रामे एवं ब्रुवति सति लक्ष्मणः अवाक्शिराः इव अभवत्; ध्यात्वा च सहसा दैन्यहर्षयोः मध्यं जगाम। अत्र ‘मध्यम्’ इति पदं रमणीयम् — ज्येष्ठस्य राज्यभङ्गात् दैन्यम्, तस्य च धर्मे दार्ढ्यात् हर्षः; द्वयोः अन्तरे तस्य चित्तं दोलायते। ततः सः नरर्षभः भ्रुवोः मध्ये भ्रुकुटीं बद्ध्वा, बिलस्थः रोषितः महासर्पः इव निशश्वास। तस्य भ्रुकुटीसहितं मुखं तदा दुष्प्रतिवीक्ष्यम् आसीत् — क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखसदृशं बभौ। हस्ती यथा स्वम् अग्रहस्तं विधुनोति, तथा सः स्वम् अग्रहस्तं विधुन्वन्, शिरोधरां च तिर्यक् ऊर्ध्वं च शरीरे पातयित्वा, नेत्रयोः अग्रभागेन तिर्यक् पश्यन् भ्रातरम् अब्रवीत् — ‘यस्य अयं सुमहान् सम्भ्रमः अस्थाने जातः।’ अत्र वाक्यं मध्ये एव छिन्नम्, अग्रिमेण श्लोकेन च सम्बध्यते; एतत् एव लक्ष्मणस्य आवेगस्य लक्षणम्। कविः अत्र त्रीन् उपमानान् क्रमेण प्रयुङ्क्ते — सर्पः, सिंहः, हस्ती च; तैः क्रोधस्य त्रयः आविष्काराः — निःश्वासः, मुखविकृतिः, अङ्गचेष्टा च — सूचिताः। पूर्वसर्गे रामः लक्ष्मणं रोषविस्फारितेक्षणम् इति दृष्टवान् आसीत्; अत्र तु सः रोषः वाचम् एव आरोहति। ‘तिर्यक्’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — शिरोधरायाः चेष्टायां दृष्टेश्च; एतेन साक्षात् दर्शनस्य असहनम् अभिव्यज्यते।

लक्ष्मणः वदति — ‘धर्मे दोषप्रसङ्गः भवेत्, लोकस्य च अतिशङ्का न भवेत् इति हेतुना भवादृशः असम्भ्रान्तः पुरुषः एतत् कथं वक्तुम् अर्हति? एवं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः सन् अशौण्डीरं कृपणम् अशक्तं दैवं किं नाम अभिशंससि?’ अत्र ‘शौण्डीर’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — वीरः वीरम् एव प्रशंसेत्, न तु निर्वीर्यं दैवम् इति व्यङ्ग्यः। ततः सः साक्षात् आरोपं करोति — ‘तयोः पापयोः विषये तव शङ्का कथं नाम न विद्यते? सन्ति हि धर्मोपधासक्ताः — धर्मस्य व्याजेन स्वार्थं साधयन्तः; हे धर्मात्मन्, किं त्वं न बुध्यसे?’ अग्रिमः श्लोकः षट्पादः — ‘तयोः शाठ्यात् तव सुचरितं स्वार्थं च परिजिहीर्षतोः यदि एवं व्यवसितं न अभविष्यत्, तर्हि हे राघव, प्राक् एव तत् जातम् अभविष्यत्; तयोः वरः अपि प्राक् एव दत्तः प्रकृतश्च अभविष्यत्।’ अर्थात् वरदानकथा यदि सत्या अभविष्यत्, तर्हि अभिषेकारम्भात् पूर्वम् एव सा प्रकाशिता अभविष्यत्; अतः सा कल्पितैव इति लक्ष्मणस्य तर्कः। अत्र सः प्रत्यक्षं न अपवदति, अपि तु कालक्रमेण एव कल्पनां प्रकटयति — यत् प्राक् वक्तव्यम् आसीत्, तत् पश्चात् उक्तम्; एषः एव शाठ्यस्य चिह्नम्।

‘त्वदन्यस्य अभिषेचनं लोकविद्विष्टम्; तत् आरब्धम्। हे वीर, तत् सोढुं नोत्सहे; तत्र मां क्षन्तुम् अर्हसि।’ अत्र लक्ष्मणः स्वस्य असहिष्णुतां न गोपायति, क्षमां च प्रार्थयते — एषा विनयस्य रेखा तस्य सर्वेषु उग्रवचनेषु अनुवर्तते। ‘हे महामते, येन तव बुद्धिः एवं द्वैधं गता, सः धर्मः अपि मम द्वेष्यः; यत्प्रसङ्गात् त्वं मुह्यसि।’ अत्र लक्ष्मणः धर्मशब्दस्य एव पुनर्विचारम् आह्वयति — यः धर्मः विमोहं जनयति, सः धर्मः न भवितुम् अर्हति। ‘कर्मणा शक्तः सन् त्वं कैकेयीवशवर्तिनः पितुः अधर्मिष्ठं विगर्हितं वाक्यं कथं करिष्यसि? यत् अयं भेदः किल्बिषात् कृतः, तथापि एवं न गृह्यते — तत्र मम दुःखं जायते, गर्हितः च अयं धर्मसङ्गः।’ चतुर्दशः श्लोकः षट्पादः — ‘तव अयं धर्मसंयोगः अस्य लोकस्य विगर्हितः। कामवृत्तयोः, नित्यम् अहितयोः, पितृमातृनामधारिणोः शत्र्वोः कामं मनसा अपि कथं कश्चित् कुर्यात्?’ एतत् अत्यन्तं तीक्ष्णं वचनम् — मातापितरौ शत्रुशब्देन उक्तौ। एतैः पञ्चभिः श्लोकैः लक्ष्मणस्य आक्रोशः क्रमेण वर्धते — प्रथमं कार्यस्य निन्दा, ततः धर्मस्य पुनर्विचारः, ततः पितुः परतन्त्रता, अन्ते च मातापित्रोः शत्रुत्वारोपः। रामः तु एतत् सर्वं श्रृणोति एव, न प्रतिवदति — तस्य मौनम् एव अग्रिमसर्गस्य उत्तरम्।

‘यद्यपि तव प्रतिपत्तिः दैवी, तयोः च मतम् अपि तथा, तथापि तत् त्वया उपेक्षणीयम्; मह्यं तत् अपि न रोचते।’ अत्र लक्ष्मणः रामस्य दैववादं शब्दशः उद्धृत्य एव प्रत्याचष्टे। ततः सः सूत्रं वदति — ‘यः विक्लवः वीर्यहीनः सः दैवम् अनुवर्तते; सम्भावितात्मानः वीराः तु दैवं न पर्युपासते। यः पुरुषकारेण दैवं प्रबाधितुं समर्थः, सः पुरुषः दैवेन विपन्नार्थः सन् अपि न अवसीदति।’ अत्र द्वौ प्रतिज्ञे — प्रथमा मूल्यविषया (वीराः दैवं न सेवन्ते), द्वितीया फलविषया (समर्थः न विषीदति)। ततः सः प्रत्यक्षप्रमाणम् आह्वयति — ‘अद्य लोकाः दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च पौरुषं द्रक्ष्यन्ति; अद्य दैवमानुषयोः व्यक्तिः स्फुटा भविष्यति। यैः दैवबलेन आहतं तव राज्याभिषेचनम् अद्य दृष्टम्, ते एव अद्य मे पौरुषेण हतं दैवं द्रक्ष्यन्ति।’ एवं सः विवादं तर्कात् क्रियायां नयति — वादः न परीक्षा, दृष्टं फलम् एव परीक्षा इति। ‘व्यक्ता व्यक्तिः’ इति पदयुग्मेन सः प्रतिज्ञां करोति यत् अद्य एव निर्णयः स्फुटः भविष्यति। एतत् सर्वं रामस्य ‘कः पुमान् दैवेन योद्धुम् उत्सहते’ इति प्रश्नस्य साक्षात् उत्तरम् — अहम् एव इति।

‘अङ्कुशम् अतिक्रान्तम्, उद्दामं, मदजलोद्धतं प्रधावितं गजम् इव प्रधावितं दैवम् अहं पौरुषेण निवर्तयिष्ये।’ अत्र उपमा सार्थका — गजः महाबलः, तथापि सः अङ्कुशेन नियम्यते; तथैव दैवम् अपि पुरुषकारेण नियन्तुं शक्यम् इति भावः। ‘समस्ताः लोकपालाः अपि अद्य रामाभिषेचनं न विहन्युः; कृत्स्नाः त्रयः लोकाः अपि न; पिता तु का कथा? यैः परस्परं मिथः तव अरण्ये विवासः समर्थितः, ते एव चतुर्दश समाः अरण्ये विवत्स्यन्ति। पितुः तस्याः च या तव विषये आशा — अभिषेकविघातेन स्वपुत्रस्य राज्यार्थं प्रवृत्ता — ताम् अहं धक्ष्यामि। मद्बलेन विरुद्धाय यथा मम उग्रं पौरुषं दुःखाय प्रभविष्यति, तथा दैवबलं न प्रभविष्यति।’ एवं लक्ष्मणः न केवलं सिद्धान्तं वदति, अपि तु प्रतिज्ञां करोति — विरोधिनः एव वनं गमिष्यन्ति इति। तस्य वाक्येषु क्रोधः प्रतिज्ञारूपेण परिणमति, यत् अग्रिमेषु श्लोकेषु शस्त्रवर्णनेन उपबृंह्यते। ‘लोकपालाः अपि न विहन्युः’ इति वचनेन सः दैवस्य अधिष्ठातॄन् अपि तिरस्करोति; ‘पिता तु का कथा’ इति च पितुः अधिकारम् एव संकोचयति। एषा उक्तिः शास्त्रदृष्ट्या दुःसाहसिकी, किन्तु भ्रातृस्नेहात् एव प्रसूता।

‘वर्षसहस्रस्य अन्ते ऊर्ध्वं, त्वयि वनवासं गते सति, आर्यपुत्राः अनन्तरं प्रजापाल्यं करिष्यन्ति। पूर्वराजर्षीणां वृत्त्या हि वनवासः तदा अभिधीयते, यदा प्रजाः पुत्रेषु निक्षिप्य पुत्रवत् परिपालने नियोजिताः भवन्ति।’ अत्र लक्ष्मणः वानप्रस्थस्य शास्त्रीयं कालं स्मारयति — वार्धके, राज्यं पुत्रे न्यस्य; न तु यौवने, अन्यस्य आग्रहेण। ‘हे धर्मात्मन् राम, यदि राजा अनेकाग्रः इति हेतोः राज्यविभ्रमशङ्कया त्वम् एवं राज्यम् आत्मनि न इच्छसि, तर्हि हे वीर, अहं ते प्रतिजाने — वीरलोकभाक् मा भूवम्, यदि वेला सागरम् इव तव राज्यं न रक्षेयम्। मङ्गलैः अभिषिञ्चस्व; तत्र त्वं व्यापृतः भव; अहम् एकः एव बलात् महीपालान् वारयितुम् अलम्।’ ततः सः स्वायुधानां प्रयोजनम् उद्घोषयति — ‘इमौ बाहू न शोभार्थम्, धनुः न मे भूषणाय, असिः न आबन्धनार्थाय, शराः न स्तम्भहेतवः।’ प्रत्येकं निषेधेन सः आयुधानाम् अलङ्कारत्वं निराकरोति। अत्र चत्वारि आयुधानि गणितानि — बाहू, धनुः, असिः, शराः च; अग्रिमे श्लोके तानि एव ‘चतुष्टयम्’ इति संगृहीतानि। एवं षट्सु श्लोकेषु लक्ष्मणः शास्त्रवचनात् प्रतिज्ञायां, प्रतिज्ञायाश्च आयुधेषु अवतरति।

‘एतत् सर्वं चतुष्टयम् अमित्रमथनार्थम् एव। यः मम शत्रुः इति मतः, तम् अहम् अत्यर्थं जीवितुं न कामये। विद्युत्तुल्यचञ्चलप्रभेण तीक्ष्णधारेण असिना प्रगृहीतेन सता, शत्रुं वज्रिणम् अपि न कल्पये — इन्द्रम् अपि गणनायां न स्थापयामि। खड्गनिष्पेषेण निष्पिष्टैः हस्त्यश्वरथिनां हस्तैः ऊरुभिः शिरोभिः च मही गहना दुश्चरा च मे भविष्यति। अद्य मम खड्गधारया हताः द्विषः दीप्यमानाः अग्नयः इव, सविद्युतः मेघाः इव, भूमौ पतिष्यन्ति। बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने मयि स्थिते सति, पुरुषाणां मध्ये कः पुरुषमानी स्यात्?’ अत्र वर्णनस्य क्रमः लक्ष्यः — प्रथमं प्रयोजनम्, ततः असिः, ततः तत्फलं भूमौ, ततः उपमाद्वयेन शत्रूणां पातः, अन्ते च धनुर्धारिणः स्वस्य प्रतिमा। ‘गोधाङ्गुलित्राण’ इति गोधाचर्मनिर्मितः अङ्गुलित्राणः, यः धनुर्ज्यायाः घर्षणात् अङ्गुलीः रक्षति; तस्य उल्लेखेन युद्धसज्जता सूच्यते। ‘वज्रिणं वा न कल्पये’ इति वचनम् अतिशयोक्तिः इव भाति, किन्तु तत् लक्ष्मणस्य स्वभावानुरूपम् एव; सः हि सर्वदा अतिवादेन स्नेहं प्रकाशयति। ‘पुरुषमानी’ इति पदेन सः प्रतिपक्षस्य पुरुषाभिमानम् एव निराकर्तुम् इच्छति।

‘बहुभिः बाणैः एकं, एकेन च बहून् जनान् अत्यस्यन् अहं नृणां वाजिनां गजानां च मर्मसु बाणान् विनियोक्ष्यामि। हे प्रभो, अद्य मम अस्त्रप्रभावस्य प्रभावः राज्ञः अप्रभुतां कर्तुं, तव च प्रभुत्वं स्थापयितुं प्रभविष्यति। चन्दनसारस्य लेपनस्य, केयूराणाम् आमोक्षणस्य, वसूनां विमोक्षस्य, सुहृदां पालनस्य च अनुरूपौ इमौ बाहू अद्य, हे राम, तव अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां निवारणे कर्म करिष्यतः।’ अन्ते सः आज्ञां याचते — ‘ब्रवीहि, कः अद्य एव मया तव असुहृत् प्राणैः यशसा सुहृज्जनैः च वियुज्यताम्? यथा इयं वसुधा तव वशा भवेत्, तथा एव मां शाधि; अहं तव किंकरः अस्मि।’ एतत् श्रुत्वा रघुवंशवर्धनः रामः असकृत् बाष्पं विमृज्य, लक्ष्मणं परिसान्त्व्य, पित्रोः वचने व्यवस्थितः सन् उवाच — ‘हे सौम्य, माम् एवं निबोध; एषः एव सत्पथः।’ एवं सर्गः लक्ष्मणस्य ज्वालायाः रामस्य शान्तौ विलयेन समाप्यते। ‘असकृत्’ इति पदेन पुनःपुनः सान्त्वनं सूच्यते; बाष्पमार्जनं च लक्ष्मणस्य क्रोधस्य अन्तः निहितं दुःखम् एव प्रकटयति। अग्रिमे सर्गे कौसल्यायाः विलापः आरभ्यते, यत्र रामस्य एतत् एव धैर्यं पुनः परीक्ष्यते।

రాముడు ఇలా చెబుతుండగా లక్ష్మణుడు తల వంచుకున్నవాడిలా అయ్యాడు; ఆలోచించి ఒక్కసారిగా దైన్యానికీ హర్షానికీ మధ్యలో నిలిచాడు. ఇక్కడ ‘మధ్యం’ అనే పదం రమణీయమైనది — అన్నగారి రాజ్యం భంగమైనందుకు దైన్యం, ఆయన ధర్మంలో దృఢంగా ఉన్నందుకు హర్షం; ఈ రెండింటి మధ్య అతని చిత్తం ఊగిసలాడుతున్నది. తరువాత ఆ నరశ్రేష్ఠుడు కనుబొమల మధ్య ముడి వేసి, బిలంలో ఉన్న రోషించిన మహాసర్పంలా నిట్టూర్చాడు. ముడిపడిన కనుబొమలతో అతని ముఖం అప్పుడు చూడశక్యం కానిదిగా ఉంది — కోపించిన సింహం ముఖంలా ప్రకాశించింది. ఏనుగు తన తొండాన్ని విదిలించినట్లు అతడు తన చేతిని విదిలిస్తూ, మెడను అడ్డంగానూ పైకీ తిప్పుతూ, కంటి కొనలతో ఓరగా చూస్తూ సోదరునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఎవరికి ఈ అతి గొప్ప కలవరం అస్థానంలో కలిగిందో...’ ఇక్కడ వాక్యం మధ్యలోనే తెగిపోయి తరువాతి శ్లోకంతో కలుస్తుంది; ఇదే లక్ష్మణుని ఆవేశానికి లక్షణం. కవి ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలను వరుసగా ప్రయోగిస్తున్నాడు — సర్పం, సింహం, ఏనుగు; వాటితో క్రోధం యొక్క మూడు వ్యక్తీకరణలు — నిట్టూర్పు, ముఖవికారం, అంగచేష్ట — సూచించబడ్డాయి. గత సర్గలో రాముడు లక్ష్మణుని రోషంతో విప్పారిన కళ్ళు గలవానిగా చూశాడు; ఇక్కడ ఆ రోషం మాటలోకే ఎక్కుతుంది. ‘తిర్యక్’ (అడ్డంగా, ఓరగా) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మెడ కదలికలోనూ చూపులోనూ; దీనితో సూటిగా చూడటాన్నే సహించలేని స్థితి వ్యక్తమవుతున్నది.

లక్ష్మణుడు అంటాడు — ‘ధర్మానికి దోషం రాకూడదని, లోకానికి అతిశంక కలగకూడదని నీలాంటి కలవరపడని పురుషుడు ఇలా ఎలా మాట్లాడగలడు? ఇంతటి శూరుడవై, క్షత్రియశ్రేష్ఠుడవై ఉండి, శౌర్యం లేని, దీనమైన, అశక్తమైన దైవాన్ని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నావు?’ ఇక్కడ ‘శౌండీర’ (శూరుడు) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — వీరుడు వీరుణ్ణే ప్రశంసించాలి గాని వీర్యహీనమైన దైవాన్ని కాదు అనే వ్యంగ్యం. తరువాత అతడు నేరుగా ఆరోపిస్తాడు — ‘ఆ ఇద్దరు పాపుల విషయంలో నీకు శంక ఎందుకు కలగడం లేదు? ధర్మం ముసుగులో స్వార్థాన్ని సాధించుకొనే ధర్మవ్యాజపరులు ఉన్నారు కదా; ధర్మాత్మా, నీవు గ్రహించడం లేదా?’ తరువాతి శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘శఠత్వంతో నీ సుచరితాన్నీ నీ ప్రయోజనాన్నీ హరించాలనుకొనే ఆ ఇద్దరూ ఇలా నిశ్చయించుకొని ఉండకపోతే, రాఘవా, అది ముందే జరిగి ఉండేది; వారి వరం కూడా ముందే ఇవ్వబడి అమలులోకి వచ్చి ఉండేది.’ అంటే వరదాన కథ నిజమే అయితే, అభిషేకారంభానికి ముందే అది బయటపడి ఉండేది; కాబట్టి అది కల్పితమే అని లక్ష్మణుని తర్కం. ఇక్కడ అతడు ప్రత్యక్షంగా నిందించడం లేదు, కాలక్రమం ద్వారానే కల్పనను బయటపెడుతున్నాడు — ముందు చెప్పవలసినది తరువాత చెప్పబడింది; ఇదే శఠత్వానికి గుర్తు.

‘నువ్వు కాక మరొకరికి అభిషేకం చేయడం లోకానికి ద్వేషకరం; అది ప్రారంభించబడింది. వీరా, దానిని సహించలేను; ఆ విషయంలో నన్ను క్షమించాలి.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తన అసహనాన్ని దాచుకోడు, క్షమాపణ కూడా వేడుకుంటాడు — ఈ వినయరేఖ అతని ఉగ్రవచనాలన్నింటిలోనూ కొనసాగుతుంది. ‘మహామతీ, దేని వల్ల నీ బుద్ధి ఇలా ద్వైధానికి లోనైందో, దేని ప్రసంగం వల్ల నువ్వు మోహపడుతున్నావో, ఆ ధర్మం కూడా నాకు ద్వేష్యమే.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు ‘ధర్మం’ అనే మాటనే పునర్విచారణకు పిలుస్తున్నాడు — విమోహాన్ని కలిగించే ధర్మం ధర్మం కాజాలదు. ‘కార్యసాధనలో సమర్థుడవై ఉండి, కైకేయికి వశుడైన తండ్రి అధర్మిష్ఠమైన, నిందితమైన మాటను నువ్వు ఎలా పాటిస్తావు? ఈ భేదం పాపంతో చేయబడినదే అయినా ఆ విధంగా గ్రహించబడటం లేదు — అందుకే నాకు దుఃఖం కలుగుతున్నది; ఈ ధర్మాసక్తి నిందనీయమైనది.’ పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘నీ ఈ ధర్మసంయోగం ఈ లోకానికి నిందనీయమైనది. కామంతో ప్రవర్తించేవారూ, నిత్యమూ అహితం చేసేవారూ, తల్లిదండ్రుల పేర్లు మాత్రమే ధరించినవారూ అయిన ఆ శత్రువుల కోరికను ఎవరైనా మనసులోనైనా ఎలా నెరవేరుస్తారు?’ ఇది అత్యంత తీక్ష్ణమైన మాట — తల్లిదండ్రులు ‘శత్రువులు’ అనే పదంతో చెప్పబడ్డారు. ఈ ఐదు శ్లోకాలలో లక్ష్మణుని ఆక్రోశం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట కార్యనింద, తరువాత ధర్మపునర్విచారం, తరువాత తండ్రి పరాధీనత, చివరకు తల్లిదండ్రులపై శత్రుత్వారోపణ. రాముడు మాత్రం ఇదంతా వింటూనే ఉంటాడు, బదులు చెప్పడు — అతని మౌనమే తరువాతి సర్గకు సమాధానం.

‘నీ నిర్ణయం దైవికమైనదే అయినా, వారి అభిప్రాయం కూడా అదే అయినా, దానిని నువ్వు ఉపేక్షించాలి; అది నాకు ఏమాత్రమూ నచ్చదు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రాముని దైవవాదాన్ని యథాతథంగా ఉదహరించి తిరస్కరిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు సూత్రాన్ని చెబుతాడు — ‘విక్లబుడూ వీర్యహీనుడూ అయినవాడే దైవాన్ని అనుసరిస్తాడు; ఆత్మగౌరవం గల వీరులు దైవాన్ని ఉపాసించరు. పురుషప్రయత్నంతో దైవాన్ని అడ్డుకోగల పురుషుడు దైవం వల్ల ప్రయోజనం చెడినా కుంగిపోడు.’ ఇక్కడ రెండు ప్రతిజ్ఞలున్నాయి — మొదటిది విలువకు సంబంధించినది (వీరులు దైవాన్ని సేవించరు), రెండవది ఫలానికి సంబంధించినది (సమర్థుడు విషాదపడడు). తరువాత అతడు ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని ఆహ్వానిస్తాడు — ‘ఈరోజు లోకాలు దైవం యొక్క పౌరుషాన్నీ పురుషుని పౌరుషాన్నీ చూస్తాయి; ఈరోజు దైవానికీ మానవునికీ ఉన్న తేడా స్పష్టంగా తేలిపోతుంది. దైవబలంతో నీ రాజ్యాభిషేకం దెబ్బతిన్నట్లు ఈరోజు ఎవరు చూశారో, వారే ఈరోజు నా పౌరుషంతో దెబ్బతిన్న దైవాన్ని చూస్తారు.’ ఈ విధంగా అతడు వివాదాన్ని తర్కం నుండి క్రియలోకి తీసుకుపోతున్నాడు — వాదం పరీక్ష కాదు, కంటికి కనిపించే ఫలమే పరీక్ష అని. ‘వ్యక్తా వ్యక్తిః’ (స్పష్టమైన తేడా) అనే పదజంటతో అతడు ఈరోజే నిర్ణయం తేలిపోతుందని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఇదంతా ‘దైవంతో పోరాడటానికి ఏ పురుషుడు సాహసిస్తాడు?’ అనే రాముని ప్రశ్నకు నేరుగా ఇచ్చిన సమాధానం — నేనే అని.

‘అంకుశాన్ని లెక్కచేయక, కట్లు తెంచుకొని, మదజలంతో ఉద్ధతమై పరుగెత్తుతున్న ఏనుగులా పరుగెత్తుతున్న దైవాన్ని నేను పౌరుషంతో వెనక్కి మళ్ళిస్తాను.’ ఇక్కడి ఉపమానం సార్థకమైనది — ఏనుగు మహాబలం గలదే, అయినా అంకుశంతో నియంత్రించబడుతుంది; అలాగే దైవాన్ని కూడా పురుషప్రయత్నంతో నియంత్రించవచ్చని భావం. ‘లోకపాలకులందరూ కలిసినా ఈరోజు రాముని అభిషేకాన్ని అడ్డుకోలేరు; మూడు లోకాలూ కలిసినా అడ్డుకోలేవు; ఇక తండ్రి సంగతి చెప్పేదేముంది? ఎవరు పరస్పరం కూడబలుక్కొని నీ అరణ్యవాసాన్ని సమర్థించారో, వారే పద్నాలుగేళ్ళు అరణ్యంలో నివసిస్తారు. అభిషేకాన్ని భంగపరిచి తమ కుమారునికి రాజ్యం కోసం నీ విషయంలో తండ్రికీ ఆమెకూ ఏ ఆశ కలిగిందో, దానిని నేను దహించివేస్తాను. నా బలంతో ఎదిరించేవానికి నా ఉగ్రమైన పౌరుషం ఎంత దుఃఖకారణమవుతుందో, దైవబలం అంతగా కాజాలదు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు కేవలం సిద్ధాంతం చెప్పడమే కాదు, ప్రతిజ్ఞ కూడా చేస్తున్నాడు — ఎదిరించినవారే వనానికి వెళ్తారని. అతని మాటల్లో క్రోధం ప్రతిజ్ఞ రూపం దాల్చుతుంది, అది తరువాతి శ్లోకాలలో ఆయుధవర్ణనతో విస్తరిస్తుంది. ‘లోకపాలకులు కూడా అడ్డుకోలేరు’ అనే మాటతో అతడు దైవానికి అధిష్ఠాతలైనవారిని కూడా తిరస్కరిస్తున్నాడు; ‘ఇక తండ్రి సంగతి చెప్పేదేముంది’ అనే మాటతో తండ్రి అధికారాన్నే కుదిస్తున్నాడు. ఈ మాట శాస్త్రదృష్టితో దుస్సాహసమైనదే, కాని సోదరప్రేమ నుండే పుట్టినది.

‘వెయ్యి సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత, నువ్వు వనవాసానికి వెళ్ళినప్పుడు, ఆర్యుని పుత్రులు ఆపైన ప్రజాపాలన చేస్తారు. పూర్వ రాజర్షుల ఆచారం ప్రకారం, ప్రజలను పుత్రులకు అప్పగించి పుత్రవాత్సల్యంతో పరిపాలించడానికి నియోగించినప్పుడే వనవాసం విధించబడింది.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు వానప్రస్థానికి శాస్త్రీయమైన కాలాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — వార్ధక్యంలో, రాజ్యాన్ని కుమారునికి అప్పగించి; అంతేగాని యౌవనంలో, ఇతరుల పట్టుదలతో కాదు. ‘ధర్మాత్మా రామా, రాజు చంచలచిత్తుడనే కారణంతో రాజ్యం అల్లకల్లోలమవుతుందనే శంకతో నువ్వు ఇలా రాజ్యాన్ని నీ కోసం కోరుకోకపోతే, వీరా, నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — తీరం సముద్రాన్ని కాపాడినట్లు నేను నీ రాజ్యాన్ని కాపాడకపోతే, వీరులు పొందే లోకాలు నాకు దక్కకుండుగాక. మంగళద్రవ్యాలతో అభిషేకం చేయించుకో; దానిలో నువ్వు నిమగ్నుడవై ఉండు; నేనొక్కడినే బలంతో రాజులనందరినీ అడ్డుకోగలను.’ తరువాత అతడు తన ఆయుధాల ప్రయోజనాన్ని ఘోషిస్తాడు — ‘ఈ రెండు బాహువులు అలంకారం కోసం కాదు, ధనుస్సు నాకు భూషణం కోసం కాదు, ఖడ్గం నడుముకు కట్టుకోవడానికి కాదు, బాణాలు స్తంభాల్లా నిలిపి ఉంచడానికి కాదు.’ ప్రతి నిషేధంతోనూ అతడు ఆయుధాల అలంకారత్వాన్ని నిరాకరిస్తున్నాడు. ఇక్కడ నాలుగు ఆయుధాలు లెక్కించబడ్డాయి — బాహువులు, ధనుస్సు, ఖడ్గం, బాణాలు; తరువాతి శ్లోకంలో అవే ‘చతుష్టయం’ (ఈ నాలుగూ) అని సంగ్రహించబడ్డాయి. ఈ విధంగా ఆరు శ్లోకాలలో లక్ష్మణుడు శాస్త్రవచనం నుండి ప్రతిజ్ఞలోకి, ప్రతిజ్ఞ నుండి ఆయుధాలలోకి దిగుతున్నాడు.

‘ఈ నాలుగూ శత్రువులను మట్టుబెట్టడానికే. నా శత్రువని నేను భావించినవాడు బ్రతికి ఉండటాన్ని నేను ఏమాత్రమూ కోరను. మెరుపులా చంచలంగా ప్రకాశించే, పదునైన అంచుగల ఖడ్గాన్ని పట్టుకొన్నప్పుడు వజ్రధారిని కూడా శత్రువుగా లెక్కించను — ఇంద్రుణ్ణి కూడా లెక్కలోకి తీసుకోను. ఖడ్గపు దెబ్బలకు నలిగిన ఏనుగులపై, గుర్రాలపై, రథాలపై ఉన్నవారి చేతులతో, తొడలతో, తలలతో భూమి దట్టంగా, నడవరానిదిగా అవుతుంది. ఈరోజు నా ఖడ్గధారకు హతులైన శత్రువులు మండుతున్న అగ్నుల్లా, మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా నేలపై పడతారు. ఉడుముచర్మపు వేలితొడుగు కట్టుకొని, ధనుస్సు పట్టుకొని నేను నిలబడి ఉండగా, పురుషులలో ఎవడు తనను పురుషునిగా భావించుకోగలడు?’ ఇక్కడ వర్ణన క్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట ప్రయోజనం, తరువాత ఖడ్గం, తరువాత దాని ఫలం భూమిపై, తరువాత రెండు ఉపమానాలతో శత్రువుల పతనం, చివరకు ధనుర్ధారిగా తన ప్రతిమ. ‘గోధాంగుళిత్రాణం’ అంటే ఉడుముచర్మంతో చేసిన వేలితొడుగు, అది అల్లెత్రాడు రాపిడి నుండి వేళ్ళను కాపాడుతుంది; దాని ప్రస్తావనతో యుద్ధసన్నద్ధత సూచించబడుతున్నది. ‘వజ్రిణం వా న కల్పయే’ (వజ్రధారిని కూడా లెక్కించను) అనే మాట అతిశయోక్తిలా కనిపిస్తుంది, కాని అది లక్ష్మణుని స్వభావానికి తగినదే; అతడు ఎప్పుడూ అతిగా మాట్లాడటం ద్వారానే ప్రేమను వ్యక్తం చేస్తాడు. ‘పురుషమానీ’ (తనను పురుషునిగా భావించుకొనేవాడు) అనే పదంతో అతడు ప్రతిపక్షపు పురుషాభిమానాన్నే నిరాకరించాలనుకుంటున్నాడు.

‘అనేక బాణాలతో ఒక్కణ్ణి, ఒక్క బాణంతో అనేకులను కూల్చుతూ, మనుషుల, గుర్రాల, ఏనుగుల మర్మస్థానాలలో బాణాలను నాటుతాను. ప్రభూ, ఈరోజు నా అస్త్రప్రభావం రాజును అధికారహీనునిగా చేయడానికీ నీ ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించడానికీ సమర్థమవుతుంది. చందనపు పూతకూ, కేయూరాలు ధరించడానికీ, ధనాన్ని దానం చేయడానికీ, మిత్రులను కాపాడటానికీ తగిన ఈ బాహువులు, రామా, ఈరోజు నీ అభిషేకానికి విఘ్నం కలిగించినవారిని నివారించే పని చేస్తాయి.’ చివరకు అతడు ఆజ్ఞను యాచిస్తాడు — ‘చెప్పు, నీకు శత్రువైన ఎవడు ఈరోజే నా చేత ప్రాణాలనుండీ, కీర్తినుండీ, మిత్రజనంనుండీ వేరుచేయబడాలి? ఈ భూమి నీ వశమయ్యేలా నన్ను ఆజ్ఞాపించు; నేను నీ సేవకుడను.’ ఇది విని రఘువంశవర్ధనుడైన రాముడు పదేపదే కన్నీళ్ళు తుడిచి, లక్ష్మణుని ఊరడించి, తల్లిదండ్రుల మాటలో స్థిరంగా నిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, నన్ను ఇలాగే అర్థం చేసుకో; ఇదే సన్మార్గం.’ ఈ విధంగా సర్గ లక్ష్మణుని జ్వాల రాముని శాంతిలో లీనమవడంతో ముగుస్తుంది. ‘అసకృత్’ (పదేపదే) అనే పదంతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఊరడించడం సూచించబడుతున్నది; కన్నీళ్ళు తుడవడం లక్ష్మణుని క్రోధంలో దాగి ఉన్న దుఃఖాన్నే బయటపెడుతున్నది. తరువాతి సర్గలో కౌసల్య విలాపం ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ రాముని ఈ ధైర్యమే మళ్ళీ పరీక్షకు గురవుతుంది.

ராமன் இவ்வாறு பேசியபோது லக்ஷ்மணன் தலைகவிழ்ந்தவன் போல் ஆனான்; சிந்தித்ததும் சட்டென்று துயரத்துக்கும் மகிழ்ச்சிக்கும் நடுவே நின்றான். இங்கே ‘நடுவே’ என்ற சொல் அழகானது — அண்ணனின் அரசு பறிபோனதால் துயரம், அவன் தர்மத்தில் கொண்ட உறுதியால் மகிழ்ச்சி; இரண்டுக்கும் இடையே அவன் உள்ளம் ஊசலாடுகிறது. பின்னர் அந்த மனிதருள் காளை புருவங்களுக்கு நடுவே புருவத்தை நெரித்து, புற்றில் உள்ள சினந்த பெரும்பாம்பைப் போலச் சீறினான். புருவம் நெரிந்த அவன் முகம் அப்போது பார்க்கவும் இயலாததாக இருந்தது — சினந்த சிங்கத்தின் முகம் போலத் தோன்றியது. யானை தன் துதிக்கையின் நுனியை அசைப்பது போலத் தன் கையின் நுனியை அசைத்து, கழுத்தைக் குறுக்காகவும் மேலாகவும் உடலில் சாய்த்து, கடைக்கண்ணால் குறுக்காக நோக்கியபடி அண்ணனிடம் கூறினான்: ‘பொருத்தமற்ற இடத்தில் இந்தப் பெரும் பரபரப்பு யாருக்கு உண்டானதோ...’ இங்கே வாக்கியம் நடுவிலேயே அறுபட்டு அடுத்த சுலோகத்துடன் இணைகிறது; இதுவே லக்ஷ்மணனின் கொந்தளிப்பின் அடையாளம். கவிஞர் இங்கே மூன்று உவமைகளை வரிசையாகப் பயன்படுத்துகிறார் — பாம்பு, சிங்கம், யானை; அவற்றால் கோபத்தின் மூன்று வெளிப்பாடுகள் — பெருமூச்சு, முகத்தின் மாறுபாடு, உடல் அசைவு — சுட்டப்படுகின்றன. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் லக்ஷ்மணனைச் சினத்தால் கண் விரிந்தவனாகக் கண்டான்; இங்கேயோ அந்தச் சினம் சொல்லிலேயே ஏறுகிறது. ‘திர்யக்’ (குறுக்காக) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — கழுத்தின் அசைவிலும் பார்வையிலும்; இதனால் நேருக்கு நேர் பார்க்கவும் பொறுக்க முடியாத நிலை வெளிப்படுகிறது.

லக்ஷ்மணன் கூறுகிறான்: ‘தர்மத்தில் குறை நேரும், உலகுக்குப் பெரும் ஐயம் எழக்கூடாது என்ற காரணத்தால் உம்மைப் போன்ற கலங்காத மனிதர் இதை எப்படிச் சொல்லலாம்? இத்தகைய வீரரான க்ஷத்திரியருள் சிறந்தவராக இருந்துகொண்டு, வீரமற்ற, இழிந்த, ஆற்றலற்ற தெய்வத்தை ஏன்தான் புகழ்கிறீர்?’ இங்கே ‘சௌண்டீர’ (வீரன்) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — வீரன் வீரத்தையே புகழ வேண்டும், வீரியமற்ற தெய்வத்தை அல்ல என்பது குறிப்புப் பொருள். பின்னர் அவன் நேரடியாகக் குற்றம் சாட்டுகிறான்: ‘அந்த இரு பாவிகள் விஷயத்தில் உமக்கு ஏன் ஐயம் எழவில்லை? தர்மம் என்ற போர்வையில் ஒட்டிக்கொண்டவர்கள் உண்டு — தர்மத்தின் சாக்கில் தன்னலத்தைச் சாதிப்பவர்கள்; தர்மாத்மாவே, நீர் அதை உணரவில்லையா?’ அடுத்த சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது: ‘வஞ்சகத்தால் உம் நல்லொழுக்கத்தையும் உம் நலனையும் பறிக்க விரும்பும் அவ்விருவரும் இவ்வாறு திட்டமிடாமல் இருந்திருந்தால், ராகவா, இது முன்பே நடந்திருக்கும்; அவர்களுடைய வரமும் முன்பே அளிக்கப்பட்டு நடைமுறைக்கு வந்திருக்கும்.’ அதாவது, வரம் கொடுத்த கதை உண்மையாக இருந்திருந்தால், முடிசூட்டு தொடங்குவதற்கு முன்பே அது வெளிப்பட்டிருக்கும்; ஆகவே அது புனைந்ததே என்பது லக்ஷ்மணனின் தர்க்கம். இங்கே அவன் நேரடியாகப் பழிக்கவில்லை; கால வரிசையாலேயே புனைவை வெளிப்படுத்துகிறான் — முன்பே சொல்ல வேண்டியது பின்னர் சொல்லப்பட்டது; இதுவே வஞ்சகத்தின் அடையாளம்.

‘உம்மைத் தவிர வேறொருவருக்கு முடிசூட்டுவது உலகம் வெறுப்பது; அது தொடங்கப்பட்டுவிட்டது. வீரரே, அதைப் பொறுக்க என்னால் இயலாது; அதற்காக என்னை மன்னிக்க வேண்டும்.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் தன் பொறுமையின்மையை மறைக்கவில்லை, மன்னிப்பும் வேண்டுகிறான் — இந்தப் பணிவின் கோடு அவனுடைய எல்லாக் கடுஞ்சொற்களிலும் தொடர்ந்து ஓடுகிறது. ‘பேரறிவாளரே, எதனால் உம் அறிவு இவ்வாறு இருமனப்பட்டதோ, எதன் தொடர்பால் நீர் மயங்குகிறீரோ, அந்தத் தர்மமும் எனக்கு வெறுப்புக்குரியதே.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் ‘தர்மம்’ என்ற சொல்லையே மறுபரிசீலனை செய்ய அழைக்கிறான் — மயக்கத்தை உண்டாக்கும் தர்மம் தர்மமாக இருக்க முடியாது. ‘செயலில் வல்லவராக இருந்தும், கைகேயியின் வசப்பட்ட தந்தையின் அதர்மம் நிறைந்த, இகழத்தக்க சொல்லை எப்படி நிறைவேற்றுவீர்? இந்தப் பிரிவினை பாவத்தால் செய்யப்பட்டது என்றபோதும் அது அவ்வாறு உணரப்படவில்லை — அதனால் எனக்குத் துயரம் உண்டாகிறது; இந்தத் தர்மப் பற்று இகழத்தக்கது.’ பதினான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது: ‘உம்முடைய இந்தத் தர்மப் பிணைப்பு இந்த உலகால் இகழப்படுவது. காமத்தின்படி நடப்பவர்களும், என்றும் தீங்கு நினைப்பவர்களும், தந்தை தாய் என்று பெயர் மட்டும் தாங்கியவர்களுமான பகைவர் இருவரின் விருப்பத்தை மனத்தாலும் யார்தான் நிறைவேற்றுவார்?’ இது மிகவும் கூர்மையான சொல் — தாய்தந்தையர் ‘பகைவர்’ என்ற சொல்லால் குறிக்கப்படுகின்றனர். இந்த ஐந்து சுலோகங்களால் லக்ஷ்மணனின் ஆவேசம் படிப்படியாக வளர்கிறது — முதலில் செயலின் கண்டனம், பின்னர் தர்மத்தின் மறுபரிசீலனை, பின்னர் தந்தையின் பிறர்வசப்பட்ட நிலை, இறுதியில் தாய்தந்தையர் மீது பகைமைக் குற்றச்சாட்டு. ராமனோ இவை அனைத்தையும் கேட்டுக்கொண்டிருக்கிறான், மறுமொழி கூறவில்லை — அவனுடைய மௌனமே அடுத்த சர்க்கத்துக்கான பதில்.

‘உம்முடைய முடிவு தெய்வத்தால் வந்ததாக இருந்தாலும், அவ்விருவரின் கருத்தும் அவ்வாறே இருந்தாலும், அதை நீர் புறக்கணிக்க வேண்டும்; அதுவும் எனக்கு உகக்கவில்லை.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் ராமனின் தெய்வ வாதத்தைச் சொல்லுக்குச் சொல் எடுத்துக்காட்டியே மறுக்கிறான். பின்னர் ஒரு சூத்திரத்தைக் கூறுகிறான்: ‘கலங்கியவனும் வீரியமற்றவனுமே தெய்வத்தைப் பின்பற்றுகிறான்; தன்மதிப்புள்ள வீரர்களோ தெய்வத்தை வழிபட்டு நிற்பதில்லை. மனித முயற்சியால் தெய்வத்தைத் தடுக்க வல்லவன், தெய்வத்தால் தன் நோக்கம் கெட்டாலும் சோர்ந்துவிடுவதில்லை.’ இங்கே இரண்டு கூற்றுகள் உள்ளன — முதலாவது மதிப்பைப் பற்றியது (வீரர்கள் தெய்வத்தை வழிபடுவதில்லை), இரண்டாவது விளைவைப் பற்றியது (வல்லவன் சோர்வதில்லை). பின்னர் கண்கூடான சான்றை அழைக்கிறான்: ‘இன்று உலகினர் தெய்வத்தின் ஆற்றலையும் மனிதனின் ஆற்றலையும் காண்பார்கள்; இன்று தெய்வத்துக்கும் மனிதனுக்குமான வேறுபாடு தெளிவாக வெளிப்படும். தெய்வத்தின் வலிமையால் உம் முடிசூட்டு தகர்க்கப்பட்டதை இன்று கண்டவர்களே, இன்று என் ஆற்றலால் தெய்வம் தகர்க்கப்பட்டதைக் காண்பார்கள்.’ இவ்வாறு அவன் விவாதத்தைத் தர்க்கத்திலிருந்து செயலுக்குக் கொண்டு செல்கிறான் — வாதம் சோதனையல்ல, கண்ட விளைவே சோதனை. ‘வ்யக்தா வ்யக்தி’ (தெளிவான வெளிப்பாடு) என்ற இரட்டைச் சொல்லால் இன்றே முடிவு தெளிவாகும் என்று சபதம் செய்கிறான். இவை அனைத்தும் ‘தெய்வத்துடன் போரிட எந்த மனிதன் துணிவான்?’ என்ற ராமனின் கேள்விக்கு நேரடிப் பதில் — ‘நானே’ என்பது.

‘அங்குசத்தையும் மீறி, கட்டுக்கடங்காமல், மதநீரால் வெறிகொண்டு ஓடும் யானையைப் போல ஓடும் தெய்வத்தை நான் என் ஆற்றலால் திருப்புவேன்.’ இங்கே உவமை பொருத்தமானது — யானை பெரும் வலிமை கொண்டது, ஆயினும் அங்குசத்தால் அடக்கப்படுகிறது; அதுபோலவே தெய்வத்தையும் மனித முயற்சியால் அடக்க முடியும் என்பது கருத்து. ‘எல்லா உலகக் காவலர்களும் (லோகபாலர்களும்) கூட இன்று ராமனின் முடிசூட்டைத் தடுக்க முடியாது; மூன்று உலகங்கள் முழுவதும் கூட முடியாது; தந்தையைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ? ஒருவருக்கொருவர் சேர்ந்து உமக்குக் காட்டில் வனவாசத்தை ஆதரித்தவர்களே பதினான்கு ஆண்டுகள் காட்டில் வாழ்வார்கள். முடிசூட்டைத் தடுத்துத் தன் மகனுக்கு அரசைப் பெறுவதற்காக உம்மைப் பற்றித் தந்தையும் அவளும் கொண்ட அந்த நம்பிக்கையை நான் எரித்துவிடுவேன். என் வலிமைக்கு எதிர்நிற்பவனுக்கு என் கடுமையான ஆற்றல் எவ்வாறு துயரத்தை விளைவிக்குமோ, அவ்வாறு தெய்வத்தின் வலிமை விளைவிக்காது.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் கொள்கையை மட்டும் பேசவில்லை, சபதமும் செய்கிறான் — எதிர்ப்பவர்களே காட்டுக்குப் போவார்கள் என்று. அவன் சொற்களில் கோபம் சபதமாக மாறுகிறது; அது அடுத்த சுலோகங்களில் ஆயுத வர்ணனையால் மேலும் வளர்க்கப்படுகிறது. ‘லோகபாலர்களும் தடுக்க முடியாது’ என்ற சொல்லால் தெய்வத்தை ஆள்பவர்களையும் அவன் இகழ்கிறான்; ‘தந்தையைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ’ என்பதால் தந்தையின் அதிகாரத்தையே சுருக்குகிறான். சாஸ்திரப் பார்வையில் இந்தச் சொல் துணிச்சலானது, ஆயினும் உடன்பிறப்பு அன்பிலிருந்தே பிறந்தது.

‘ஆயிரம் ஆண்டுகள் கழிந்த பின், நீர் வனவாசம் சென்ற பின்னர், உம் மைந்தர்கள் அடுத்து மக்களைக் காப்பார்கள். பண்டைய ராஜரிஷிகளின் வழக்கப்படி, மக்களை மைந்தர்களிடம் ஒப்படைத்து, அவர்களைப் பிள்ளைகளைப் போலக் காக்கும் பொறுப்பில் அமர்த்திய பின்பே வனவாசம் விதிக்கப்படுகிறது.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் வானப்பிரஸ்தத்துக்கான சாஸ்திரம் கூறும் காலத்தை நினைவூட்டுகிறான் — முதுமையில், அரசை மகனிடம் ஒப்படைத்த பின்; இளமையில் அல்ல, பிறருடைய வற்புறுத்தலால் அல்ல. ‘தர்மாத்மாவான ராமா, அரசன் ஒருமுகப்படாத மனம் கொண்டவன் என்பதால் அரசில் குழப்பம் நேருமோ என்று அஞ்சி நீர் அரசை உமக்கு விரும்பவில்லையெனில், வீரரே, நான் உமக்குச் சபதம் செய்கிறேன் — கடற்கரை கடலைக் காப்பது போல நான் உம் அரசைக் காக்காவிட்டால் வீரர்களுக்குரிய உலகை நான் அடையாமல் போவேனாக. மங்கலப் பொருள்களால் முடிசூட்டிக்கொள்ளும்; அதில் நீர் ஈடுபடும்; மன்னர்களை வலிமையால் தடுக்க நான் ஒருவனே போதும்.’ பின்னர் தன் ஆயுதங்களின் பயனை முழங்குகிறான்: ‘இந்த இரு தோள்களும் அழகுக்காக அல்ல, வில் எனக்கு அணிகலனுக்காக அல்ல, வாள் இடையில் கட்டித் தொங்கவிடுவதற்காக அல்ல, அம்புகள் வெறுமனே அடுக்கி வைப்பதற்காக அல்ல.’ ஒவ்வொரு மறுப்பாலும் ஆயுதங்கள் வெறும் அலங்காரம் என்பதை அவன் தள்ளுகிறான். இங்கே நான்கு ஆயுதங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — தோள்கள், வில், வாள், அம்புகள்; அடுத்த சுலோகத்தில் அவையே ‘சதுஷ்டயம்’ (நான்கும்) என்று தொகுக்கப்படுகின்றன. இவ்வாறு ஆறு சுலோகங்களில் லக்ஷ்மணன் சாஸ்திர வாக்கிலிருந்து சபதத்துக்கும், சபதத்திலிருந்து ஆயுதங்களுக்கும் இறங்குகிறான்.

‘இந்த நான்கும் பகைவரை அழிப்பதற்கே. யாரை நான் பகைவன் என்று கருதுகிறேனோ, அவன் நெடுநாள் வாழ்வதை நான் விரும்பேன். மின்னலைப் போல் சலிக்கும் ஒளியுடைய, கூரிய முனை கொண்ட வாளைக் கையில் பற்றியிருக்கும்போது, வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரனையும் நான் பகைவனாகப் பொருட்படுத்தேன் — கணக்கிலும் வைக்கேன். என் வாள் வீச்சால் நசுக்கப்பட்ட யானைவீரர், குதிரைவீரர், தேர்வீரர்களின் கைகளாலும் தொடைகளாலும் தலைகளாலும் நிலம் அடர்ந்து, நடக்கவும் அரிதாகிவிடும். இன்று என் வாள் முனையால் வெட்டுண்ட பகைவர்கள் எரியும் நெருப்புகளைப் போலவும், மின்னலுடன் கூடிய மேகங்களைப் போலவும் தரையில் விழுவார்கள். உடும்புத்தோலால் ஆன விரலுறையைக் கட்டி, வில்லைப் பற்றி நான் நிற்கும்போது, மனிதர்களுள் யார் தன்னை ஆண்மகன் என்று கருதிக்கொள்வான்?’ இங்கே வர்ணனையின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் நோக்கம், பின்னர் வாள், பின்னர் தரையில் அதன் விளைவு, பின்னர் இரு உவமைகளால் பகைவரின் வீழ்ச்சி, இறுதியில் வில்லேந்திய தன் உருவம். ‘கோதாங்குலித்ராணம்’ என்பது உடும்புத்தோலால் செய்யப்பட்ட விரலுறை; அது வில் நாணின் உராய்விலிருந்து விரல்களைக் காக்கிறது; அதைக் குறிப்பிடுவதால் போருக்கான ஆயத்தம் சுட்டப்படுகிறது. ‘வஜ்ரம் ஏந்தியவனையும் பொருட்படுத்தேன்’ என்ற சொல் மிகைக்கூற்றுப் போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அது லக்ஷ்மணனின் இயல்புக்கு ஏற்றதே; அவன் எப்போதும் மிகைச் சொல்லாலேயே அன்பை வெளிப்படுத்துகிறான். ‘புருஷமானீ’ (தன்னை ஆண்மகன் எனக் கருதுபவன்) என்ற சொல்லால் எதிர்த்தரப்பின் ஆண்மைச் செருக்கையே தகர்க்க விரும்புகிறான்.

‘பல அம்புகளால் ஒருவனையும், ஒரே அம்பால் பலரையும் வீழ்த்தியவாறு, மனிதர்கள், குதிரைகள், யானைகள் ஆகியவற்றின் உயிர்நிலைகளில் அம்புகளைப் பாய்ச்சுவேன். பிரபுவே, இன்று என் அஸ்திரங்களின் ஆற்றல் அரசனின் அதிகாரத்தைப் பறிக்கவும், உம் அதிகாரத்தை நிலைநாட்டவும் வல்லதாகும். சந்தனச் சாந்து பூசுவதற்கும், தோள்வளைகளை அணிவதற்கும், செல்வத்தை வாரி வழங்குவதற்கும், நண்பர்களைக் காப்பதற்கும் ஏற்ற இந்த இரு தோள்களும், ராமா, இன்று உம் முடிசூட்டுக்குத் தடை செய்பவர்களைத் தடுப்பதில் செயல்படும்.’ இறுதியில் அவன் ஆணை வேண்டுகிறான்: ‘சொல்லும், உம்முடைய எந்தப் பகைவன் இன்றே என்னால் உயிரையும் புகழையும் நண்பர்களையும் இழக்கச் செய்யப்பட வேண்டும்? இந்தப் பூமி உம் வசமாகும்படி எனக்குக் கட்டளையிடும்; நான் உம் பணியாள்.’ இதைக் கேட்ட ரகுகுலத்தை வளர்ப்பவனான ராமன் பலமுறை கண்ணீரைத் துடைத்து, லக்ஷ்மணனைத் தேற்றி, தாய்தந்தையரின் சொல்லில் உறுதியாக நின்று கூறினான்: ‘அன்பனே, என்னை இவ்வாறு அறிந்துகொள்; இதுவே நல்வழி.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணனின் தீ ராமனின் அமைதியில் கரைவதுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. ‘அஸக்ருத்’ (பலமுறை) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் தேற்றியதைக் குறிக்கிறது; கண்ணீர் துடைத்தல் லக்ஷ்மணனின் கோபத்துக்குள் மறைந்திருந்த துயரத்தையே வெளிப்படுத்துகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் கௌசல்யையின் புலம்பல் தொடங்குகிறது; அங்கே ராமனின் இதே உறுதி மீண்டும் சோதிக்கப்படுகிறது.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವನಂತಾದನು; ಯೋಚಿಸಿ, ಥಟ್ಟನೆ ದೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಹರ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಡುವೆ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಅಣ್ಣನ ರಾಜ್ಯಭಂಗದಿಂದ ದೈನ್ಯ, ಅವನ ಧರ್ಮದೃಢತೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಗಂಟು ಹಾಕಿ, ಬಿಲದಲ್ಲಿರುವ ಕೆರಳಿದ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಆಗ ನೇರವಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು — ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡ ಸಿಂಹದ ಮುಖದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆನೆಯು ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲ ತುದಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವಂತೆ ತನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ, ಕತ್ತನ್ನು ಓರೆಯಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ತಿರುಗಿಸಿ, ಕಣ್ಣಂಚಿನಿಂದ ಓರೆಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾರ ಈ ಮಹಾ ಸಂಭ್ರಮವು ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ...’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯವು ನಡುವೆಯೇ ತುಂಡಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆವೇಗದ ಲಕ್ಷಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಸರ್ಪ, ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಆನೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಕ್ರೋಧದ ಮೂರು ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು — ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಮುಖವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆ — ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿದವನಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಆ ರೋಷವು ಮಾತನ್ನೇ ಏರುತ್ತದೆ. ‘ತಿರ್ಯಕ್’ (ಓರೆಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಕತ್ತಿನ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನೋಟದಲ್ಲಿಯೂ; ಇದರಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗದ ಅಸಹನೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಬಂದೀತು, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅತಿಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನಂಥ ಕಳವಳಗೊಳ್ಳದ ಪುರುಷನು ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ? ಹೀಗೆ ಶೌರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಶೌರ್ಯವಿಲ್ಲದ, ದೀನವಾದ, ಅಶಕ್ತವಾದ ದೈವವನ್ನು ಏಕೆ ಹೊಗಳುತ್ತಿರುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೌಂಡೀರ’ (ಶೂರ) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ವೀರನು ವೀರನನ್ನೇ ಹೊಗಳಬೇಕು, ನಿರ್ವೀರ್ಯವಾದ ದೈವವನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಆರೋಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಇಬ್ಬರು ಪಾಪಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಶಂಕೆಯೇ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ? ಧರ್ಮದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದವರು — ಧರ್ಮದ ಸೋಗಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವವರು — ಇದ್ದಾರೆ; ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಶಾಠ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನ ಸುಚರಿತವನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರ ನಿಶ್ಚಯವು ಹೀಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ರಾಘವ, ಅದು ಮೊದಲೇ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆ ವರವೂ ಮೊದಲೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು ಜಾರಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು.’ ಅಂದರೆ ವರದಾನದ ಕಥೆ ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಭಿಷೇಕದ ಆರಂಭಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಅದು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಕಟ್ಟುಕಥೆಯೇ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತರ್ಕ. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಅಪವಾದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾಲಕ್ರಮದ ಮೂಲಕವೇ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಇದೇ ಶಾಠ್ಯದ ಗುರುತು.

‘ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವುದು ಲೋಕವು ದ್ವೇಷಿಸುವಂಥದು; ಅದು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ವೀರನೇ, ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಅಸಹನೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ಷಮೆಯನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿನಯದ ಗೆರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಉಗ್ರವಚನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಮತಿಯೇ, ಯಾವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಹೀಗೆ ದ್ವಂದ್ವಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ನೀನು ಮೋಹಗೊಂಡಿರುವೆಯೋ, ಆ ಧರ್ಮವೂ ನನಗೆ ದ್ವೇಷ್ಯವಾದುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೇ ಮರುವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ಧರ್ಮವು ಮೋಹವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ಧರ್ಮವಾಗಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ‘ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯ ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ, ನಿಂದಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸುವೆ? ಈ ಭೇದವು ಪಾಪದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಹಾಗೆ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ — ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಧರ್ಮಾಸಕ್ತಿ ನಿಂದನೀಯವಾದುದು.’ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ನಿನ್ನ ಈ ಧರ್ಮಸಂಯೋಗವು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ನಿಂದಿತವಾದುದು. ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವ, ನಿತ್ಯವೂ ಅಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ತಂದೆತಾಯಿಗಳೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲಾದರೂ ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸಿಯಾರು?’ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತು — ತಂದೆತಾಯಿಗಳನ್ನು ‘ಶತ್ರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಕ್ರೋಶವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯದ ನಿಂದೆ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮದ ಮರುವಿಚಾರ, ಆಮೇಲೆ ತಂದೆಯ ಪರಾಧೀನತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆತಾಯಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುತ್ವದ ಆರೋಪ. ರಾಮನಾದರೋ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ, ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಮೌನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರ.

‘ನಿನ್ನ ನಿಲುವು ದೈವಾಧೀನವಾದುದಾದರೂ, ಆ ಇಬ್ಬರ ಮತವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ನನಗೆ ಅದೂ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ದೈವವಾದವನ್ನು ಶಬ್ದಶಃ ಉದ್ಧರಿಸಿಯೇ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರು ಕಂಗಾಲಾದವನೂ ವೀರ್ಯಹೀನನೂ ಆಗಿರುವನೋ ಅವನು ದೈವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮಗೌರವವುಳ್ಳ ವೀರರಾದರೋ ದೈವವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥನೋ, ಆ ಪುರುಷನು ದೈವದಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಕೆಟ್ಟರೂ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಮೌಲ್ಯದ ವಿಷಯ (ವೀರರು ದೈವವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ), ಎರಡನೆಯದು ಫಲದ ವಿಷಯ (ಸಮರ್ಥನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ). ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದು ಲೋಕಗಳು ದೈವದ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಪುರುಷನ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಕಾಣುವುವು; ಇಂದು ದೈವ ಮತ್ತು ಮಾನುಷಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ದೈವಬಲದಿಂದ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಹತವಾದುದನ್ನು ಯಾರು ಇಂದು ಕಂಡರೋ, ಅವರೇ ಇಂದು ನನ್ನ ಪೌರುಷದಿಂದ ಹತವಾದ ದೈವವನ್ನು ಕಾಣುವರು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ವಿವಾದವನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ವಾದವು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಫಲವೇ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಂದು. ‘ವ್ಯಕ್ತಾ ವ್ಯಕ್ತಿಃ’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ) ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ಇಂದೇ ನಿರ್ಣಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ‘ದೈವದೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಉತ್ಸಾಹಪಟ್ಟಾನು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೇರವಾದ ಉತ್ತರ — ‘ನಾನೇ’ ಎಂದು.

‘ಅಂಕುಶವನ್ನು ಮೀರಿದ, ಕಟ್ಟು ಕಳಚಿಕೊಂಡ, ಮದಜಲದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿರುವ ದೈವವನ್ನು ನಾನು ಪೌರುಷದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಆನೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಆದರೂ ಅದು ಅಂಕುಶದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದೈವವನ್ನೂ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಪಾಲರೂ ಇಂದು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರರು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸೇರಿ ತಡೆಯಲಾರವು; ಇನ್ನು ತಂದೆಯ ಪಾಡೇನು? ಯಾರು ಪರಸ್ಪರ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅರಣ್ಯವಾಸವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದರೋ, ಅವರೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವರು. ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೂ ಅವಳಿಗೂ ಇರುವ ಆ ಆಸೆಯನ್ನು ನಾನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಬಲಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಿಂತವನಿಗೆ ನನ್ನ ಉಗ್ರ ಪೌರುಷವು ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಷ್ಟು ದೈವಬಲವು ಸಮರ್ಥವಾಗದು.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿರೋಧಿಗಳೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವರು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕಪಾಲರೂ ತಡೆಯಲಾರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ದೈವದ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃಗಳನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಇನ್ನು ತಂದೆಯ ಪಾಡೇನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೇ ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದುಸ್ಸಾಹಸದ್ದು, ಆದರೆ ಸೋದರಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು.

‘ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ, ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಾಗ, ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮಾಡುವರು. ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸಿದಾಗಲೇ ವನವಾಸವು ವಿಹಿತವೆನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನಪ್ರಸ್ಥದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ವಹಿಸಿ; ಯೌವನದಲ್ಲಲ್ಲ, ಬೇರೊಬ್ಬರ ಒತ್ತಾಯದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮ, ರಾಜನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಲ್ಲವೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲವುಂಟಾದೀತೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ನೀನು ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ವೀರನೇ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ದಡವು ಸಾಗರವನ್ನು ಕಾಯುವಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಾಯದಿದ್ದರೆ ವೀರರ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರದಿರಲಿ. ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೋ; ಅದರಲ್ಲಿ ನೀನು ತೊಡಗಿಕೋ; ರಾಜರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತಡೆಯಲು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಆಯುಧಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಎರಡು ತೋಳುಗಳು ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಧನುಸ್ಸು ನನಗೆ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಖಡ್ಗವು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬಾಣಗಳು ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿಷೇಧದಿಂದಲೂ ಅವನು ಆಯುಧಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವೆಂಬುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ತೋಳುಗಳು, ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳು; ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ್ನೇ ‘ಚತುಷ್ಟಯ’ (ನಾಲ್ಕರ ಗುಂಪು) ಎಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಥಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಯಾವನು ನನ್ನ ಶತ್ರುವೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಡುವನೋ, ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಅಲಗುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಖಡ್ಗದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಿಕರ ಕೈಗಳಿಂದಲೂ ತೊಡೆಗಳಿಂದಲೂ ತಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೂಮಿಯು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ನಡೆಯಲಾಗದಂತಾಗುವುದು. ಇಂದು ನನ್ನ ಖಡ್ಗದ ಅಲಗಿನಿಂದ ಹತರಾದ ಶತ್ರುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಗಳಂತೆ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳುವರು. ಉಡದ ಚರ್ಮದ ಬೆರಳುಗವಸನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾನು ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ಯಾವನು ತಾನು ಗಂಡಸೆಂದು ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಪ್ರಯೋಜನ, ಅನಂತರ ಖಡ್ಗ, ಆಮೇಲೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಫಲ, ಅನಂತರ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಪತನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ತನ್ನ ಚಿತ್ರ. ‘ಗೋಧಾಂಗುಲಿತ್ರಾಣ’ ಎಂದರೆ ಉಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬೆರಳುಗವಸು; ಅದು ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ ಉಜ್ಜುವಿಕೆಯಿಂದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಜ್ರಧಾರಿಯನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದೇ; ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅತಿಯಾದ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕವೇ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರುಷಮಾನೀ’ (ತಾನು ಗಂಡಸೆಂದು ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಎದುರಾಳಿಯ ಪುರುಷಾಭಿಮಾನವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬನನ್ನೂ, ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅನೇಕರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ, ಮನುಷ್ಯರ, ಕುದುರೆಗಳ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಾಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ಇಂದು ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ರಾಜನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದು. ಶ್ರೀಗಂಧದ ಲೇಪನಕ್ಕೂ, ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ತೊಡುವುದಕ್ಕೂ, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕೂ ತಕ್ಕವಾದ ಈ ಎರಡು ತೋಳುಗಳು, ರಾಮ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತಂದವರನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುವು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೇಳು, ನಿನ್ನ ಯಾವ ಶತ್ರುವನ್ನು ಇಂದೇ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಬೇಕು? ಈ ಭೂಮಿಯು ನಿನಗೆ ವಶವಾಗುವಂತೆ ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ನಾನು ನಿನ್ನ ಕಿಂಕರ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಅರಿತುಕೋ; ಇದೇ ಸನ್ಮಾರ್ಗ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜ್ವಾಲೆ ರಾಮನ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಕೃತ್’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧದೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ದುಃಖವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಇದೇ ಧೈರ್ಯವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ തലകുനിച്ചവനെപ്പോലെയായി; ആലോചിച്ച് പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹം ദൈന്യത്തിനും ഹർഷത്തിനും ഇടയിലായി. ഇവിടെ ‘മധ്യം’ (ഇടയിൽ) എന്ന പദം രമണീയമാണ് — ജ്യേഷ്ഠന്റെ രാജ്യഭംഗത്താൽ ദൈന്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠയിലുള്ള ദൃഢതയാൽ ഹർഷം; ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് ആടിയുലയുന്നു. പിന്നെ ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ പുരികങ്ങൾക്കിടയിൽ ചുളിവു വീഴ്ത്തി, മാളത്തിലിരിക്കുന്ന കോപിച്ച മഹാസർപ്പത്തെപ്പോലെ നിശ്വസിച്ചു. പുരികം ചുളിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം അപ്പോൾ നോക്കാൻപോലും പ്രയാസമുള്ളതായിരുന്നു — കോപിച്ച സിംഹത്തിന്റെ മുഖംപോലെ അത് ശോഭിച്ചു. ആന തുമ്പിക്കൈ ചുഴറ്റുന്നതുപോലെ തന്റെ കൈ ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട്, കഴുത്ത് ചരിച്ചും ഉയർത്തിയും ഉലച്ച്, കണ്ണിന്റെ കോണുകൊണ്ട് ചരിഞ്ഞുനോക്കി അദ്ദേഹം സഹോദരനോട് പറഞ്ഞു — ‘ആർക്കാണോ ഈ വലിയ പരിഭ്രമം അസ്ഥാനത്ത് ഉണ്ടായിരിക്കുന്നത്…’ ഇവിടെ വാക്യം നടുവിൽവച്ച് മുറിയുന്നു, അടുത്ത ശ്ലോകവുമായി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ആവേശത്തിന്റെ ലക്ഷണം. കവി ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു — സർപ്പം, സിംഹം, ആന; അവയിലൂടെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂന്ന് ആവിഷ്കാരങ്ങൾ — നിശ്വാസം, മുഖവികൃതി, അംഗചേഷ്ട — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ രോഷത്താൽ കണ്ണുമിഴിച്ചവനായി കണ്ടിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ ആ രോഷം വാക്കുകളിലേക്കുതന്നെ കയറുന്നു. ‘തിര്യക്’ (ചരിഞ്ഞ്) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — കഴുത്തിന്റെ ചലനത്തിലും നോട്ടത്തിലും; ഇതിലൂടെ നേരിട്ട് നോക്കാനുള്ള അസഹ്യത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ പറയുന്നു — ‘ധർമത്തിൽ ദോഷം വരാതിരിക്കാനും ലോകത്തിന് അതിശങ്ക ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനും എന്ന കാരണത്താൽ അങ്ങയെപ്പോലെ പരിഭ്രമമില്ലാത്ത ഒരു പുരുഷൻ ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് എങ്ങനെ ഉചിതമാകും? ഇത്രയും ശൗണ്ഡീരനായ (വീരനായ) ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കെ, ശൗണ്ഡീരമല്ലാത്ത, കൃപണമായ, ശക്തിയില്ലാത്ത ദൈവത്തെ അങ്ങ് എന്തിനാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്?’ ഇവിടെ ‘ശൗണ്ഡീര’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — വീരൻ വീരനെയാണ് പ്രശംസിക്കേണ്ടത്, വീര്യമില്ലാത്ത ദൈവത്തെയല്ല എന്നാണ് വ്യംഗ്യം. പിന്നെ അദ്ദേഹം നേരിട്ട് ആരോപിക്കുന്നു — ‘ആ രണ്ട് പാപികളെക്കുറിച്ച് അങ്ങേക്ക് എന്തുകൊണ്ടാണ് സംശയം തോന്നാത്തത്? ധർമത്തിന്റെ വ്യാജത്തിൽ ആസക്തരായവർ — ധർമത്തിന്റെ മറവിൽ സ്വാർഥം സാധിക്കുന്നവർ — ഉണ്ടല്ലോ; ധർമാത്മാവേ, അങ്ങ് അത് അറിയുന്നില്ലേ?’ അടുത്ത ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘ശാഠ്യത്താൽ അങ്ങയുടെ സുചരിതവും സ്വാർഥവും അപഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, രാഘവാ, അത് മുൻപുതന്നെ സംഭവിക്കുമായിരുന്നു; അവരുടെ വരവും മുൻപുതന്നെ നൽകപ്പെടുകയും നടപ്പാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമായിരുന്നു.’ അതായത്, വരദാനകഥ സത്യമായിരുന്നെങ്കിൽ അഭിഷേകം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപുതന്നെ അത് വെളിപ്പെടുമായിരുന്നു; അതിനാൽ അത് കെട്ടിച്ചമച്ചതുതന്നെ എന്നാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ തർക്കം. ഇവിടെ അദ്ദേഹം നേരിട്ട് അപവാദം പറയുന്നില്ല, മറിച്ച് കാലക്രമത്തിലൂടെതന്നെ കല്പന വെളിവാക്കുന്നു — മുൻപ് പറയേണ്ടിയിരുന്നത് പിന്നീട് പറഞ്ഞു; ഇതുതന്നെയാണ് ശാഠ്യത്തിന്റെ അടയാളം.

‘അങ്ങല്ലാതെ മറ്റൊരാളുടെ അഭിഷേകം ലോകം വെറുക്കുന്നതാണ്; അതാണ് ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നത്. വീരാ, അത് സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; അക്കാര്യത്തിൽ അങ്ങ് എന്നോട് ക്ഷമിക്കണം.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ അസഹിഷ്ണുത മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, ക്ഷമ യാചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — വിനയത്തിന്റെ ഈ രേഖ അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ ഉഗ്രവചനങ്ങളിലും തുടരുന്നു. ‘മഹാമതേ, ഏതൊന്നുമൂലം അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി ഇങ്ങനെ ദ്വൈധത്തിലായോ, ഏതിന്റെ പ്രസംഗത്താൽ അങ്ങ് മോഹിക്കുന്നുവോ, ആ ധർമവും എനിക്ക് വെറുപ്പാണ്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ധർമം എന്ന പദത്തെത്തന്നെ പുനർവിചാരത്തിന് വിളിക്കുന്നു — വിമോഹം ജനിപ്പിക്കുന്ന ധർമം ധർമമാകാൻ അർഹമല്ല. ‘കർമംകൊണ്ട് ശക്തനായിരിക്കെ, കൈകേയിയുടെ വശവർത്തിയായ അച്ഛന്റെ അധർമിഷ്ഠവും നിന്ദ്യവുമായ വാക്ക് അങ്ങ് എങ്ങനെ അനുസരിക്കും? ഈ ഭേദം പാപത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായതാണെങ്കിലും അങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നില്ല — അതിലാണ് എനിക്ക് ദുഃഖം; ഈ ധർമാസക്തി നിന്ദ്യമാണ്.’ പതിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘അങ്ങയുടെ ഈ ധർമസംയോഗം ഈ ലോകത്തിന് നിന്ദ്യമാണ്. തോന്നിയതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരും എന്നും അഹിതം ചെയ്യുന്നവരും അച്ഛനമ്മമാരുടെ പേര് മാത്രം വഹിക്കുന്നവരുമായ ശത്രുക്കളുടെ ഇഷ്ടം മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ആരെങ്കിലും എങ്ങനെ നിറവേറ്റും?’ ഇത് അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായ വചനമാണ് — മാതാപിതാക്കളെ ശത്രുക്കൾ എന്ന പദംകൊണ്ട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ അഞ്ച് ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ആക്രോശം ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം കർമത്തിന്റെ നിന്ദ, പിന്നെ ധർമത്തിന്റെ പുനർവിചാരം, പിന്നെ അച്ഛന്റെ പരതന്ത്രത, ഒടുവിൽ മാതാപിതാക്കളിൽ ശത്രുത്വം ആരോപിക്കൽ. രാമനാകട്ടെ ഇതെല്ലാം കേൾക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, മറുപടി പറയുന്നില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൗനംതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരം.

‘അങ്ങയുടെ നിലപാട് ദൈവികമാണെങ്കിലും, അവരുടെ അഭിപ്രായവും അങ്ങനെതന്നെയാണെങ്കിലും, അത് അങ്ങ് അവഗണിക്കേണ്ടതാണ്; എനിക്ക് അതും ഇഷ്ടമല്ല.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ദൈവവാദം പദാനുപദം ഉദ്ധരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഒരു സൂത്രം പറയുന്നു — ‘വിഹ്വലനും വീര്യഹീനനുമായവനാണ് ദൈവത്തെ അനുവർത്തിക്കുന്നത്; ആത്മാഭിമാനികളായ വീരന്മാർ ദൈവത്തെ ഉപാസിക്കുന്നില്ല. പുരുഷകാരംകൊണ്ട് ദൈവത്തെ തടുക്കാൻ കഴിവുള്ള പുരുഷൻ ദൈവത്താൽ കാര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും തളരുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രണ്ട് പ്രതിജ്ഞകളുണ്ട് — ഒന്നാമത്തേത് മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ളത് (വീരന്മാർ ദൈവത്തെ സേവിക്കുന്നില്ല), രണ്ടാമത്തേത് ഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ളത് (കഴിവുള്ളവൻ വിഷാദിക്കുന്നില്ല). പിന്നെ അദ്ദേഹം പ്രത്യക്ഷപ്രമാണത്തെ വിളിക്കുന്നു — ‘ഇന്ന് ലോകം ദൈവത്തിന്റെ പൗരുഷവും പുരുഷന്റെ പൗരുഷവും കാണും; ഇന്ന് ദൈവത്തിന്റെയും മനുഷ്യന്റെയും വ്യത്യാസം സ്പഷ്ടമാകും. ദൈവബലത്താൽ അങ്ങയുടെ രാജ്യാഭിഷേകം തടയപ്പെട്ടത് ഇന്ന് ആരെല്ലാം കണ്ടുവോ, അവർതന്നെ ഇന്ന് എന്റെ പൗരുഷത്താൽ ദൈവം തകർക്കപ്പെടുന്നതും കാണും.’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം വാദത്തെ തർക്കത്തിൽനിന്ന് പ്രവൃത്തിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു — വാദമല്ല പരീക്ഷണം, കണ്ട ഫലമാണ് പരീക്ഷണം എന്ന്. ‘വ്യക്താ വ്യക്തിഃ’ (സ്പഷ്ടമായ വ്യത്യാസം) എന്ന പദയുഗ്മത്തിലൂടെ ഇന്നുതന്നെ തീർപ്പ് സ്പഷ്ടമാകും എന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഇതെല്ലാം ‘ദൈവത്തോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഏത് മനുഷ്യനാണ് ധൈര്യപ്പെടുക’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള ഉത്തരമാണ് — ഞാൻതന്നെ എന്ന്.

‘തോട്ടിയെ കൂസാതെ, കെട്ടുപൊട്ടിച്ച്, മദജലത്താൽ ഉന്മത്തനായി പാഞ്ഞുവരുന്ന ആനയെപ്പോലെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ദൈവത്തെ ഞാൻ പൗരുഷംകൊണ്ട് പിന്തിരിപ്പിക്കും.’ ഇവിടത്തെ ഉപമ അർഥവത്താണ് — ആന മഹാബലവാനാണ്, എങ്കിലും തോട്ടികൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ദൈവത്തെയും പുരുഷകാരംകൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കാനാകും എന്നാണ് ഭാവം. ‘സമസ്ത ലോകപാലകന്മാർക്കുപോലും ഇന്ന് രാമാഭിഷേകം തടയാനാവില്ല; മൂന്നുലോകങ്ങൾക്കും ഒന്നിച്ചുപോലുമാവില്ല; പിന്നെ അച്ഛന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? അങ്ങയുടെ വനവാസത്തെ പരസ്പരം ഒത്തുചേർന്ന് പിന്തുണച്ചവർതന്നെ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കും. അഭിഷേകം തടഞ്ഞ് സ്വന്തം പുത്രന് രാജ്യം നേടാനായി അങ്ങയുടെ കാര്യത്തിൽ അച്ഛനും അവരും വച്ചുപുലർത്തുന്ന ആശയെ ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കും. എന്റെ ബലത്തിനെതിരെ നിൽക്കുന്നവന് എന്റെ ഉഗ്രമായ പൗരുഷം ദുഃഖം വരുത്തുന്നതുപോലെ ദൈവബലം വരുത്തുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സിദ്ധാന്തം പറയുക മാത്രമല്ല, പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു — എതിരാളികൾതന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകും എന്ന്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധം പ്രതിജ്ഞയായി പരിണമിക്കുന്നു; അത് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആയുധവർണനയാൽ വിപുലീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ലോകപാലകന്മാർക്കുപോലും തടയാനാവില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ദൈവത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാതാക്കളെപ്പോലും തിരസ്കരിക്കുന്നു; ‘പിന്നെ അച്ഛന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ’ എന്നതിലൂടെ അച്ഛന്റെ അധികാരത്തെത്തന്നെ ചുരുക്കുന്നു. ഈ ഉക്തി ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയിൽ ദുസ്സാഹസമാണ്, എന്നാൽ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ചതാണ്.

‘ആയിരം വർഷം കഴിഞ്ഞ്, അങ്ങ് വനവാസത്തിന് പോയശേഷം, അങ്ങയുടെ പുത്രന്മാർ പിന്നീട് പ്രജാപാലനം നടത്തും. പഴയ രാജർഷിമാരുടെ രീതിയനുസരിച്ച് പ്രജകളെ പുത്രന്മാരെ ഏല്പിച്ച് അവരെ പുത്രരെപ്പോലെ പരിപാലിക്കാൻ നിയോഗിക്കുമ്പോഴാണല്ലോ വനവാസം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ വാനപ്രസ്ഥത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയമായ കാലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വാർധക്യത്തിൽ, രാജ്യം പുത്രനെ ഏല്പിച്ചശേഷം; യൗവനത്തിലല്ല, മറ്റൊരാളുടെ നിർബന്ധത്താലുമല്ല. ‘ധർമാത്മാവായ രാമാ, രാജാവ് ചഞ്ചലചിത്തനാണ് എന്ന കാരണത്താൽ രാജ്യത്തിൽ കലാപമുണ്ടാകുമെന്ന ശങ്കയാൽ അങ്ങ് രാജ്യം സ്വന്തമാക്കാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, വീരാ, ഞാൻ അങ്ങയോട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — കര സമുദ്രത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നതുപോലെ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഞാൻ രക്ഷിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ എനിക്ക് വീരന്മാരുടെ ലോകം ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ. മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാൽ അഭിഷിക്തനാകുക; അതിൽ അങ്ങ് മുഴുകുക; രാജാക്കന്മാരെ ബലമായി തടയാൻ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മതി.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ആയുധങ്ങളുടെ പ്രയോജനം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു — ‘ഈ രണ്ട് കൈകൾ ശോഭയ്ക്കുള്ളതല്ല, വില്ല് എനിക്ക് ആഭരണമല്ല, വാൾ അരയിൽ കെട്ടിയിടാനുള്ളതല്ല, അമ്പുകൾ വെറുതെ കൂട്ടിവയ്ക്കാനുള്ളതുമല്ല.’ ഓരോ നിഷേധത്തിലൂടെയും അദ്ദേഹം ആയുധങ്ങളുടെ അലങ്കാരത്വം നിരാകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ നാല് ആയുധങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കൈകൾ, വില്ല്, വാൾ, അമ്പുകൾ; അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ അവയെത്തന്നെ ‘ചതുഷ്ടയം’ (നാലിന്റെ കൂട്ടം) എന്ന് സംഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശാസ്ത്രവചനത്തിൽനിന്ന് പ്രതിജ്ഞയിലേക്കും പ്രതിജ്ഞയിൽനിന്ന് ആയുധങ്ങളിലേക്കും ഇറങ്ങുന്നു.

‘ഈ നാലും ശത്രുക്കളെ മഥിക്കാൻ മാത്രമുള്ളതാണ്. എന്റെ ശത്രുവെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നവൻ ഏറെക്കാലം ജീവിച്ചിരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ പ്രഭയുള്ള മൂർച്ചയേറിയ വാൾ കയ്യിലെടുത്താൽ വജ്രധാരിയായ ശത്രുവിനെപ്പോലും ഞാൻ കണക്കാക്കുന്നില്ല — ഇന്ദ്രനെപ്പോലും എണ്ണത്തിൽ കൂട്ടുന്നില്ല. വാൾപ്രഹരത്താൽ ചതഞ്ഞരഞ്ഞ ആനക്കാരുടെയും കുതിരക്കാരുടെയും രഥികളുടെയും കൈകളാലും തുടകളാലും തലകളാലും ഭൂമി നിബിഡവും നടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിത്തീരും. ഇന്ന് എന്റെ വാൾത്തലയാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ശത്രുക്കൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ, ഭൂമിയിൽ വീഴും. ഉടുമ്പിൻതോൽകൊണ്ടുള്ള വിരലുറ കെട്ടി വില്ലെടുത്ത് ഞാൻ നിൽക്കുമ്പോൾ പുരുഷന്മാർക്കിടയിൽ ആരാണ് പുരുഷനെന്ന് അഭിമാനിക്കുക?’ ഇവിടെ വർണനയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം പ്രയോജനം, പിന്നെ വാൾ, പിന്നെ അതിന്റെ ഫലം ഭൂമിയിൽ, പിന്നെ രണ്ട് ഉപമകളിലൂടെ ശത്രുക്കളുടെ പതനം, ഒടുവിൽ വില്ലാളിയായ തന്റെതന്നെ പ്രതിമ. ‘ഗോധാംഗുലിത്രാണം’ എന്നാൽ ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ട് നിർമിച്ച വിരലുറ; ഞാണിന്റെ ഉരസലിൽനിന്ന് അത് വിരലുകളെ രക്ഷിക്കുന്നു; അതിന്റെ പരാമർശത്തിലൂടെ യുദ്ധസജ്ജത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വജ്രിണം വാ ന കല്പയേ’ (ഇന്ദ്രനെപ്പോലും കണക്കാക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എന്നാൽ അത് ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തിന് യോജിച്ചതുതന്നെയാണ്; അദ്ദേഹം എപ്പോഴും അതിവാദത്തിലൂടെയാണല്ലോ സ്നേഹം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്. ‘പുരുഷമാനി’ (പുരുഷനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ എതിർപക്ഷത്തിന്റെ പുരുഷാഭിമാനത്തെത്തന്നെ നിരാകരിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

‘പല അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഒരാളെയും ഒരമ്പുകൊണ്ട് പലരെയും വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് ഞാൻ മനുഷ്യരുടെയും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും മർമങ്ങളിൽ അമ്പുകൾ തറയ്ക്കും. പ്രഭോ, ഇന്ന് എന്റെ അസ്ത്രബലത്തിന്റെ പ്രഭാവം രാജാവിന്റെ പ്രഭുത്വം ഇല്ലാതാക്കാനും അങ്ങയുടെ പ്രഭുത്വം സ്ഥാപിക്കാനും പ്രാപ്തമാകും. ചന്ദനലേപനത്തിനും തോൾവളകൾ അണിയുന്നതിനും ധനം ദാനം ചെയ്യുന്നതിനും സുഹൃത്തുക്കളെ പാലിക്കുന്നതിനും യോഗ്യമായ ഈ രണ്ട് കൈകൾ, രാമാ, ഇന്ന് അങ്ങയുടെ അഭിഷേകത്തിന് വിഘ്നം വരുത്തുന്നവരെ തടയുന്ന കർമം ചെയ്യും.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ആജ്ഞ യാചിക്കുന്നു — ‘പറഞ്ഞാലും, അങ്ങയുടെ ഏത് ശത്രുവിനെയാണ് ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ പ്രാണനിൽനിന്നും യശസ്സിൽനിന്നും സുഹൃജ്ജനങ്ങളിൽനിന്നും വേർപെടുത്തേണ്ടത്? ഈ ഭൂമി അങ്ങയുടെ അധീനമാകുന്നതെങ്ങനെയോ അങ്ങനെ എന്നോട് ആജ്ഞാപിച്ചാലും; ഞാൻ അങ്ങയുടെ കിങ്കരനാണ്.’ ഇതുകേട്ട് രഘുവംശവർധനനായ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ണീർ തുടച്ച്, ലക്ഷ്മണനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, അച്ഛനമ്മമാരുടെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, എന്നെ ഇങ്ങനെ അറിയുക; ഇതുതന്നെയാണ് സത്പഥം.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്വാല രാമന്റെ ശാന്തിയിൽ ലയിക്കുന്നതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘അസകൃത്’ (വീണ്ടും വീണ്ടും) എന്ന പദത്തിലൂടെ ആവർത്തിച്ചുള്ള സാന്ത്വനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; കണ്ണീർ തുടയ്ക്കൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധത്തിനുള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തെത്തന്നെ വെളിവാക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കൗസല്യയുടെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ രാമന്റെ ഈ ധൈര്യംതന്നെ വീണ്ടും പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

As Rāma spoke, Lakṣmaṇa stood with his head bowed, and after a moment's thought he was suddenly caught between dejection and delight. The word "between" is well chosen: he was dejected that his elder brother had lost the kingdom and delighted at his firmness in dharma, and his mind swung between the two. Then that bull among men knit his brows and breathed hard, like a great serpent enraged in its hole. With his brows drawn together, his face was hard to look at; it looked like the face of an angry lion. Shaking his forearm as an elephant swings its trunk, twisting his neck sideways and upward, he looked at his brother sidelong, out of the corners of his eyes, and said: "This great agitation of yours has come at the wrong moment." His sentence breaks off and runs on into the next verse, itself a sign of his agitation. The poet uses three images in turn, serpent, lion and elephant, for three outward signs of anger: the hissing breath, the twisted face and the restless body. In the previous sarga Rāma had seen Lakṣmaṇa's eyes wide with rage; here that rage rises into speech. The word "sidelong" comes twice, of his neck and of his gaze, and conveys that he could not bear to look his brother in the face.

"How can a man like you, who is never flustered, say such things, for fear of falling into unrighteousness or because people might suspect you?" Lakṣmaṇa said. "How is it that you, a bull among warriors, full of spirit, keep praising destiny, that spiritless, miserable, powerless thing?" He sets "full of spirit" against "spiritless" to imply that a hero should honour heroism, not the weakling destiny. Then he made his accusation openly. "How can you have no suspicion of those two sinners? There are people who use a show of righteousness as a cover for their own ends; righteous as you are, do you not see it? If those two had not been set on robbing you, out of guile, of your good name and your rights, it would all have happened long ago, Rāghava; the boon would have been granted and made known long ago." That is, if the story of the boons were true, it would have come out before the preparations for the consecration began, so it must be an invention: that is Lakṣmaṇa's argument. He does not call it a lie outright; he exposes it through the timing, for what should have been said before was said only afterwards, and that is the mark of deceit.

"The consecration of someone other than you, a thing the whole world detests, has been set in motion. I cannot bear it, hero; forgive me for that." Lakṣmaṇa did not hide his impatience, yet he asked forgiveness, and this thread of humility runs through all his fierce words. "The dharma that has divided your mind like this, wise brother, that 'dharma' I detest too, since clinging to it has led you astray." Here he calls the very idea of dharma into question: a dharma that produces delusion cannot be dharma. "You are able to act; how can you carry out the unrighteous, contemptible word of a father who is under Kaikeyī's thumb? This rift was made out of sheer wickedness, and still it is not seen as such; that is what pains me, and this attachment of yours to duty is contemptible. The whole world here condemns this bond you have made with duty. Those two act only on their desires and always work against you; they are enemies who merely bear the names of father and mother. How could anyone grant their wish, even in thought?" These are words of the utmost sharpness, calling his own parents enemies. Across these five verses Lakṣmaṇa's outcry mounts step by step: first he condemns the deed, then he questions this dharma, then he attacks his father's dependence on Kaikeyī, and finally he calls both parents enemies. Rāma simply listens and does not reply, and his silence becomes the answer he will give later.

"Even granting that your view comes from destiny, and theirs too, you ought to disregard it; I do not like it at all." Here Lakṣmaṇa quotes Rāma's doctrine of destiny almost word for word in order to reject it. Then he stated his principle. "It is the faint-hearted, the man without courage, who follows destiny; heroes who respect themselves do not wait on destiny. The man who can beat destiny back by his own effort does not lose heart even when destiny has wrecked his plans." There are two claims here, one about worth, that heroes do not serve destiny, and one about outcome, that the capable do not despair. Then he appealed to the test of the eyes. "Today the world will see the strength of destiny and the strength of a man; today the difference between the divine and the human will be made plain. Those who saw your consecration struck down today by the power of destiny will see destiny struck down by my manhood." So he took the dispute from argument into action: debate proves nothing, only visible results do, and he pledged that the answer would be clear that very day. All this is the direct reply to Rāma's question, "Who has the strength to fight destiny?" The answer is: I do.

"Destiny may come charging like an elephant that has broken past its goad, unbridled, wild with the flow of its rut, but I will turn it back by my own strength." The image fits: an elephant is immensely strong, yet it is controlled by the goad, and so destiny too can be mastered by human effort. "Not all the guardians of the worlds together could stop Rāma's consecration today, nor the three worlds entire, let alone our father. Those who plotted between them to send you into the forest will live in the forest themselves for fourteen years. I will burn up the hope your father and she have placed in wrecking your consecration to win the kingdom for her son. Whoever sets himself against my strength will find that destiny's power does not hurt him as my fierce manhood will." So Lakṣmaṇa did not merely state a principle; he made a vow that the opponents themselves would go to the forest. His anger took the shape of a vow, which in the following verses swells into a description of his weapons. By saying that not even the guardians of the worlds could stop it, he scorns the very powers who preside over destiny, and with "let alone our father" he shrinks his father's authority to nothing. From the standpoint of the scriptures such words are reckless, but they were born of love for his brother.

"Long hereafter, at the end of a thousand years, when you go to live in the forest, your noble sons will take up the care of the people after you. For by the custom of the royal sages of old, one goes to live in the forest only after placing one's subjects in the care of one's sons, to be cherished as children." Here Lakṣmaṇa reminds him of the proper time for retiring to the forest laid down in the scriptures: in old age, after handing the kingdom to a son, not in youth at someone else's insistence. "Righteous Rāma, if you do not want to take the kingdom for yourself because the king is not of one mind and you fear the realm may fall into confusion, then I promise you, hero: may I never reach the world of heroes if I do not guard your kingdom as the shore guards the sea. Let yourself be consecrated with the auspicious rites and busy yourself with that; I alone am enough to hold off the kings by force." Then he declared what his weapons were for. "These two arms are not for show; my bow is not an ornament; my sword is not for hanging at my waist; my arrows are not for propping up posts." With each denial he rejects the idea of weapons as decoration. Four weapons are listed here, arms, bow, sword and arrows, and the next verse gathers them up as "all four". So over these six verses Lakṣmaṇa descends from the teaching of the scriptures to his vow, and from his vow to his weapons.

"All four are for crushing enemies, and I have no wish at all that anyone I count as an enemy should live. With a keen-edged sword in my hand, flashing like lightning, I would not reckon even Indra, the wielder of the thunderbolt, as a foe. Ground down under my blade, the earth will be choked and hard to walk on, strewn with the hands, thighs and heads of elephants, horses and charioteers. Struck down by my sword today, my enemies will fall to the ground like blazing fires, like storm clouds shot with lightning. When I stand there with my lizard-skin finger-guard bound on and my bow in hand, who among men will think himself a man?" The description moves in order: first the purpose, then the sword, then what it leaves on the ground, then the fall of the enemies in two images, and finally the picture of Lakṣmaṇa himself, bow in hand. The finger-guard, made of lizard skin, protects the fingers from the chafing of the bowstring, and mentioning it shows that he is ready for battle. Refusing to count even Indra may sound like exaggeration, but it suits Lakṣmaṇa's nature, for he always shows his love through extravagant words. And with "who will think himself a man?" he means to strip his opponents of their very pride in their manhood.

"Shooting many arrows at one man and one arrow at many, I will drive my shafts into the vital parts of men, horses and elephants. Today, my lord, the power of my weapons will prove strong enough to strip the king of his power and to establish yours. These two arms, Rāma, fit for sandal paste and armlets, for giving away wealth and for protecting friends, will today do work worthy of them in holding back those who would obstruct your consecration." Finally he asked for his orders. "Tell me, which enemy of yours shall I part from his life, his fame and his friends this very day? Command me so that this earth comes under your sway; I am your servant." Hearing this, Rāma, who brought glory to the Raghu line, wiped away Lakṣmaṇa's tears and comforted him again and again, and, holding firm to his parents' word, said: "Understand me, gentle brother: this is the right path." So the sarga ends with Lakṣmaṇa's blaze dissolving into Rāma's calm. "Again and again" shows how often he had to soothe him, and the wiping of tears reveals the grief that lay hidden inside Lakṣmaṇa's anger. In the next sarga Kausalyā's lament begins, and there this same steadiness of Rāma's is tested once more.