चतुर्विंशे सर्गे कौसल्या रामस्य वनवासनिश्चयं ज्ञात्वा तस्य मङ्गलार्थं स्वस्तिवाचनं कारयितुम् ऐच्छत्। अस्मिन् सर्गे सा तम् आयासं शोकजं क्लेशं मनसः विनीय, शुचि जलम् उपस्पृश्य, मनस्विनी रामस्य माता यात्राकालिकानि मङ्गलकार्याणि चकार। अनन्तरं सा आशीर्वचनम् आरभत — ‘हे रघूत्तम, अधुना त्वं वारयितुं न शक्यसे; इदानीं गच्छ, सतां मार्गे वर्तस्व, शीघ्रं च विनिवर्तस्व।’ मातुः एतत् प्रथमं वाक्यम् एव तस्याः धैर्यं सूचयति — सा न निषेधति, अपि तु मार्गम् एव आशास्ते। ततः सा वदति — ‘यं धर्मं त्वं प्रीत्या नियमेन च पालयसि, सः एव धर्मः हे राघवशार्दूल त्वाम् अभिरक्षतु।’ एषा हि शास्त्रस्य दृष्टिः — धर्मः रक्षितः रक्षति इति। पुनः सा वदति — ‘देवेषु आयतनेषु च येभ्यः त्वं प्रणमसे, ते महर्षिभिः सह वने त्वाम् अभिरक्षन्तु। विश्वामित्रेण धीमता यानि अस्त्राणि तुभ्यं दत्तानि, तानि गुणैः समुदितं त्वां सदा अभिरक्षन्तु। पितृशुश्रूषया मातृशुश्रूषया सत्येन च अभिरक्षितः त्वं चिरं जीव।’ ततः सा समिधः कुशान् पवित्राणि वेदीः आयतनानि विप्राणां स्थण्डिलानि शैलान् वृक्षान् क्षुपान् ह्रदान् पतङ्गान् पन्नगान् सिंहान् च सम्बोध्य — ‘एते सर्वे त्वां रक्षन्तु नरोत्तम’ इति प्रार्थयते। अत्र द्रष्टव्यम् — माता यज्ञसाधनानि, स्थावराणि, जङ्गमानि च समानम् एव रक्षकत्वेन गणयति; यत्र पुत्रः गमिष्यति तत् सर्वं तस्याः दृष्टौ रक्षकं भवति। ‘आयासः’ इति पदेन कविः न केवलं श्रमं वदति, अपि तु शोकजनितं मानसं क्लेशम्; तम् अपनीय एव सा कर्मयोग्या जाता, यतः अशुद्धेन मनसा मङ्गलकर्म न सिध्यति। अत एव प्रथमं जलाचमनम् उक्तम्। ‘मनस्विनी’ इति विशेषणम् अपि सार्थकम् — या धैर्यं न त्यजति सा एव पुत्राय रक्षां विधातुं शक्नोति। सर्गस्य आरम्भे एव ‘चकार माता रामस्य मङ्गलानि’ इति उक्त्वा कविः सूचयति यत् अग्रिमः सर्वः अंशः तस्य मङ्गलकर्मणः विस्तारः एव। ‘सतां क्रमे वर्तस्व’ इति वाक्येन माता पुत्राय आचारमार्गम् एव उपदिशति, न तु केवलं क्षेमम्।

अनन्तरं कौसल्या देवगणान् कालविभागान् च क्रमेण सम्बोधयति। ‘साध्याः विश्वेदेवाः मरुतः महर्षयश्च स्वस्ति कुर्वन्तु; धाता विधाता पूषा भगः अर्यमा च स्वस्ति कुर्वन्तु। वासवप्रमुखाः सर्वे लोकपालाः, षट् ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, क्षपाः, दिनानि, मुहूर्ताश्च ते सदा स्वस्ति कुर्वन्तु। श्रुतिः स्मृतिः धर्मश्च हे पुत्र त्वां सर्वतः पातु। भगवान् स्कन्दः, सोमः बृहस्पतिना सह, सप्तर्षयः, नारदश्च त्वां सर्वतः रक्षन्तु। मया स्तुताः सिद्धाः, दिशः, दिगीश्वराश्च तस्मिन् वने त्वां नित्यशः पान्तु। सर्वे शैलाः, समुद्राः, राजा वरुणः, द्यौः, अन्तरिक्षं, पृथिवी, सचराचरः वायुः, सर्वाणि नक्षत्राणि, देवतासहिताः ग्रहाः, अहोरात्रं, उभे संध्ये च वनम् आश्रितं त्वां पान्तु। षट् ऋतवः, अन्ये मासाः संवत्सराः, कलाः काष्ठाश्च तव शर्म दिशन्तु।’ अत्र कविः कालस्य सूक्ष्मतमान् अवयवान् अपि — कलां काष्ठां मुहूर्तं च — रक्षकत्वेन गणयति, येन सूच्यते यत् मातुः चिन्ता क्षणमात्रम् अपि न विरमति। अन्ते सा वदति — ‘महावने चरतः मुनिवेषस्य धीमतः तव कृते देवाः दैत्याश्च उभयेऽपि सदा सुखदाः भवन्तु।’ दैत्यानाम् अपि सौहार्दप्रार्थना मातुः व्यापकं वात्सल्यं दर्शयति; सा न केवलं देवेभ्यः, अपि तु शत्रुपक्षादपि अभयं याचते। ‘धाता विधाता’ इति द्वौ देवौ स्रष्टृनियन्तृरूपेण गृहीतौ; ‘पूषा भगः अर्यमा’ इति त्रयः आदित्याः पथिरक्षकत्वेन, ऐश्वर्यदातृत्वेन, मैत्रीपालकत्वेन च प्रसिद्धाः — वनगामिने एते एव त्रयः प्रकृष्टतया प्रार्थनीयाः। ‘श्रुतिः स्मृतिः धर्मः’ इति त्रयाणां ग्रहणेन सूच्यते यत् शास्त्रम् एव वनवासिनः कवचम्। एतेषु नवसु श्लोकेषु देवाः, ग्रहाः, नक्षत्राणि, ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, अहोरात्रं, संध्ये, कलाः, काष्ठाः इति क्रमेण सम्पूर्णः कालपुरुषः एव रक्षकत्वेन आहूतः।

ततः कौसल्या वनस्य विशिष्टानि भयानि नाम्ना गृहीत्वा तेभ्यः अभयं याचते। ‘हे पुत्रक, रौद्राणां क्रूरकर्मणां राक्षसानां पिशाचानां सर्वेषां क्रव्यादानां च ते भयं मा भूत्। कानने प्लवगाः वृश्चिकाः दंशाः मशकाः सरीसृपाः कीटाश्च तव गहने मा भूवन्। महाद्विपाः सिंहाः व्याघ्राः दंष्ट्रिणः ऋक्षाः शृङ्गिणः रौद्राः महिषाश्च ते मा द्रुह्यन्तु। नृमांसभोजनाः रौद्राः ये च अन्ये सर्वजातयः, ते मया इह सम्पूजिताः सन्तः त्वां मा हिंसिषुः।’ अत्र मन्तव्यम् — माता हिंस्रान् अपि प्राणिनः पूजयति, न तु शपति; एषा एव आर्षा रीतिः। ततः सा आशास्ते — ‘तव आगमाः शिवाः सन्तु, पराक्रमाः सिध्यन्तु, सर्वसम्पत्तयः भवन्तु; हे राम स्वस्तिमान् गच्छ पुत्रक। आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः सर्वेभ्यः देवेभ्यः ये च ते परिपन्थिनः तेभ्यः अपि पुनः पुनः ते स्वस्ति अस्तु। शुक्रः सोमः सूर्यः धनदः यमश्च अर्चिताः दण्डकारण्यवासिनं त्वां पान्तु। उपस्पर्शनकाले अग्निः वायुः धूमः ऋषिमुखच्युताः मन्त्राश्च त्वां पान्तु। सर्वलोकप्रभुः ब्रह्मा, भूतकर्ता, ऋषयः, ये च शेषाः सुराः, ते वनवासिनं त्वां रक्षन्तु।’ एवं सा सर्वं जगत् पुत्ररक्षायै नियोजयति। ‘क्रव्यादाः’ इति पदेन आमिषभोजिनः सर्वे प्राणिनः गृह्यन्ते; ‘प्लवगाः’ इति मण्डूकाः वानराश्च। कविः क्रमेण स्थूलात् सूक्ष्मं गच्छति — प्रथमं राक्षसाः, ततः महान्तः श्वापदाः, ततः क्षुद्राः कीटाः दंशाश्च; एवं भयस्य कोऽपि प्रकारः न अवशिष्यते। ‘परिपन्थिनः’ इति शत्रवः; तेभ्यः अपि स्वस्तिप्रार्थना विशेषेण मननीया। ‘उपस्पर्शनकाले’ इति स्नानाचमनसमये; तदा हि वनवासी सर्वाधिकं निरायुधः भवति, अतः तत्रैव विशेषरक्षा याचिता। ‘मया सम्पूजिताः’ इति पदेन सूच्यते यत् कौसल्या हिंस्रान् अपि प्राणिनः पूर्वम् एव अर्चितवती।

इति उक्त्वा आयतलोचना यशस्विनी कौसल्या माल्यैः गन्धैः अनुरूपाभिः स्तुतिभिश्च सुरगणान् आनर्च। ततः सा ज्वलनं समुपादाय महात्मना ब्राह्मणेन रामस्य मङ्गलकारणात् विधिना हावयामास। घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधः सर्षपांश्च परमाङ्गना कौसल्या उपसम्पादयामास। सः उपाध्यायः विधिना शान्तिम् अनामयं च उद्दिश्य हुत्वा, हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिम् अकल्पयत् — वेद्याः बहिः दिक्पालेभ्यः बलिदानम् इति अर्थः। अनन्तरं मधुना दध्ना अक्षतैः घृतेन च द्विजान् स्वस्तिवाच्यं कृत्वा, सा रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियां वाचयामास। ततः यशस्विनी राममाता तस्मै द्विजेन्द्राय काम्यां दक्षिणां प्रददौ। अत्र कर्मक्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं देवपूजा, ततः होमः, ततः बाह्यबलिः, ततः स्वस्तिवाचनं, अन्ते दक्षिणा; एषा एव शास्त्रोक्ता परिपाटी। किञ्च ‘काम्याम्’ इति पदेन सूच्यते यत् दक्षिणा न नियतपरिमाणा, अपि तु ब्राह्मणस्य इच्छानुसारिणी दत्ता — पुत्रस्नेहेन माता किमपि न अवशेषयति। एवं कृतकर्मा सा राघवं प्रति वक्ष्यमाणानि मङ्गलवचनानि वक्तुम् उपक्रमते। ‘स्वस्तिवाच्यम्’ इति ब्राह्मणैः उच्चार्यमाणं मङ्गलवचनम्; ‘स्वस्त्ययनक्रिया’ इति यात्राकाले विहितं शान्तिकर्म। मधुदधिअक्षतघृतानि चत्वारि मङ्गलद्रव्याणि; एतैः एव द्विजाः सम्भाव्यन्ते। ‘बाह्यं बलिम्’ इति वेद्याः बहिः दशसु दिक्षु क्षिप्तः भागः, येन दिक्पालाः तृप्ताः भवन्ति। कौसल्या स्वयं न होमं करोति, अपि तु ब्राह्मणेन कारयति — एषा हि स्त्रीणां गृह्यकर्मणि विहिता पद्धतिः; सा तु सम्भारसम्पादनम् एव स्वयं करोति।

ततः कौसल्या पुराणप्रसिद्धानि चत्वारि मङ्गलानि स्मृत्वा तादृशम् एव मङ्गलं पुत्राय आशास्ते। ‘सर्वदेवनमस्कृते सहस्राक्षे इन्द्रे वृत्रनाशे यत् मङ्गलं समभवत्, तत् ते भवतु मङ्गलम्। अमृतं प्रार्थयानस्य सुपर्णस्य गरुडस्य कृते पुरा विनता यत् मङ्गलम् अकल्पयत्, तत् ते भवतु मङ्गलम्। अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतः वज्रधरस्य कृते अदितिः यत् मङ्गलं प्रादात्, तत् ते भवतु मङ्गलम्। अतुलतेजसः विष्णोः त्रीन् विक्रमान् प्रक्रममाणस्य यत् मङ्गलम् आसीत्, हे राम तत् ते भवतु मङ्गलम्। ऋषयः सागराः द्वीपाः वेदाः लोकाः दिशश्च ते मङ्गलानि दिशन्तु; हे महाबाहो शुभमङ्गलं ते भवतु।’ अत्र चत्वारः दृष्टान्ताः सप्रयोजनाः — इन्द्रस्य वृत्रवधः शत्रुविजयः, गरुडस्य अमृताहरणं दुष्करसाधनम्, इन्द्रस्य दैत्यवधः पुनः विजयः, विष्णोः त्रिविक्रमः त्रैलोक्यव्याप्तिः। एतैः सूच्यते यत् माता पुत्रस्य केवलं क्षेमं न याचते, अपि तु विजयं दुष्करसिद्धिं महत्त्वं च। एवं लौकिकं वनवासं सा पौराणिकैः महत्कर्मभिः तुलयति। ‘मङ्गलम्’ इति पदं पञ्चसु अपि श्लोकेषु आवर्तते; एषा आवृत्तिः न पुनरुक्तिदोषः, अपि तु मन्त्रवत् दृढीकरणम्। ‘सुपर्णः’ इति गरुडः, विनतायाः पुत्रः; ‘वज्रधरः’ इति इन्द्रः, अदितेः पुत्रः — उभयत्र मातैव पुत्राय मङ्गलम् अकरोत्; अतः कौसल्या स्वस्य कर्म तैः एव दृष्टान्तैः समर्थयते। ‘ऋषयः सागरा द्वीपाः’ इति अन्तिमे श्लोके पुनः समग्रं विश्वम् एव आशीर्दातृत्वेन आहूतम्, यथा प्रथमे खण्डे रक्षकत्वेन आहूतम् आसीत्।

एवम् उक्त्वा भामिनी आयतलोचना पुत्रस्य शिरसि शेषाः अक्षतान् कृत्वा, गन्धैः रामं समालभ्य, सुसिद्धार्थां शुभां विशल्यकरणीम् ओषधीं गृहीत्वा रक्षाम् अकरोत्, मन्त्रैश्च ताम् अभिजजाप। विशल्यकरणी नाम सा ओषधिः या शल्यं व्रणं च अपनयति; तां रक्षाबन्धनरूपेण बद्ध्वा माता पुत्रं सन्नद्धं करोति। ततः सा दुःखवशवर्तिनी अपि प्रहृष्टा इव उवाच; किन्तु तत् वाङ्मात्रेण आसीत्, न भावेन — वाचा च संसज्जमानया, गद्गदया। कविः अत्र मातुः अन्तर्द्वन्द्वं सूक्ष्मतया दर्शयति — मुखे हर्षः, हृदये तु विरहभयम्। अनन्तरं यशस्विनी रामस्य मूर्धानम् आनम्य आघ्राय परिष्वज्य च पुत्रम् अवदत् — ‘हे राम, इष्टार्थः सन् यथासुखं गच्छ। अरोगं सर्वसिद्धार्थम् अयोध्यां पुनरागतं राजवर्त्मसु संधितं त्वां सुखं पश्यामि, वत्स।’ अत्र मातुः आशा एव व्यक्ता — न सा विषादं प्रकटयति, अपि तु पुनरागमनस्य चित्रम् एव पुरतः स्थापयति। एषा हि वीरमातुः रीतिः — शोकं गोपायित्वा आशीर्वादम् एव प्रयच्छति। ‘शेषाः’ इति अक्षताः तण्डुलाः, ये देवार्चनानन्तरम् अवशिष्टाः सन्तः मङ्गलद्रव्यत्वेन शिरसि धार्यन्ते। ‘सुसिद्धार्था’ इति सिद्धार्थकैः सर्षपैः सह संस्कृता, फलदा च। ‘अभिजजाप’ इति मन्त्रान् जपित्वा ओषधीं वीर्यवतीं चकार। ‘वाङ्मात्रेण न भावेन’ इति अर्धेन कविः यत् सूचयति, तत् एव अस्य सर्गस्य मर्म — बाह्यं मङ्गलं, अन्तः तु विरहशोकः।

ततः कौसल्या पुनरागमनस्य चित्रम् एव वर्णयति — ‘प्रणष्टदुःखसंकल्पा हर्षविद्योतिताननां सती अहं वनात् प्राप्तं त्वाम् उदितं पूर्णचन्द्रम् इव द्रक्ष्यामि। वनवासात् इह आगतं पितुः वचः तीर्णवन्तं भद्रासनगतं त्वां पुनः द्रक्ष्यामि। मङ्गलैः उपसम्पन्नः वनवासात् इह आगतः सन् त्वं मम वध्वाः सीतायाः कामान् नित्यं संवर्धयन् याहि।’ अन्ते सा वदति — ‘मया अर्चिताः शिवादयः देवगणाः, महर्षयः, भूतगणाः, सुरोरगाः, दिशश्च चिराय वनम् अभिप्रयातस्य तव हितानि काङ्क्षन्तु, हे राघव।’ एवम् अतीव अश्रुप्रतिपूर्णलोचना सा यथाविधि स्वस्त्ययनं समाप्य राघवं प्रदक्षिणं चकार, पुनः पुनः निरीक्ष्य च तं सस्वजे। तया देव्या कृतप्रदक्षिणः महायशाः सः राघवः मातुः चरणौ पुनः पुनः निपीड्य, तया मातृदत्तया श्रिया प्रज्वलितः सन्, सीतानिलयं जगाम। अनेन सर्गः अग्रिमं प्रसङ्गम् उपक्षिपति — यत्र रामः सीतायै वनवासवृत्तान्तं कथयिष्यति। ‘भद्रासनम्’ इति राजसिंहासनम्; ‘तीर्णवन्तं पितुर्वचः’ इति प्रतिज्ञां पारं नीतवन्तम्। मातुः कल्पनायां पुत्रः न केवलं जीवन् प्रत्यागच्छति, अपि तु कृतकृत्यः राज्यभागी च भवति। ‘प्रज्वलितः तया श्रिया’ इति मातृदत्तेन मङ्गलतेजसा दीप्तः — एतत् पदं सर्गस्य फलं सूचयति। एवं पञ्चविंशः सर्गः कौसल्यायाः स्वस्तिवाचनेन समाप्यते; षड्विंशे सर्गे रामः सीतायाः भवनं प्रविश्य तस्यै वनवासवृत्तान्तं निवेदयिष्यति। ‘निपीड्य मातुश्चरणौ’ इति पदेन रामस्य विनयः अन्तिमं पर्यन्तं दर्शितः।

ఇరవై నాలుగవ సర్గలో కౌసల్య రాముని వనవాస నిశ్చయాన్ని తెలుసుకొని అతని మంగళం కోసం స్వస్తివాచనం చేయించాలని కోరుకుంది. ఈ సర్గలో ఆ మనస్విని అయిన రాముని తల్లి శోకం వల్ల కలిగిన ఆ మానసిక క్లేశాన్ని తొలగించుకొని, శుచిగా జలాన్ని స్పృశించి (ఆచమించి), ప్రయాణ సమయానికి తగిన మంగళకార్యాలను చేసింది. తరువాత ఆమె ఆశీర్వచనాన్ని ప్రారంభించింది — ‘రఘూత్తమా, ఇప్పుడు నిన్ను ఆపడం సాధ్యం కాదు; ఇప్పుడు వెళ్ళు, సత్పురుషుల మార్గంలో నడుచుకో, త్వరగా తిరిగి రా.’ తల్లి పలికిన ఈ మొదటి మాటే ఆమె ధైర్యాన్ని సూచిస్తున్నది — ఆమె వారించడం లేదు, మార్గాన్నే ఆశీర్వదిస్తున్నది. తరువాత ఆమె అంటుంది — ‘రాఘవశార్దూలా, ఏ ధర్మాన్ని నువ్వు ప్రీతితో నియమంతో పాలిస్తున్నావో, ఆ ధర్మమే నిన్ను రక్షించుగాక.’ ఇదే శాస్త్రదృష్టి — రక్షించబడిన ధర్మం రక్షిస్తుంది. మళ్ళీ ఆమె అంటుంది — ‘దేవాలయాలలోనూ పవిత్రస్థలాలలోనూ నువ్వు ఎవరికి నమస్కరిస్తావో, వారు మహర్షులతో కలిసి వనంలో నిన్ను రక్షించుగాక. బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు నీకు ఇచ్చిన అస్త్రాలు గుణసంపన్నుడవైన నిన్ను ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక. పితృసేవతో, మాతృసేవతో, సత్యంతో రక్షించబడి నువ్వు చిరకాలం జీవించు.’ తరువాత ఆమె సమిధలనూ, దర్భలనూ, పవిత్రాలనూ, వేదికలనూ, దేవాలయాలనూ, బ్రాహ్మణుల యజ్ఞస్థలాలనూ, పర్వతాలనూ, వృక్షాలనూ, పొదలనూ, సరస్సులనూ, పక్షులనూ, సర్పాలనూ, సింహాలనూ సంబోధిస్తూ — ‘నరోత్తమా, ఇవన్నీ నిన్ను రక్షించుగాక’ అని ప్రార్థిస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — తల్లి యజ్ఞసాధనాలనూ, స్థావరాలనూ, జంగమాలనూ సమానంగానే రక్షకులుగా లెక్కిస్తున్నది; కుమారుడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడి సర్వమూ ఆమె దృష్టిలో రక్షకమే అవుతుంది. ‘ఆయాసం’ అనే పదంతో కవి కేవలం శ్రమను చెప్పడం లేదు, శోకం వల్ల కలిగిన మానసిక క్లేశాన్ని చెబుతున్నాడు; దానిని తొలగించుకొన్నాకే ఆమె కర్మకు యోగ్యురాలైంది, ఎందుకంటే అశుద్ధమైన మనస్సుతో మంగళకర్మ సిద్ధించదు. అందుకే మొదట ఆచమనం చెప్పబడింది. ‘మనస్విని’ అనే విశేషణం కూడా సార్థకమైనదే — ధైర్యాన్ని విడువనిదే కుమారునికి రక్షను విధించగలదు. సర్గారంభంలోనే ‘రాముని తల్లి మంగళాలను చేసింది’ అని చెప్పి, తరువాతి భాగమంతా ఆ మంగళకర్మ విస్తారమేనని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘సత్పురుషుల మార్గంలో నడుచుకో’ అనే మాటతో తల్లి కుమారునికి కేవలం క్షేమాన్నే కాక ఆచారమార్గాన్ని కూడా ఉపదేశిస్తున్నది.

తరువాత కౌసల్య దేవగణాలనూ కాలవిభాగాలనూ వరుసగా సంబోధిస్తుంది. ‘సాధ్యులూ, విశ్వేదేవతలూ, మరుత్తులూ, మహర్షులూ నీకు శుభం చేయుగాక; ధాత, విధాత, పూష, భగుడు, అర్యముడు శుభం చేయుగాక. ఇంద్రుడు మొదలైన లోకపాలకులందరూ, ఆరు ఋతువులూ, మాసాలూ, సంవత్సరాలూ, రాత్రులూ, పగళ్ళూ, ముహూర్తాలూ నీకు ఎల్లప్పుడూ శుభం చేయుగాక. నాయనా, శ్రుతి, స్మృతి, ధర్మం నిన్ను అన్నివైపులా కాపాడుగాక. భగవంతుడైన స్కందుడూ, బృహస్పతితో కూడిన సోముడూ, సప్తర్షులూ, నారదుడూ నిన్ను అన్నివైపులా రక్షించుగాక. నేను స్తుతించిన సిద్ధులూ, దిక్కులూ, దిక్పాలకులూ ఆ వనంలో నిన్ను నిత్యమూ కాపాడుగాక. పర్వతాలన్నీ, సముద్రాలూ, వరుణరాజూ, ద్యులోకమూ, అంతరిక్షమూ, భూమీ, చరాచరాలతో కూడిన వాయువూ, నక్షత్రాలన్నీ, దేవతలతో కూడిన గ్రహాలూ, అహోరాత్రాలూ, రెండు సంధ్యలూ వనాన్ని ఆశ్రయించిన నిన్ను కాపాడుగాక. ఆరు ఋతువులూ, ఇతర మాసాలూ సంవత్సరాలూ, కలలూ కాష్ఠలూ నీకు సుఖాన్ని ప్రసాదించుగాక.’ ఇక్కడ కవి కాలపు అతి సూక్ష్మమైన అవయవాలను కూడా — కల, కాష్ఠ, ముహూర్తం — రక్షకులుగా లెక్కిస్తున్నాడు, దీనితో తల్లి చింత క్షణమాత్రమైనా ఆగదని సూచించబడుతున్నది. చివరకు ఆమె అంటుంది — ‘మహావనంలో సంచరించే, మునివేషం ధరించిన బుద్ధిమంతుడవైన నీకు దేవతలూ దైత్యులూ ఇద్దరూ ఎల్లప్పుడూ సుఖాన్ని ఇచ్చేవారగుదురుగాక.’ దైత్యుల సౌహార్దాన్ని కూడా ప్రార్థించడం తల్లి విస్తృతమైన వాత్సల్యాన్ని చూపుతున్నది; ఆమె దేవతలనుండే కాదు, శత్రుపక్షం నుండి కూడా అభయాన్ని యాచిస్తున్నది. ‘ధాత, విధాత’ అనే ఇద్దరు దేవతలు సృష్టికర్తగా, నియంతగా గ్రహించబడ్డారు; ‘పూష, భగుడు, అర్యముడు’ అనే ముగ్గురు ఆదిత్యులు వరుసగా మార్గరక్షకులుగా, ఐశ్వర్యప్రదాతలుగా, మైత్రీపాలకులుగా ప్రసిద్ధులు — వనానికి వెళ్ళేవానికి ఈ ముగ్గురినే ప్రత్యేకంగా ప్రార్థించాలి. ‘శ్రుతి, స్మృతి, ధర్మం’ అనే మూడింటిని గ్రహించడంతో శాస్త్రమే వనవాసికి కవచమని సూచించబడుతున్నది. ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలలో దేవతలూ, గ్రహాలూ, నక్షత్రాలూ, ఋతువులూ, మాసాలూ, సంవత్సరాలూ, అహోరాత్రాలూ, సంధ్యలూ, కలలూ, కాష్ఠలూ అని వరుసగా సంపూర్ణ కాలపురుషుడే రక్షకునిగా ఆహ్వానించబడ్డాడు.

తరువాత కౌసల్య వనంలోని ప్రత్యేక భయాలను పేరుపేరునా తీసుకొని వాటినుండి అభయాన్ని యాచిస్తుంది. ‘నాయనా, భయంకరులూ క్రూరకర్ములూ అయిన రాక్షసుల వల్లా, పిశాచాల వల్లా, మాంసభక్షకులందరి వల్లా నీకు భయం కలగకుండుగాక. అడవిలో కప్పలూ, తేళ్ళూ, అడవిఈగలూ, దోమలూ, పాకే జంతువులూ, కీటకాలూ నీ దట్టమైన దారిలో ఉండకుండుగాక. పెద్ద ఏనుగులూ, సింహాలూ, పులులూ, కోరలు గల జంతువులూ, ఎలుగుబంట్లూ, కొమ్ములు గల జంతువులూ, భయంకరమైన దున్నలూ నీకు ద్రోహం చేయకుండుగాక. నరమాంసం తినే భయంకరులూ, ఇతర అన్ని జాతుల జంతువులూ ఇక్కడ నా చేత పూజించబడి నిన్ను హింసించకుండుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి — తల్లి హింసాత్మక ప్రాణులను కూడా పూజిస్తున్నది గాని శపించడం లేదు; ఇదే ఆర్షరీతి. తరువాత ఆమె ఆశీర్వదిస్తుంది — ‘నీ మార్గాలు శుభకరమగుగాక, నీ పరాక్రమాలు సిద్ధించుగాక, సకల సంపదలూ కలుగుగాక; రామా, నాయనా, క్షేమంగా వెళ్ళు. అంతరిక్షంలోని, భూమిపైని దేవతలందరినుండీ, నీకు ఎదురుపడే శత్రువులనుండీ కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ నీకు శుభమగుగాక. పూజించబడిన శుక్రుడూ, సోముడూ, సూర్యుడూ, కుబేరుడూ, యముడూ దండకారణ్యంలో నివసించే నిన్ను కాపాడుగాక. స్నానాచమనాల సమయంలో అగ్నీ, వాయువూ, ధూమమూ, ఋషుల నోటినుండి వెలువడిన మంత్రాలూ నిన్ను కాపాడుగాక. సర్వలోకాలకూ ప్రభువూ భూతసృష్టికర్తా అయిన బ్రహ్మా, ఋషులూ, మిగిలిన దేవతలూ వనవాసివైన నిన్ను రక్షించుగాక.’ ఈ విధంగా ఆమె జగత్తంతటినీ కుమారుని రక్షణకు నియోగిస్తున్నది. ‘క్రవ్యాదులు’ అనే పదంతో మాంసం తినే ప్రాణులన్నీ గ్రహించబడుతున్నాయి; ‘ప్లవగాలు’ అంటే కప్పలూ కోతులూ. కవి క్రమంగా స్థూలం నుండి సూక్ష్మానికి వెళ్తున్నాడు — మొదట రాక్షసులు, తరువాత పెద్ద క్రూరమృగాలు, తరువాత చిన్న కీటకాలూ దోమలూ; ఈ విధంగా భయానికి సంబంధించిన ఏ రకమూ మిగలదు. ‘పరిపంథులు’ అంటే శత్రువులు; వారినుండి కూడా శుభాన్ని ప్రార్థించడం ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది. ‘ఉపస్పర్శన కాలం’ అంటే స్నానాచమనాల సమయం; అప్పుడే వనవాసి అత్యంత నిరాయుధుడై ఉంటాడు, కాబట్టి ఆ సమయంలోనే ప్రత్యేక రక్షణ యాచించబడింది. ‘నా చేత పూజించబడి’ అనే పదంతో కౌసల్య హింసాత్మక ప్రాణులను కూడా ముందే అర్చించిందని సూచించబడుతున్నది.

ఇలా చెప్పి విశాలనేత్రి, యశస్విని అయిన కౌసల్య పూలమాలలతో, గంధాలతో, తగిన స్తుతులతో దేవగణాలను అర్చించింది. తరువాత ఆమె అగ్నిని తెప్పించి, మహాత్ముడైన బ్రాహ్మణుని చేత రాముని మంగళం కోసం విధిపూర్వకంగా హోమం చేయించింది. నెయ్యి, తెల్లని పూలమాలలు, సమిధలు, ఆవాలు — వీటిని ఉత్తమ స్త్రీ అయిన కౌసల్య సమకూర్చింది. ఆ ఉపాధ్యాయుడు శాంతినీ ఆరోగ్యాన్నీ ఉద్దేశించి విధిపూర్వకంగా హోమం చేసి, హోమం చేయగా మిగిలిన హవిస్సుతో బయటి బలిని కల్పించాడు — వేదికకు వెలుపల దిక్పాలకులకు బలిని సమర్పించాడని అర్థం. తరువాత తేనె, పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి — వీటితో బ్రాహ్మణుల చేత స్వస్తివాచనం చేయించి, ఆమె వనంలో రాముని క్షేమం కోసం స్వస్త్యయనక్రియను పఠింపజేసింది. తరువాత యశస్విని అయిన రాముని తల్లి ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠునికి కోరినంత దక్షిణను ఇచ్చింది. ఇక్కడ కర్మక్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట దేవపూజ, తరువాత హోమం, తరువాత బయటి బలి, తరువాత స్వస్తివాచనం, చివరకు దక్షిణ; ఇదే శాస్త్రోక్తమైన పద్ధతి. అంతేకాక ‘కామ్యాం’ (కోరినంత) అనే పదంతో దక్షిణ నియతమైన పరిమాణంలో కాక బ్రాహ్మణుని ఇచ్ఛానుసారంగా ఇవ్వబడిందని సూచించబడుతున్నది — పుత్రప్రేమతో తల్లి ఏదీ మిగుల్చుకోదు. ఈ విధంగా కర్మను పూర్తిచేసి ఆమె రాఘవునితో చెప్పబోయే మంగళవచనాలను పలకడానికి ఉపక్రమిస్తుంది. ‘స్వస్తివాచ్యం’ అంటే బ్రాహ్మణులు ఉచ్చరించే మంగళవచనం; ‘స్వస్త్యయనక్రియ’ అంటే ప్రయాణ సమయంలో విధించబడిన శాంతికర్మ. తేనె, పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి — ఈ నాలుగూ మంగళద్రవ్యాలు; వీటితోనే బ్రాహ్మణులు సత్కరించబడతారు. ‘బాహ్యం బలిం’ అంటే వేదికకు వెలుపల పది దిక్కులలో చల్లబడే భాగం, దానితో దిక్పాలకులు తృప్తి చెందుతారు. కౌసల్య తాను స్వయంగా హోమం చేయదు, బ్రాహ్మణుని చేత చేయిస్తుంది — స్త్రీలకు గృహ్యకర్మలలో విధించబడిన పద్ధతి ఇదే; ఆమె సామగ్రిని సమకూర్చడం మాత్రమే స్వయంగా చేస్తుంది.

తరువాత కౌసల్య పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైన నాలుగు మంగళాలను స్మరించి అలాంటి మంగళమే కుమారునికి కలగాలని ఆశీర్వదిస్తుంది. ‘సర్వదేవతలచేత నమస్కరించబడే సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునికి వృత్రుని సంహరించినప్పుడు ఏ మంగళం కలిగిందో, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. అమృతాన్ని కోరిన సుపర్ణుడైన గరుత్మంతుని కోసం పూర్వం వినత ఏ మంగళాన్ని కల్పించిందో, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. అమృతోత్పాదన సమయంలో దైత్యులను సంహరిస్తున్న వజ్రధారి కోసం అదితి ఏ మంగళాన్ని ప్రసాదించిందో, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. సాటిలేని తేజస్సు గల విష్ణువు మూడు అడుగులు వేస్తున్నప్పుడు ఏ మంగళం ఉండెనో, రామా, అదే మంగళం నీకు కలుగుగాక. ఋషులూ, సముద్రాలూ, ద్వీపాలూ, వేదాలూ, లోకాలూ, దిక్కులూ నీకు మంగళాలను ప్రసాదించుగాక; మహాబాహూ, నీకు శుభమంగళం కలుగుగాక.’ ఇక్కడ నాలుగు దృష్టాంతాలూ ప్రయోజనంతో కూడినవి — ఇంద్రుని వృత్రవధ శత్రువిజయం, గరుడుని అమృతాహరణం దుష్కరసాధన, ఇంద్రుని దైత్యవధ మళ్ళీ విజయం, విష్ణువు త్రివిక్రమం మూడు లోకాలనూ వ్యాపించడం. వీటితో తల్లి కుమారునికి కేవలం క్షేమాన్నే కాక విజయాన్నీ, దుష్కరసిద్ధినీ, మహత్త్వాన్నీ యాచిస్తున్నదని సూచించబడుతున్నది. ఈ విధంగా లౌకికమైన వనవాసాన్ని ఆమె పౌరాణికమైన మహత్కార్యాలతో పోలుస్తున్నది. ‘మంగళం’ అనే పదం ఐదు శ్లోకాలలోనూ మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; ఈ ఆవృత్తి పునరుక్తిదోషం కాదు, మంత్రంలా దృఢపరచడం. ‘సుపర్ణుడు’ అంటే వినత కుమారుడైన గరుడుడు; ‘వజ్రధరుడు’ అంటే అదితి కుమారుడైన ఇంద్రుడు — రెండుచోట్లా తల్లే కుమారునికి మంగళం చేసింది; కాబట్టి కౌసల్య తన కర్మను ఆ దృష్టాంతాలతోనే సమర్థించుకుంటున్నది. ‘ఋషులూ సముద్రాలూ ద్వీపాలూ’ అనే చివరి శ్లోకంలో మళ్ళీ సమస్త విశ్వమే ఆశీర్వాదదాతగా ఆహ్వానించబడింది, మొదటి భాగంలో రక్షకునిగా ఆహ్వానించబడినట్లే.

ఇలా చెప్పి విశాలనేత్రి అయిన ఆ భామిని కుమారుని తలపై శేషాక్షతలు ఉంచి, గంధాలతో రాముని అలంకరించి, ఫలాన్నిచ్చే శుభమైన విశల్యకరణి అనే ఓషధిని తీసుకొని రక్ష కట్టింది, మంత్రాలతో దానిని అభిమంత్రించింది. విశల్యకరణి అంటే శరీరంలో గుచ్చుకున్న ముల్లునూ గాయాన్నీ తొలగించే ఓషధి; దానిని రక్షాబంధనంగా కట్టి తల్లి కుమారుని సన్నద్ధుణ్ణి చేస్తున్నది. తరువాత ఆమె దుఃఖానికి లోనై ఉన్నా సంతోషిస్తున్నదానిలా మాట్లాడింది; కాని అది మాటవరకే, భావంతో కాదు — తడబడే, గద్గదమైన గొంతుతో. కవి ఇక్కడ తల్లి అంతర్ద్వంద్వాన్ని సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు — ముఖంలో హర్షం, హృదయంలో మాత్రం విరహభయం. తరువాత ఆ యశస్విని రాముని తలను వంచి, మూర్ధాన్ని ఆఘ్రాణించి, కౌగిలించుకొని కుమారునితో ఇలా అన్నది — ‘రామా, నీ కోరిక నెరవేరి సుఖంగా వెళ్ళు. ఆరోగ్యంతో, సకల ప్రయోజనాలూ సిద్ధించి అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి రాజమార్గాలలో నిలిచిన నిన్ను సుఖంగా చూస్తాను, నాయనా.’ ఇక్కడ తల్లి ఆశే వ్యక్తమవుతున్నది — ఆమె విషాదాన్ని ప్రదర్శించదు, తిరిగి రావడపు చిత్రాన్నే ముందు నిలుపుతుంది. వీరమాత రీతి ఇదే — శోకాన్ని దాచుకొని ఆశీర్వాదాన్నే ఇస్తుంది. ‘శేషాలు’ అంటే అక్షతలుగా ఉన్న బియ్యం, దేవపూజ తరువాత మిగిలినవై మంగళద్రవ్యంగా తలపై ధరించబడతాయి. ‘సుసిద్ధార్థ’ అంటే సిద్ధార్థకాలతో (ఆవాలతో) కలిపి సంస్కరించబడినది, ఫలాన్నిచ్చేది కూడా. ‘అభిజజాప’ అంటే మంత్రాలను జపించి ఓషధిని వీర్యవంతం చేసింది. ‘వాఙ్మాత్రేణ న భావేన’ (మాటవరకే, భావంతో కాదు) అనే అర్ధశ్లోకంతో కవి సూచిస్తున్నదే ఈ సర్గకు మర్మం — బయట మంగళం, లోపల మాత్రం విరహశోకం.

తరువాత కౌసల్య తిరిగి రావడపు చిత్రాన్నే వర్ణిస్తుంది — ‘దుఃఖపు ఆలోచనలు నశించి, హర్షంతో వెలిగిపోయే ముఖం గలదాననై, వనం నుండి వచ్చిన నిన్ను ఉదయించిన పూర్ణచంద్రునిలా చూస్తాను. వనవాసం నుండి ఇక్కడికి వచ్చి, తండ్రి మాటను దాటి (నెరవేర్చి), భద్రాసనంపై కూర్చున్న నిన్ను మళ్ళీ చూస్తాను. మంగళాలతో కూడినవాడవై, వనవాసం నుండి ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చి నా కోడలు సీత కోరికలను నిత్యమూ పెంపొందిస్తూ ఉండేలా వెళ్ళు.’ చివరకు ఆమె అంటుంది — ‘రాఘవా, నేను అర్చించిన శివుడు మొదలైన దేవగణాలూ, మహర్షులూ, భూతగణాలూ, దేవతలూ, నాగులూ, దిక్కులూ చిరకాలం వనానికి వెళ్తున్న నీ హితాన్ని కోరుకొనుగాక.’ ఈ విధంగా కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళతో ఆమె యథావిధిగా స్వస్త్యయనాన్ని ముగించి రాఘవునికి ప్రదక్షిణం చేసింది, మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ అతనిని కౌగిలించుకుంది. ఆ దేవి ప్రదక్షిణం చేసిన మహాయశస్వి అయిన రాఘవుడు తల్లి పాదాలను మళ్ళీ మళ్ళీ ఒత్తి, తల్లి ఇచ్చిన ఆ శోభతో ప్రజ్వలిస్తూ సీత మందిరానికి వెళ్ళాడు. దీనితో సర్గ తరువాతి ప్రసంగాన్ని సూచిస్తుంది — అక్కడ రాముడు సీతకు వనవాస వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు. ‘భద్రాసనం’ అంటే రాజసింహాసనం; ‘తీర్ణవంతం పితుర్వచః’ అంటే తండ్రి ప్రతిజ్ఞను పూర్తిగా నెరవేర్చినవానిని. తల్లి కల్పనలో కుమారుడు కేవలం ప్రాణాలతో తిరిగి రావడమే కాదు, కృతకృత్యుడై రాజ్యభాగి కూడా అవుతాడు. ‘ఆ శోభతో ప్రజ్వలిస్తూ’ అంటే తల్లి ఇచ్చిన మంగళతేజస్సుతో దీప్తుడై — ఈ పదం సర్గ ఫలాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా ఇరవై ఐదవ సర్గ కౌసల్య స్వస్తివాచనంతో ముగుస్తుంది; ఇరవై ఆరవ సర్గలో రాముడు సీత మందిరంలో ప్రవేశించి ఆమెకు వనవాస వృత్తాంతాన్ని నివేదిస్తాడు. ‘నిపీడ్య మాతుశ్చరణౌ’ (తల్లి పాదాలను ఒత్తి) అనే పదంతో రాముని వినయం చివరివరకూ చూపబడింది.

இருபத்து நான்காம் சர்க்கத்தில் ராமன் வனவாசத்தை உறுதி செய்ததை அறிந்த கௌசல்யை, அவன் நலனுக்காக ஸ்வஸ்திவாசனம் செய்விக்க விரும்பினாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவள் துயரத்தால் உண்டான அந்த மனச்சோர்வை (ஆயாசத்தை) மனத்திலிருந்து அகற்றி, தூய நீரால் ஆசமனம் செய்து, மனவுறுதி கொண்ட ராமனின் அன்னை பயணத்துக்குரிய மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்தாள். பின்னர் அவள் ஆசிமொழியைத் தொடங்கினாள்: ‘ரகுகுலத் திலகமே, இனி உன்னைத் தடுக்க முடியாது; இப்போது செல், சான்றோரின் வழியில் நட, விரைவில் திரும்பி வா.’ தாயின் இந்த முதல் வாக்கியமே அவள் தைரியத்தைக் காட்டுகிறது — அவள் தடுக்கவில்லை, வழியையே வாழ்த்துகிறாள். பின்னர் அவள் கூறுகிறாள்: ‘ராகவர்களுள் புலியே, நீ எந்தத் தர்மத்தை அன்புடனும் நியமத்துடனும் காக்கிறாயோ, அதே தர்மம் உன்னைக் காக்கட்டும்.’ இதுவே சாஸ்திரத்தின் பார்வை — காக்கப்பட்ட தர்மம் காக்கிறது. மீண்டும் அவள் கூறுகிறாள்: ‘தேவாலயங்களிலும் புனிதத் தலங்களிலும் நீ எவர்களை வணங்குகிறாயோ, அவர்கள் மகரிஷிகளுடன் சேர்ந்து காட்டில் உன்னைக் காக்கட்டும். அறிவார்ந்த விசுவாமித்திரர் உனக்கு அளித்த அஸ்திரங்கள், குணங்கள் நிறைந்த உன்னை எப்போதும் காக்கட்டும். தந்தைக்குச் செய்யும் பணிவிடையாலும் தாய்க்குச் செய்யும் பணிவிடையாலும் சத்தியத்தாலும் காக்கப்பட்டு நீ நெடுநாள் வாழ்வாயாக.’ பின்னர் அவள் சமித்துகள், தர்ப்பைகள், பவித்திரங்கள், வேள்விமேடைகள், தலங்கள், அந்தணர்களின் யாகத்தரைகள், மலைகள், மரங்கள், புதர்கள், மடுக்கள், பறவைகள், பாம்புகள், சிங்கங்கள் ஆகியவற்றை விளித்து — ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, இவையனைத்தும் உன்னைக் காக்கட்டும்’ என்று வேண்டுகிறாள். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — தாய் வேள்விக் கருவிகளையும், அசையாதவற்றையும், அசைபவற்றையும் சமமாகவே காவலர்களாக எண்ணுகிறாள்; மகன் செல்லும் இடமெல்லாம் அவள் பார்வையில் காவலாகிறது. ‘ஆயாசம்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் உடல் களைப்பை மட்டும் குறிக்கவில்லை, துயரத்தால் உண்டான மனவேதனையையும் குறிக்கிறார்; அதை அகற்றிய பின்பே அவள் சடங்குக்குத் தகுதியானாள், ஏனெனில் தூய்மையற்ற மனத்தால் மங்கலச் செயல் நிறைவேறாது. அதனால்தான் முதலில் நீரால் ஆசமனம் சொல்லப்படுகிறது. ‘மனஸ்வினீ’ (மனவுறுதி கொண்டவள்) என்ற அடைமொழியும் பொருள் நிறைந்தது — தைரியத்தைக் கைவிடாதவளே மகனுக்குக் காப்பை அமைக்க வல்லவள். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே ‘ராமனின் அன்னை மங்கலங்களைச் செய்தாள்’ என்று சொல்லி, அடுத்து வரும் பகுதி முழுவதும் அந்த மங்கலச் செயலின் விரிவே என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். ‘சான்றோரின் வழியில் நட’ என்ற வாக்கியத்தால் தாய் மகனுக்கு நலத்தை மட்டுமல்ல, ஒழுக்க நெறியையும் உபதேசிக்கிறாள்.

பின்னர் கௌசல்யை தேவர் கூட்டங்களையும் காலப் பிரிவுகளையும் வரிசையாக விளிக்கிறாள். ‘சாத்தியர்களும், விசுவேதேவர்களும், மருத்துகளும், மகரிஷிகளும் நலம் செய்யட்டும்; தாதா, விதாதா, பூஷா, பகன், அர்யமா ஆகியோர் நலம் செய்யட்டும். இந்திரனைத் தலைவனாகக் கொண்ட எல்லா உலகக் காவலர்களும், ஆறு பருவங்களும், மாதங்களும், ஆண்டுகளும், இரவுகளும், பகல்களும், முகூர்த்தங்களும் உனக்கு என்றும் நலம் செய்யட்டும். மகனே, சுருதியும் ஸ்மிருதியும் தர்மமும் உன்னை எல்லாப் பக்கங்களிலும் காக்கட்டும். பகவான் ஸ்கந்தனும், பிருகஸ்பதியுடன் சோமனும், சப்தரிஷிகளும், நாரதரும் உன்னை எல்லாப் பக்கங்களிலும் காக்கட்டும். என்னால் துதிக்கப்பட்ட சித்தர்களும், திசைகளும், திசைத் தலைவர்களும் அந்தக் காட்டில் உன்னை நாள்தோறும் காக்கட்டும். எல்லா மலைகளும், கடல்களும், வருண ராஜனும், வானமும், இடைவெளியும், பூமியும், அசைவன அசையாதவற்றுடன் காற்றும், எல்லா நட்சத்திரங்களும், தேவதைகளுடன் கிரகங்களும், இரவும் பகலும், இரு சந்திகளும் காட்டை அடைக்கலமாகக் கொண்ட உன்னைக் காக்கட்டும். ஆறு பருவங்களும், பிற மாதங்களும் ஆண்டுகளும், கலைகளும் காஷ்டைகளும் உனக்கு இன்பம் அருளட்டும்.’ இங்கே கவிஞர் காலத்தின் மிக நுண்ணிய கூறுகளையும் — கலை, காஷ்டை, முகூர்த்தம் — காவலர்களாக எண்ணுகிறார்; இதனால் தாயின் கவலை ஒரு கணமும் ஓய்வதில்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது. இறுதியில் அவள் கூறுகிறாள்: ‘பெருங்காட்டில் முனிவர் கோலத்தில் திரியும் அறிவாளியான உனக்குத் தேவர்களும் தைத்தியர்களும் இருவருமே என்றும் இன்பம் தருபவர்களாக ஆகட்டும்.’ தைத்தியர்களிடமும் நட்பை வேண்டுவது தாயின் பரந்த வாத்ஸல்யத்தைக் காட்டுகிறது; அவள் தேவர்களிடமிருந்து மட்டுமல்ல, பகைவர் தரப்பிலிருந்தும் அபயம் வேண்டுகிறாள். ‘தாதா, விதாதா’ என்ற இரு தேவர்களும் படைப்பவர், நியமிப்பவர் என்ற வடிவில் கொள்ளப்படுகின்றனர்; ‘பூஷா, பகன், அர்யமா’ என்ற மூன்று ஆதித்தியர்கள் முறையே வழிகாப்பவர், செல்வம் அருள்பவர், நட்பைக் காப்பவர் எனப் புகழ்பெற்றவர்கள் — காட்டுக்குச் செல்பவனுக்கு இந்த மூவருமே சிறப்பாக வேண்டப்பட வேண்டியவர்கள். ‘சுருதி, ஸ்மிருதி, தர்மம்’ என்ற மூன்றையும் சேர்ப்பதால், சாஸ்திரமே வனவாசியின் கவசம் என்பது சுட்டப்படுகிறது. இந்த ஒன்பது சுலோகங்களில் தேவர்கள், கிரகங்கள், நட்சத்திரங்கள், பருவங்கள், மாதங்கள், ஆண்டுகள், இரவு பகல், சந்திகள், கலைகள், காஷ்டைகள் என வரிசையாக முழுமையான காலபுருஷனே காவலனாக அழைக்கப்படுகிறான்.

பின்னர் கௌசல்யை காட்டுக்கே உரிய அச்சங்களைப் பெயர் சொல்லி அவற்றிலிருந்து அபயம் வேண்டுகிறாள். ‘மகனே, கொடிய, கொடுஞ்செயல் புரியும் அரக்கர்களாலும் பிசாசர்களாலும் எல்லா ஊனுண்ணிகளாலும் உனக்கு அச்சம் உண்டாகாதிருக்கட்டும். காட்டில் தவளைகளும் குரங்குகளும், தேள்களும், கடிக்கும் ஈக்களும், கொசுக்களும், ஊர்வனவும், பூச்சிகளும் அடர்ந்த வனத்தில் உனக்கு இல்லாதிருக்கட்டும். பெரும் யானைகளும், சிங்கங்களும், புலிகளும், கோரைப்பல் கொண்டவையும், கரடிகளும், கொம்புள்ளவையும், கொடிய எருமைகளும் உனக்குத் தீங்கிழைக்காதிருக்கட்டும். மனித ஊனுண்ணும் கொடியவர்களும், பிற எல்லா இனத்தவரும் இங்கே என்னால் பூஜிக்கப்பட்டவர்களாக உன்னைத் துன்புறுத்தாதிருக்கட்டும்.’ இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது — தாய் கொடிய உயிர்களையும் பூஜிக்கிறாள், சபிக்கவில்லை; இதுவே முனிவர்களின் நெறி. பின்னர் அவள் வாழ்த்துகிறாள்: ‘உன் வழிகள் மங்கலமாகட்டும், உன் வீரச்செயல்கள் வெற்றி பெறட்டும், எல்லாச் செல்வங்களும் உண்டாகட்டும்; ராமா, மகனே, நலமுடன் செல். வானத்திலுள்ள, பூமியிலுள்ள எல்லாத் தேவர்களிடமிருந்தும், உனக்குத் தடை செய்பவர்களிடமிருந்தும் உனக்கு மீண்டும் மீண்டும் நலம் உண்டாகட்டும். என்னால் அர்ச்சிக்கப்பட்ட சுக்கிரனும், சோமனும், சூரியனும், குபேரனும், யமனும் தண்டகாரண்யத்தில் வாழும் உன்னைக் காக்கட்டும். நீராடி ஆசமனம் செய்யும் நேரத்தில் அக்னியும், வாயுவும், புகையும், முனிவர்களின் வாயிலிருந்து வந்த மந்திரங்களும் உன்னைக் காக்கட்டும். எல்லா உலகங்களுக்கும் தலைவரான பிரம்மா, உயிர்களைப் படைத்தவர், ரிஷிகள், மீதமுள்ள தேவர்கள் ஆகியோர் காட்டில் வாழும் உன்னைக் காக்கட்டும்.’ இவ்வாறு அவள் உலகம் முழுவதையும் மகனைக் காப்பதில் ஈடுபடுத்துகிறாள். ‘க்ரவ்யாதர்’ என்ற சொல்லால் ஊனுண்ணும் எல்லா உயிர்களும் குறிக்கப்படுகின்றன; ‘ப்லவகர்’ என்பது தவளைகளும் குரங்குகளும். கவிஞர் பெரியதிலிருந்து நுண்ணியதை நோக்கி வரிசையாகச் செல்கிறார் — முதலில் அரக்கர், பின்னர் பெரும் காட்டு விலங்குகள், பின்னர் சிறு பூச்சிகளும் கடிக்கும் ஈக்களும்; இவ்வாறு அச்சத்தின் எந்த வகையும் விடுபடவில்லை. ‘பரிபந்தினர்’ என்பது பகைவர்; அவர்களிடமிருந்தும் நலம் வேண்டுவது சிறப்பாகச் சிந்திக்கத்தக்கது. ‘உபஸ்பர்சன காலம்’ என்பது நீராடி ஆசமனம் செய்யும் நேரம்; அப்போதுதான் வனவாசி மிகவும் ஆயுதமற்றவனாக இருக்கிறான்; ஆகவே அங்கேயே சிறப்புக் காப்பு வேண்டப்படுகிறது. ‘என்னால் பூஜிக்கப்பட்டவர்கள்’ என்ற சொல்லால், கௌசல்யை கொடிய உயிர்களையும் முன்னரே அர்ச்சித்திருந்தாள் என்பது சுட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, நீண்ட கண்களுடைய புகழ்பெற்ற கௌசல்யை மாலைகளாலும் நறுமணப் பொருள்களாலும் தகுந்த துதிகளாலும் தேவர் கூட்டங்களை அர்ச்சித்தாள். பின்னர் நெருப்பைக் கொணர்ந்து, ராமனின் மங்கலத்துக்காக ஒரு மகாத்மாவான அந்தணரைக் கொண்டு விதிப்படி ஹோமம் செய்வித்தாள். நெய், வெண்மையான மாலைகள், சமித்துகள், கடுகு ஆகியவற்றை உயர்ந்த பெண்மணியான கௌசல்யை ஆயத்தம் செய்து வைத்தாள். அந்த உபாத்தியாயர் விதிப்படி அமைதியையும் நோயின்மையையும் நோக்கமாகக் கொண்டு ஹோமம் செய்து, ஹோமம் செய்யப்பட்ட பொருளின் மீதியால் வெளிப்புறப் பலியை அமைத்தார் — அதாவது வேள்விமேடைக்கு வெளியே திசைக் காவலர்களுக்குப் பலி அளித்தல். பின்னர் தேன், தயிர், அட்சதை, நெய் ஆகியவற்றால் அந்தணர்களைக் கொண்டு ஸ்வஸ்திவாசனம் சொல்லச் செய்து, காட்டில் ராமனுக்கு நலம் வேண்டும் ஸ்வஸ்த்யயனச் சடங்கை ஓதுவித்தாள். பின்னர் புகழ்பெற்ற ராமனின் அன்னை அந்த அந்தணர் தலைவருக்கு அவர் விரும்பிய தட்சிணையை அளித்தாள். இங்கே செயல்களின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் தேவபூஜை, பின்னர் ஹோமம், பின்னர் வெளிப்புறப் பலி, பின்னர் ஸ்வஸ்திவாசனம், இறுதியில் தட்சிணை; இதுவே சாஸ்திரம் கூறும் முறை. மேலும் ‘காம்யா’ (விரும்பிய) என்ற சொல்லால், தட்சிணை நிர்ணயிக்கப்பட்ட அளவினதல்ல, அந்தணரின் விருப்பத்துக்கு ஏற்ப அளிக்கப்பட்டது என்பது சுட்டப்படுகிறது — மகன்மீதுள்ள அன்பால் தாய் எதையும் மிச்சம் வைக்கவில்லை. இவ்வாறு சடங்குகளை முடித்தவள், ராகவனிடம் சொல்லவிருக்கும் மங்கலச் சொற்களைச் சொல்லத் தொடங்குகிறாள். ‘ஸ்வஸ்திவாச்யம்’ என்பது அந்தணர்களால் ஓதப்படும் மங்கல மொழி; ‘ஸ்வஸ்த்யயனக் கிரியை’ என்பது பயண நேரத்தில் விதிக்கப்பட்ட சாந்திச் சடங்கு. தேன், தயிர், அட்சதை, நெய் என்ற நான்கும் மங்கலப் பொருள்கள்; இவற்றாலேயே அந்தணர்கள் கௌரவிக்கப்படுகின்றனர். ‘வெளிப்புறப் பலி’ என்பது வேள்விமேடைக்கு வெளியே பத்துத் திசைகளிலும் இடப்படும் பங்கு; அதனால் திசைக் காவலர்கள் மகிழ்கின்றனர். கௌசல்யை தானே ஹோமம் செய்யவில்லை, அந்தணரைக் கொண்டு செய்விக்கிறாள் — இல்லறச் சடங்குகளில் பெண்களுக்கு விதிக்கப்பட்ட முறை இதுவே; அவளோ பொருள்களை ஆயத்தம் செய்வதை மட்டும் தானே செய்கிறாள்.

பின்னர் கௌசல்யை புராணங்களில் புகழ்பெற்ற நான்கு மங்கலங்களை நினைவுகூர்ந்து, அதே போன்ற மங்கலத்தை மகனுக்கு வேண்டுகிறாள். ‘எல்லாத் தேவர்களும் வணங்கும் ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரன் விருத்திரனை அழித்தபோது எந்த மங்கலம் உண்டானதோ, அந்த மங்கலம் உனக்கு உண்டாகட்டும். அமிர்தத்தை நாடிச் சென்ற சுபர்ணனான கருடனுக்காக முன்பு வினதை எந்த மங்கலத்தை அமைத்தாளோ, அந்த மங்கலம் உனக்கு உண்டாகட்டும். அமிர்தம் தோன்றியபோது தைத்தியர்களைக் கொன்ற வஜ்ரதாரிக்காக அதிதி எந்த மங்கலத்தை அளித்தாளோ, அந்த மங்கலம் உனக்கு உண்டாகட்டும். ஒப்பற்ற ஒளியுடைய விஷ்ணு மூன்று அடிகளை எடுத்து வைத்தபோது எந்த மங்கலம் இருந்ததோ, ராமா, அந்த மங்கலம் உனக்கு உண்டாகட்டும். ரிஷிகளும், கடல்களும், தீவுகளும், வேதங்களும், உலகங்களும், திசைகளும் உனக்கு மங்கலங்களை அருளட்டும்; நீண்ட கைகளுடையவனே, உனக்கு நன்மங்கலம் உண்டாகட்டும்.’ இங்கே நான்கு எடுத்துக்காட்டுகளும் நோக்கத்துடன் அமைந்தவை — இந்திரனின் விருத்திர வதம் பகைவெற்றி, கருடனின் அமிர்தம் கொணர்தல் அரிய செயலைச் சாதித்தல், இந்திரனின் தைத்திய வதம் மீண்டும் வெற்றி, விஷ்ணுவின் திரிவிக்கிரமம் மூவுலகையும் வியாபித்தல். இவற்றால், தாய் மகனுக்கு நலத்தை மட்டுமல்ல, வெற்றியையும், அரிய செயல்களின் நிறைவேற்றத்தையும், பெருமையையும் வேண்டுகிறாள் என்பது சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு உலகியலான வனவாசத்தை அவள் புராணப் பெருஞ்செயல்களுடன் ஒப்பிடுகிறாள். ‘மங்கலம்’ என்ற சொல் ஐந்து சுலோகங்களிலும் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது; இந்தத் திரும்புதல் கூறியது கூறல் என்ற குற்றமல்ல, மந்திரம் போல உறுதிப்படுத்துதல். ‘சுபர்ணன்’ என்பது வினதையின் மகனான கருடன்; ‘வஜ்ரதாரி’ என்பது அதிதியின் மகனான இந்திரன் — இரண்டிடத்திலும் தாயே மகனுக்கு மங்கலம் செய்தாள்; ஆகவே கௌசல்யை தன் செயலை அதே எடுத்துக்காட்டுகளால் நியாயப்படுத்துகிறாள். ‘ரிஷிகளும் கடல்களும் தீவுகளும்’ என்ற இறுதிச் சுலோகத்தில், முதல் பகுதியில் காவலர்களாக அழைக்கப்பட்டது போல, மீண்டும் உலகம் முழுவதுமே ஆசி வழங்குபவர்களாக அழைக்கப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, நீண்ட கண்களுடைய அந்த மங்கை மகனின் தலையில் மீதமான அட்சதைகளை இட்டு, நறுமணப் பொருள்களால் ராமனுக்குப் பூசி, நன்கு பக்குவப்படுத்தப்பட்ட மங்கலமான ‘விசல்யகரணி’ என்ற மூலிகையை எடுத்துக் காப்புக் கட்டி, மந்திரங்களால் அதை ஜபித்தாள். விசல்யகரணி என்பது உடலில் தைத்த அம்பின் முனையையும் புண்ணையும் நீக்கும் மூலிகை; அதைக் காப்புக் கயிறாகக் கட்டித் தாய் மகனைப் போருக்கு ஆயத்தப்படுத்துகிறாள். பின்னர் துயரத்தின் வசப்பட்டிருந்தாலும் மகிழ்ந்தவள் போலப் பேசினாள்; ஆனால் அது சொல்லளவில் மட்டுமே, உணர்வில் அல்ல — தடுமாறும், தழுதழுக்கும் குரலுடன். கவிஞர் இங்கே தாயின் உள்முரணை நுட்பமாகக் காட்டுகிறார் — முகத்தில் மகிழ்ச்சி, நெஞ்சிலோ பிரிவின் அச்சம். பின்னர் புகழ்பெற்ற அவள் ராமனின் தலையைத் தாழ்த்தி முகர்ந்து, தழுவிக்கொண்டு மகனிடம் கூறினாள்: ‘ராமா, உன் நோக்கம் நிறைவேறி, உன் விருப்பப்படி மகிழ்ச்சியுடன் செல். குழந்தாய், நோயின்றி, எல்லா நோக்கங்களும் நிறைவேறி அயோத்திக்குத் திரும்பி வந்து அரச வீதிகளில் நிலைபெற்றிருக்கும் உன்னை மகிழ்ச்சியுடன் காண்பேன்.’ இங்கே தாயின் நம்பிக்கையே வெளிப்படுகிறது — அவள் துயரத்தைக் காட்டவில்லை, திரும்பி வருவதன் சித்திரத்தையே முன்வைக்கிறாள். வீரனின் தாயின் நெறி இதுவே — துயரை மறைத்து ஆசீர்வாதத்தையே வழங்குவது. ‘சேஷா’ என்பவை தேவ அர்ச்சனைக்குப் பின் மீதமான அட்சதை அரிசி; அவை மங்கலப் பொருளாகத் தலையில் தரிக்கப்படுகின்றன. ‘ஸுஸித்தார்த்தா’ என்பது ‘ஸித்தார்த்தகம்’ எனப்படும் கடுகுடன் சேர்த்துப் பக்குவப்படுத்தப்பட்டதும் பலன் தருவதுமானது. ‘அபிஜஜாப’ என்பது மந்திரங்களை ஜபித்து மூலிகையை ஆற்றல் உடையதாக்கினாள் என்பது. ‘சொல்லளவில் மட்டுமே, உணர்வில் அல்ல’ என்ற அரை அடியால் கவிஞர் சுட்டுவதே இச்சர்க்கத்தின் உயிர்நாடி — வெளியே மங்கலம், உள்ளே பிரிவுத் துயரம்.

பின்னர் கௌசல்யை திரும்பி வருவதன் சித்திரத்தையே வர்ணிக்கிறாள்: ‘துயர எண்ணங்கள் அழிந்து, மகிழ்ச்சியால் ஒளிரும் முகத்துடன், காட்டிலிருந்து வந்த உன்னை உதித்த முழுநிலவைப் போலக் காண்பேன். வனவாசத்திலிருந்து இங்கே திரும்பி, தந்தையின் சொல்லைக் கடந்து நிறைவேற்றி, சிம்மாசனத்தில் அமர்ந்திருக்கும் உன்னை மீண்டும் காண்பேன். மங்கலங்கள் நிறைந்தவனாக, வனவாசத்திலிருந்து இங்கே திரும்பி, என் மருமகள் சீதையின் விருப்பங்களை என்றும் வளர்த்தவாறு செல்.’ இறுதியில் அவள் கூறுகிறாள்: ‘ராகவா, என்னால் அர்ச்சிக்கப்பட்ட சிவன் முதலான தேவர் கூட்டங்களும், மகரிஷிகளும், பூதகணங்களும், தேவர்களும் நாகர்களும், திசைகளும், நெடுங்காலம் காட்டுக்குச் செல்லும் உனக்கு நன்மையையே விரும்பட்டும்.’ இவ்வாறு கண்கள் முற்றிலும் கண்ணீரால் நிறைந்த அவள், விதிப்படி ஸ்வஸ்த்யயனத்தை நிறைவு செய்து, ராகவனை வலம் வந்து, மீண்டும் மீண்டும் உற்றுநோக்கி அவனைத் தழுவினாள். அந்தத் தேவியால் வலம் வரப்பட்ட பெரும்புகழ் கொண்ட அந்த ராகவன், தாயின் பாதங்களை மீண்டும் மீண்டும் அழுத்தி வணங்கி, தாய் அளித்த அந்த மங்கல ஒளியால் சுடர்விட்டவனாகச் சீதையின் இல்லத்துக்குச் சென்றான். இதனால் சர்க்கம் அடுத்த நிகழ்ச்சியை முன்னுரைக்கிறது — அங்கே ராமன் சீதையிடம் வனவாசச் செய்தியைச் சொல்லப் போகிறான். ‘பத்ராசனம்’ என்பது அரச சிம்மாசனம்; ‘தந்தையின் சொல்லைக் கடந்தவன்’ என்பது வாக்குறுதியைக் கரைசேர்த்தவன். தாயின் கற்பனையில் மகன் உயிருடன் திரும்புவது மட்டுமல்ல, கடமையை நிறைவேற்றி அரசுக்கு உரியவனாகவும் ஆகிறான். ‘அந்த ஒளியால் சுடர்விட்டவன்’ என்பது தாய் அளித்த மங்கல ஒளியால் ஒளிர்ந்தவன் — இந்தச் சொல் சர்க்கத்தின் பயனைச் சுட்டுகிறது. இவ்வாறு இருபத்தைந்தாம் சர்க்கம் கௌசல்யையின் ஸ்வஸ்திவாசனத்துடன் நிறைவடைகிறது; இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தில் ராமன் சீதையின் மாளிகையில் நுழைந்து அவளிடம் வனவாசச் செய்தியைத் தெரிவிப்பான். ‘தாயின் பாதங்களை அழுத்தி வணங்கி’ என்ற சொல்லால் ராமனின் பணிவு இறுதிவரை காட்டப்படுகிறது.

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನ ವನವಾಸದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಲು ಬಯಸಿದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಆಯಾಸವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೊಲಗಿಸಿ, ಶುದ್ಧ ಜಲದಿಂದ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಯಾತ್ರೆಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಆಶೀರ್ವಚನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಳು — ‘ರಘೂತ್ತಮ, ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಈಗ ಹೋಗು, ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆ, ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗು.’ ತಾಯಿಯ ಈ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಘವಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಯಾವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಿಯಮದಿಂದಲೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಆ ಧರ್ಮವೇ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿ — ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮವು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೀನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೀಯೋ, ಅವರು ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಪಿತೃಶುಶ್ರೂಷೆ, ಮಾತೃಶುಶ್ರೂಷೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ನೀನು ಚಿರಕಾಲ ಬಾಳು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಸಮಿಧೆಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು, ಪವಿತ್ರಗಳು, ವೇದಿಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಯಜ್ಞಸ್ಥಳಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಮರಗಳು, ಪೊದೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ‘ನರೋತ್ತಮ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಾಯಿ ಯಜ್ಞಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಸ್ಥಾವರಗಳನ್ನೂ ಜಂಗಮಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ರಕ್ಷಕರೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮಗನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನೋ ಅಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಯಾಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ದಣಿವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಳು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಂಗಳಕರ್ಮವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮೊದಲು ಜಲಾಚಮನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮನಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡದವಳೇ ಮಗನಿಗೆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಬಲ್ಲಳು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ‘ರಾಮನ ತಾಯಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಿನ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ ಆ ಮಂಗಳಕರ್ಮದ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಡೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಾಯಿ ಮಗನಿಗೆ ಕೇವಲ ಕ್ಷೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ಆಚಾರಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಕಾಲವಿಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮಂಗಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ; ಧಾತ, ವಿಧಾತ, ಪೂಷ, ಭಗ ಮತ್ತು ಅರ್ಯಮರು ಮಂಗಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ. ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರು, ಆರು ಋತುಗಳು, ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರಗಳು, ರಾತ್ರಿಗಳು, ಹಗಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ನಿನಗೆ ಸದಾ ಮಂಗಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ. ಮಗನೇ, ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಲಿ. ಭಗವಾನ್ ಸ್ಕಂದ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೊಡನೆ ಸೋಮ, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾರದ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ನಾನು ಸ್ತುತಿಸಿದ ಸಿದ್ಧರು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಪಾಡಲಿ. ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ರಾಜನಾದ ವರುಣ, ದ್ಯುಲೋಕ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಭೂಮಿ, ಚರಾಚರಗಳೊಡನೆ ವಾಯು, ಎಲ್ಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಗ್ರಹಗಳು, ಹಗಲುರಾತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಸಂಧ್ಯೆಗಳು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಆರು ಋತುಗಳು, ಇತರ ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರಗಳು, ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಷ್ಠೆಗಳು ನಿನಗೆ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಾಲದ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅವಯವಗಳನ್ನೂ — ಕಲೆ, ಕಾಷ್ಠೆ, ಮುಹೂರ್ತಗಳನ್ನೂ — ರಕ್ಷಕರೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಚಿಂತೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಮುನಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಧೀಮಂತನಾದ ನಿನಗೆ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸದಾ ಸುಖದಾಯಕರಾಗಲಿ.’ ದೈತ್ಯರ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನೂ ಬೇಡುವುದು ತಾಯಿಯ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದಲೂ ಅಭಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧಾತ ವಿಧಾತ’ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಮತ್ತು ನಿಯಾಮಕರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಪೂಷ, ಭಗ, ಅರ್ಯಮ’ ಎಂಬ ಮೂವರು ಆದಿತ್ಯರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಾರಿಹೋಕರ ರಕ್ಷಕ, ಐಶ್ವರ್ಯದಾತ ಮತ್ತು ಮೈತ್ರಿಯ ಪಾಲಕರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು — ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕಾದವರು ಈ ಮೂವರೇ. ‘ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ವನವಾಸಿಯ ಕವಚ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಋತುಗಳು, ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರಗಳು, ಹಗಲುರಾತ್ರಿಗಳು, ಸಂಧ್ಯೆಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಕಾಷ್ಠೆಗಳು — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಲಪುರುಷನನ್ನೇ ರಕ್ಷಕನನ್ನಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಾಡಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭಯಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಗೂ, ರೌದ್ರರಾದ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಪಿಶಾಚಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಿಂದಲೂ ನಿನಗೆ ಭಯವಾಗದಿರಲಿ. ಕಾಡಿನ ಗಹನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪೆ ಕಪಿಗಳು, ಚೇಳುಗಳು, ಕಚ್ಚುವ ನೊಣಗಳು, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು, ಹರಿದಾಡುವ ಜಂತುಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳು ನಿನಗೆ ಎದುರಾಗದಿರಲಿ. ಮಹಾಗಜಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕೋರೆಹಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಕೊಂಬಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಯಂಕರವಾದ ಕಾಡುಕೋಣಗಳು ನಿನಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡದಿರಲಿ. ನರಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ರೌದ್ರರಾದವರೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಜೀವಿಗಳೂ ನನ್ನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸದಿರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ತಾಯಿ ಹಿಂಸ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಆರ್ಷ ರೀತಿ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಯಾಣಗಳು ಮಂಗಳಕರವಾಗಲಿ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ, ಸಕಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳೂ ದೊರೆಯಲಿ; ರಾಮ, ಮಗನೇ, ಮಂಗಳವಂತನಾಗಿ ಹೋಗು. ಅಂತರಿಕ್ಷದವರಿಂದಲೂ ಭೂಮಿಯವರಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ, ನಿನ್ನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವವರಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಕ್ರ, ಸೋಮ, ಸೂರ್ಯ, ಕುಬೇರ ಮತ್ತು ಯಮರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಸ್ನಾನಾಚಮನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಧೂಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಮಂತ್ರಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ದೇವತೆಗಳು ವನವಾಸಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕ್ರವ್ಯಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ‘ಪ್ಲವಗ’ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಪಿಗಳು. ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು, ಅನಂತರ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡುಮೃಗಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಕೀಟಗಳು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚುವ ನೊಣಗಳು; ಹೀಗೆ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಭಯವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಿಪಂಥಿನಃ’ ಎಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳು; ಅವರಿಂದಲೂ ಮಂಗಳವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ. ‘ಉಪಸ್ಪರ್ಶನಕಾಲೇ’ ಎಂದರೆ ಸ್ನಾನ ಆಚಮನಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ; ಆಗ ವನವಾಸಿಯು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶೇಷ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನನ್ನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹಿಂಸ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಅರ್ಚಿಸಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ತಕ್ಕ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದಲೂ ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತರಿಸಿ, ರಾಮನ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿಸಿದಳು. ತುಪ್ಪ, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಸಮಿಧೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಸಿವೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಒದಗಿಸಿದಳು. ಆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನು ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ವಿಧಿಯಂತೆ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಹೋಮಮಾಡಿ ಉಳಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಬಲಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ವೇದಿಯ ಹೊರಗೆ ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಜೇನು, ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ತುಪ್ಪಗಳಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಅವನು ಬಯಸಿದಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ದೇವಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಹೋಮ, ಆಮೇಲೆ ಹೊರಗಿನ ಬಲಿ, ಅನಂತರ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೆ; ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಪರಿಪಾಠ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಕಾಮ್ಯಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣೆಯು ನಿಗದಿತ ಪ್ರಮಾಣದ್ದಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತಾಯಿ ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವಳು ರಾಘವನಿಗೆ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿರುವ ಮಂಗಳವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ತೊಡಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಮಂಗಳವಚನ; ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಕ್ರಿಯೆ’ ಎಂದರೆ ಯಾತ್ರೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾದ ಶಾಂತಿಕರ್ಮ. ಜೇನು, ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಹ್ಯಬಲಿ’ ಎಂದರೆ ವೇದಿಯ ಹೊರಗೆ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲುವ ಭಾಗ; ಇದರಿಂದ ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ತಾನೇ ಹೋಮ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಗೃಹ್ಯಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವಿಹಿತವಾದ ಪದ್ಧತಿ ಇದೇ; ಅವಳು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಾನೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಾಲ್ಕು ಮಂಗಳಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಅಂಥದೇ ಮಂಗಳವನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ವೃತ್ರನಾಶದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಂಗಳವುಂಟಾಯಿತೋ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಹಿಂದೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಬಯಸಿ ಹೊರಟ ಸುಪರ್ಣನಾದ ಗರುಡನಿಗಾಗಿ ವಿನತೆ ಯಾವ ಮಂಗಳವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದಳೋ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಅಮೃತೋತ್ಪಾದನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರಧರನಿಗಾಗಿ ಅದಿತಿ ಯಾವ ಮಂಗಳವನ್ನು ನೀಡಿದಳೋ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಅತುಲತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಷ್ಣು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡುವಾಗ ಯಾವ ಮಂಗಳವಿತ್ತೋ, ರಾಮ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಋಷಿಗಳು, ಸಾಗರಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು, ವೇದಗಳು, ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳಗಳನ್ನು ನೀಡಲಿ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನಗೆ ಶುಭಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದವು — ಇಂದ್ರನ ವೃತ್ರವಧೆ ಶತ್ರುವಿಜಯ, ಗರುಡನ ಅಮೃತಾಹರಣ ದುಷ್ಕರಸಾಧನೆ, ಇಂದ್ರನ ದೈತ್ಯವಧೆ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಜಯ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ. ಇವುಗಳಿಂದ ತಾಯಿ ಮಗನಿಗೆ ಕೇವಲ ಕ್ಷೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ವಿಜಯವನ್ನೂ ದುಷ್ಕರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಲೌಕಿಕವಾದ ವನವಾಸವನ್ನು ಅವಳು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಗಳೊಡನೆ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಂಗಳ’ ಎಂಬ ಪದವು ಐದೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಆವೃತ್ತಿ ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಂತೆ ದೃಢೀಕರಣ. ‘ಸುಪರ್ಣ’ ಎಂದರೆ ವಿನತೆಯ ಮಗನಾದ ಗರುಡ; ‘ವಜ್ರಧರ’ ಎಂದರೆ ಅದಿತಿಯ ಮಗನಾದ ಇಂದ್ರ — ಎರಡೂ ಕಡೆ ತಾಯಿಯೇ ಮಗನಿಗೆ ಮಂಗಳವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಋಷಿಗಳು, ಸಾಗರಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನು ರಕ್ಷಕವಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಂತೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುವಂಥದಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಆ ಭಾಮಿನಿ ಮಗನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶೇಷಾಕ್ಷತೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟು, ರಾಮನಿಗೆ ಗಂಧವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿ, ಸುಸಿದ್ಧಾರ್ಥವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿ ಎಂಬ ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದಳು, ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದಳು. ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿ ಎಂಬುದು ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣದ ತುದಿಯನ್ನೂ ಗಾಯವನ್ನೂ ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಮೂಲಿಕೆ; ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಾಬಂಧನವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ತಾಯಿ ಮಗನನ್ನು ಸನ್ನದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಶಳಾಗಿದ್ದರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವಳಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದಳು; ಆದರೆ ಅದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಿತ್ತು, ಭಾವದಲ್ಲಲ್ಲ — ಅವಳ ಮಾತು ತಡವರಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಗದ್ಗದವಾಗಿತ್ತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಅಂತರ್ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಹದ ಭಯ. ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ರಾಮನ ತಲೆಯನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು. ಕಂದ, ಆರೋಗ್ಯವಂತನಾಗಿ, ಸರ್ವಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಾಣುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಆಶೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ವಿಷಾದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನರಾಗಮನದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ವೀರಮಾತೆಯ ರೀತಿ — ಶೋಕವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೇ ನೀಡುವುದು. ‘ಶೇಷಾಃ’ ಎಂದರೆ ದೇವಾರ್ಚನೆಯ ನಂತರ ಉಳಿದು ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಲ್ಪಡುವ ಅಕ್ಷತೆಯ ಅಕ್ಕಿ. ‘ಸುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾ’ ಎಂದರೆ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಗಳೆಂಬ ಸಾಸಿವೆಗಳೊಡನೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಫಲದಾಯಕವಾದುದು. ‘ಅಭಿಜಜಾಪ’ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಿ ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ವೀರ್ಯವತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ‘ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ, ಭಾವದಲ್ಲಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮ — ಹೊರಗೆ ಮಂಗಳ, ಒಳಗೆ ವಿರಹಶೋಕ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪುನರಾಗಮನದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದುಃಖದ ಸಂಕಲ್ಪಗಳೆಲ್ಲ ನಾಶವಾಗಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಮುಖವುಳ್ಳವಳಾಗಿ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುವೆನು. ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಭದ್ರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆನು. ಮಂಗಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು, ನನ್ನ ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಬಾಳು; ಈಗ ಹೋಗು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಘವ, ನಾನು ಅರ್ಚಿಸಿದ ಶಿವನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವಗಣಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಭೂತಗಣಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ನಾಗಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬಹುಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಳು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಆ ದೇವಿಯಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒತ್ತಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತಾಯಿ ನೀಡಿದ ಆ ಮಂಗಳಶ್ರೀಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಸೀತೆಯ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ವನವಾಸದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ‘ಭದ್ರಾಸನ’ ಎಂದರೆ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನ; ‘ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ದಾಟಿದವನು’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಡೆಯವರೆಗೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದವನು. ತಾಯಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಮಗನು ಕೇವಲ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾಗಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆ ಶ್ರೀಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ತಾಯಿ ನೀಡಿದ ಮಂಗಳತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾ — ಈ ಪದವು ಸರ್ಗದ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವಳಿಗೆ ವನವಾಸದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ‘ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ഇരുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ രാമന്റെ വനവാസനിശ്ചയം അറിഞ്ഞ കൗസല്യ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മംഗളത്തിനായി സ്വസ്തിവാചനം നടത്താൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവർ ശോകജന്യമായ ആ മാനസികക്ലേശം അകറ്റി, ശുദ്ധജലം സ്പർശിച്ച് (ആചമനം ചെയ്ത്), മനസ്വിനിയായ രാമമാതാവ് യാത്രാവേളയ്ക്കുള്ള മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്തു. തുടർന്ന് അവർ ആശീർവചനം ആരംഭിച്ചു — ‘രഘൂത്തമാ, ഇനി നിന്നെ തടയാനാവില്ല; ഇപ്പോൾ പോകുക, സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗത്തിൽ നടക്കുക, വേഗം മടങ്ങിവരിക.’ അമ്മയുടെ ഈ ആദ്യവാക്യംതന്നെ അവരുടെ ധൈര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ വിലക്കുന്നില്ല, മാർഗം ആശംസിക്കുകയാണ്. പിന്നെ അവർ പറയുന്നു — ‘രാഘവശാർദൂലാ, നീ പ്രീതിയോടെയും നിയമത്തോടെയും പാലിക്കുന്ന ധർമംതന്നെ നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ.’ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ധർമം രക്ഷിക്കുന്നു എന്നാണല്ലോ ശാസ്ത്രദൃഷ്ടി. വീണ്ടും അവർ പറയുന്നു — ‘ദേവാലയങ്ങളിലും പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിലും നീ ആരെയെല്ലാം നമസ്കരിക്കുന്നുവോ, അവർ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം വനത്തിൽ നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ. ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ നിനക്ക് നൽകിയ അസ്ത്രങ്ങൾ ഗുണസമ്പന്നനായ നിന്നെ എന്നും രക്ഷിക്കട്ടെ. പിതൃശുശ്രൂഷയാലും മാതൃശുശ്രൂഷയാലും സത്യത്താലും രക്ഷിക്കപ്പെട്ട് നീ ചിരകാലം ജീവിക്കുക.’ പിന്നെ അവർ ചമതകളെയും ദർഭകളെയും പവിത്രങ്ങളെയും വേദികളെയും ആലയങ്ങളെയും ബ്രാഹ്മണരുടെ സ്ഥണ്ഡിലങ്ങളെയും (യജ്ഞത്തറകളെയും) പർവതങ്ങളെയും വൃക്ഷങ്ങളെയും കുറ്റിച്ചെടികളെയും തടാകങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും സർപ്പങ്ങളെയും സിംഹങ്ങളെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് — ‘നരോത്തമാ, ഇവയെല്ലാം നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ’ എന്ന് പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — അമ്മ യജ്ഞസാധനങ്ങളെയും സ്ഥാവരങ്ങളെയും ജംഗമങ്ങളെയും ഒരുപോലെ രക്ഷകരായി എണ്ണുന്നു; മകൻ പോകുന്നിടത്തെ എല്ലാം അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ രക്ഷകമാകുന്നു. ‘ആയാസം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി ശാരീരികമായ തളർച്ച മാത്രമല്ല, ശോകജന്യമായ മാനസികക്ലേശവും പറയുന്നു; അത് അകറ്റിയതിനുശേഷമേ അവർ കർമത്തിന് യോഗ്യയായുള്ളൂ, എന്തെന്നാൽ അശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ മംഗളകർമം സിദ്ധിക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ആദ്യം ജലാചമനം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘മനസ്വിനി’ എന്ന വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — ധൈര്യം കൈവിടാത്തവൾക്കേ പുത്രന് രക്ഷ ഒരുക്കാൻ കഴിയൂ. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ ‘രാമന്റെ അമ്മ മംഗളങ്ങൾ ചെയ്തു’ എന്ന് പറഞ്ഞ് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, തുടർന്നുള്ള ഭാഗമെല്ലാം ആ മംഗളകർമത്തിന്റെ വിസ്താരമാണെന്നാണ്. ‘സതാം ക്രമേ വർതസ്വ’ (സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗത്തിൽ നടക്കുക) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ അമ്മ മകന് ക്ഷേമം മാത്രമല്ല, ആചാരമാർഗംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് കൗസല്യ ദേവഗണങ്ങളെയും കാലവിഭാഗങ്ങളെയും ക്രമത്തിൽ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘സാധ്യന്മാരും വിശ്വേദേവന്മാരും മരുത്തുക്കളും മഹർഷിമാരും നിനക്ക് സ്വസ്തി (മംഗളം) വരുത്തട്ടെ; ധാതാവും വിധാതാവും പൂഷാവും ഭഗനും അര്യമാവും സ്വസ്തി വരുത്തട്ടെ. ഇന്ദ്രൻ പ്രമുഖനായ എല്ലാ ലോകപാലകന്മാരും, ആറ് ഋതുക്കളും, മാസങ്ങളും, സംവത്സരങ്ങളും, രാത്രികളും, പകലുകളും, മുഹൂർത്തങ്ങളും നിനക്ക് എന്നും സ്വസ്തി വരുത്തട്ടെ. മകനേ, ശ്രുതിയും സ്മൃതിയും ധർമവും നിന്നെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും കാക്കട്ടെ. ഭഗവാൻ സ്കന്ദനും, ബൃഹസ്പതിയോടൊപ്പം സോമനും, സപ്തർഷികളും, നാരദനും നിന്നെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും രക്ഷിക്കട്ടെ. ഞാൻ സ്തുതിച്ച സിദ്ധന്മാരും ദിക്കുകളും ദിക്പാലകന്മാരും ആ വനത്തിൽ നിന്നെ നിത്യവും കാക്കട്ടെ. എല്ലാ പർവതങ്ങളും, സമുദ്രങ്ങളും, രാജാവായ വരുണനും, ദ്യോവും (ആകാശലോകവും), അന്തരീക്ഷവും, ഭൂമിയും, ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ വായുവും, എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളും, ദേവതകളോടുകൂടിയ ഗ്രഹങ്ങളും, രാപ്പകലുകളും, രണ്ട് സന്ധ്യകളും വനം ആശ്രയിച്ച നിന്നെ കാക്കട്ടെ. ആറ് ഋതുക്കളും മറ്റ് മാസങ്ങളും സംവത്സരങ്ങളും കലകളും കാഷ്ഠകളും നിനക്ക് സുഖം നൽകട്ടെ.’ ഇവിടെ കവി കാലത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഘടകങ്ങളെപ്പോലും — കല, കാഷ്ഠ, മുഹൂർത്തം — രക്ഷകരായി എണ്ണുന്നു; ഇതിലൂടെ അമ്മയുടെ ചിന്ത ഒരു നിമിഷംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ അവർ പറയുന്നു — ‘മഹാവനത്തിൽ മുനിവേഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ധീമാനായ നിനക്ക് ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഒരുപോലെ എന്നും സുഖദായകരായിരിക്കട്ടെ.’ ദൈത്യന്മാരുടെപോലും സൗഹാർദത്തിനായുള്ള പ്രാർഥന അമ്മയുടെ വ്യാപകമായ വാത്സല്യം കാണിക്കുന്നു; അവർ ദേവന്മാരിൽനിന്ന് മാത്രമല്ല, ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുപോലും അഭയം യാചിക്കുന്നു. ‘ധാതാ വിധാതാ’ എന്ന രണ്ട് ദേവന്മാരെ സ്രഷ്ടാവും നിയന്താവുമായി ഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; ‘പൂഷാവ്, ഭഗൻ, അര്യമാവ്’ എന്ന മൂന്ന് ആദിത്യന്മാർ യഥാക്രമം വഴിയാത്രക്കാരെ രക്ഷിക്കുന്നവനായും ഐശ്വര്യം നൽകുന്നവനായും മൈത്രി പാലിക്കുന്നവനായും പ്രസിദ്ധരാണ് — വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നവന് ഈ മൂന്നുപേരോടാണ് പ്രത്യേകിച്ച് പ്രാർഥിക്കേണ്ടത്. ‘ശ്രുതി, സ്മൃതി, ധർമം’ എന്നീ മൂന്നിനെ ഗ്രഹിച്ചതിലൂടെ ശാസ്ത്രംതന്നെയാണ് വനവാസിയുടെ കവചം എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഒൻപത് ശ്ലോകങ്ങളിൽ ദേവന്മാർ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഋതുക്കൾ, മാസങ്ങൾ, സംവത്സരങ്ങൾ, രാപ്പകലുകൾ, സന്ധ്യകൾ, കലകൾ, കാഷ്ഠകൾ എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ സമ്പൂർണനായ കാലപുരുഷൻതന്നെ രക്ഷകനായി ആവാഹിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ കൗസല്യ വനത്തിലെ പ്രത്യേകഭയങ്ങളെ പേരെടുത്തുപറഞ്ഞ് അവയിൽനിന്ന് അഭയം യാചിക്കുന്നു. ‘കുഞ്ഞേ, രൗദ്രരും ക്രൂരകർമികളുമായ രാക്ഷസന്മാരിൽനിന്നും പിശാചുക്കളിൽനിന്നും എല്ലാ മാംസഭോജികളിൽനിന്നും നിനക്ക് ഭയമുണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ. കാട്ടിൽ തവളകളും തേളുകളും കടിക്കുന്ന ഈച്ചകളും കൊതുകുകളും ഇഴജന്തുക്കളും കീടങ്ങളും നിന്റെ വഴിയിലെ കൊടുംകാട്ടിൽ ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ. മഹാഗജങ്ങളും സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും തേറ്റയുള്ള മൃഗങ്ങളും കരടികളും കൊമ്പുള്ള മൃഗങ്ങളും രൗദ്രരായ പോത്തുകളും നിന്നോട് ദ്രോഹം ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ. നരമാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന രൗദ്രരായവരും മറ്റ് എല്ലാ ജാതികളും ഇവിടെ ഞാൻ പൂജിച്ചതിനാൽ നിന്നെ ഹിംസിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് — അമ്മ ഹിംസ്രജീവികളെപ്പോലും പൂജിക്കുന്നു, ശപിക്കുന്നില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് ആർഷമായ രീതി. പിന്നെ അവർ ആശംസിക്കുന്നു — ‘നിന്റെ മാർഗങ്ങൾ മംഗളകരമാകട്ടെ, പരാക്രമങ്ങൾ സിദ്ധിക്കട്ടെ, എല്ലാ സമ്പത്തുകളും ഉണ്ടാകട്ടെ; രാമാ, കുഞ്ഞേ, സ്വസ്തിയോടെ പോകുക. അന്തരീക്ഷത്തിലെയും ഭൂമിയിലെയും എല്ലാ ദേവന്മാരിൽനിന്നും, നിന്റെ വഴിമുടക്കുന്നവരിൽനിന്നുപോലും, നിനക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ. പൂജിക്കപ്പെട്ട ശുക്രനും സോമനും സൂര്യനും കുബേരനും യമനും ദണ്ഡകാരണ്യവാസിയായ നിന്നെ കാക്കട്ടെ. സ്നാനാചമനവേളയിൽ അഗ്നിയും വായുവും ധൂമവും ഋഷിമുഖങ്ങളിൽനിന്ന് ഉതിരുന്ന മന്ത്രങ്ങളും നിന്നെ കാക്കട്ടെ. സർവലോകപ്രഭുവായ ബ്രഹ്മാവും, ഭൂതങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവനും, ഋഷിമാരും, ശേഷിക്കുന്ന ദേവന്മാരും വനവാസിയായ നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ അവർ ലോകത്തെ മുഴുവൻ പുത്രരക്ഷയ്ക്കായി നിയോഗിക്കുന്നു. ‘ക്രവ്യാദന്മാർ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മാംസഭോജികളായ എല്ലാ ജീവികളെയും ഗ്രഹിക്കുന്നു; ‘പ്ലവഗങ്ങൾ’ എന്നാൽ തവളകളും വാനരന്മാരും. കവി ക്രമത്തിൽ സ്ഥൂലത്തിൽനിന്ന് സൂക്ഷ്മത്തിലേക്ക് പോകുന്നു — ആദ്യം രാക്ഷസന്മാർ, പിന്നെ വലിയ ശ്വാപദങ്ങൾ, പിന്നെ ചെറിയ കീടങ്ങളും കടിക്കുന്ന പ്രാണികളും; അങ്ങനെ ഭയത്തിന്റെ ഒരു തരവും ബാക്കിയാകുന്നില്ല. ‘പരിപന്ഥികൾ’ എന്നാൽ ശത്രുക്കൾ; അവരിൽനിന്നുപോലുമുള്ള സ്വസ്തിപ്രാർഥന പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്. ‘ഉപസ്പർശനകാലം’ എന്നാൽ സ്നാനാചമനവേള; ആ സമയത്താണല്ലോ വനവാസി ഏറ്റവും നിരായുധനാകുന്നത്, അതിനാൽ അവിടെത്തന്നെ പ്രത്യേകരക്ഷ യാചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘മയാ സംപൂജിതാഃ’ (ഞാൻ പൂജിച്ചവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കൗസല്യ ഹിംസ്രജീവികളെപ്പോലും മുൻപുതന്നെ അർച്ചിച്ചിരുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള യശസ്വിനിയായ കൗസല്യ മാലകളാലും ഗന്ധങ്ങളാലും അനുരൂപമായ സ്തുതികളാലും ദേവഗണങ്ങളെ അർച്ചിച്ചു. പിന്നെ അഗ്നി കൊണ്ടുവന്ന് മഹാത്മാവായ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെക്കൊണ്ട് രാമന്റെ മംഗളത്തിനായി വിധിപ്രകാരം ഹോമം ചെയ്യിച്ചു. നെയ്യും വെളുത്ത മാലകളും ചമതകളും കടുകും ഉത്തമസ്ത്രീയായ കൗസല്യ ഒരുക്കിക്കൊടുത്തു. ആ ഉപാധ്യായൻ ശാന്തിയും ആരോഗ്യവും ഉദ്ദേശിച്ച് വിധിപ്രകാരം ഹോമിച്ചശേഷം, ഹോമിച്ച ഹവിസ്സിന്റെ ശേഷിപ്പുകൊണ്ട് പുറത്ത് ബലി അർപ്പിച്ചു — വേദിക്ക് പുറത്ത് ദിക്പാലകർക്ക് ബലിദാനം എന്നർഥം. തുടർന്ന് തേനും തൈരും അക്ഷതവും നെയ്യുംകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണരെക്കൊണ്ട് സ്വസ്തിവാചനം ചൊല്ലിച്ച്, വനത്തിലെ രാമന്റെ ക്ഷേമത്തിനായുള്ള സ്വസ്ത്യയനക്രിയ അവർ ചൊല്ലിച്ചു. പിന്നെ യശസ്വിനിയായ രാമമാതാവ് ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന് ഇഷ്ടമുള്ള ദക്ഷിണ നൽകി. ഇവിടെ കർമക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം ദേവപൂജ, പിന്നെ ഹോമം, പിന്നെ ബാഹ്യബലി, പിന്നെ സ്വസ്തിവാചനം, ഒടുവിൽ ദക്ഷിണ; ഇതാണ് ശാസ്ത്രോക്തമായ പരിപാടി. കൂടാതെ ‘കാമ്യാം’ (ഇഷ്ടമുള്ള) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദക്ഷിണ നിശ്ചിതപരിമാണത്തിലുള്ളതല്ല, ബ്രാഹ്മണന്റെ ഇച്ഛയനുസരിച്ചാണ് നൽകിയതെന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുത്രസ്നേഹത്താൽ അമ്മ ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ കർമം നിർവഹിച്ചശേഷം അവർ രാഘവനോട് പറയാനുള്ള മംഗളവചനങ്ങൾ പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു. ‘സ്വസ്തിവാച്യം’ എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണർ ഉച്ചരിക്കുന്ന മംഗളവചനം; ‘സ്വസ്ത്യയനക്രിയ’ എന്നാൽ യാത്രാവേളയിൽ വിധിക്കപ്പെട്ട ശാന്തികർമം. തേൻ, തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ് എന്നിവ നാല് മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാണ്; ഇവകൊണ്ടാണ് ബ്രാഹ്മണരെ സംഭാവന ചെയ്യുന്നത്. ‘ബാഹ്യം ബലിം’ എന്നാൽ വേദിക്ക് പുറത്ത് പത്ത് ദിക്കുകളിലേക്കും എറിയുന്ന ഭാഗം; അതിലൂടെ ദിക്പാലകർ തൃപ്തരാകുന്നു. കൗസല്യ സ്വയം ഹോമം ചെയ്യുന്നില്ല, ബ്രാഹ്മണനെക്കൊണ്ട് ചെയ്യിക്കുന്നു — ഗൃഹ്യകർമത്തിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ട പദ്ധതിയാണിത്; സാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുന്നത് മാത്രമാണ് അവർ സ്വയം ചെയ്യുന്നത്.

പിന്നെ കൗസല്യ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ നാല് മംഗളങ്ങൾ ഓർത്ത് അത്തരം മംഗളംതന്നെ പുത്രന് ആശംസിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ദേവന്മാരാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്ന സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രന് വൃത്രവധവേളയിൽ ഉണ്ടായ മംഗളം നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. അമൃതം തേടിപ്പോയ സുപർണനായ ഗരുഡനുവേണ്ടി പണ്ട് വിനത ഒരുക്കിയ മംഗളം നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. അമൃതോത്പാദനവേളയിൽ ദൈത്യന്മാരെ വധിക്കുന്ന വജ്രധരനുവേണ്ടി അദിതി നൽകിയ മംഗളം നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. അതുല്യതേജസ്വിയായ വിഷ്ണു മൂന്നടി വയ്ക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടായിരുന്ന മംഗളം, രാമാ, നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. ഋഷിമാരും സാഗരങ്ങളും ദ്വീപുകളും വേദങ്ങളും ലോകങ്ങളും ദിക്കുകളും നിനക്ക് മംഗളങ്ങൾ നൽകട്ടെ; മഹാബാഹോ, നിനക്ക് ശുഭമംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ഇവിടെ നാല് ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളും ലക്ഷ്യബോധമുള്ളവയാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വൃത്രവധം ശത്രുവിജയം, ഗരുഡന്റെ അമൃതാഹരണം ദുഷ്കരകാര്യസാധനം, ഇന്ദ്രന്റെ ദൈത്യവധം വീണ്ടും വിജയം, വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമം ത്രൈലോക്യവ്യാപ്തി. ഇവയിലൂടെ അമ്മ മകന് ക്ഷേമം മാത്രമല്ല, വിജയവും ദുഷ്കരസിദ്ധിയും മഹത്ത്വവും യാചിക്കുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ലൗകികമായ വനവാസത്തെ അവർ പൗരാണികമായ മഹാകർമങ്ങളോട് തുലനം ചെയ്യുന്നു. ‘മംഗളം’ എന്ന പദം അഞ്ച് ശ്ലോകങ്ങളിലും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഈ ആവൃത്തി പുനരുക്തിദോഷമല്ല, മന്ത്രംപോലെയുള്ള ദൃഢീകരണമാണ്. ‘സുപർണൻ’ എന്നാൽ വിനതയുടെ പുത്രനായ ഗരുഡൻ; ‘വജ്രധരൻ’ എന്നാൽ അദിതിയുടെ പുത്രനായ ഇന്ദ്രൻ — രണ്ടിടത്തും അമ്മതന്നെയാണ് പുത്രന് മംഗളം ചെയ്തത്; അതിനാൽ കൗസല്യ തന്റെ കർമത്തെ ആ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളാൽത്തന്നെ സമർഥിക്കുന്നു. ‘ഋഷിമാരും സാഗരങ്ങളും ദ്വീപുകളും’ എന്ന അവസാനശ്ലോകത്തിൽ, ആദ്യഭാഗത്ത് രക്ഷകരായി ആവാഹിച്ചതുപോലെ, സമഗ്രവിശ്വത്തെയും വീണ്ടും ആശീർവാദദാതാക്കളായി ആവാഹിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള ആ ഭാമിനി മകന്റെ ശിരസ്സിൽ ശേഷകളായ അക്ഷതങ്ങൾ ഇട്ട്, ഗന്ധങ്ങളാൽ രാമനെ അലങ്കരിച്ച്, നന്നായി ഫലം നൽകുന്ന ശുഭമായ വിശല്യകരണി എന്ന ഔഷധി എടുത്ത് രക്ഷ കെട്ടി, മന്ത്രങ്ങളാൽ അതിനെ അഭിമന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്തു. ശല്യവും (തറച്ച അമ്പും മറ്റും) മുറിവും നീക്കുന്ന ഔഷധിയാണ് വിശല്യകരണി; അതിനെ രക്ഷാബന്ധനരൂപത്തിൽ കെട്ടി അമ്മ മകനെ സന്നദ്ധനാക്കുന്നു. പിന്നെ ദുഃഖത്തിന് വശപ്പെട്ടവളായിരുന്നിട്ടും സന്തുഷ്ടയെപ്പോലെ അവർ പറഞ്ഞു; എന്നാൽ അത് വാക്കിൽ മാത്രമായിരുന്നു, ഭാവത്തിലല്ല — ഇടറുന്ന, ഗദ്ഗദമായ ശബ്ദത്തോടെ. കവി ഇവിടെ അമ്മയുടെ അന്തർദ്വന്ദ്വം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — മുഖത്ത് ഹർഷം, ഹൃദയത്തിലാകട്ടെ വിരഹഭയം. തുടർന്ന് യശസ്വിനിയായ അവർ രാമന്റെ ശിരസ്സ് താഴ്ത്തി മുകർന്ന് ആലിംഗനം ചെയ്ത് മകനോട് പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, ഇഷ്ടകാര്യം സാധിച്ചവനായി സുഖമായി പോകുക. രോഗമില്ലാതെ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സിദ്ധിച്ച്, അയോധ്യയിൽ മടങ്ങിയെത്തി രാജവീഥികളിൽ നിൽക്കുന്ന നിന്നെ, കുഞ്ഞേ, ഞാൻ സുഖമായി കാണും.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ ആശതന്നെയാണ് വ്യക്തമാകുന്നത് — അവർ വിഷാദം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, മടങ്ങിവരവിന്റെ ചിത്രംതന്നെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. ഇതാണ് വീരമാതാവിന്റെ രീതി — ശോകം മറച്ചുവച്ച് ആശീർവാദം മാത്രം നൽകുന്നു. ‘ശേഷകൾ’ എന്നാൽ ദേവാർച്ചനയ്ക്കുശേഷം ബാക്കിയാകുന്ന അക്ഷതമണികൾ; മംഗളദ്രവ്യമായി അവ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സുസിദ്ധാർഥാ’ എന്നാൽ സിദ്ധാർഥകം എന്ന കടുകിനോടൊപ്പം സംസ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ഫലദായകവുമായത്. ‘അഭിജജാപ’ എന്നാൽ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഔഷധിയെ വീര്യവത്താക്കി. ‘വാക്കിൽ മാത്രം, ഭാവത്തിലല്ല’ എന്ന അർധശ്ലോകത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മർമം — പുറമേ മംഗളം, ഉള്ളിൽ വിരഹശോകം.

പിന്നെ കൗസല്യ മടങ്ങിവരവിന്റെ ചിത്രംതന്നെ വർണിക്കുന്നു — ‘ദുഃഖചിന്തകളെല്ലാം നശിച്ച്, ഹർഷത്താൽ പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ, വനത്തിൽനിന്ന് എത്തിയ നിന്നെ ഉദിച്ചുയർന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ഞാൻ കാണും. വനവാസം കഴിഞ്ഞ് ഇവിടെയെത്തി, അച്ഛന്റെ വാക്ക് പൂർത്തിയാക്കി ഭദ്രാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന നിന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും കാണും. മംഗളങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായി വനവാസം കഴിഞ്ഞ് ഇവിടെ വന്ന്, എന്റെ മരുമകളായ സീതയുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ എന്നും വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നീ കഴിയുക; ഇപ്പോൾ പോകുക.’ ഒടുവിൽ അവർ പറയുന്നു — ‘രാഘവാ, ഞാൻ അർച്ചിച്ച ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവഗണങ്ങളും മഹർഷിമാരും ഭൂതഗണങ്ങളും ദേവന്മാരും നാഗങ്ങളും ദിക്കുകളും ദീർഘകാലത്തേക്ക് വനത്തിലേക്ക് പോകുന്ന നിന്റെ ഹിതം കാംക്ഷിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവർ വിധിപ്രകാരം സ്വസ്ത്യയനം പൂർത്തിയാക്കി രാഘവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു; വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ആ ദേവിയാൽ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യപ്പെട്ട മഹായശസ്വിയായ രാഘവൻ അമ്മയുടെ പാദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും അമർത്തി വണങ്ങി, അമ്മ നൽകിയ ആ ശ്രീയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് സീതയുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി. ഇതിലൂടെ സർഗം അടുത്ത പ്രസംഗത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു — അവിടെ രാമൻ സീതയോട് വനവാസവൃത്താന്തം പറയും. ‘ഭദ്രാസനം’ എന്നാൽ രാജസിംഹാസനം; ‘അച്ഛന്റെ വാക്ക് കടന്നവൻ’ എന്നാൽ പ്രതിജ്ഞ അക്കരെ എത്തിച്ചവൻ. അമ്മയുടെ കല്പനയിൽ മകൻ ജീവനോടെ മടങ്ങിവരിക മാത്രമല്ല, കൃതകൃത്യനും രാജ്യാവകാശിയുമാകുന്നു. ‘ആ ശ്രീയാൽ ജ്വലിച്ച്’ എന്നാൽ അമ്മ നൽകിയ മംഗളതേജസ്സാൽ ദീപ്തനായി — ഈ പദം സർഗത്തിന്റെ ഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുപത്തിയഞ്ചാം സർഗം കൗസല്യയുടെ സ്വസ്തിവാചനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിൽ രാമൻ സീതയുടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവരോട് വനവാസവൃത്താന്തം അറിയിക്കും. ‘അമ്മയുടെ പാദങ്ങൾ അമർത്തി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ വിനയം അവസാനംവരെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

At the close of the twenty-fourth sarga Kausalyā, knowing that Rāma was resolved on the forest, wished to have a rite of blessing performed for his welfare. Now, putting from her mind the distress that grief had caused her and touching pure water, Rāma's high-minded mother performed the auspicious rites for a journey. Then she began her blessing. "You cannot be held back now, best of the Raghus. Go, keep to the path of the good, and come back soon." These first words already show her steadiness: she no longer forbade him, but prayed for his way. "The dharma you guard with love and discipline, tiger of the Raghus, may that same dharma guard you," she said, for this is the teaching of the scriptures, that dharma protects those who protect it. "May the gods you bow to in the shrines, together with the great seers, guard you in the forest. May the weapons that wise Viśvāmitra gave you always guard you, for you are rich in every virtue. Kept safe by your service to your father and your mother and by your truthfulness, may you live long." Then she called on the kindling sticks, the kuśa grass and the strainers, the altars and shrines, the brahmins' sacrificial grounds, the mountains, trees, bushes and pools, the birds, serpents and lions: "May all of these guard you, best of men." Notice that the mother counts the instruments of sacrifice, the things that stand still and the things that move all alike as guardians; everything in the places her son was going became, in her eyes, a protector. The distress she put from her mind was not mere fatigue but the anguish of grief, and only once it was set aside was she fit for the rite, since an auspicious rite cannot succeed with a troubled mind; that is why she first touched water. "High-minded" fits her too, for only one who keeps her courage can secure protection for her son. By saying at the very start that she "performed the blessings for Rāma", the poet signals that the rest of the sarga is simply the unfolding of that rite; and in telling him to keep to the path of the good, she was giving him a rule of conduct and not only a wish for his safety.

Then Kausalyā addressed the hosts of gods and the divisions of time one after another. "May the Sādhyas, the Viśvedevas, the Maruts and the great seers keep you well; may Dhātṛ and Vidhātṛ keep you well, and Pūṣan, Bhaga and Aryaman. May all the guardians of the worlds with Indra at their head, the six seasons, the months, the years, the nights, the days and the hours always do you good. May the revealed scripture, the remembered tradition and dharma protect you on every side, my son. May the lord Skanda, Soma with Bṛhaspati, the seven seers and Nārada protect you on every side. May the Siddhas I have praised, the quarters of the sky and their guardian lords protect you always in that forest. May all the mountains and the oceans, King Varuṇa, the sky, the air between, the earth and the wind with all that moves and does not move, all the constellations, the planets with their deities, day and night and the two twilights protect you when you have gone to the forest. May the six seasons, the other months and the years, and the smallest measures of time as well, grant you well-being." The poet lists even the tiniest fractions of time as guardians, showing that the mother's care would not rest for a single instant. Finally she said, "As you wander in the great forest dressed as an ascetic, wise one, may gods and daityas alike always be kind to you." To ask for goodwill even from the daityas, the enemies of the gods, shows how wide a mother's love reaches: she sought safety not only from the gods but from the other side too. Dhātṛ and Vidhātṛ are taken as the creator and the one who orders all things; Pūṣan, Bhaga and Aryaman are the three Ādityas known as guardian of roads, giver of fortune and keeper of friendship, the very three most fitting to be prayed to for someone going into the forest. Naming scripture, tradition and dharma together suggests that sacred teaching itself is the forest-dweller's armour. Across these nine verses gods, planets, stars, seasons, months, years, day and night, the twilights and the smallest moments are called on in turn, so that the whole of time is summoned as his protector.

Then Kausalyā named the particular dangers of the forest and asked for safety from each. "My child, may you have no fear of the fierce and cruel rākṣasas, of the piśācas, or of any of the flesh-eaters. In the woods may frogs, scorpions, gadflies, mosquitoes, creeping things and insects not come upon you in the thickets. May great elephants, lions, tigers, fanged bears and fierce horned buffaloes do you no harm. May the fierce eaters of human flesh and all other kinds of creatures, whom I have worshipped here, not hurt you." Note that his mother worships even the creatures of prey rather than cursing them; this is the way of the ancient seers. Then she prayed: "May your journeys be auspicious, may your deeds succeed, may every good fortune be yours; go safely, Rāma, my child. May you have well-being again and again from the beings of the sky and of the earth, from all the gods, and even from those who stand in your way. May Śukra, Soma and Sūrya, the lord of wealth and Yama, honoured by me, protect you while you live in the Daṇḍaka forest. At the hour of your bathing may Agni, Vāyu, the smoke and the mantras spoken by the seers protect you. May Brahmā, lord of all the worlds and maker of beings, the seers and all the other gods guard you while you live in the forest." So she set the whole world to work guarding her son. The flesh-eaters include every creature that lives on meat. The poet moves from the great to the small: first the rākṣasas, then the great beasts of prey, then the little insects and stinging flies, so that no kind of danger is left out. Her prayer for well-being even from those who stand in his way, his enemies, is especially worth pondering. The hour of bathing is singled out because that is when a forest-dweller is most defenceless, so it is just there that she asks for special protection; and "worshipped by me" shows that Kausalyā had already honoured even the creatures of prey.

Having said this, the glorious, wide-eyed Kausalyā worshipped the hosts of the gods with garlands, perfumes and fitting hymns. Then she took up the sacred fire and had a great-souled brahmin make offerings into it according to rule for Rāma's welfare. The noble lady herself set out the ghee, white garlands, kindling sticks and mustard seed. When the officiating priest had made the offerings by rule for peace and health, he made an outer offering with what was left of the oblation, that is, an offering outside the altar to the guardians of the quarters. Then, with honey, curds, unbroken rice and ghee, she had the brahmins pronounce their blessing and recite the rite of well-being for Rāma in the forest, and Rāma's glorious mother gave the chief brahmin whatever fee he wished. The order of the rite is worth noticing: first the worship of the gods, then the fire-offering, then the outer offering, then the brahmins' blessing, and last the fee, just as the scriptures lay down. "Whatever fee he wished" means the gift was not a fixed amount but whatever the brahmin desired; out of love for her son, the mother held nothing back. The blessing is the auspicious speech the brahmins recite, and the rite of well-being is the ceremony of protection prescribed at the start of a journey. Honey, curds, unbroken rice and ghee are the four auspicious substances with which the brahmins are honoured, and the outer offering is scattered outside the altar in the ten directions to satisfy their guardians. Kausalyā did not make the oblations herself but had a brahmin do it, as the household rites prescribe for women; she herself prepared the materials. With the rite complete, she turned to Rāghava to speak her blessings.

Then Kausalyā recalled four famous blessings of the ancient stories and wished the same for her son. "The blessing that came to thousand-eyed Indra, saluted by all the gods, when he slew Vṛtra, may that blessing be yours. The blessing that Vinatā once prepared for her son Suparṇa, Garuḍa, when he went in search of the nectar of immortality, may that blessing be yours. The blessing that Aditi gave to her son, the wielder of the thunderbolt, as he slew the daityas at the churning for the nectar, may that blessing be yours. The blessing that was with Viṣṇu of matchless splendour as he took his three strides, may that blessing be yours, Rāma. May the seers, the oceans, the islands, the Vedas, the worlds and the quarters bless you; may auspicious fortune be yours, mighty-armed one." The four examples are chosen with purpose: Indra's slaying of Vṛtra is victory over an enemy, Garuḍa's winning of the nectar the accomplishing of the near-impossible, Indra's slaying of the daityas victory once more, and Viṣṇu's three strides the pervading of the three worlds. They show that his mother asked not only for his safety but for victory, for success in hard things, and for greatness; she measured an earthly exile against the great deeds of the ancient stories. The word "blessing" returns in all five verses, not as a fault of repetition but as a strengthening, like a mantra. In two of the stories it was a mother, Vinatā for Garuḍa and Aditi for Indra, who blessed her son, so Kausalyā found warrant for her own act in their example. In the last verse the whole universe is summoned again, this time as giver of blessings, just as it had been summoned as protector at the start.

With these words the lovely, wide-eyed lady placed the remaining grains of unbroken rice on her son's head and anointed Rāma with perfumes. She took the auspicious herb called viśalyakaraṇī, the healer of wounds, prepared with white mustard seed and sure in its effect, made it into an amulet to protect him and murmured mantras over it, giving it its power. Viśalyakaraṇī is the herb that draws out arrowheads and heals wounds, and by binding it on him as a protective charm his mother armed her son. Then, though she was in the grip of grief, she spoke as if she were full of joy, but in words only, not in feeling, and her voice faltered and caught. The poet shows her inner conflict delicately: joy on her lips, and in her heart the dread of parting; and in that half-verse lies the heart of the whole sarga, auspiciousness outside and the grief of separation within. Then the glorious lady bent down his head, kissed it, embraced her son and said: "Go, Rāma, as you wish, and go in comfort. Let me see you come back to Ayodhyā free of sickness, every purpose achieved, happy, my child, and set upon the royal road." Here only hope is spoken: she showed no despair but set before him the picture of his return. That is the way of a hero's mother, to hide her grief and give only her blessing. The rice grains placed on his head were those left over from the worship of the gods, worn on the head as a sign of good fortune.

Then Kausalyā pictured his return. "With every sorrowful thought gone and my face lit up with joy, I will see you come back from the forest like the full moon risen. I will see you again, Rāma, back here from the forest, seated on the throne, having carried your father's word through to the end. Come back here from the forest rich in every blessing, and go on always fulfilling the wishes of my daughter-in-law Sītā." At the last she said: "May the hosts of gods I have worshipped, Śiva and the rest, the great seers, the hosts of beings, the gods and the serpents and the quarters of the sky long wish you well, Rāghava, now that you have set out for the forest." So, her eyes brimming with tears, she completed the rite of well-being as prescribed, walked around Rāghava in reverence, and, gazing at him again and again, embraced him. Honoured so by the queen, the renowned Rāghava pressed his mother's feet again and again, and, shining with the splendour of her blessing, went to Sītā's house. In his mother's imagining her son does not merely come back alive; he comes back with his task achieved, to take his share of the kingdom. "Shining with her splendour" names the fruit of the whole sarga: Rāma was lit by the auspicious radiance his mother had given him, and his pressing of her feet shows his humility to the very end. So the twenty-fifth sarga ends with Kausalyā's blessing, and in the twenty-sixth Rāma will enter Sītā's house and tell her of his exile.