पूर्वसर्गे लक्ष्मणस्य उग्रं पौरुषवादं शमयित्वा रामः पितुः निर्देशपालने एव स्थितः। तं तथा व्यवसितं समीक्ष्य कौसल्या बाष्पेण संरुद्धकण्ठा सती धर्मिष्ठं वचनम् अब्रवीत्। सा विलपति — ‘यः अदृष्टदुःखः, धर्मात्मा, सर्वभूतेषु प्रियंवदः, यः च दशरथात् मयि जातः, सः कथम् उञ्छेन वर्तेत?’ अत्र ‘उञ्छ’ इति क्षेत्रे पतितानां धान्यकणानां संग्रहः; राजपुत्रस्य तादृशी वृत्तिः इति कल्पना एव मातुः हृदयं विदारयति। ‘यस्य भृत्याः दासाश्च मृष्टानि अन्नानि भुञ्जते, सः रामः वने मूलफलानि कथं भोक्ष्यते? श्रुत्वा कः एतत् श्रद्दध्यात्, कस्य वा भयं न भवेत् — यत् गुणवान् राज्ञः दयितः काकुत्स्थः विवास्यते? नूनं लोके कृतान्तः बलवान्, यः सर्वम् आदिशति; यतः लोके रामाभिरामः त्वम् अपि वनं यत्र गमिष्यसि।’ एवं माता प्रथमं पुत्रस्य शारीरं क्लेशं चिन्तयति, ततः लोकस्य विस्मयम्, अन्ते च दैवस्य प्राबल्यम् — यत् एव रामेण द्वाविंशे सर्गे उक्तम् आसीत्। किन्तु रामस्य मुखे तत् समत्वस्य हेतुः आसीत्, मातुः मुखे तु तत् एव विलापस्य हेतुः भवति; एकः एव सिद्धान्तः द्वयोः चित्तयोः भिन्नं फलं जनयति। ‘रामाभिरामः’ इति पदे नाम्नः अन्वर्थता सूचिता — यः सर्वेषाम् अभिरामः, सः एव वनं गच्छति इति वैपरीत्यम्।

अनन्तरं कौसल्या अपूर्वेण रूपकेण स्वं शोकं वर्णयति। सा वदति — ‘अयं तु मम आत्मभवः शोकाग्निः; तव अदर्शनम् एव अस्य मारुतः, विलापजनितं दुःखम् एव समिधः, रुदितानि अश्रूणि एव हुता आहुतिः, चिन्ताजनितः बाष्पः एव महाधूमः, तव आगमनविषया चिन्ता एव अस्य जन्महेतुः, निःश्वासायासः एव अस्य सम्भवः। सः त्वया विहीनाम् इह मां पुत्र अधिकं कर्शयित्वा तथा प्रधक्ष्यति, यथा हिमात्यये चित्रभानुः कक्षं दहति।’ अत्र अग्निहोत्रस्य सर्वाणि अङ्गानि — वायुः, समित्, आहुतिः, धूमः — शोकस्य अङ्गत्वेन कल्पितानि; एषा रूपकपरम्परा अस्य सर्गस्य अलङ्कारप्रधानं स्थलम्। ततः सा सरलम् एव याचते — ‘धेनुः गच्छन्तं स्वं वत्सम् अनुगच्छति एव; तथा अहम् अपि, हे वत्स, यत्र त्वं गमिष्यसि तत्र त्वाम् अनुगमिष्यामि।’ गोवत्सयोः दृष्टान्तेन मातृस्नेहस्य स्वाभाविकत्वं दर्शितम्; तर्कः अत्र नास्ति, प्रकृतिः एव प्रमाणम्। षष्ठसप्तमौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; एतौ वुल्गेटस्य एव अलङ्कारसमृद्धिं सूचयतः। अष्टमे श्लोके ‘चित्रभानुः कक्षं दहति’ इति उपमानेन शोकस्य आशुत्वं दाहकत्वं च व्यज्यते — शुष्कं तृणं यथा क्षणेन भस्मीभवति, तथा विरहिणी माता।

मात्रा यथा निगदितं तत् वाक्यं श्रुत्वा पुरुषर्षभः रामः भृशदुःखितां मातरम् उवाच। सः प्रथमं तां यथार्थं स्मारयति — ‘कैकेय्या राजा वञ्चितः; अहं च अरण्यम् आश्रितः; यदि भवत्या अपि परित्यक्तः सः, तर्हि नूनं न वर्तयिष्यति।’ अत्र रामः न आज्ञां ददाति, अपि तु परिणामम् एव दर्शयति — पितुः प्राणाः मातुः सान्निध्ये एव निबद्धाः। ततः सः धर्मं वदति — ‘भर्तुः परित्यागः केवलं स्त्रियाः नृशंसं कर्म; सः विगर्हितः; मनसा अपि सः भवत्या न कर्तव्यः। यावत् मम पिता जगतीपतिः काकुत्स्थः जीवति, तावत् तस्य शुश्रूषा क्रियताम्; सः हि सनातनः धर्मः।’ अत्र ‘मनसापि’ इति पदं सूक्ष्मम् — कर्मणा तु दूरे, सङ्कल्पेन अपि पतित्यागः न विधेयः। एवं रामः मातुः स्नेहं न निन्दति, अपि तु तस्याः धर्मम् अन्यत्र दर्शयन् ताम् अनुगमनात् निवर्तयति। अत्र च रामस्य युक्तिः द्विविधा — प्रथमा कारुणिकी (पिता म्रियेत), द्वितीया शास्त्रीया (पतित्यागः विगर्हितः); द्वयोः अपि केन्द्रं मातुः स्वार्थः न, अपि तु अन्यस्य रक्षणम्।

रामेण एवम् उक्ता शुभदर्शना कौसल्या सुप्रीता सती अक्लिष्टकारिणं रामं ‘तथा’ इति उवाच। किन्तु धर्मभृतां वरः रामः तेन एव न तुष्यति; सः भूयः तां भृशदुःखितां मातरम् अब्रवीत् — ‘मया च भवत्या च पितुः वचनं कर्तव्यम्; राजा हि सर्वेषां भर्ता, गुरुः, श्रेष्ठः, ईश्वरः, प्रभुः। इमानि नव पञ्च च वर्षाणि महारण्ये विहृत्य परमप्रीत्या तव वचने स्थास्यामि।’ अत्र ‘नव पञ्च च’ इति सङ्ख्या विभज्य उक्ता — चतुर्दश इति एकपदेन वक्तव्यम् अपि द्विधा उक्त्वा कविः कालस्य दीर्घतां सूचयति; ‘तव वचने स्थास्यामि’ इति च मातुः आज्ञायाः पालनं प्रतिश्रुतम्। एवम् उक्ता सुतवत्सला कौसल्या बाष्पपूर्णानना, परमार्ता सती, प्रियं पुत्रं प्रत्युवाच। तस्याः स्वीकारः क्षणिकः एव आसीत्; स्नेहः पुनः प्रार्थनारूपेण उद्भवति। अत्र कविः मातुः चित्तस्य दोलाम् अतीव स्वाभाविकतया चित्रयति — सा शास्त्रं स्वीकरोति, ततः च पुनः विस्मरति; एतत् एव शोकस्य लक्षणम्। ‘भृशदुःखिताम्’ इति विशेषणं दशमे पञ्चदशे च श्लोके पुनरुक्तम्, यत् तस्याः अपरिवर्तितं दुःखं सूचयति।

सा वदति — ‘हे राम, आसां सपत्नीनां मध्ये वस्तुं मम न क्षमम्; हे काकुत्स्थ, वन्यां मृगीम् इव माम् अपि वनं नय — यदि पितुः अपेक्षया तव गमने बुद्धिः कृता।’ एवं रुदतीं तां दृष्ट्वा रामः स्वयम् अपि रुदन् वचनम् अब्रवीत् — ‘जीवन्त्याः स्त्रियाः भर्ता एव दैवतम्, प्रभुः एव च; भवत्याः मम च अद्य राजा एव प्रभवति प्रभुः। लोकनाथेन धीमता राज्ञा वयं न हि अनाथाः। भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतप्रियंवदः; सः भवतीम् अनुवर्तेत, यतः सः सदा धर्मरतः।’ अत्र रामः द्वे सान्त्वने ददाति — एकं राजा जीवति, अपरं भरतः धर्मरतः; अतः मातुः अनाथत्वशङ्का निर्मूला। ‘सपत्नीनां मध्ये’ इति पदेन कौसल्यायाः वास्तविकं भयं प्रकाशते — पुत्रे गते सा कैकेय्याः अधीना भविष्यति इति। रामः तत् भयम् अपि परोक्षेण एव निवारयति। ‘न ह्यनाथा वयं राज्ञा’ इति अर्धश्लोकः समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; सः वुल्गेटस्य एव, तेन च अस्मात् श्लोकात् आरभ्य वुल्गेटस्य श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धेन पुरतः सरति। रामस्य रोदनम् अपि अत्र उल्लिखितम् — ‘रुदन् वचनमब्रवीत्’; सर्वत्र धीरः अपि सः मातुः पुरतः न अश्रूणि निगृह्णाति।

‘यथा मयि निष्क्रान्ते सति पार्थिवः पुत्रशोकेन किञ्चित् अपि श्रमं न आवाप्नुयात्, तथा अप्रमत्ता सती कुरु; यथा च अयं दारुणः शोकः एनं न विनाशयेत्, तथा वृद्धस्य राज्ञः हितं सततं समाहिता चर।’ ततः रामः सामान्यं स्त्रीधर्मं वदति — ‘या नारी व्रतोपवासनिरता परमोत्तमा च भूत्वा अपि भर्तारं न अनुवर्तेत, सा पापगतिः भवेत्। भर्तुः शुश्रूषया एव नारी उत्तमं स्वर्गं लभते। या च अन्येषां देवानां नमस्कारात् पूजनात् च निवृत्ता अपि स्यात्, सा अपि भर्तुः प्रियहिते रता सती शुश्रूषाम् एव कुर्वीत। एषः स्त्रियाः नित्यः धर्मः, वेदे लोके च श्रुतः स्मृतश्च। हे देवि, मम कृते त्वया सदा अग्निकार्येषु सुमनोभिः देवताः, सत्कृताः ब्राह्मणाश्च पूज्याः। एवं मम आगमनकाङ्क्षिणी सती कालं प्रतीक्षस्व।’ अत्र उपदेशः शास्त्रवचनरूपेण उक्तः, किन्तु तस्य प्रयोजनं मातुः चित्तस्य स्थैर्यम् एव। रामः न शुष्कं शास्त्रं पठति; सः मातरं कर्मणि नियोजयति, येन तस्याः शोकः क्रियायां परिणमेत। ‘मम कृते’ इति पदेन च सः स्वस्य रक्षाम् एव तस्याः पूजायाः प्रयोजनं करोति — एतेन माता निष्प्रयोजनं न मन्येत।

‘नियता, नियताहारा, भर्तृशुश्रूषणे रता सती वर्तस्व; मयि पर्यागते सति परमं कामं प्राप्स्यसे — यदि धर्मभृतां श्रेष्ठः महाराजः जीवितं धारयिष्यति।’ रामेण एवम् उक्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणा पुत्रशोकार्ता कौसल्या रामं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे पुत्रक, गमने सुकृतां तव बुद्धिं विनिवर्तयितुं न शक्नोमि; हे वीर, नूनं कालः दुरत्ययः। हे विभो, गच्छ पुत्र, त्वम् एकाग्रः भव; तव सदा भद्रम् अस्तु।’ अनन्तरं षट्पादेन श्लोकेन सा स्वस्य आशाम् उद्घाटयति — ‘पुनः त्वयि निवृत्ते सति अहं गतक्लमा भविष्यामि; महाभागे कृतार्थे चरितव्रते च त्वयि प्रत्यागते, पितुः आनृण्यतां प्राप्ते च, अहं परमं सुखं स्वपिष्ये।’ अत्र मातुः वचनं प्रतिरोधात् आशीर्वादे परिणतम्; तस्याः शोकः न शान्तः, किन्तु सः इदानीं प्रतीक्षारूपं धारयति। ‘स्वपिष्ये परमं सुखम्’ इति पदेन आगामिनीनां निद्राशून्यानां रात्रीणां सूचना — यावत् पुत्रः न प्रत्यागच्छति, तावत् तस्याः सुखनिद्रा नास्ति इति ध्वनिः। ‘पितुः आनृण्यताम्’ इति च वनवासस्य प्रयोजनं मातुः दृष्ट्या उक्तम् — दण्डः न, ऋणमोक्षः एव।

‘हे पुत्र, भुवि कृतान्तस्य गतिः सदा दुर्विभाव्या — यः मम वचः आविध्य त्वां सञ्चोदयति, हे राघव। हे महाबाहो, इदानीं गच्छ; क्षेमेण पुनरागतः सन्, हे पुत्र, साम्ना श्लक्ष्णेन चारुणा च वचसा मां नन्दयिष्यसि। अपि इदानीं सः कालः स्यात्, यत् वनात् पुनः प्रत्यागतं जटावल्कलधारिणं त्वां, हे पुत्रक, पश्येयम्?’ अत्र ‘अपि स कालः स्यात्’ इति संशयवाचकं पदम् — माता पुनर्दर्शनम् आशंसते एव, न तु निश्चिनोति; एतेन तस्याः हृदयस्य दौर्बल्यं सूच्यते। ततः उपसंहारः — तथा हि वनवासनिश्चितं रामं देवी परमेण चेतसा ददर्श; रामं शुभलक्षणं वचः उवाच; स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी च बभूव। ‘परमेण चेतसा’ इति समाहितेन मनसा; शोकात् उत्थाय सा मङ्गलकर्मणि प्रवृत्ता। अग्रिमे सर्गे तत् एव स्वस्त्ययनं विस्तरेण वर्ण्यते, यत्र कौसल्या सर्वान् देवान् ऋषींश्च पुत्ररक्षायै प्रार्थयते। एवम् अयं सर्गः विलापेन आरभ्य मङ्गलकर्मणि विश्राम्यति — शोकः न अपगतः, किन्तु सः इदानीं दिशं लब्धवान्। एषा एव वाल्मीकेः रीतिः — दुःखं क्रियया शाम्यति, न वचसा।

గత సర్గలో లక్ష్మణుని ఉగ్రమైన పౌరుషవాదాన్ని శాంతింపజేసి రాముడు తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలించడంలోనే స్థిరంగా నిలిచాడు. అతడు అలా నిశ్చయించుకొన్నాడని చూసి కౌసల్య కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోగా ధర్మయుక్తమైన మాట పలికింది. ఆమె విలపిస్తుంది — ‘దుఃఖమన్నది ఎరుగనివాడు, ధర్మాత్ముడు, సర్వప్రాణులతోనూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు, దశరథుని వల్ల నాకు పుట్టినవాడు — అతడు పరిగె ఏరుకొని ఎలా బ్రతుకుతాడు?’ ఇక్కడ ‘ఉంఛం’ అంటే పొలంలో రాలిపడిన ధాన్యపు గింజలను ఏరుకోవడం; రాజకుమారునికి అలాంటి జీవనవృత్తి అనే ఊహే తల్లి హృదయాన్ని చీల్చివేస్తున్నది. ‘ఎవరి సేవకులూ దాసులూ రుచికరమైన అన్నం తింటారో, ఆ రాముడు వనంలో కందమూలఫలాలు ఎలా తింటాడు? గుణవంతుడూ రాజుకు ప్రియమైనవాడూ అయిన కాకుత్స్థుడు వెళ్ళగొట్టబడుతున్నాడని విని ఎవరు నమ్ముతారు, ఎవరికి భయం కలగదు? లోకంలో అన్నింటినీ శాసించే కృతాంతుడు (విధి) నిజంగా బలవంతుడు; ఎందుకంటే లోకంలో అందరికీ ఆనందం కలిగించే రాముడవైన నువ్వు కూడా వనానికి వెళ్తున్నావు.’ ఈ విధంగా తల్లి మొదట కుమారుని శారీరక క్లేశాన్ని తలచుకుంటుంది, తరువాత లోకపు విస్మయాన్ని, చివరకు దైవపు ప్రాబల్యాన్ని — ఇదే ఇరవై రెండవ సర్గలో రాముడు చెప్పినది. కాని రాముని నోట అది సమత్వానికి హేతువైతే, తల్లి నోట అదే విలాపానికి హేతువవుతున్నది; ఒకే సిద్ధాంతం రెండు మనస్సులలో వేర్వేరు ఫలాలను కలిగిస్తుంది. ‘రామాభిరాముడు’ అనే పదంలో పేరుకు తగిన అర్థం సూచించబడింది — అందరికీ ఆనందం కలిగించేవాడే వనానికి వెళ్తున్నాడనే వైపరీత్యం.

తరువాత కౌసల్య అపూర్వమైన రూపకంతో తన శోకాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె అంటుంది — ‘నాలోనే పుట్టిన ఈ శోకాగ్నికి నువ్వు కనిపించకపోవడమే గాలి, విలాపం వల్ల కలిగే దుఃఖమే సమిధలు, ఏడుపులోని కన్నీళ్ళే వేసిన ఆహుతి, చింతవల్ల కలిగే వేడినిట్టూర్పే దట్టమైన పొగ, నువ్వు తిరిగి రావడం గురించిన చింతే దాని పుట్టుకకు కారణం, నిట్టూర్పుల ఆయాసమే దాని ఉద్భవం. నాయనా, నువ్వు లేకుండా ఇక్కడ ఉన్న నన్ను అది మరింత కృశింపజేసి, వేసవిలో అగ్ని ఎండుగడ్డిని దహించినట్లు దహించివేస్తుంది.’ ఇక్కడ అగ్నిహోత్రపు అంగాలన్నీ — వాయువు, సమిధ, ఆహుతి, ధూమం — శోకపు అంగాలుగా కల్పించబడ్డాయి; ఈ రూపకపరంపర ఈ సర్గలో అలంకారప్రధానమైన ఘట్టం. తరువాత ఆమె సరళంగా యాచిస్తుంది — ‘ఆవు వెళ్ళిపోతున్న తన దూడను అనుసరించే వెళ్తుంది; అలాగే నేను కూడా, నాయనా, నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడికి నిన్ను అనుసరిస్తాను.’ ఆవు-దూడల దృష్టాంతంతో మాతృప్రేమ ఎంత స్వాభావికమో చూపబడింది; ఇక్కడ తర్కం లేదు, ప్రకృతే ప్రమాణం. ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఇవి వల్గేట్ పాఠపు అలంకారసమృద్ధినే సూచిస్తాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘అగ్ని ఎండుగడ్డిని దహిస్తుంది’ అనే ఉపమానంతో శోకపు వేగమూ దహించే స్వభావమూ వ్యక్తమవుతున్నాయి — ఎండుగడ్డి క్షణంలో భస్మమైనట్లు, విరహంలో ఉన్న తల్లి కూడా అంతే.

తల్లి పలికిన ఆ మాటను విని పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు ఎంతో దుఃఖిస్తున్న తల్లితో ఇలా అన్నాడు. అతడు మొదట ఆమెకు యథార్థాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘కైకేయి రాజును మోసం చేసింది; నేను అరణ్యాన్ని ఆశ్రయిస్తున్నాను; నువ్వు కూడా ఆయనను విడిచిపెడితే ఆయన నిశ్చయంగా బ్రతకడు.’ ఇక్కడ రాముడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, పరిణామాన్నే చూపిస్తున్నాడు — తండ్రి ప్రాణాలు తల్లి సాన్నిధ్యంతోనే ముడిపడి ఉన్నాయి. తరువాత అతడు ధర్మాన్ని చెబుతాడు — ‘భర్తను విడిచిపెట్టడం స్త్రీకి కేవలం క్రూరమైన పని; అది నిందనీయం; దానిని నువ్వు మనసులోనైనా చేయకూడదు. జగత్పతి, కాకుత్స్థుడు అయిన నా తండ్రి జీవించి ఉన్నంతకాలం ఆయనకు సేవ చేయాలి; అదే సనాతన ధర్మం.’ ఇక్కడ ‘మనసులోనైనా’ అనే పదం సూక్ష్మమైనది — క్రియలో సంగతి అలా ఉంచి, సంకల్పంలో కూడా పతిని విడవకూడదు. ఈ విధంగా రాముడు తల్లి ప్రేమను నిందించడు, ఆమె ధర్మం మరొకచోట ఉందని చూపించి ఆమెను తనను అనుసరించడం నుండి మరలిస్తాడు. ఇక్కడ రాముని యుక్తి రెండు విధాలు — మొదటిది కారుణ్యంతో కూడినది (తండ్రి మరణిస్తాడు), రెండవది శాస్త్రీయమైనది (పతిత్యాగం నిందనీయం); ఈ రెండింటికీ కేంద్రం తల్లి స్వార్థం కాదు, మరొకరిని రక్షించడం.

రాముడు ఇలా చెప్పగా శుభదర్శనురాలైన కౌసల్య ఎంతో ప్రసన్నురాలై, శ్రమలేకుండా కార్యాలు సాధించే రామునితో ‘అలాగే’ అన్నది. కాని ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు దానితోనే తృప్తిపడడు; ఎంతో దుఃఖిస్తున్న తల్లితో అతడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘నేనూ నువ్వూ తండ్రి మాటను పాటించాలి; రాజు అందరికీ భర్త, గురువు, శ్రేష్ఠుడు, ఈశ్వరుడు, ప్రభువు. ఈ తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు మహారణ్యంలో విహరించి, ఎంతో ప్రీతితో నీ మాటలో నిలుస్తాను.’ ఇక్కడ ‘తొమ్మిదీ ఐదూ’ అని సంఖ్య విభజించి చెప్పబడింది — ‘పద్నాలుగు’ అని ఒక్క మాటలో చెప్పవలసినదాన్ని రెండుగా చెప్పి కవి కాలపు దీర్ఘతను సూచిస్తున్నాడు; ‘నీ మాటలో నిలుస్తాను’ అని తల్లి ఆజ్ఞను పాలిస్తానని వాగ్దానం చేయబడింది. ఇలా అనబడిన పుత్రవాత్సల్యం గల కౌసల్య కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో, ఎంతో ఆర్తురాలై, ప్రియపుత్రునితో బదులు పలికింది. ఆమె అంగీకారం క్షణికమే; ప్రేమ మళ్ళీ ప్రార్థన రూపంలో పైకి ఉబుకుతుంది. ఇక్కడ కవి తల్లి మనస్సు ఊగిసలాటను ఎంతో స్వాభావికంగా చిత్రిస్తున్నాడు — ఆమె శాస్త్రాన్ని అంగీకరిస్తుంది, మళ్ళీ మరచిపోతుంది; ఇదే శోకపు లక్షణం. ‘భృశదుఃఖితాం’ (ఎంతో దుఃఖిస్తున్న) అనే విశేషణం పదవ, పదిహేనవ శ్లోకాలలో మళ్ళీ వచ్చింది, అది ఆమె మారని దుఃఖాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆమె అంటుంది — ‘రామా, ఈ సవతుల మధ్య నివసించడం నాకు సాధ్యం కాదు; కాకుత్స్థా, తండ్రి మాటను బట్టి వెళ్ళాలని నువ్వు నిశ్చయించుకొని ఉంటే, అడవి లేడిలా నన్ను కూడా వనానికి తీసుకుపో.’ ఇలా ఏడుస్తున్న ఆమెను చూసి రాముడు తానూ ఏడుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘జీవించి ఉన్న స్త్రీకి భర్తే దైవం, భర్తే ప్రభువు; నేడు నీకూ నాకూ రాజే ప్రభువు. లోకనాథుడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన రాజు ఉండగా మనం అనాథలం కాము. భరతుడు కూడా ధర్మాత్ముడు, సర్వప్రాణులతో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు; అతడు ఎల్లప్పుడూ ధర్మనిరతుడు కాబట్టి నిన్ను అనుసరించి నడుచుకుంటాడు.’ ఇక్కడ రాముడు రెండు ఓదార్పులను ఇస్తున్నాడు — ఒకటి, రాజు జీవించి ఉన్నాడు; రెండు, భరతుడు ధర్మనిరతుడు; కాబట్టి తాను అనాథనవుతానన్న తల్లి శంక నిరాధారం. ‘సవతుల మధ్య’ అనే పదంతో కౌసల్య నిజమైన భయం బయటపడుతున్నది — కుమారుడు వెళ్ళిపోతే తాను కైకేయికి అధీనురాలవుతానని. రాముడు ఆ భయాన్ని కూడా పరోక్షంగానే నివారిస్తున్నాడు. ‘న హ్యనాథా వయం రాజ్ఞా’ (రాజు ఉండగా మనం అనాథలం కాము) అనే అర్ధశ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది వల్గేట్ పాఠానిదే, దాని వల్ల ఈ శ్లోకం నుండి వల్గేట్ శ్లోకవిభాగం సమీక్షిత సంస్కరణ కంటే అర్ధశ్లోకం ముందుకు జరుగుతుంది. రాముని రోదన కూడా ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది — ‘రుదన్ వచనమబ్రవీత్’ (ఏడుస్తూ మాట పలికాడు); అంతటా ధీరుడైనా అతడు తల్లి ముందు కన్నీళ్ళను ఆపుకోడు.

‘నేను వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాజు పుత్రశోకంతో ఏ కొంచెమూ శ్రమపడకుండా ఉండేలా జాగ్రత్తగా చెయ్యి; ఈ దారుణమైన శోకం ఆయనను నాశనం చేయకుండా ఉండేలా, వృద్ధుడైన రాజుకు హితమైనదాన్ని ఎల్లప్పుడూ ఏకాగ్రతతో చెయ్యి.’ తరువాత రాముడు సామాన్యమైన స్త్రీధర్మాన్ని చెబుతాడు — ‘వ్రతాలలో, ఉపవాసాలలో నిరతురాలై, పరమోత్తమురాలైనా సరే భర్తను అనుసరించని స్త్రీ పాపగతిని పొందుతుంది. భర్త సేవ ద్వారానే స్త్రీ ఉత్తమమైన స్వర్గాన్ని పొందుతుంది. ఇతర దేవతలకు నమస్కారాలనుండీ పూజలనుండీ దూరంగా ఉన్న స్త్రీ కూడా భర్త ప్రియహితాలలో నిరతురాలై ఆయన సేవనే చేయాలి. ఇదే స్త్రీకి నిత్యధర్మం, వేదంలో విన్నదీ లోకంలో స్మరించబడినదీ. దేవీ, నా కోసం నువ్వు ఎల్లప్పుడూ అగ్నికార్యాలలో పుష్పాలతో దేవతలనూ, సత్కరించి బ్రాహ్మణులనూ పూజించాలి. ఈ విధంగా నా రాకను కోరుకుంటూ సమయం కోసం ఎదురుచూడు.’ ఇక్కడ ఉపదేశం శాస్త్రవచన రూపంలో చెప్పబడింది, కాని దాని ప్రయోజనం తల్లి మనస్సుకు స్థైర్యాన్ని ఇవ్వడమే. రాముడు పొడి శాస్త్రాన్ని వల్లించడం లేదు; తల్లిని కర్మలో నియోగిస్తున్నాడు, తద్వారా ఆమె శోకం క్రియగా మారాలని. ‘నా కోసం’ అనే పదంతో అతడు తన రక్షణనే ఆమె పూజకు ప్రయోజనంగా చేస్తున్నాడు — దీనితో తల్లి తనను నిష్ప్రయోజనురాలిగా భావించుకోదు.

‘నియమంతో, మితాహారంతో, భర్తసేవలో నిరతురాలవై ఉండు; నేను తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ధర్మపరులలో శ్రేష్ఠుడైన మహారాజు జీవించి ఉంటే, నీ పరమకోరిక నెరవేరుతుంది.’ రాముడు ఇలా చెప్పగా, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కళ్ళు గల, పుత్రశోకంతో ఆర్తురాలైన కౌసల్య రామునితో ఇలా అన్నది — ‘నాయనా, వెళ్ళాలని గట్టిగా నిశ్చయించుకొన్న నీ బుద్ధిని మరలించలేను; వీరా, నిశ్చయంగా కాలాన్ని దాటడం కష్టం. ప్రభూ, వెళ్ళు నాయనా, ఏకాగ్రతతో ఉండు; నీకు ఎల్లప్పుడూ మేలు కలుగుగాక.’ తరువాత ఆరు పాదాల శ్లోకంతో ఆమె తన ఆశను వెల్లడిస్తుంది — ‘నువ్వు మళ్ళీ తిరిగి వచ్చినప్పుడు నా అలసట తీరుతుంది; మహాభాగుడవైన నువ్వు కృతార్థుడవై, వ్రతాన్ని పూర్తిచేసి, తండ్రి ఋణం తీర్చుకొని తిరిగి వచ్చినప్పుడు నేను పరమసుఖంగా నిద్రపోతాను.’ ఇక్కడ తల్లి మాట ప్రతిఘటన నుండి ఆశీర్వాదంగా మారింది; ఆమె శోకం శాంతించలేదు, కాని అది ఇప్పుడు ఎదురుచూపు రూపం దాల్చింది. ‘స్వపిష్యే పరమం సుఖం’ (పరమసుఖంగా నిద్రపోతాను) అనే మాటతో రాబోయే నిద్రలేని రాత్రులు సూచించబడుతున్నాయి — కుమారుడు తిరిగి వచ్చేంతవరకు ఆమెకు సుఖనిద్ర లేదనే ధ్వని. ‘తండ్రి ఋణం తీర్చుకొని’ అనే మాటతో వనవాసపు ప్రయోజనం తల్లి దృష్టిలో చెప్పబడింది — అది శిక్ష కాదు, ఋణవిముక్తి.

‘నాయనా, భూమిపై కృతాంతుని గతి ఎప్పుడూ ఊహించశక్యం కానిది — రాఘవా, అదే నా మాటను పక్కకు నెట్టి నిన్ను ప్రేరేపిస్తున్నది. మహాబాహూ, ఇప్పుడు వెళ్ళు; క్షేమంగా తిరిగి వచ్చి, నాయనా, శాంతమైన, మృదువైన, మనోహరమైన మాటలతో నన్ను ఆనందపరుస్తావు. నాయనా, వనం నుండి తిరిగి వచ్చిన, జటలూ నారచీరలూ ధరించిన నిన్ను చూసే ఆ సమయం ఇప్పుడే వస్తే ఎంత బాగుండును!’ ఇక్కడ ‘అపి స కాలః స్యాత్’ (ఆ సమయం వస్తుందా) అనే సంశయవాచక పదం — తల్లి మళ్ళీ చూడాలని ఆశపడుతున్నదే గాని నిశ్చయించుకోవడం లేదు; దీనితో ఆమె హృదయపు దౌర్బల్యం సూచించబడుతున్నది. తరువాత ఉపసంహారం — వనవాసానికి నిశ్చయించుకొన్న రాముని దేవి ఏకాగ్రమైన మనస్సుతో చూసింది; రామునితో శుభకరమైన మాటలు పలికింది; స్వస్త్యయనం (మంగళకర్మ) చేయాలని కోరుకుంది. ‘పరమేణ చేతసా’ అంటే ఏకాగ్రమైన మనస్సుతో; శోకం నుండి లేచి ఆమె మంగళకర్మలో ప్రవృత్తురాలైంది. తరువాతి సర్గలో ఆ స్వస్త్యయనమే విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది, అక్కడ కౌసల్య దేవతలనూ ఋషులనూ అందరినీ కుమారుని రక్షించమని ప్రార్థిస్తుంది. ఈ విధంగా ఈ సర్గ విలాపంతో ప్రారంభమై మంగళకర్మలో విశ్రమిస్తుంది — శోకం తొలగిపోలేదు, కాని అది ఇప్పుడు దిశను పొందింది. ఇదే వాల్మీకి రీతి — దుఃఖం క్రియతో శాంతిస్తుంది, మాటతో కాదు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனின் கடுமையான முயற்சி வாதத்தைத் தணித்துவிட்டு, ராமன் தந்தையின் கட்டளையை நிறைவேற்றுவதிலேயே உறுதியாக நின்றான். அவ்வாறு முடிவு செய்த அவனைக் கண்டு கௌசல்யை கண்ணீரால் தொண்டை அடைக்க, தர்மம் நிறைந்த சொல்லைக் கூறினாள். அவள் புலம்புகிறாள்: ‘துயரத்தைக் கண்டறியாதவனும், தர்மாத்மாவும், எல்லா உயிர்களிடமும் இனிமையாகப் பேசுபவனும், தசரதருக்கு என்னிடம் பிறந்தவனுமானவன் எப்படி உஞ்சவிருத்தியால் வாழ்வான்?’ இங்கே ‘உஞ்சம்’ என்பது வயலில் சிந்திய தானிய மணிகளைப் பொறுக்குதல்; அரசகுமாரனுக்கு அத்தகைய வாழ்க்கை என்ற கற்பனையே தாயின் நெஞ்சைப் பிளக்கிறது. ‘யாருடைய பணியாளரும் அடிமைகளும் சுவையான உணவை உண்கிறார்களோ, அந்த ராமன் காட்டில் கிழங்குகளையும் பழங்களையும் எப்படி உண்பான்? குணவானும் அரசனுக்கு அன்பனுமான காகுத்ஸ்தன் நாடுகடத்தப்படுகிறான் என்பதைக் கேட்டு யார் நம்புவார், யாருக்குத்தான் அச்சம் உண்டாகாது? எல்லாவற்றையும் ஆணையிடும் விதி உலகில் நிச்சயமாக வலியது; ஏனெனில் உலகோர் அனைவருக்கும் இனியவனான நீயும் காட்டுக்குச் செல்லப் போகிறாய்.’ இவ்வாறு தாய் முதலில் மகனுடைய உடல் துன்பத்தை நினைக்கிறாள், பின்னர் உலகின் வியப்பை, இறுதியில் தெய்வத்தின் வலிமையை — இருபத்திரண்டாம் சர்க்கத்தில் ராமன் சொன்னதையே. ஆனால் ராமன் வாயில் அது சமநிலைக்குக் காரணமாக இருந்தது; தாயின் வாயிலோ அதுவே புலம்பலுக்குக் காரணமாகிறது; ஒரே கொள்கை இரு உள்ளங்களில் வெவ்வேறு விளைவுகளைத் தருகிறது. ‘ராமாபிராமன்’ என்ற சொல்லில் பெயரின் பொருத்தம் சுட்டப்படுகிறது — எல்லோருக்கும் இனியவனே காட்டுக்குப் போகிறான் என்ற முரண்.

பின்னர் கௌசல்யை ஒப்பற்ற உருவகத்தால் தன் துயரை வர்ணிக்கிறாள். அவள் கூறுகிறாள்: ‘என்னுள்ளிருந்து பிறந்த இந்தத் துயர நெருப்புக்கு, உன்னைக் காணாமையே காற்று; புலம்பலால் உண்டாகும் துன்பமே சமித்துகள்; அழுது சிந்தும் கண்ணீரே இடப்படும் ஆகுதி; கவலையால் எழும் பெருமூச்சே பெரும் புகை; நீ திரும்பி வருவது பற்றிய கவலையே இதன் பிறப்புக்குக் காரணம்; பெருமூச்சின் சோர்வே இதன் தோற்றுவாய். மகனே, உன்னைப் பிரிந்த என்னை இங்கே அது மேலும் மெலியச் செய்து, பனிக்காலம் முடிந்ததும் நெருப்பு உலர்ந்த புதரை எரிப்பது போல முற்றிலும் எரித்துவிடும்.’ இங்கே அக்னிஹோத்திரத்தின் எல்லா அங்கங்களும் — காற்று, சமித்து, ஆகுதி, புகை — துயரத்தின் அங்கங்களாகக் கற்பிக்கப்பட்டுள்ளன; இந்த உருவகத் தொடரே இச்சர்க்கத்தின் அணிநயம் மிக்க இடம். பின்னர் அவள் எளிமையாகவே வேண்டுகிறாள்: ‘பசு செல்லும் தன் கன்றைப் பின்தொடர்கிறதல்லவா; அதுபோல நானும், குழந்தாய், நீ எங்கே செல்வாயோ அங்கே உன்னைப் பின்தொடர்வேன்.’ பசுவும் கன்றும் என்ற எடுத்துக்காட்டால் தாயன்பின் இயல்புத்தன்மை காட்டப்படுகிறது; இங்கே தர்க்கம் இல்லை, இயற்கையே சான்று. ஆறாம், ஏழாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் (சீராய்வுப் பதிப்பில்) இல்லை; இவை வல்கேட் பாடத்தின் அணிச்செழுமையையே காட்டுகின்றன. எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘நெருப்பு உலர்ந்த புதரை எரிப்பது போல’ என்ற உவமையால் துயரத்தின் விரைவும் எரிக்கும் தன்மையும் வெளிப்படுகின்றன — உலர்ந்த புல் கணப்பொழுதில் சாம்பலாவது போல, பிரிவுற்ற தாயும்.

தாய் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட மனிதருள் காளையான ராமன் பெரிதும் துயருற்ற அன்னையிடம் கூறினான். முதலில் அவன் உண்மை நிலையை அவளுக்கு நினைவூட்டுகிறான்: ‘கைகேயியால் அரசர் வஞ்சிக்கப்பட்டார்; நானோ காட்டை அடைக்கலமாகக் கொண்டேன்; நீங்களும் அவரைக் கைவிட்டால், அவர் நிச்சயம் உயிர் வாழமாட்டார்.’ இங்கே ராமன் கட்டளையிடவில்லை, விளைவையே காட்டுகிறான் — தந்தையின் உயிர் தாயின் அருகாமையிலேயே பிணைக்கப்பட்டுள்ளது. பின்னர் தர்மத்தைக் கூறுகிறான்: ‘கணவனைக் கைவிடுவது பெண்ணுக்கு மிகக் கொடிய செயல்; அது இகழப்படுவது; மனத்தாலும் நீங்கள் அதைச் செய்யக் கூடாது. உலகாளும் என் தந்தை காகுத்ஸ்தர் உயிருடன் இருக்கும் வரை அவருக்குப் பணிவிடை செய்யுங்கள்; அதுவே என்றுமுள்ள தர்மம்.’ இங்கே ‘மனத்தாலும்’ என்ற சொல் நுட்பமானது — செயலால் என்பது ஒருபுறம் இருக்க, எண்ணத்தாலும் கணவனைக் கைவிடலாகாது. இவ்வாறு ராமன் தாயின் அன்பைக் கண்டிக்கவில்லை; அவளுடைய தர்மத்தை வேறிடத்தில் காட்டி, பின்தொடர்வதிலிருந்து அவளைத் திருப்புகிறான். இங்கே ராமனின் வாதம் இருவகை — முதலாவது இரக்கத்தின் அடிப்படையில் (தந்தை இறந்துவிடுவார்), இரண்டாவது சாஸ்திரத்தின் அடிப்படையில் (கணவனைக் கைவிடுவது இகழப்படுவது); இரண்டின் மையமும் தாயின் சொந்த நலன் அல்ல, பிறரைக் காப்பதே.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் மங்கலத் தோற்றமுடைய கௌசல்யை மிகவும் மகிழ்ந்து, சிரமமின்றிச் செயலாற்றும் ராமனிடம் ‘அப்படியே’ என்றாள். ஆனால் தர்மம் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமன் அதனாலேயே திருப்தியடையவில்லை; பெரிதும் துயருற்ற அன்னையிடம் மீண்டும் கூறினான்: ‘நானும் நீங்களும் தந்தையின் சொல்லை நிறைவேற்ற வேண்டும்; அரசரே எல்லோருக்கும் கணவர், குரு, சிறந்தவர், தலைவர், பிரபு. இந்த ஒன்பதும் ஐந்துமான ஆண்டுகள் பெருங்காட்டில் உலவிவிட்டு, மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன் உங்கள் சொல்லின்படி நடப்பேன்.’ இங்கே ‘ஒன்பதும் ஐந்தும்’ என்று எண் பிரித்துச் சொல்லப்படுகிறது — ‘பதினான்கு’ என்று ஒரே சொல்லில் சொல்லக்கூடியதை இரண்டாகப் பிரித்துச் சொல்லிக் கவிஞர் காலத்தின் நீளத்தைச் சுட்டுகிறார்; ‘உங்கள் சொல்லின்படி நடப்பேன்’ என்பதால் தாயின் கட்டளையை நிறைவேற்றுவதாக வாக்களிக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், மகன்மீது பாசம் கொண்ட கௌசல்யை கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன், பெரிதும் துயருற்று, அன்பு மகனுக்கு மறுமொழி கூறினாள். அவளுடைய ஏற்பு கணநேரமே நீடித்தது; அன்பு மீண்டும் வேண்டுதலாக எழுகிறது. இங்கே கவிஞர் தாயின் மன ஊசலாட்டத்தை மிக இயல்பாகச் சித்திரிக்கிறார் — அவள் சாஸ்திரத்தை ஏற்கிறாள், பின்னர் மீண்டும் மறக்கிறாள்; இதுவே துயரத்தின் அடையாளம். ‘பெரிதும் துயருற்ற’ என்ற அடைமொழி பத்தாம் சுலோகத்திலும் பதினைந்தாம் சுலோகத்திலும் மீண்டும் வருகிறது; இது அவளுடைய மாறாத துயரத்தைச் சுட்டுகிறது.

அவள் கூறுகிறாள்: ‘ராமா, இந்தச் சக்களத்திகளின் நடுவே வாழ்வது எனக்கு இயலாது; காகுத்ஸ்தா, தந்தையின் விருப்பத்தால் நீ போக முடிவு செய்துவிட்டால், காட்டு மானைப் போல என்னையும் காட்டுக்கு அழைத்துச் செல்.’ அவ்வாறு அழுகின்ற அவளைக் கண்டு ராமனும் அழுதுகொண்டே கூறினான்: ‘உயிருடன் இருக்கும் பெண்ணுக்குக் கணவனே தெய்வம், அவனே தலைவன்; உங்களுக்கும் எனக்கும் இன்று அரசரே ஆணையிடும் பிரபு. உலகைக் காக்கும் அறிவார்ந்த அரசர் இருக்க நாம் அநாதைகள் அல்லர். பரதனும் தர்மாத்மா, எல்லா உயிர்களிடமும் இனிமையாகப் பேசுபவன்; அவன் எப்போதும் தர்மத்தில் ஈடுபாடுடையவன் ஆதலால் உங்களைப் பேணி நடப்பான்.’ இங்கே ராமன் இரண்டு ஆறுதல்களைத் தருகிறான் — ஒன்று, அரசர் உயிருடன் இருக்கிறார்; மற்றொன்று, பரதன் தர்மத்தில் ஈடுபாடுடையவன்; ஆகவே தாய் அநாதையாவாள் என்ற அச்சம் அடிப்படையற்றது. ‘சக்களத்திகளின் நடுவே’ என்ற சொல்லால் கௌசல்யையின் உண்மையான அச்சம் வெளிப்படுகிறது — மகன் போனபின் அவள் கைகேயிக்குக் கட்டுப்பட்டவளாவாள் என்பது. ராமன் அந்த அச்சத்தையும் மறைமுகமாகவே நீக்குகிறான். ‘ந ஹ்யநாதா வயம் ராஜ்ஞா’ (அரசர் இருக்க நாம் அநாதைகள் அல்லர்) என்ற அரைச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியது; அதனால் இந்தச் சுலோகம் முதல் வல்கேட் பாடத்தின் சுலோகப் பிரிவு திறனாய்வுப் பதிப்பைவிட அரைச் சுலோகம் முன்னே நகர்கிறது. ராமனின் அழுகையும் இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது — ‘அழுதுகொண்டே கூறினான்’; எங்கும் உறுதியுடன் இருக்கும் அவனும் தாயின் முன் கண்ணீரை அடக்கவில்லை.

‘நான் புறப்பட்ட பின் அரசர் மகனைப் பிரிந்த துயரத்தால் சிறிதும் களைப்படையாதபடி கவனத்துடன் செய்யுங்கள்; இந்தக் கொடிய துயரம் அவரை அழித்துவிடாதபடி, முதிய அரசருக்கு நலமானதை எப்போதும் ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் செய்யுங்கள்.’ பின்னர் ராமன் பொதுவான பெண்ணறத்தைக் கூறுகிறான்: ‘விரதங்களிலும் உண்ணாநோன்புகளிலும் ஈடுபட்டு மிகச் சிறந்தவளாக இருந்தாலும், கணவனைப் பின்பற்றி நடக்காத பெண் பாவிகளின் கதியை அடைவாள். கணவனுக்குச் செய்யும் பணிவிடையாலேயே பெண் உயர்ந்த சுவர்க்கத்தை அடைகிறாள். பிற தெய்வங்களை வணங்குவதிலிருந்தும் பூஜிப்பதிலிருந்தும் விலகியவளாக இருந்தாலும், கணவனுக்கு இனியதிலும் நலமானதிலும் ஈடுபட்டுப் பணிவிடையே செய்ய வேண்டும். இதுவே பெண்ணுக்கு என்றுமுள்ள தர்மம்; வேதத்திலும் உலகிலும் கேட்கப்பட்டது, நினைவுகூரப்பட்டது. தேவியே, எனக்காக நீங்கள் எப்போதும் அக்னிகாரியங்களில் மலர்களால் தேவர்களையும், மதிப்புக்குரிய அந்தணர்களையும் பூஜிக்க வேண்டும். இவ்வாறு என் வருகையை எதிர்பார்த்துக் காலத்தைக் காத்திருங்கள்.’ இங்கே உபதேசம் சாஸ்திர வாக்காகச் சொல்லப்பட்டாலும், அதன் நோக்கம் தாயின் மன உறுதியே. ராமன் வறண்ட சாஸ்திரத்தை ஓதவில்லை; தாயைச் செயலில் ஈடுபடுத்துகிறான், அவள் துயரம் செயலாக மாறும்படி. ‘எனக்காக’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் காப்பையே அவளுடைய வழிபாட்டின் நோக்கமாக்குகிறான் — இதனால் தாய் தன்னைப் பயனற்றவளாகக் கருதமாட்டாள்.

‘நியமத்துடனும், அளவான உணவுடனும், கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்வதில் ஈடுபட்டும் வாழுங்கள்; நான் திரும்பி வந்ததும் உங்கள் பெருவிருப்பம் நிறைவேறும் — தர்மம் தாங்குவோரில் சிறந்த மகாராஜா உயிருடன் இருப்பாரானால்.’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களுடன், மகனைப் பிரியும் துயரத்தால் வாடிய கௌசல்யை ராமனிடம் கூறினாள்: ‘மகனே, செல்வதில் நன்கு உறுதிப்பட்ட உன் மனத்தைத் திருப்ப என்னால் இயலாது; வீரனே, காலத்தை வெல்வது நிச்சயம் அரிது. பிரபுவே, செல் மகனே, ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் இரு; உனக்கு என்றும் நலம் உண்டாகட்டும்.’ பின்னர் ஆறு அடிச் சுலோகத்தால் அவள் தன் நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறாள்: ‘நீ மீண்டும் திரும்பியதும் என் களைப்பு நீங்கும்; பெரும்பேறு பெற்ற நீ நோக்கம் நிறைவேறி, விரதத்தை முடித்துத் திரும்பி வந்து, தந்தையின் கடனிலிருந்து விடுபட்டதும், நான் மிக்க இன்பத்துடன் உறங்குவேன்.’ இங்கே தாயின் சொல் எதிர்ப்பிலிருந்து ஆசீர்வாதமாக மாறுகிறது; அவள் துயரம் தணியவில்லை, ஆனால் இப்போது அது காத்திருப்பின் வடிவை எடுக்கிறது. ‘மிக்க இன்பத்துடன் உறங்குவேன்’ என்ற சொல் வரவிருக்கும் உறக்கமற்ற இரவுகளைக் குறிக்கிறது — மகன் திரும்பும் வரை அவளுக்கு இனிய உறக்கம் இல்லை என்பது குறிப்புப் பொருள். ‘தந்தையின் கடனிலிருந்து விடுபடுதல்’ என்பதால் வனவாசத்தின் நோக்கம் தாயின் பார்வையில் சொல்லப்படுகிறது — தண்டனை அல்ல, கடன் தீர்த்தலே.

‘மகனே, உலகில் விதியின் போக்கு என்றும் அறிய அரிதானது — ராகவா, அது என் சொல்லைத் தள்ளிவிட்டு உன்னைத் தூண்டுகிறது. நீண்ட கைகளுடையவனே, இப்போது செல்; மகனே, நலமுடன் திரும்பி வந்து, அமைதியான, மென்மையான, இனிய சொற்களால் என்னை மகிழ்விப்பாய். சடையும் மரவுரியும் தரித்துக் காட்டிலிருந்து திரும்பி வந்த உன்னை, மகனே, நான் காணும் அந்தக் காலம் இப்போதே வருமோ?’ இங்கே ‘அந்தக் காலம் வருமோ’ என்பது ஐயத்தைக் குறிக்கும் சொல் — தாய் மீண்டும் காண்பதை விரும்புகிறாள், ஆனால் உறுதியாகச் சொல்லவில்லை; இதனால் அவள் உள்ளத்தின் தளர்ச்சி சுட்டப்படுகிறது. பின்னர் நிறைவு — வனவாசத்தை உறுதிசெய்த ராமனைத் தேவி மிகுந்த மனத்துடன் கண்டாள்; ராமனிடம் மங்கலமான சொற்களைக் கூறினாள்; அவனுக்கு நலம் வேண்டும் சடங்கை (ஸ்வஸ்த்யயனத்தை) செய்ய விரும்பினாள். ‘மிகுந்த மனத்துடன்’ என்பது ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் என்று பொருள்; துயரத்திலிருந்து எழுந்து அவள் மங்கலச் செயலில் ஈடுபட்டாள். அடுத்த சர்க்கத்தில் அந்த ஸ்வஸ்த்யயனமே விரிவாக வர்ணிக்கப்படுகிறது; அங்கே கௌசல்யை மகனைக் காக்குமாறு எல்லாத் தேவர்களையும் முனிவர்களையும் வேண்டுகிறாள். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் புலம்பலில் தொடங்கி மங்கலச் செயலில் ஓய்வடைகிறது — துயரம் நீங்கவில்லை, ஆனால் இப்போது அது ஒரு திசையைப் பெற்றுவிட்டது. இதுவே வால்மீகியின் நெறி — துயரம் செயலால் தணிகிறது, சொல்லால் அல்ல.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಗ್ರವಾದ ಪೌರುಷವಾದವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆದೇಶಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆನಿಂತನು. ಅವನು ಹಾಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವಳಾಗಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದುಃಖವನ್ನೇ ಕಾಣದವನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ದಶರಥನಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು — ಅವನು ಉಂಛವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿಯಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಉಂಛ’ ಎಂದರೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಧಾನ್ಯದ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಅಂಥ ಜೀವನವೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಯಾರ ಸೇವಕರೂ ದಾಸರೂ ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೋ, ಆ ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಂದಾನು? ಗುಣವಂತನೂ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರು ತಾನೇ ನಂಬಿಯಾರು, ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಭಯವಾಗದು? ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆದೇಶಿಸುವ ಕೃತಾಂತವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕಕ್ಕೆಲ್ಲ ಆನಂದದಾಯಕನಾದ ರಾಮನೇ, ನೀನೂ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ತಾಯಿ ಮೊದಲು ಮಗನ ದೈಹಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ಲೋಕದ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೈವದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು — ಇದನ್ನೇ ರಾಮನು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ರಾಮನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಮಚಿತ್ತತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು, ತಾಯಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಎರಡು ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಾಭಿರಾಮ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅನ್ವರ್ಥತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆನಂದ ನೀಡುವವನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ವೈಪರೀತ್ಯ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಪೂರ್ವವಾದ ರೂಪಕದಿಂದ ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇದು ನನ್ನೊಳಗಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕಾಗ್ನಿ; ನೀನು ಕಾಣದಿರುವುದೇ ಇದರ ಗಾಳಿ, ವಿಲಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖವೇ ಸಮಿಧೆಗಳು, ಅಳುವಿನ ಕಣ್ಣೀರೇ ಹೋಮಿಸಿದ ಆಹುತಿ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಿಸಿಯುಸಿರೇ ಮಹಾಧೂಮ, ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗುವ ಬಗೆಗಿನ ಚಿಂತೆಯೇ ಇದರ ಜನ್ಮಕಾರಣ, ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನ ಆಯಾಸವೇ ಇದರ ಉದ್ಭವ. ಮಗನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೃಶಗೊಳಿಸಿ, ಚಳಿಗಾಲ ಕಳೆದಾಗ ಬೆಂಕಿಯು ಒಣಹುಲ್ಲನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ — ಗಾಳಿ, ಸಮಿಧೆ, ಆಹುತಿ, ಹೊಗೆ — ಶೋಕದ ಅಂಗಗಳಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ರೂಪಕಪರಂಪರೆಯು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಸರಳವಾಗಿಯೇ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹಸುವು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆಯಷ್ಟೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕಂದ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಾನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹಸು ಕರುಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮಾತೃಸ್ನೇಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ತರ್ಕವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇವು ಪ್ರಚಲಿತ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಪಾಠದ ಅಲಂಕಾರಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬೆಂಕಿಯು ಒಣಹುಲ್ಲನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಶೋಕದ ಶೀಘ್ರತೆಯೂ ದಹಿಸುವ ಗುಣವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ — ಒಣಹುಲ್ಲು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬೂದಿಯಾಗುವಂತೆ ವಿರಹಿಣಿಯಾದ ತಾಯಿ.

ತಾಯಿ ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳಿಗೆ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ರಾಜನು ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನಾನೂ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನೀನೂ ಅವನನ್ನು ತೊರೆದರೆ ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಬದುಕಲಾರನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿಣಾಮವನ್ನಷ್ಟೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಪ್ರಾಣಗಳು ತಾಯಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಕೇವಲ ಕ್ರೂರವಾದ ಕೃತ್ಯ; ಅದು ನಿಂದನೀಯ; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನೀನು ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ನನ್ನ ತಂದೆ, ಭೂಪತಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೂ ಅವನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡು; ಅದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗಿರಲಿ, ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೂ ಪತಿತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಧರ್ಮವು ಬೇರೆಡೆ ಇದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲನೆಯದು ಕಾರುಣ್ಯದ್ದು (ತಂದೆ ಸಾಯಬಹುದು), ಎರಡನೆಯದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು (ಪತಿತ್ಯಾಗ ನಿಂದನೀಯ); ಎರಡರ ಕೇಂದ್ರವೂ ತಾಯಿಯ ಸ್ವಾರ್ಥವಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ರಕ್ಷಣೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಂಗಳಕರವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಳು. ಆದರೆ ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನೂ ನೀನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು; ರಾಜನೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪತಿ, ಗುರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈಶ್ವರ, ಪ್ರಭು. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಕಳೆದು, ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು’ ಎಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು’ ಎಂದು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದಾದುದನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕವಿ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಗೆ ವಚನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪುತ್ರವತ್ಸಲೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತಳಾಗಿ, ಪ್ರಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಮರುಮಾತನಾಡಿದಳು. ಅವಳ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕ್ಷಣಿಕವಾದುದಾಗಿತ್ತು; ಸ್ನೇಹವು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ತೂಗಾಟವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತೆ ಮರೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಭೃಶದುಃಖಿತಾಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಅವಳ ಬದಲಾಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಮ, ಈ ಸವತಿಯರ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುವುದು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಹೋಗಲು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರೆ, ಕಾಡಿನ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು.’ ಹೀಗೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ತಾನೂ ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬದುಕಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ದೈವ, ಅವನೇ ಪ್ರಭು; ನಿನಗೂ ನನಗೂ ಇಂದು ರಾಜನೇ ಪ್ರಭು. ಲೋಕನಾಥನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜನಿರುವಾಗ ನಾವು ಅನಾಥರಲ್ಲ. ಭರತನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು; ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡು ಸಮಾಧಾನಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು, ರಾಜನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ; ಇನ್ನೊಂದು, ಭರತನು ಧರ್ಮನಿರತ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಅನಾಥತ್ವದ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರ. ‘ಸವತಿಯರ ನಡುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ನಿಜವಾದ ಭಯವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಗನು ಹೋದಮೇಲೆ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧೀನಳಾಗುವಳು ಎಂದು. ರಾಮನು ಆ ಭಯವನ್ನೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಹ್ಯನಾಥಾ ವಯಂ ರಾಜ್ಞಾ’ (ರಾಜನಿರುವಾಗ ನಾವು ಅನಾಥರಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ್ದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅರ್ಧ ಶ್ಲೋಕ ಮುಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಅಳುವೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಅಳುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡಿದನು’; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಧೀರನಾದರೂ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಮುಂದೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಾನು ಹೊರಟುಹೋದಮೇಲೆ ಮಹಾರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ನೋಡಿಕೋ; ಈ ದಾರುಣ ಶೋಕವು ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡದಂತೆ, ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನ ಹಿತವನ್ನು ಸದಾ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಆಚರಿಸು.’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವ್ರತೋಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಪರಮೋತ್ತಮಳಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವ ನಾರಿ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವಳು ಪಾಪದ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವಳು. ಪತಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದಲೇ ನಾರಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಪೂಜೆಗಳಿಂದ ದೂರವಿರುವವಳಾದರೂ, ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯಹಿತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿತ್ಯಧರ್ಮ; ವೇದದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು. ದೇವಿ, ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಸದಾ ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಉದ್ದೇಶ ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ. ರಾಮನು ಒಣಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಶೋಕವು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಲೆಂದು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಅವಳ ಪೂಜೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ತಾಯಿ ತಾನು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕಳೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿಯಮದಿಂದ, ಮಿತಾಹಾರದಿಂದ, ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಇರು; ನಾನು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ನಿನ್ನ ಪರಮ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ — ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾರಾಜನು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೆ.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗೂ, ಹೊರಡಲು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ವೀರನೇ, ಕಾಲವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಮೀರಲಾಗದ್ದು. ಪ್ರಭುವೇ, ಹೋಗು ಮಗನೇ, ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿರು; ನಿನಗೆ ಸದಾ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ನನ್ನ ಆಯಾಸವು ಕಳೆಯುವುದು; ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ, ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ತಂದೆಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ನಾನು ಪರಮಸುಖದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಮಾತು ಪ್ರತಿರೋಧದಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ; ಅವಳ ಶೋಕವು ಶಾಂತವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ಪರಮಸುಖದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಂಬರುವ ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಗಳ ಸೂಚನೆ — ಮಗನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ ಅವಳಿಗೆ ಸುಖನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ‘ತಂದೆಯ ಋಣಮುಕ್ತಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವನವಾಸದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಋಣಮೋಕ್ಷವೇ.

‘ಮಗನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೃತಾಂತದ ಗತಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಊಹಿಸಲಾಗದ್ದು — ರಾಘವ, ಅದು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈಗ ಹೋಗು; ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ಮಗನೇ, ಶಾಂತವಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವೆ. ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ, ಜಟೆ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನಿನ್ನನ್ನು, ಕಂದ, ನಾನು ಕಾಣುವ ಆ ಕಾಲವು ಬಂದೀತೇ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆ ಕಾಲವು ಬಂದೀತೇ’ ಎಂಬುದು ಸಂಶಯವಾಚಕ ಪದ — ತಾಯಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವುದನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಹೃದಯದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಸಂಹಾರ — ಹಾಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ರಾಮನನ್ನು ದೇವಿ ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನೋಡಿದಳು; ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು; ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಳಕಾಮನೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು) ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿದಳು. ‘ಪರಮೇಣ ಚೇತಸಾ’ ಎಂದರೆ ಸಮಾಹಿತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ; ಶೋಕದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಅವಳು ಮಂಗಳಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಳು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ವಿಲಾಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಶೋಕವು ತೊಲಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರೀತಿ — ದುಃಖವು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉഗ്രമായ പൗരുഷവാദത്തെ ശമിപ്പിച്ച് രാമൻ അച്ഛന്റെ നിർദേശം പാലിക്കുന്നതിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിന്നു. അങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചുറച്ച അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ കൗസല്യ ധർമനിഷ്ഠമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അവർ വിലപിക്കുന്നു — ‘ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവനും ധർമാത്മാവും എല്ലാ ജീവികളോടും പ്രിയം പറയുന്നവനും ദശരഥനിൽനിന്ന് എന്നിൽ ജനിച്ചവനുമായ ഇവൻ എങ്ങനെ ഉഞ്ഛവൃത്തികൊണ്ട് ജീവിക്കും?’ ഇവിടെ ‘ഉഞ്ഛം’ എന്നാൽ വയലിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ധാന്യമണികൾ പെറുക്കിയെടുക്കൽ; ഒരു രാജകുമാരന് അത്തരമൊരു ജീവിതവൃത്തി എന്ന സങ്കല്പംതന്നെ അമ്മയുടെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു. ‘ആരുടെ ഭൃത്യന്മാരും ദാസന്മാരും പോലും സ്വാദിഷ്ഠമായ അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ, ആ രാമൻ വനത്തിൽ കിഴങ്ങും പഴങ്ങളും എങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കും? ഗുണവാനും രാജാവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ നാടുകടത്തപ്പെടുന്നു എന്ന് കേട്ടാൽ ആരാണ് അത് വിശ്വസിക്കുക, ആർക്കാണ് ഭയം തോന്നാതിരിക്കുക? എല്ലാറ്റിനെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന കൃതാന്തം ലോകത്തിൽ തീർച്ചയായും ബലവാനാണ്; എന്തെന്നാൽ ലോകത്തിന് പ്രിയങ്കരനായ രാമാ, നീയും വനത്തിലേക്ക് പോകുകയാണല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ അമ്മ ആദ്യം മകന്റെ ശാരീരികക്ലേശം ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ ലോകത്തിന്റെ വിസ്മയം, ഒടുവിൽ ദൈവത്തിന്റെ പ്രാബല്യം — ഇരുപത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞതുതന്നെ. എന്നാൽ രാമന്റെ വായിൽ അത് സമത്വത്തിനുള്ള കാരണമായിരുന്നു, അമ്മയുടെ വായിലാകട്ടെ അതേ കാര്യം വിലാപത്തിനുള്ള കാരണമാകുന്നു; ഒരേ സിദ്ധാന്തം രണ്ട് മനസ്സുകളിൽ വ്യത്യസ്തഫലം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാമാഭിരാമൻ’ എന്ന പദത്തിൽ പേരിന്റെ അന്വർഥത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — എല്ലാവർക്കും അഭിരാമനായവൻ (ആനന്ദം നൽകുന്നവൻ) തന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്ന വൈപരീത്യം.

തുടർന്ന് കൗസല്യ അപൂർവമായ ഒരു രൂപകത്തിലൂടെ തന്റെ ശോകം വർണിക്കുന്നു. അവർ പറയുന്നു — ‘ഇത് എന്നിൽനിന്നുതന്നെ ഉത്ഭവിച്ച ശോകാഗ്നിയാണ്; നിന്നെ കാണാതിരിക്കലാണ് ഇതിന്റെ കാറ്റ്, വിലാപത്താലുണ്ടാകുന്ന ദുഃഖമാണ് ഇതിന്റെ ചമത, കരച്ചിലിലെ കണ്ണീരാണ് ഹോമിക്കുന്ന ആഹുതി, ചിന്തയാലുണ്ടാകുന്ന നെടുവീർപ്പാണ് ഇതിന്റെ മഹാധൂമം, നിന്റെ മടങ്ങിവരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാണ് ഇതിന്റെ ജന്മകാരണം, നിശ്വാസത്തിന്റെ ആയാസമാണ് ഇതിന്റെ ഉത്ഭവം. മകനേ, നീയില്ലാതെ ഇവിടെ കഴിയുന്ന എന്നെ ഇത് ഏറെ മെലിയിച്ച്, വേനൽക്കാലത്ത് അഗ്നി ഉണങ്ങിയ പുല്ലിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ദഹിപ്പിക്കും.’ ഇവിടെ അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും — കാറ്റ്, ചമത, ആഹുതി, പുക — ശോകത്തിന്റെ അംഗങ്ങളായി കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഈ രൂപകപരമ്പരയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ അലങ്കാരപ്രധാനമായ ഭാഗം. പിന്നെ അവർ ലളിതമായിത്തന്നെ യാചിക്കുന്നു — ‘പശു പോകുന്ന തന്റെ കിടാവിനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, കുഞ്ഞേ, നീ പോകുന്നിടത്തെല്ലാം ഞാനും നിന്നെ പിന്തുടരും.’ പശുവിന്റെയും കിടാവിന്റെയും ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ മാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത കാണിക്കുന്നു; ഇവിടെ തർക്കമില്ല, പ്രകൃതിതന്നെയാണ് പ്രമാണം. ആറും ഏഴും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഇവ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) അലങ്കാരസമൃദ്ധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ചിത്രഭാനു കക്ഷത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു’ (അഗ്നി ഉണക്കപ്പുല്ലിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു) എന്ന ഉപമാനത്തിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ വേഗവും ദാഹകത്വവും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു — ഉണങ്ങിയ പുല്ല് ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ഭസ്മമാകുന്നതുപോലെ വിരഹിണിയായ അമ്മയും.

അമ്മ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ഏറെ ദുഃഖിതയായ അമ്മയോട് പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം ആദ്യം യാഥാർഥ്യം അവരെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘കൈകേയി രാജാവിനെ വഞ്ചിച്ചു; ഞാനാകട്ടെ വനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു; അങ്ങുകൂടി അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അദ്ദേഹം തീർച്ചയായും ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ആജ്ഞ നൽകുകയല്ല, പരിണാമം കാണിക്കുക മാത്രമാണ് — അച്ഛന്റെ പ്രാണൻ അമ്മയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽത്തന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ധർമം പറയുന്നു — ‘ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് സ്ത്രീയെ സംബന്ധിച്ച് ക്രൂരമായ കർമം മാത്രമാണ്; അത് നിന്ദ്യമാണ്; മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും അങ്ങ് അത് ചെയ്യരുത്. എന്റെ അച്ഛനായ ജഗതീപതി കാകുത്സ്ഥൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം അദ്ദേഹത്തെ ശുശ്രൂഷിക്കുക; അതാണല്ലോ സനാതനധർമം.’ ഇവിടെ ‘മനസാപി’ (മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും) എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — കർമംകൊണ്ട് എന്നത് പോകട്ടെ, സങ്കല്പംകൊണ്ടുപോലും പതിത്യാഗം അരുത്. ഇങ്ങനെ രാമൻ അമ്മയുടെ സ്നേഹത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവരുടെ ധർമം മറ്റൊരിടത്താണെന്ന് കാണിച്ച് അവരെ പിന്തുടരുന്നതിൽനിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി രണ്ടുവിധമാണ് — ഒന്നാമത്തേത് കാരുണികം (അച്ഛൻ മരിച്ചേക്കാം), രണ്ടാമത്തേത് ശാസ്ത്രീയം (പതിത്യാഗം നിന്ദ്യമാണ്); രണ്ടിന്റെയും കേന്ദ്രം അമ്മയുടെ സ്വാർഥമല്ല, മറ്റൊരാളുടെ രക്ഷണമാണ്.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശുഭദർശനയായ കൗസല്യ ഏറെ പ്രീതയായി, ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ അതുകൊണ്ടുമാത്രം തൃപ്തനാകുന്നില്ല; ഏറെ ദുഃഖിതയായ ആ അമ്മയോട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘എനിക്കും അങ്ങേക്കും അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റേണ്ടതുണ്ട്; രാജാവാണല്ലോ എല്ലാവരുടെയും ഭർത്താവും ഗുരുവും ശ്രേഷ്ഠനും ഈശ്വരനും പ്രഭുവും. ഈ ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷങ്ങൾ മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചശേഷം പരമപ്രീതിയോടെ ഞാൻ അങ്ങയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് നിൽക്കും.’ ഇവിടെ ‘ഒൻപതും അഞ്ചും’ എന്ന് സംഖ്യ വിഭജിച്ച് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ‘പതിനാല്’ എന്ന് ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് പറയാമായിരുന്നിട്ടും രണ്ടായി പറഞ്ഞ് കവി കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘അങ്ങയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് നിൽക്കും’ എന്നതിലൂടെ അമ്മയുടെ ആജ്ഞ പാലിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനവും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ കേട്ട പുത്രവത്സലയായ കൗസല്യ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, അത്യന്തം ആർത്തയായി, പ്രിയപുത്രനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. അവരുടെ സ്വീകാരം ക്ഷണികമായിരുന്നു; സ്നേഹം വീണ്ടും പ്രാർഥനയുടെ രൂപത്തിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഇവിടെ കവി അമ്മയുടെ മനസ്സിന്റെ ഊഞ്ഞാലാട്ടം അതീവ സ്വാഭാവികമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു — അവർ ശാസ്ത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും മറക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ശോകത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ‘ഭൃശദുഃഖിതാം’ (ഏറെ ദുഃഖിതയായ) എന്ന വിശേഷണം പത്താം ശ്ലോകത്തിലും പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലും ആവർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇത് അവരുടെ മാറാത്ത ദുഃഖത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവർ പറയുന്നു — ‘രാമാ, ഈ സപത്നിമാരുടെ ഇടയിൽ താമസിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; കാകുത്സ്ഥാ, കാട്ടിലെ ഒരു പേടമാനിനെപ്പോലെ എന്നെയും വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക — അച്ഛനെ മാനിച്ച് പോകാൻ നീ തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ.’ അങ്ങനെ കരയുന്ന അവരെ കണ്ട് രാമനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവാണ് ദൈവവും പ്രഭുവും; അങ്ങേക്കും എനിക്കും ഇന്ന് രാജാവാണ് പ്രഭു. ലോകനാഥനും ധീമാനുമായ രാജാവ് ഉള്ളപ്പോൾ നാം അനാഥരല്ലല്ലോ. ഭരതനും ധർമാത്മാവാണ്, എല്ലാ ജീവികളോടും പ്രിയം പറയുന്നവനാണ്; അവൻ എപ്പോഴും ധർമനിരതനായതിനാൽ അങ്ങയെ അനുസരിച്ചു നടക്കും.’ ഇവിടെ രാമൻ രണ്ട് സാന്ത്വനങ്ങൾ നൽകുന്നു — ഒന്ന്, രാജാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; മറ്റൊന്ന്, ഭരതൻ ധർമനിരതനാണ്; അതിനാൽ അമ്മയുടെ അനാഥത്വശങ്ക അടിസ്ഥാനരഹിതമാണ്. ‘സപത്നിമാരുടെ ഇടയിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൗസല്യയുടെ യഥാർഥ ഭയം വെളിപ്പെടുന്നു — മകൻ പോയാൽ താൻ കൈകേയിയുടെ അധീനയാകും എന്ന്. രാമൻ ആ ഭയത്തെയും പരോക്ഷമായിത്തന്നെ നീക്കുന്നു. ‘ന ഹ്യനാഥാ വയം രാജ്ഞാ’ (രാജാവ് ഉള്ളപ്പോൾ നാം അനാഥരല്ല) എന്ന അർധശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അത് പ്രചലിതപാഠത്തിന്റേതു മാത്രമാണ്; അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകം മുതൽ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ ശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിനെക്കാൾ അര ശ്ലോകം മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു. രാമന്റെ കരച്ചിലും ഇവിടെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — ‘കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വാക്ക് പറഞ്ഞു’; എല്ലായിടത്തും ധീരനാണെങ്കിലും അമ്മയുടെ മുന്നിൽ അദ്ദേഹം കണ്ണീർ അടക്കുന്നില്ല.

‘ഞാൻ പോയശേഷം രാജാവിന് പുത്രശോകത്താൽ അല്പംപോലും തളർച്ചയുണ്ടാകാത്തവിധം അങ്ങ് ശ്രദ്ധയോടെ പ്രവർത്തിക്കുക; ഈ ദാരുണമായ ശോകം അദ്ദേഹത്തെ നശിപ്പിക്കാത്തവിധം വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ ഹിതം എപ്പോഴും ഏകാഗ്രതയോടെ ചെയ്യുക.’ പിന്നെ രാമൻ പൊതുവായ സ്ത്രീധർമം പറയുന്നു — ‘വ്രതങ്ങളിലും ഉപവാസങ്ങളിലും നിരതയും പരമോത്തമയുമായിരുന്നിട്ടും ഭർത്താവിനെ അനുസരിക്കാത്ത സ്ത്രീ പാപഗതിയിലാകും. ഭർത്താവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം സ്ത്രീ ഉത്തമമായ സ്വർഗം നേടുന്നു. മറ്റ് ദേവന്മാരെ നമസ്കരിക്കുന്നതിൽനിന്നും പൂജിക്കുന്നതിൽനിന്നും വിട്ടുനിൽക്കുന്നവളാണെങ്കിലും ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും നിരതയായി അവൾ ശുശ്രൂഷതന്നെ ചെയ്യണം. ഇതാണ് സ്ത്രീയുടെ നിത്യധർമം, വേദത്തിലും ലോകത്തിലും ശ്രുതവും സ്മൃതവുമായത്. ദേവീ, എനിക്കുവേണ്ടി അങ്ങ് എപ്പോഴും അഗ്നികാര്യങ്ങളിൽ പുഷ്പങ്ങളാൽ ദേവതകളെയും സത്കരിക്കപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണരെയും പൂജിക്കണം. ഇങ്ങനെ എന്റെ മടങ്ങിവരവ് കാംക്ഷിച്ച് സമയം കാത്തിരിക്കുക.’ ഇവിടെ ഉപദേശം ശാസ്ത്രവചനരൂപത്തിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, എന്നാൽ അതിന്റെ ലക്ഷ്യം അമ്മയുടെ മനസ്സിന്റെ സ്ഥൈര്യം തന്നെയാണ്. രാമൻ വരണ്ട ശാസ്ത്രം ഉരുവിടുകയല്ല; ശോകം കർമമായി പരിണമിക്കത്തക്കവിധം അമ്മയെ കർമത്തിൽ നിയോഗിക്കുകയാണ്. ‘എനിക്കുവേണ്ടി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ തന്റെ രക്ഷയെത്തന്നെ അവരുടെ പൂജയുടെ ലക്ഷ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — അങ്ങനെ അമ്മ അതിനെ നിഷ്പ്രയോജനമായി കരുതുകയില്ല.

‘നിയമനിഷ്ഠയോടെ, മിതാഹാരിയായി, ഭർത്തൃശുശ്രൂഷയിൽ നിരതയായി കഴിയുക; ഞാൻ മടങ്ങിവരുമ്പോൾ അങ്ങ് പരമമായ ആഗ്രഹം നേടും — ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരാജാവ് ജീവൻ നിലനിർത്തുമെങ്കിൽ.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതയായ കൗസല്യ രാമനോട് പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, പോകാനുറച്ച നിന്റെ ബുദ്ധിയെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; വീരാ, കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. വിഭോ, പോകുക മകനേ, നീ ഏകാഗ്രനായിരിക്കുക; നിനക്ക് എന്നും ഭദ്രമുണ്ടാകട്ടെ.’ തുടർന്ന് ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഒരു ശ്ലോകത്തിലൂടെ അവർ തന്റെ ആശ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘നീ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുമ്പോൾ എന്റെ തളർച്ച മാറും; മഹാഭാഗനായ നീ കൃതാർഥനായി, വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി, അച്ഛന്റെ ഋണത്തിൽനിന്ന് മുക്തനായി മടങ്ങിവരുമ്പോൾ ഞാൻ പരമസുഖത്തോടെ ഉറങ്ങും.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ വാക്ക് പ്രതിരോധത്തിൽനിന്ന് ആശീർവാദമായി പരിണമിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരുടെ ശോകം ശമിച്ചിട്ടില്ല, എന്നാൽ അത് ഇപ്പോൾ കാത്തിരിപ്പിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘സ്വപിഷ്യേ പരമം സുഖം’ (പരമസുഖത്തോടെ ഉറങ്ങും) എന്ന പദത്തിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മകൻ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ അവർക്ക് സുഖനിദ്രയില്ല എന്നാണ് ധ്വനി. ‘അച്ഛന്റെ ഋണമുക്തി’ എന്നതിലൂടെ അമ്മയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ വനവാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും പറയപ്പെടുന്നു — ശിക്ഷയല്ല, ഋണമോചനംതന്നെ.

‘മകനേ, രാഘവാ, എന്റെ വാക്കിനെ തള്ളിമാറ്റി നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന കൃതാന്തത്തിന്റെ ഗതി ഭൂമിയിൽ എന്നും ഊഹിക്കാനാവാത്തതാണ്. മഹാബാഹോ, ഇപ്പോൾ പോകുക; ക്ഷേമത്തോടെ മടങ്ങിവന്ന്, മകനേ, സൗമ്യവും മൃദുവും മനോഹരവുമായ വാക്കുകളാൽ നീ എന്നെ ആനന്ദിപ്പിക്കും. വനത്തിൽനിന്ന് മടങ്ങിവരുന്ന, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച നിന്നെ, കുഞ്ഞേ, ഞാൻ കാണുന്ന ആ കാലം ഇപ്പോൾത്തന്നെ വന്നിരുന്നെങ്കിൽ!’ ഇവിടെ ‘അപി സ കാലഃ സ്യാത്’ (ആ കാലം വന്നിരുന്നെങ്കിൽ) എന്നത് സംശയസൂചകമായ പദമാണ് — അമ്മ പുനർദർശനം ആശിക്കുന്നതേയുള്ളൂ, ഉറപ്പിക്കുന്നില്ല; ഇതിലൂടെ അവരുടെ ഹൃദയത്തിന്റെ ദൗർബല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ഉപസംഹാരം — വനവാസത്തിന് ഉറച്ച രാമനെ ദേവി പരമമായ മനസ്സോടെ നോക്കി; ശുഭലക്ഷണനായ രാമനോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; സ്വസ്ത്യയനം (മംഗളകർമം) ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളായി. ‘പരമേണ ചേതസാ’ എന്നാൽ ഏകാഗ്രമായ മനസ്സോടെ; ശോകത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് അവർ മംഗളകർമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ സ്വസ്ത്യയനംതന്നെ വിസ്തരിച്ച് വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അവിടെ കൗസല്യ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും ഋഷിമാരോടും പുത്രരക്ഷയ്ക്കായി പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം വിലാപത്തോടെ ആരംഭിച്ച് മംഗളകർമത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു — ശോകം നീങ്ങിയിട്ടില്ല, എന്നാൽ അതിന് ഇപ്പോൾ ഒരു ദിശ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയുടെ രീതി — ദുഃഖം ശമിക്കുന്നത് കർമത്തിലൂടെയാണ്, വാക്കിലൂടെയല്ല.

In the previous sarga Rāma had calmed Lakṣmaṇa's fierce talk of human effort and held fast to carrying out his father's order. Seeing him so resolved, Kausalyā, her voice choked with tears, spoke words full of dharma. "He has never known sorrow," she lamented; "he is righteous and speaks kindly to every creature; he was born to me from Daśaratha. How is he to live on gleanings?" Gleaning means gathering the grains left lying in a harvested field, and the mere thought of a prince living that way tore at his mother's heart. "His servants and slaves eat fine food; how will Rāma eat roots and fruit in the forest? Who could hear this and believe it, and who would not be afraid, that Kākutstha, so virtuous and so dear to the king, is being sent into exile? Surely destiny is the strongest power in the world and orders everything, since even you, Rāma, the delight of the world, are going off wherever the forest is." So his mother thought first of the hardship her son's body would suffer, then of the world's astonishment, and finally of the power of destiny, the very thing Rāma had spoken of in the twenty-second sarga. But in Rāma's mouth that idea had been a ground for equanimity, while in his mother's it became a ground for lament: one and the same principle bore different fruit in two different minds. And there is point in calling him "the delight of the world", for the one who delights everyone is the one going to the forest.

Then Kausalyā described her grief with a striking figure. "This fire of grief is born within me," she said. "Not seeing you is its wind, the pain of my lamenting is its fuel, the tears I weep are the offerings poured into it, the vapour of my anxiety is its great smoke; the worry of waiting for your return has kindled it, and the labour of my sighing keeps it alive. Left here without you, my son, it will wear me away and burn me up, as a blazing fire burns dry brushwood at the end of winter." Every part of the fire ritual, the wind, the fuel, the oblations and the smoke, is imagined here as a part of grief, and this chain of metaphor is the most ornate passage of the sarga. The image of fire consuming dry grass conveys how swift and scorching her grief was: as dry grass turns to ash in a moment, so would the mother parted from her son. Then she simply pleaded. "Does a cow not follow her calf when it goes? So I too will follow you, my child, wherever you go." The cow and calf show how natural a mother's love is; there is no argument here, only nature itself as proof.

Hearing his mother's words, Rāma, the bull among men, answered her in her great sorrow. First he reminded her of how things stood. "The king has been deceived by Kaikeyī, and I am going to the forest. If you abandon him too, he will surely not survive." Rāma did not give an order; he only showed the consequence: his father's life depended on his mother staying at his side. Then he spoke of dharma. "For a woman to abandon her husband is nothing but a cruel act. It is condemned, and you must not do it even in thought. As long as my father Kākutstha, lord of the earth, is alive, let him be cared for; that is the eternal law." "Even in thought" is a fine point: leaving one's husband is ruled out not only in deed but even as an intention. So Rāma did not condemn his mother's love; he showed her where her own dharma lay and so turned her from following him. His argument has two sides, one of compassion, that his father might die, and one of scripture, that abandoning a husband is condemned; and at the centre of both is not his mother's own interest but the protection of someone else.

Spoken to in this way, the gracious Kausalyā was well pleased and said "So be it" to Rāma, who achieved great things without strain. But Rāma, best of those who uphold dharma, was not satisfied with that; he spoke again to his grieving mother. "You and I must both carry out my father's word, for the king is husband, elder, chief, master and lord of us all. When I have roamed the great forest for these nine years and five, I will stand by your word with the greatest joy." By splitting the number into nine and five, instead of saying fourteen in one word, the poet makes us feel how long the time will be; and by promising to "stand by your word" Rāma pledged obedience to his mother. At this, Kausalyā, who loved her son dearly, her face streaming with tears and in deep distress, answered her dear son. Her acceptance had lasted only a moment, and her love rose up again as a plea. The poet paints the swaying of a mother's mind very naturally here: she accepts the teaching and then forgets it again, and that is the mark of grief. The phrase "sunk in grief" is repeated in the tenth and the fifteenth verses, showing that her sorrow had not changed at all.

"Rāma," she said, "I cannot bear to live among these co-wives. If you have made up your mind to go out of regard for your father, then take me to the forest with you, Kākutstha, like a doe of the woods." Seeing her weep, Rāma himself wept as he answered her. "While a woman lives, her husband is her deity and her lord, and today the king is lord over both you and me. With the wise king, lord of the world, alive, we are not without a protector. Bharata too is righteous and speaks kindly to every creature; he will look after you, for he is always devoted to dharma." Rāma gave two comforts: the king was alive, and Bharata was devoted to dharma, so his mother's fear of being left unprotected had no ground. Her words "among these co-wives" reveal her real fear, that once her son was gone she would be at Kaikeyī's mercy, and Rāma quietly answered that fear too without naming it. The poet notes that Rāma wept as he spoke: steady as he was everywhere else, before his mother he did not hold back his tears.

"When I have left, take care, and watch closely, that the king does not suffer the slightest distress through grief for his son, and that this terrible sorrow does not destroy him. Be steady, and always work for the good of the aged king." Then Rāma spoke of a woman's dharma in general. "A woman who is devoted to vows and fasts and of the highest excellence, but does not follow her husband, comes to an evil end. It is by serving her husband that a woman wins the highest heaven. Even a woman who has given up saluting and worshipping the other gods should simply serve her husband, devoted to what pleases him and does him good. That is a woman's lasting duty, as it is heard in the Veda and remembered in the world. For my sake, my lady, always honour the gods with flowers at the fire-rites, and honour the brahmins with respect. Wait for the time in this way, longing for my return." The teaching is given in the form of scripture, but its purpose is to steady his mother's mind. Rāma was not reciting dry rules; he was giving his mother work to do so that her grief could turn into action. And by saying "for my sake" he made his own safety the purpose of her worship, so that she would not feel her days were empty.

"Live restrained, eat sparingly, devoted to serving your husband, and when I return you will have your heart's desire, if the best of the upholders of dharma, the great king, lives on." Spoken to thus, her eyes clouded with tears, Kausalyā, stricken with grief for her son, said to Rāma: "My child, I cannot turn back your mind, so firmly set on going. Surely time cannot be overcome, hero. Go, my son, with a single mind; may good fortune always be with you, my lord." Then she opened her heart's hope: "When you come back again, my weariness will be gone. When you return, greatly blessed, your purpose achieved and your vow fulfilled, freed of your debt to your father, then I will sleep in perfect happiness." Here the mother's words have turned from resistance into blessing; her grief was not stilled, but it now took the form of waiting. "I will sleep in happiness" hints at the sleepless nights to come: until her son returned there would be no peaceful sleep for her. And "freed of your debt to your father" gives the purpose of the exile as his mother saw it: not a punishment but the paying of a debt.

"On this earth, my son, the ways of destiny are always hard to understand, since it brushes my words aside and drives you on, Rāghava. Go now, mighty-armed one; come back safely, my son, and gladden me with gentle, sweet and lovely words. Will that time ever come, my child, when I see you back from the forest again, wearing matted hair and bark?" The question is full of doubt: the mother only hopes to see him again; she cannot be sure, and this shows how frail her heart was. Then the sarga draws to its close. Seeing Rāma so resolved on the forest, the queen looked at him with a collected mind, spoke auspicious words to him and set her heart on performing the rite of blessing. "A collected mind" means that she rose out of her grief and turned to an auspicious rite. In the next sarga that very rite is described at length, as Kausalyā calls on all the gods and seers to protect her son. So this sarga, which began in lament, comes to rest in a rite of blessing: the grief had not gone, but it had found a direction. That is Vālmīki's way: sorrow is eased by action, not by words.