசச் செய்தியைக் கேட்கப் போகிறாள். ‘தேவ வழிபாட்டை முடித்து’ என்பது அவள் நியமமான கடமைகளில் ஈடுபாடுடையவள் என்பதைக் காட்டுகிறது; ‘அரச தர்மங்களை அறிந்தவள்’ என்பதோ அவளுடைய சாஸ்திர அறிவைக் காட்டுகிறது; அதனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் அவள் பதிவிரதா தர்மத்தைச் சான்றாக நிலைநாட்ட வல்லவளாவாள். இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தின் இந்த முதல் பகுதி இவ்வாறு இரு உலகங்களின் சந்திப்பையே அமைக்கிறது — வெளியே அரச வீதியில் துயரில் மூழ்கிய நகர மக்கள், அந்தப்புரத்திலோ அறியாமல் எதிர்பார்த்திருக்கும் சீதை; இருவருக்கும் நடுவே, இரண்டிடத்திலும் தன் துயரை மறைக்கும் ராமன். ஏழாம் சுலோகத்திலோ அந்த மறைப்பு உடைகிறது.

நிறம் மாறிய முகத்துடன், வியர்த்து, பொறுமையிழந்திருந்த அவனைக் கண்டு துயரத்தால் வெந்த சீதை கேட்கிறாள்: ‘பிரபுவே, இப்போது இது என்ன? இன்று பிருகஸ்பதியை அதிதேவதையாகக் கொண்ட மங்கலமான பூச நட்சத்திரச் சேர்க்கை என்று அறிவார்ந்த அந்தணர்கள் கூறுகிறார்கள்; அது முடிசூட்டுக்கு உகந்தது; இத்தகைய நாளில் என்ன காரணத்தால் நீர் மனம் வாடியிருக்கிறீர்?’ பின்னர் அவள் முடிசூட்டின் அடையாளங்களை ஒவ்வொன்றாக, அவை இல்லாமையாகவே எண்ணுகிறாள்: ‘நூறு கம்பிகள் கொண்ட, நீர்நுரை போன்ற வெண்குடையால் மறைக்கப்பட்டு உம் அழகிய முகம் ஒளிரவில்லை. நிலவையும் அன்னத்தையும் போல ஒளிரும் இரு சிறந்த சாமரங்களால் தாமரை போன்ற கண்களுடைய உம் முகத்துக்கு விசிறப்படவில்லை. சொல்வன்மை மிக்க வந்திகளும், சூதர்களும், மாகதர்களும் மகிழ்ந்து மங்கலத் துதிகளால் உம்மைப் போற்றுவது இன்று காணப்படவில்லை. வேதங்களைக் கரைகண்ட அந்தணர்கள் முடிசூடப்படும் உம் தலையில் விதிப்படி தேனையும் தயிரையும் இடவில்லை. அலங்கரித்துக்கொண்ட எல்லா அமைச்சர்களும் குடிமக்களும், வணிகக் குழுத் தலைவர்களும், நகர மக்களும் நாட்டு மக்களும் உம்மைப் பின்தொடர விரும்பவில்லை. பொன் அணிகலன்கள் பூண்ட வேகம் மிக்க நான்கு குதிரைகள் பூட்டிய சிறந்த மலர்த்தேர் உமக்கு முன்னே ஏன் செல்லவில்லை? எல்லா நல்லிலக்கணங்களாலும் போற்றப்படும், கருமேகம் போலவும் மலை போலவும் ஒளிரும் மங்கல யானை பவனியில் முன்னே காணப்படவில்லை. பொன்னால் அழகுபடுத்தப்பட்ட சிம்மாசனத்தை முன்னிட்டு முன்னே செல்லும் முன்னோடியையும் நான் காணவில்லை. முடிசூட்டு ஆயத்தமாக இருக்கிறது, ஆயினும் உம் முக நிறம் முன்பில்லாதது, மகிழ்ச்சியும் காணப்படவில்லை — இது என்ன?’ இந்தக் கேள்வித் தொடர் காவியத்தில் புகழ்பெற்றது — இல்லாதவற்றையே எண்ணுவதன் மூலம் அவள் உண்மை நிலையைத் தொடுகிறாள். இந்தக் கேள்வித் தொடர்களில் பத்துக்கும் மேற்பட்ட முடிசூட்டு அங்கங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — குடை, இரு சாமரங்கள், வந்திகளின் துதி, தேனும் தயிருமாகத் தலையில் அபிஷேகம், குடிமக்களின் பின்தொடர்தல், மலர்த்தேர், மங்கல யானை, சிம்மாசனம், முகப்பொலிவு. இந்தக் கணக்கு வெறும் அணியல்ல; இதனால் ராஜசூயம் போன்ற முடிசூட்டுச் சடங்கின் முழு விதிமுறையே வாசகருக்குக் காட்டப்படுகிறது. ‘பிருகஸ்பதிக்குரிய பூசம்’ என்ற சொல்லால், முகூர்த்தம் இன்னும் மங்கலமானதே, குறை தெய்வத்தில் உள்ளது, காலத்தில் அல்ல என்பது சுட்டப்படுகிறது. சீதை ஐயம் கொள்ளவும் இல்லை, குறைகூறவும் இல்லை; கண்டதையும் காணாததையும் மட்டும் ஒப்பிட்டுப் பார்க்கிறாள் — இதுவே அவளுடைய பகுத்தறிவு. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் சீதை தன் கேள்வித் தொடரை முடிக்கும்போது அதே மூலக் கேள்வியை மீண்டும் கேட்கிறாள் — ‘முடிசூட்டு ஆயத்தமாக இருக்கிறது, இப்போது உமக்கு இது என்ன?’ இவ்வாறு கேள்வி எங்கே தொடங்கியதோ அங்கேயே முடிகிறது; இந்த வளைய அமைப்பு காவியத்தில் புகழ்பெற்றது; அதனால் சீதையின் கலக்கம் இரட்டிப்பாகிறது.

இவ்வாறு புலம்பும் அவளிடம் ரகுநந்தனன் கூறினான்: ‘சீதா, மதிப்புக்குரிய தந்தை என்னைக் காட்டுக்கு அனுப்புகிறார். பெருங்குலத்தில் பிறந்தவளே, தர்மம் அறிந்தவளே, தர்மத்தில் நடப்பவளே, ஜானகி, இன்று இது எனக்கு எந்த வரிசையில் வந்து சேர்ந்தது என்பதைக் கேள். சத்தியத்தில் உறுதியான என் தந்தை தசரத மன்னர் முன்பு என் அன்னை கைகேயிக்கு இரண்டு பெரும் வரங்களை அளித்தார். இன்று அரசர் இந்த முடிசூட்டை ஆயத்தம் செய்தபோது அவள் அந்த உடன்பாட்டை நினைவூட்டித் தூண்டினாள்; அரசரும் தர்மத்தால் வெல்லப்பட்டார். நான் பதினான்கு ஆண்டுகள் தண்டகாரண்யத்தில் வாழ வேண்டும்; பரதன் தந்தையால் இளவரசுப் பதவியில் அமர்த்தப்பட்டான். அந்த நான், மக்களற்ற காட்டுக்குப் புறப்பட்டவனாக, உன்னைக் காண வந்திருக்கிறேன்.’ பின்னர் அவன் சீதைக்கு அறிவுரை கூறுகிறான்: ‘பரதன் முன்னிலையில் என்னைப் பற்றி ஒருபோதும் புகழ்ந்து பேசக் கூடாது; செல்வச் செழிப்புடைய மனிதர்கள் பிறரைப் புகழ்வதைப் பொறுப்பதில்லை. ஆகவே பரதன் முன்னே என் குணங்களைச் சொல்லக் கூடாது. நீ என்னைப் பற்றிச் சிறப்பாக ஒருபோதும் பேசக் கூடாது; இணக்கமாக நடந்துகொண்டால் மட்டுமே அவன் அருகில் வாழ முடியும். அரசர் அவனுக்கு என்றுமுள்ள இளவரசுப் பதவியை அளித்துவிட்டார்; ஆகவே சீதா, நீ அவனையும் அரசரையும் சிறப்பாக மகிழ்விக்க வேண்டும். நானும் பெரியவரின் அந்த வாக்குறுதியை முழுமையாக நிறைவேற்றியவாறு இன்றே காட்டுக்குச் செல்வேன்; மனவுறுதி கொண்டவளே, உறுதியாக இரு.’ இங்கே ராமனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — செய்தியைத் தெரிவித்தல், தன் கடமையைப் பற்றிய உறுதி, சீதைக்கு நடைமுறை அறிவுரை. ‘தர்மத்தால் வெல்லப்பட்டார்’ என்ற இரு சொற்கள் உயிர்நாடியானவை — அரசர் கைகேயியால் வெல்லப்படவில்லை, தன் சொந்தத் தர்மத்தால், சத்திய வாக்குறுதியால் கட்டுண்டார். ராமன் எங்குமே கைகேயியைப் பழிக்கவில்லை, தந்தையைக் குறைகூறவில்லை; நிகழ்ந்த வரிசையை மட்டும் சொல்கிறான். ‘செல்வச் செழிப்புடைய மனிதர்கள் பிறரைப் புகழ்வதைப் பொறுப்பதில்லை’ என்பது உலகியல் நீதி மொழி; அதனால் ராமன் இனி வரவிருக்கும் அரச இல்லத்தில் பாதுகாப்பாக நடந்துகொள்வதைச் சீதைக்கு உபதேசிக்கிறான், பரதன்மீது குற்றம் சுமத்தவில்லை. ‘ஸோஹம் த்வாமாகதோ த்ரஷ்டும்’ (அந்த நான் உன்னைக் காண வந்தேன்) என்ற வாக்கியத்தில் ‘அந்த நான்’ என்ற இரு சொற்களால் ராமன் தன் மாறிய நிலையையே சுட்டுகிறான் — காலையில் இளவரசனாக இருந்தவனே இப்போது காட்டுக்குச் செல்பவன். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘மனவுறுதி கொண்டவளே, உறுதியாக இரு’ என்ற விளியால் அவன் சீதையின் தைரியத்தையே அழைக்கிறான்.

பின்னர் ராமன் பிரிவுக் காலத்தில் சீதை கடைப்பிடிக்க வேண்டிய ஒழுக்கத்தை உபதேசிக்கிறான்: ‘மங்கலமானவளே, குற்றமற்றவளே, முனிவர்கள் வாழும் காட்டுக்கு நான் சென்ற பின், நீ விரதங்களிலும் உண்ணாநோன்புகளிலும் ஈடுபட்டிருக்க வேண்டும். விடியற்காலையில் எழுந்து, விதிப்படி தேவர்களைப் பூஜித்து, மக்களின் தலைவரான என் தந்தை தசரதரை வணங்க வேண்டும். என் அன்னை கௌசல்யை முதியவள், துயரத்தால் மெலிந்தவள்; தர்மத்தையே முன்னிட்டு அவள் உன்னிடமிருந்து மரியாதை பெறத் தக்கவள். என் மற்ற அன்னையரையும் நீ நாள்தோறும் வணங்க வேண்டும்; அன்பிலும், பாசத்திலும், பேணி வளர்த்ததிலும் என் அன்னையர் அனைவரும் சமமானவர்களே. பரதனும் சத்ருக்னனும் எனக்கு உயிரைவிட இனியவர்கள்; அவர்களை நீ சிறப்பாக உடன்பிறந்தோராகவும் மைந்தர்களாகவும் கருத வேண்டும்.’ இங்கே மூன்று விஷயங்கள் சிந்திக்கத்தக்கவை — முதலாவது, ராமன் சீதைக்குத் துயரத்தை அல்ல, நாள்தோறும் செய்ய வேண்டிய கடமைகளையே உபதேசிக்கிறான்; இரண்டாவது, அவன் தன் தாயை மற்ற அன்னையரைவிட உயர்த்தி வைக்கவில்லை, முதுமையாலும் துயரத்தாலும் மட்டுமே அவள் சிறப்பு மரியாதைக்குத் தகுதியானவள் என்கிறான்; மூன்றாவது, பரதன் சத்ருக்னனிடம் அவன் சிறிதளவும் பகைமை காட்டவில்லை. இதனால் ராமனின் சமநிலையும் தர்மப் பற்றும் வெளிப்படுகின்றன. ‘கல்யம் உத்தாய’ என்பது விடியற்காலையில் எழுந்து; ‘விரதங்களிலும் உண்ணாநோன்புகளிலும் ஈடுபட்டு’ என்பது நியமங்களில் ஈடுபட்டு. ராமன் சீதைக்குத் தவத்தின் கடுமையை விதிக்கவில்லை, இல்லற தர்மத்தையே — தேவ பூஜை, பெரியோரை வணங்குதல், அன்னையருக்குப் பணிவிடை. ‘துயரத்தால் மெலிந்தவள்’ என்ற அடைமொழியால் கௌசல்யையின் நிலை சுட்டப்படுகிறது; ஆகவே அவளுக்குச் சிறப்பு மரியாதை சொல்லப்படுகிறது, பிற அன்னையர் தாழ்ந்தவர் என்பதால் அல்ல. ‘அன்பிலும் பாசத்திலும் பேணலிலும் சமமானவர்கள்’ என்ற வாக்கியத்தால் ராமன் அன்னையரின் சமத்துவத்தை நிலைநாட்டுகிறான்; இது அயோத்தியா காண்டம் முழுவதும் தொடர்ந்து வரும் தத்துவம். முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘உயிரைவிட இனியவர்கள்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் உடன்பிறப்பு அன்பு வெளிப்படுகிறது; அதனால், அவனாலேயே தான் காட்டுக்குப் போக நேர்ந்தாலும், பரதனிடம் அவன் எந்தப் பகைமையும் கொள்ளவில்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது. இதுவே ராமனின் பெருமை.

பின்னர் ராமன் உலகியலான அரசியல் நீதியை உபதேசிக்கிறான்: ‘வைதேகி, பரதனுக்கு விருப்பமில்லாததை ஒருபோதும் செய்யக் கூடாது; அவன் இப்போது நாட்டுக்கும் குலத்துக்கும் அரசன். நல்லொழுக்கத்தால் ஆராதிக்கப்பட்டு, முயற்சியுடன் பணிவிடை செய்யப்படும் அரசர்கள் மகிழ்கின்றனர்; மாறாக நடந்தால் சினம் கொள்கின்றனர். அரசர்கள் தீங்கு செய்யும் தம் சொந்த மைந்தர்களையும் கைவிடுகின்றனர்; திறமையுடைய அயலாரையோ அரவணைத்துக்கொள்கின்றனர்.’ இவ்வாறு சொல்லி அவன் நிறைவு செய்கிறான்: ‘ஆகவே மங்கலமானவளே, நீ அரசரைப் பின்பற்றி நடப்பவளாக, பரதன் விஷயத்தில் தர்மத்தில் ஈடுபட்டு, சத்தியத்திலும் விரதத்திலும் நிலைத்தவளாக இங்கேயே வாழ். நான் பெருங்காட்டுக்குச் செல்வேன்; அன்பே, அழகியே, நீயோ இங்கேயே வாழ வேண்டும். நீ யாருக்கும் மனவருத்தம் உண்டாக்காதது போலவே, என் இந்தச் சொல்லை நீ நிறைவேற்ற வேண்டும்.’ இதனுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் சீதையைக் காட்டுக்கு அழைத்துச் செல்ல விரும்பவில்லை; ஆனால் அவளுடைய மறுமொழி இன்னும் கேட்கப்படவில்லை; ஆகவே அடுத்த இருபத்தேழாம் சர்க்கம் சீதையின் மறுமொழியுடனேயே தொடங்குகிறது; அங்கே அவள் அன்பால் சினந்து கணவனுடன் செல்ல வேண்டுகிறாள். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதனால் சர்க்கத்தின் நிறைவு சுட்டப்படுகிறது. ‘நல்லொழுக்கத்தால் ஆராதிக்கப்பட்ட’ என்ற சுலோகம் நீதி சாஸ்திரத்தின் சாரம் — அரசர்கள் பிறப்பால் அல்ல, நடத்தையால் வசப்படுகின்றனர். ‘சொந்த மைந்தர்களையும் கைவிடுகின்றனர்’ என்ற சொல் கடுமையானதாகத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அதனால் ராமன் தன் தற்போதைய நிலையையே நுட்பமாகச் சுட்டுகிறான் — சொந்த மூத்த மகனான அவனும் இன்று கைவிடப்பட்டான். ஆயினும் அவன் புலம்பவில்லை, சீதைக்கு அறிவுரை மட்டுமே தருகிறான். ‘நீ யாருக்கும் மனவருத்தம் உண்டாக்காதது போல’ என்ற இறுதிச் சொல்லில் சீதையின் நல்லொழுக்கமே சான்றாகக் கொள்ளப்படுகிறது — நீ இயல்பாக எவ்வாறு நடக்கிறாயோ அவ்வாறே நட என்பது. இச்சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் சொல்வது கட்டளையல்ல, வேண்டுகோள் போன்றது — ‘என் இந்தச் சொல்லை நீ நிறைவேற்ற வேண்டும்’ என்று. சீதையோ அதை ஏற்கமாட்டாள்; ஆகவே இருபத்தேழாம் சர்க்கத்தில் அவளுடைய அன்புச் சினம் வெளிப்படுகிறது; அங்கே அவள் பதிவிரதா தர்மத்தையே சான்றாகக் கொண்டு உடன்வர வேண்டுகிறாள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯಿಂದ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಗುಣವತ್ತೆಯಿಂದ ಜನರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಕಡೆದನೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು — ಇಂಥ ಗುಣವಂತನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಪೌರರ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದವು. ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯಾದರೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೇ ಇತ್ತು. ಕೃತಜ್ಞಳೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತಳೂ ರಾಜಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವಳೂ ಆದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರಿ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಪತಿಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವೈರುಧ್ಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ನಗರ ಶೋಕಾಕುಲ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ್ದನು. ಆಗ ಸೀತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ನಡುಗುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿದ ಆ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಶೋಕವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಶೋಕವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ‘ವಿವೃತತಾಂ ಗತಃ’ (ಬಯಲಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವವರೆಗೂ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಮಮಂಥ ಇವ’ (ಕಡೆದನೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮನನೀಯ — ಗುಣವತ್ತೆಯಿಂದ ಹೃದಯಗಳ ಮಥನ; ಸಮುದ್ರಮಥನದಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಯುಂಟಾದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಪೌರರ ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭೆ. ‘ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಕರುಣರಸದ ಬೀಜವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರುವವಳೇ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳುವಳು. ‘ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ’ ಎಂಬುದು ಅವಳು ನಿತ್ಯಕರ್ಮನಿಷ್ಠಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ರಾಜಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವಳು’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗುವಳು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಭಾಗವು ಹೀಗೆ ಎರಡು ಲೋಕಗಳ ಸಂಧಿಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಹೊರಗೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕಮಗ್ನರಾದ ಪೌರರು, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಏನೂ ತಿಳಿಯದೆ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆ; ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಎರಡೂ ಕಡೆ ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಿರುವ ರಾಮ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಮುಚ್ಚಿಡುವಿಕೆ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ.

ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಬೆವರಿದ, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಭು, ಈಗ ಇದೇನು? ಇಂದು ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಅಧಿದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ಶುಭವಾದ ಪುಷ್ಯಯೋಗವೆಂದು ಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು; ಇಂಥ ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಖಿನ್ನನಾಗಿರುವೆ?’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಭಿಷೇಕದ ಒಂದೊಂದು ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಅಭಾವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ, ನೀರಿನ ನೊರೆಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ ಛತ್ರದಿಂದ ಮರೆಯಾದ ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನಂತೆಯೂ ಹಂಸದಂತೆಯೂ ಬೆಳಗುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಾಗ್ಮಿಗಳಾದ ವಂದಿಗಳು, ಸೂತರು, ಮಾಗಧರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಂಗಳಗೀತೆಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಇಂದು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮೂರ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಯಂತೆ ಜೇನು ಮೊಸರುಗಳನ್ನು ಸುರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲಂಕೃತರಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, ಪುರಜನರು ಮತ್ತು ಜಾನಪದರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪುಷ್ಪರಥವು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಏಕೆ ಸಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ, ಕಪ್ಪುಮೋಡದಂತೆಯೂ ಪರ್ವತದಂತೆಯೂ ಕಾಣುವ ಶ್ರೀಮಂತ ಆನೆಯು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಭದ್ರಾಸನವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವ ಮುಂದಾಳನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಭಿಷೇಕವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದಂತಿದೆ, ಹರ್ಷವೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ — ಇದೇನು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನಮಾಲೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಅಭಾವಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ವಾಸ್ತವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿಷೇಕದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳು, ವಂದಿಸ್ತುತಿ, ಜೇನು ಮೊಸರುಗಳಿಂದ ಮೂರ್ಧಾಭಿಷೇಕ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಅನುಗಮನ, ಪುಷ್ಪರಥ, ಮಂಗಳಗಜ, ಭದ್ರಾಸನ ಮತ್ತು ಮುಖಪ್ರಸನ್ನತೆ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ರಾಜಸೂಯದಂತಹ ಅಭಿಷೇಕಕರ್ಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಿಯೇ ಓದುಗನಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ ಪುಷ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಹೂರ್ತವು ಈಗಲೂ ಶುಭವೇ, ದೋಷವಿರುವುದು ದೈವದಲ್ಲಿ, ಕಾಲದಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಕಂಡದ್ದನ್ನೂ ಕಾಣದ್ದನ್ನೂ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ — ಇದೇ ಅವಳ ವಿವೇಕಶೀಲತೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನಮಾಲೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾ ಅದೇ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅಭಿಷೇಕವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಈಗ ನಿನಗೆ ಇದೇನು?’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಎಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ವಲಯರಚನೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಆಕುಲತೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ರಘುನಂದನನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೀತೆ, ಪೂಜ್ಯನಾದ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಜಾನಕಿ, ಇದು ಇಂದು ನನಗೆ ಯಾವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಂದೊದಗಿತೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ತಂದೆ ದಶರಥರಾಜನು ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಎರಡು ಮಹಾವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇಂದು ರಾಜನು ಈ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರುವಾಗ ಅವಳು ಆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮುಂದೊಡ್ಡಿದಳು; ರಾಜನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು; ಭರತನನ್ನು ತಂದೆ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ಅದೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಬಾರದು; ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಇತರರ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭರತನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಾರದು. ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಂದೂ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬಾರದು; ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಮಾತ್ರ ಅವನ ಬಳಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯ. ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆ, ನೀನು ಅವನನ್ನೂ ರಾಜನನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ನಾನೂ ಗುರುವಿನ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇಂದೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಮನಸ್ವಿನಿ, ಸ್ಥಿರಳಾಗಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ವೃತ್ತಾಂತದ ನಿವೇದನೆ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ಸೀತೆಗೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಉಪದೇಶ. ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಧರ್ಮದಿಂದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬದ್ಧನಾದನು. ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಘಟನೆಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಇತರರ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಲೋಕನೀತಿಯ ಮಾತು; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಮುಂದಿನ ರಾಜಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನ ಮೇಲೆ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅದೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅದೇ ನಾನು’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬದಲಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವವನು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ವಿನಿ, ಸ್ಥಿರಳಾಗಿರು’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ವಿಯೋಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಆಚಾರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಪಾಪರಹಿತಳೇ, ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಕಾಡಿಗೆ ನಾನು ಹೋದಮೇಲೆ ನೀನು ವ್ರತೋಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿರಬೇಕು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದು ವಿಧಿಯಂತೆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಜನೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು. ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ವೃದ್ಧೆ, ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶಳಾದವಳು; ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವಳು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು. ನನ್ನ ಉಳಿದ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನೀನು ನಿತ್ಯವೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೂ ಸಮಾನರೇ. ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯರು; ಅವರನ್ನು ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೋದರರಂತೆಯೂ ಮಕ್ಕಳಂತೆಯೂ ಕಾಣಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು ಮನನೀಯ — ಮೊದಲನೆಯದು, ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಶೋಕವನ್ನಲ್ಲ, ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎರಡನೆಯದು, ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಉಳಿದ ತಾಯಂದಿರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಾರ್ಧಕ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳಿಂದಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅವಳು ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಮೂರನೆಯದು, ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವೈರವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮಚಿತ್ತತೆಯೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಕಲ್ಯಮುತ್ಥಾಯ’ ಎಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು; ‘ವ್ರತೋಪವಾಸಪರಯಾ’ ಎಂದರೆ ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾಗಿ. ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನೇ — ದೇವಪೂಜೆ, ಗುರುವಂದನೆ ಮತ್ತು ಮಾತೃಸೇವೆ. ‘ಸಂತಾಪಕರ್ಶಿತಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದ ತಾಯಂದಿರು ಕಡಿಮೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿ, ಪೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನು ಮಾತೃಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮುಂದುವರಿಯುವ ತತ್ತ್ವ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸೋದರಸ್ನೇಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಭರತನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ವೈರವನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಾಮನ ಹಿರಿಮೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲೌಕಿಕವಾದ ರಾಜನೀತಿಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೈದೇಹಿ, ಭರತನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಈಗ ದೇಶಕ್ಕೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ರಾಜ. ಶೀಲದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸೇವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದಾಗ ಕುಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಜರು ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸಮರ್ಥರಾದ ಪರರನ್ನೂ ಆದರಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಅಂಥ ನೀನು ರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ, ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ, ಸತ್ಯವ್ರತಪರಾಯಣಳಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸು. ನಾನು ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಪ್ರಿಯೆ, ಭಾಮಿನಿ, ನೀನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸಬೇಕು. ನೀನು ಯಾರಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವಂತೆ, ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸಬೇಕು.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ಇನ್ನೂ ಕೇಳಿಬಂದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರಣಯದಿಂದ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಪತಿಯೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆರಾಧಿತಾ ಹಿ ಶೀಲೇನ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರ — ರಾಜರು ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಠೋರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಔರಸನೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಮಗನೂ ಇಂದು ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ನೀನು ಯಾರಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೀನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತೀಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆ ಎಂದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳುವುದು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯಂತಿದೆ — ‘ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸಬೇಕು’ ಎಂದು. ಆದರೆ ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪ್ರಣಯಕೋಪ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಸಹಗಮನವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ രാമനുവേണ്ടി സ്വസ്തിവാചനം നടത്തി. ഇവിടെ അമ്മ സ്വസ്ത്യയനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം കൗസല്യയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ധർമിഷ്ഠമായ മാർഗത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ രാജവീഥിയെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാജകുമാരൻ തന്റെ ഗുണമഹിമയാൽ ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളെ കടയുന്നതുപോലെ തോന്നി — ഇത്രയും ഗുണവാനായവൻ വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കപ്പെടുന്നല്ലോ എന്ന് മനസ്സ് വേദനിച്ചതിനാൽ പൗരന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് ഹൃദയം കലങ്ങിയവരായി. തപസ്വിനിയായ വൈദേഹിയാകട്ടെ ഇതൊന്നും കേട്ടിരുന്നില്ല; അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം മാത്രമായിരുന്നു. കൃതജ്ഞയും സന്തുഷ്ടചിത്തയും രാജധർമങ്ങൾ അറിയുന്നവളുമായ ആ രാജപുത്രി ദേവകാര്യം ചെയ്ത് ഭർത്താവിനെ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഇവിടെ കവി വൈരുധ്യംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — പുറത്ത് നഗരം ശോകാകുലം, അന്തഃപുരത്തിലാകട്ടെ സീത ഹർഷത്തോടെ അഭിഷേകം കാത്തിരിക്കുന്നു. പിന്നെ രാമൻ സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, നന്നായി അലങ്കരിച്ച തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ലജ്ജയാൽ അല്പം മുഖം താഴ്ത്തിയവനുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ സീത പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് വിറച്ചുകൊണ്ട്, ശോകത്താൽ തപിച്ചവനും ചിന്തയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനുമായ ഭർത്താവിനെ കണ്ടു. അവരെ കണ്ടപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ രാഘവന് മനസ്സിലൊതുക്കിയിരുന്ന ആ ശോകം സഹിക്കാനായില്ല; അങ്ങനെ ആ ശോകം പ്രകടമായി. ‘വിവൃതതാം ഗതഃ’ (വെളിപ്പെട്ടു) എന്ന പദത്തിലൂടെ സീതയെ കാണുന്നതുവരെ രാമൻ ശോകം മറച്ചുവച്ചിരുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആമമന്ഥ ഇവ’ (കടയുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ഗുണമഹിമയാൽ ഹൃദയങ്ങളുടെ മഥനം; സമുദ്രമഥനത്താൽ ക്ഷോഭമുണ്ടായതുപോലെ രാമദർശനത്താൽ പൗരന്മാരുടെ ചിത്തക്ഷോഭം. ‘ന ശുശ്രാവ’ (കേട്ടില്ല) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സീതയുടെ അജ്ഞതയെത്തന്നെ കരുണരസത്തിന്റെ വിത്താക്കുന്നു — ഹർഷത്തോടെ അഭിഷേകം കാത്തിരിക്കുന്നവൾതന്നെ അടുത്ത നിമിഷം വനവാസവാർത്ത കേൾക്കും. ‘ദേവകാര്യം ചെയ്ത്’ എന്നത് അവർ നിത്യകർമനിരതയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രാജധർമങ്ങൾ അറിയുന്നവൾ’ എന്നത് അവരുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പതിവ്രതാധർമം പ്രമാണമാക്കി വാദിക്കാൻ അവർ പ്രാപ്തയാകുന്നത്. ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിന്റെ ഈ ആദ്യഖണ്ഡം രണ്ട് ലോകങ്ങളുടെ സന്ധിയാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത് — പുറത്ത് രാജവീഥിയിൽ ശോകമഗ്നരായ പൗരന്മാർ, അന്തഃപുരത്തിൽ ഒന്നുമറിയാതെ കാത്തിരിക്കുന്ന സീത; ഇവയ്ക്കിടയിൽ രണ്ടിടത്തും തന്റെ ശോകം മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന രാമൻ. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ ആ മറവ് തകരുന്നു.

വിളറിയ മുഖത്തോടെ, വിയർത്ത്, അസ്വസ്ഥനായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച സീത ചോദിക്കുന്നു — ‘പ്രഭോ, ഇപ്പോൾ ഇതെന്താണ്? ബൃഹസ്പതി അധിദേവതയായ ശ്രീമത്തായ പുഷ്യയോഗമാണ് ഇന്ന് എന്ന് പ്രാജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ പറയുന്നു; അത് അഭിഷേകയോഗ്യമാണ്; ഇത്തരമൊരു ദിവസം എന്തുകാരണത്താലാണ് അങ്ങ് ദുർമനസ്സായിരിക്കുന്നത്?’ പിന്നെ അവർ ഓരോ അഭിഷേകചിഹ്നത്തെയും അതിന്റെ അഭാവത്തിലൂടെ എണ്ണുന്നു — ‘നൂറ് കമ്പികളുള്ള, ജലനുരപോലെ വെളുത്ത കുടയാൽ മൂടപ്പെട്ട് അങ്ങയുടെ സുന്ദരമുഖം ശോഭിക്കുന്നില്ല. ചന്ദ്രനെപ്പോലെയും ഹംസത്തെപ്പോലെയും പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖ്യമായ രണ്ട് വെഞ്ചാമരങ്ങളാൽ താമരയിതൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അങ്ങയുടെ മുഖം വീശപ്പെടുന്നില്ല. വാഗ്മികളായ വന്ദികളും സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും സന്തോഷത്തോടെ മംഗളങ്ങളാൽ അങ്ങയെ സ്തുതിക്കുന്നത് ഇന്ന് കാണുന്നില്ല. വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർ മൂർധാഭിഷിക്തനായ അങ്ങയുടെ ശിരസ്സിൽ വിധിപ്രകാരം തേനും തൈരും പകരുന്നില്ല. അലംകൃതരായ എല്ലാ പ്രജകളും ശ്രേണിമുഖ്യന്മാരും പൗരന്മാരും ജനപദവാസികളും അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ, വേഗമേറിയ നാല് കുതിരകളെ പൂട്ടിയ മുഖ്യമായ പുഷ്പരഥം അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ എന്തുകൊണ്ട് പോകുന്നില്ല? എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളാലും പൂജിക്കപ്പെട്ട, കാർമേഘംപോലെയും പർവതംപോലെയും ശോഭിക്കുന്ന ശ്രീമാനായ ആന യാത്രയിൽ മുന്നിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. സ്വർണംകൊണ്ട് ചിത്രിതമായ ഭദ്രാസനം മുന്നിൽ വഹിച്ച് പോകുന്ന അഗ്രഗാമിയെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അഭിഷേകം സജ്ജമാണ്, എന്നിട്ടും അങ്ങയുടെ മുഖവർണം അപൂർവമാണ്, പ്രഹർഷം കാണുന്നുമില്ല — ഇതെന്താണ്?’ ഈ ചോദ്യമാല കാവ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — അഭാവങ്ങളുടെ എണ്ണലിലൂടെതന്നെ അവർ യാഥാർഥ്യത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യമാലകളിൽ പത്തിലധികം അഭിഷേകാംഗങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കുട, ചാമരങ്ങൾ, വന്ദികളുടെ സ്തുതി, തേനും തൈരുംകൊണ്ടുള്ള ശിരോഭിഷേകം, പ്രജകളുടെ അനുഗമനം, പുഷ്പരഥം, മംഗളഗജം, ഭദ്രാസനം, മുഖപ്രസാദം. ഈ എണ്ണൽ കേവലം അലങ്കാരമല്ല; രാജസൂയംപോലെ അഭിഷേകകർമത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ വിധിതന്നെ അതിലൂടെ വായനക്കാരന് കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ‘ബാർഹസ്പതനായ പുഷ്യം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുഹൂർത്തം ഇപ്പോഴും ശുഭംതന്നെയാണെന്നും ദോഷം ദൈവത്തിലാണ്, കാലത്തിലല്ല എന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സീത സംശയിക്കുന്നില്ല, ആക്ഷേപിക്കുന്നുമില്ല; കണ്ടതും കാണാത്തതും തുലനം ചെയ്യുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവരുടെ വിവേകശീലം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സീത തന്റെ ചോദ്യമാല അവസാനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ മൂലചോദ്യംതന്നെ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു — ‘അഭിഷേകം സജ്ജമാണ്, ഇപ്പോൾ അങ്ങേക്ക് ഇതെന്താണ്?’ ഇങ്ങനെ ചോദ്യം എവിടെ ആരംഭിച്ചോ അവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; ഈ വലയരചന കാവ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിലൂടെ സീതയുടെ ആകുലത ഇരട്ടിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന അവരോട് രഘുനന്ദനൻ പറഞ്ഞു — ‘സീതേ, പൂജ്യനായ അച്ഛൻ എന്നെ വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു. മഹത്തായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളേ, ധർമജ്ഞേ, ധർമചാരിണീ, ജാനകീ, ഇത് ഇന്ന് എനിക്ക് വന്നുചേർന്ന ക്രമം കേൾക്കുക. സത്യപ്രതിജ്ഞനായ എന്റെ അച്ഛൻ ദശരഥമഹാരാജാവ് പണ്ട് എന്റെ അമ്മയായ കൈകേയിക്ക് രണ്ട് മഹാവരങ്ങൾ നൽകിയിരുന്നു. ഇന്ന് രാജാവ് ഈ അഭിഷേകം സജ്ജമാക്കിയപ്പോൾ അവർ ആ ഉടമ്പടി ഓർമിപ്പിച്ചു; രാജാവ് ധർമത്താൽ കീഴടക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഞാൻ പതിനാലു വർഷം ദണ്ഡകത്തിൽ വസിക്കണം; ഭരതൻ അച്ഛനാൽ യൗവരാജ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിജനമായ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്നെ കാണാൻ വന്നതാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം സീതയെ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘ഭരതന്റെ സമീപത്ത് ഒരിക്കലും എന്നെ പ്രശംസിക്കരുത്; ഐശ്വര്യമുള്ള പുരുഷന്മാർ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്തുതി സഹിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ഭരതന്റെ മുന്നിൽ എന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയരുത്. നീ ഒരിക്കലും എന്നെ പ്രത്യേകിച്ച് എടുത്തുപറയരുത്; അനുകൂലമായി പെരുമാറിക്കൊണ്ടേ അവന്റെ സമീപത്ത് കഴിയാനാകൂ. രാജാവ് അവന് സനാതനമായ യൗവരാജ്യം നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സീതേ, നീ അവനെയും രാജാവിനെയും പ്രത്യേകം പ്രസാദിപ്പിക്കണം. ഞാനും ഗുരുവിന്റെ ആ പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് ഇന്നുതന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകും; മനസ്വിനീ, സ്ഥിരയായിരിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കിൽ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — വൃത്താന്തം അറിയിക്കൽ, തന്റെ കർതവ്യനിശ്ചയം, സീതയ്ക്കുള്ള പ്രായോഗികോപദേശം. ‘ധർമേണ പ്രതിനിർജിതഃ’ (ധർമത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടു) എന്ന പദദ്വയം മർമസ്പർശിയാണ് — രാജാവ് കൈകേയിയാലല്ല, സ്വന്തം ധർമത്താൽ, സത്യപ്രതിജ്ഞയാൽ, ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാമൻ ഒരിടത്തും കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അച്ഛനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; ക്രമം പറയുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘ഐശ്വര്യമുള്ള പുരുഷന്മാർ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്തുതി സഹിക്കുകയില്ല’ എന്നത് ലോകനീതിവചനമാണ്; അതിലൂടെ രാമൻ ഭാവിയിലെ രാജഗൃഹത്തിൽ സുരക്ഷിതമായി പെരുമാറാൻ സീതയെ ഉപദേശിക്കുകയാണ്, ഭരതനിൽ ദോഷം ആരോപിക്കുകയല്ല. ‘സോഽഹം ത്വാമാഗതോ ദ്രഷ്ടും’ (ആ ഞാൻ നിന്നെ കാണാൻ വന്നു) എന്ന വാക്യത്തിൽ ‘ആ ഞാൻ’ എന്ന പദദ്വയത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ മാറിയ അവസ്ഥതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവിലെ യുവരാജാവായിരുന്നവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നവൻ. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മനസ്വിനീ, സ്ഥിരയായിരിക്കുക’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ അദ്ദേഹം സീതയുടെ ധൈര്യത്തെത്തന്നെ വിളിച്ചുണർത്തുന്നു.

തുടർന്ന് രാമൻ വിയോഗകാലത്ത് സീത പാലിക്കേണ്ട ആചാരം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘കല്യാണീ, അനഘേ, മുനിമാർ വസിക്കുന്ന വനത്തിലേക്ക് ഞാൻ പോയശേഷം നീ വ്രതോപവാസങ്ങളിൽ നിരതയായിരിക്കണം. അതിരാവിലെ എഴുന്നേറ്റ് വിധിപ്രകാരം ദേവന്മാരെ പൂജിച്ചശേഷം എന്റെ അച്ഛനായ ജനേശ്വരൻ ദശരഥനെ വന്ദിക്കണം. എന്റെ അമ്മ കൗസല്യ വൃദ്ധയും സന്താപത്താൽ മെലിഞ്ഞവളുമാണ്; ധർമത്തെ മുൻനിർത്തി അവർ നിന്നിൽനിന്ന് സമ്മാനം അർഹിക്കുന്നു. ശേഷിക്കുന്ന എന്റെ അമ്മമാരെയും നീ നിത്യം വന്ദിക്കണം; സ്നേഹത്തിലും പ്രണയത്തിലും പരിപാലനത്തിലും എന്റെ അമ്മമാരെല്ലാം തുല്യരാണ്. ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും എനിക്ക് പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; നീ അവരെ പ്രത്യേകിച്ച് സഹോദരന്മാരെപ്പോലെയും പുത്രന്മാരെപ്പോലെയും കാണണം.’ ഇവിടെ മൂന്ന് കാര്യങ്ങൾ മനനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട് — ഒന്ന്, രാമൻ സീതയെ ശോകമല്ല, നിത്യകർമമാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത്; രണ്ട്, അദ്ദേഹം സ്വന്തം അമ്മയെ മറ്റ് അമ്മമാരെക്കാൾ ഉയർത്തുന്നില്ല, വാർധക്യവും സന്താപവും കാരണം അവർ പ്രത്യേകസമ്മാനം അർഹിക്കുന്നു എന്നേ പറയുന്നുള്ളൂ; മൂന്ന്, ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരോട് അദ്ദേഹം അല്പംപോലും വൈരം കാണിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ സമത്വവും ധർമനിഷ്ഠയും പ്രകടമാകുന്നു. ‘കല്യം ഉത്ഥായ’ എന്നാൽ പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്; ‘വ്രതോപവാസപരാ’ എന്നാൽ നിയമനിഷ്ഠയുള്ളവൾ. രാമൻ സീതയോട് തപഃക്ലേശം വിധിക്കുന്നില്ല, ഗൃഹസ്ഥധർമംതന്നെയാണ് പറയുന്നത് — ദേവപൂജ, ഗുരുവന്ദനം, മാതൃസേവ. ‘സന്താപകർശിതാ’ (സന്താപത്താൽ മെലിഞ്ഞവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കൗസല്യയുടെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാലാണ് അവർക്ക് പ്രത്യേകസമ്മാനം പറഞ്ഞത്, മറ്റ് അമ്മമാരെ താഴ്ത്തിയല്ല. ‘സ്നേഹപ്രണയസംഭോഗങ്ങളിൽ തുല്യർ’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ രാമൻ മാതൃസാമ്യം പ്രതിപാദിക്കുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്ന തത്ത്വമാണിത്. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയർ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹം പ്രകടമാകുന്നു; അതേ കാരണത്താലാണ് താൻ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നതെങ്കിലും ഭരതനോട് അദ്ദേഹം ഒട്ടും വൈരം വച്ചുപുലർത്തുന്നില്ല എന്നും അതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ മഹത്ത്വം.

പിന്നെ രാമൻ ലൗകികമായ രാജനീതിധർമം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘വൈദേഹീ, ഭരതന് അപ്രിയമായതൊന്നും ഒരിക്കലും ചെയ്യരുത്; അവനാണല്ലോ ഇപ്പോൾ ദേശത്തിന്റെയും കുലത്തിന്റെയും രാജാവ്. ശീലംകൊണ്ട് ആരാധിക്കപ്പെടുകയും പ്രയത്നങ്ങളാൽ സേവിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ രാജാക്കന്മാർ പ്രസാദിക്കുന്നു; മറിച്ചായാൽ കോപിക്കുന്നു. നരാധിപന്മാർ അഹിതം ചെയ്യുന്ന സ്വന്തം ഔരസപുത്രന്മാരെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; കഴിവുള്ള അന്യരെപ്പോലും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘കല്യാണീ, ആ നീ രാജാവിനെ അനുസരിച്ചുകൊണ്ടും ഭരതന്റെ കാര്യത്തിൽ ധർമനിരതയും സത്യവ്രതപരായണയുമായും ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കുക. ഞാൻ മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകും; പ്രിയേ, ഭാമിനീ, നീയാകട്ടെ ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കണം. നീ ആർക്കും അപ്രിയം ചെയ്യാത്തതുപോലെ, എന്റെ ഈ വാക്കും നീ നിറവേറ്റണം.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാമൻ സീതയെ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അവരുടെ മറുപടി ഇതുവരെ കേട്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അടുത്ത ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗം സീതയുടെ പ്രത്യുത്തരത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്; അവിടെ പ്രണയത്താൽ കോപിച്ച അവർ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം പോകാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലൂടെ സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആരാധിതാ ഹി ശീലേന’ എന്ന ശ്ലോകം നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരമാണ് — രാജാക്കന്മാർ ജന്മംകൊണ്ടല്ല, പെരുമാറ്റംകൊണ്ടാണ് വശപ്പെടുന്നത്. ‘ഔരസപുത്രന്മാരെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് കഠിനമായി തോന്നാം, എന്നാൽ അതിലൂടെ രാമൻ തന്റെതന്നെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഔരസനും ജ്യേഷ്ഠനുമായ പുത്രൻപോലും ഇന്ന് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വിലപിക്കുന്നില്ല, സീതയ്ക്ക് ഉപദേശം നൽകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘നീ ആർക്കും അപ്രിയം ചെയ്യാത്തതുപോലെ’ എന്ന അവസാനവചനത്തിൽ സീതയുടെ ശീലംതന്നെ പ്രമാണമായി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു — നീ സ്വഭാവേന പെരുമാറുന്നതുപോലെതന്നെ പെരുമാറുക എന്ന്. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ രാമൻ പറയുന്നത് ആജ്ഞയല്ല, ഒരു യാചനപോലെയാണ് — ‘എന്റെ ഈ വാക്ക് നീ നിറവേറ്റണം’ എന്ന്. സീതയാകട്ടെ അത് സ്വീകരിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗത്തിൽ അവരുടെ പ്രണയകോപം ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ പതിവ്രതാധർമംതന്നെ പ്രമാണമാക്കി അവർ സഹഗമനം യാചിക്കുന്നു.

In the previous sarga Kausalyā had performed the rite of blessing for Rāma. Now, with his mother's blessing upon him, he took leave of Kausalyā and, standing firm on the path of dharma, set out for the forest. As the prince passed along the royal road thronged with people, he lit it up, and by his very goodness he seemed to churn the hearts of the crowd: the townspeople who saw him were shaken, pained that such a man should be sent to the forest. Just as the churning of the ocean stirs it to its depths, so the sight of Rāma stirred the citizens' hearts. But devoted Vaidehī had heard nothing of all this; in her heart there was still only the consecration. Grateful and glad at heart, knowing well the duties of royalty, the princess had finished her worship of the gods and was waiting for her husband. The poet sets the two scenes against each other: outside, a city in grief; inside, Sītā joyfully awaiting the consecration. Her not having heard is the seed of the pathos, for the woman who waits in joy for the consecration will in the next moment hear of exile. Her worship of the gods shows her devotion to her daily duties, and her knowledge of royal duty shows the learning with which, in the next sarga, she will be able to argue the dharma of a devoted wife. Then Rāma entered his own richly adorned house, full of happy people, his face a little lowered in shame. Sītā sprang up trembling and saw her husband burning with sorrow, his senses troubled with anxiety. At the sight of her, that righteous man could no longer bear the grief within him, and it came out into the open. So between the two worlds, the grieving citizens on the royal road and Sītā waiting unaware inside, stood Rāma, who had hidden his grief in both; until he saw Sītā he had kept it concealed, and now the concealment broke.

Seeing his face drained of colour, sweating and unable to bear his pain, Sītā, stricken with sorrow, asked him: "What is this now, my lord? Today the learned brahmins say the auspicious conjunction with Puṣya, the star ruled by Bṛhaspati, has come, the very day for a consecration. Why then are you so downcast?" Then she named one sign of the consecration after another, each by its absence. "Your lovely face is not shaded by the parasol of a hundred ribs, white as foam on water. Your face, with eyes like hundred-petalled lotuses, is not being fanned by the two royal fans, bright as the moon and as swans. The eloquent bards, the heralds and the minstrels are nowhere to be seen today, happily singing your praises with songs of blessing. The brahmins who have mastered the Vedas have not poured honey and curds on your head, as the rite requires for one who is consecrated. The ministers, the heads of the guilds in their finery, the people of the city and the countryside are not eager to follow you. Why does the chief flower-decked chariot, yoked to four swift horses in golden harness, not go before you? The splendid elephant, honoured for every auspicious mark, dark as a mountain under a black cloud, is not leading your procession. Nor do I see anyone going ahead of you, carrying the throne worked with gold. The consecration is ready; what is this that has happened to you? Your face has a colour I have never seen, and there is no joy in it." This chain of questions is famous in the poem: by counting what is missing, Sītā touches the truth. More than ten parts of the consecration are named, the parasol, the fans, the praises of the bards, the anointing with honey and curds, the procession of subjects, the flower-chariot, the auspicious elephant, the throne and a bright face, so that the whole ceremony is shown to the reader. The mention of Puṣya shows that the hour itself was still auspicious; the fault lay with fate, not with the time. Sītā neither suspects nor accuses; she simply weighs what she sees against what she does not, and that is her good sense. At the end she returns to her first question, "What is this that has happened to you?", so that her questions end where they began, a ring that doubles her anxiety.

As she lamented, the delight of the Raghus answered her. "Sītā, my revered father is sending me away to the forest. You who were born in a great family, who know dharma and live by it, Jānakī, listen to how this has come to me today. Long ago my father, King Daśaratha, true to his word, gave my mother Kaikeyī two great boons. Today, when the king had made ready my consecration, she called in that promise, and the king was defeated by his own dharma. I am to live fourteen years in the Daṇḍaka forest, and my father has appointed Bharata heir apparent. So I have come to see you before I leave for the lonely forest." Then he advised her. "Never praise me in Bharata's presence; men who have risen to power cannot bear to hear others praised. So my good qualities must not be spoken of before Bharata. Above all, you must not speak of me to him at all; you can live near him only by being agreeable to him. The king has given him the office of heir apparent for good, so you must keep him well disposed towards you, Sītā, and the king above all. And I, keeping my father's promise, will go to the forest this very day. Be steady, wise lady." Rāma's words have three parts: the account of what had happened, his own resolve, and practical counsel for Sītā. "Defeated by his own dharma" is a telling phrase: the king was not beaten by Kaikeyī but bound by his own dharma, his promise. Nowhere does Rāma blame Kaikeyī or find fault with his father; he simply tells what happened in order. The saying that men risen to power cannot bear others' praise is worldly wisdom, by which Rāma teaches Sītā how to live safely in the royal household to come, not a charge against Bharata. "So I have come to see you" quietly marks how his situation had changed: the man who was heir apparent that morning was now bound for the forest. And "be steady, wise lady" calls on Sītā's own courage.

Then Rāma told Sītā how to conduct herself while they were apart. "When I have gone to the forest where the sages live, dear and blameless one, you must give yourself to vows and fasting. Rise at dawn, worship the gods as the rule prescribes, and then pay your respects to my father Daśaratha, lord of men. My mother Kausalyā is old and worn with grief; putting dharma first, she deserves honour from you. My other mothers too you must always salute; in affection, in love and in care they are all equally my mothers. Bharata and Śatrughna are dearer to me than life; you must look on them with special regard, as a brother and as a son." Three things are worth noting. Rāma does not teach Sītā to grieve but gives her daily duties; he does not set his own mother above the others, saying only that her age and sorrow earn her special honour; and he shows not the least hostility towards Bharata and Śatrughna. In this his even-mindedness and devotion to dharma shine out. What he asks of Sītā is not the hardship of austerity but the ordinary duties of a household, the worship of the gods, respect for elders and service to his mothers. That all his mothers are alike to him is a principle that runs through the whole Ayodhyā Kāṇḍa. And in calling Bharata and Śatrughna dearer than life he shows that he bore Bharata no ill will, though it was because of Bharata that he was going to the forest; that is Rāma's greatness.

Then Rāma taught her the practical wisdom of court life. "Vaidehī, you must never do anything to displease Bharata, for he is now king of this land and of our family. Kings are gracious when they are won over by good conduct and served with care; when it is otherwise they grow angry. Rulers cast off even their own sons if they work against them, and take up even strangers who are capable." And he concluded: "So, dear lady, stay here, following the king's wishes, keeping to dharma where Bharata is concerned and holding to truth. I will go to the great forest, my love; you must live here, fair one. Just as you never give offence to anyone, so you must do as I say." With this the sarga ends. The verse on kings being won by good conduct is the essence of statecraft: kings are won over not by birth but by behaviour. That rulers "cast off even their own sons" may sound harsh, but Rāma is quietly pointing to his own case: the eldest, true-born son had been cast off that very day. Yet he does not lament; he only teaches Sītā. In his last words he takes her own character as the guide: act as you naturally do. What he says at the end is less a command than a request, "you must do as I say"; but Sītā will not accept it. Rāma did not want to take her to the forest, and her answer has not yet been heard, so the twenty-seventh sarga begins with her reply, in which, angry out of love, she takes her stand on a devoted wife's dharma and begs to go with her husband.