पूर्वस्मिन् सर्गे रामः मातरं कौसल्यां लक्ष्मणं च धर्मरहस्यं बोधयित्वा जननीं मनसा प्रदक्षिणीकृतवान्। अस्मिन् सर्गे सः लक्ष्मणम् एव प्रत्यभिमुखः भवति। लक्ष्मणः तदा व्यथया दीनः, विशेषेण अमर्षितः, रोषितः नागेन्द्रः इव रोषेण विस्फारितनेत्रः आसीत्। अत्र उपमा सूक्ष्मा — रुष्टः नागः यावत् न दंशति तावत् केवलं निःश्वसिति; एवम् एव लक्ष्मणस्य क्रोधः अद्यापि अन्तःस्थः, अप्रकाशितः, किन्तु उग्रः। रामः तं सुहृदं प्रियं भ्रातरम् आसाद्य, धैर्येण सत्त्वं धारयन्, आत्मवान् सन् उवाच — ‘रोषं शोकं च निगृह्य केवलं धैर्यम् आश्रित्य तिष्ठ; अवमानस्य भावनां निरस्य उत्तमं हर्षं गृहाण।’ अत्र त्रयः आदेशाः — निग्रहः, निरसनम्, ग्रहणं च; न केवलं दुःखस्य त्यागः, अपि तु हर्षस्य स्वीकारः अपि विहितः। ततः कार्यम् आदिशति — ‘यत् एतत् मम अभिषेकार्थम् उत्तमं सम्भारजातम् उपक्लृप्तं तत् सर्वं शीघ्रं निवर्तय, कार्यं च निरव्ययं कुरु, येन मम वनगमने विघ्नः न भवेत्। हे सौमित्रे, यः अभिषेकार्थं सम्भारसम्भ्रमः आसीत्, सः एव अभिषेकनिवृत्त्यर्थं भवतु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः भ्रातुः क्रोधं न निन्दति, अपि तु तस्य वेगम् एव कार्यान्तरे नियोजयति। या त्वरा अभिषेकाय आसीत्, सा एव त्वरा तन्निवर्तने विनियुज्यताम् इति वचनं क्रोधस्य उत्तमम् औषधम्।

रामः वदति — ‘यस्याः मानसं मम अभिषेकार्थं परितप्यते, सा नः माता यथा सविशङ्का न स्यात् तथा कुरु।’ अत्र ‘नः माता’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — कैकेयी रामेण स्वजननी इव एव गृह्यते, न सापत्नी। ‘हे सौमित्रे, तस्याः मनसि प्रतिसंजातं शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तम् अपि उपेक्षितुं नोत्सहे’ इति वचने रामस्य करुणा प्रकाशते — यया अयं निर्वासितः, तस्याः एव शङ्कां सः असहनीयां मन्यते। अनन्तरं सः आत्मानं परीक्षते — ‘बुद्धिपूर्वं वा अबुद्धिपूर्वं वा मातॄणां पितुः वा कृतं किमपि अल्पम् अपि विप्रियम् अहम् इह कदाचिद् अपि न स्मरामि।’ एषा आत्मपरीक्षा अपराधबोधात् न प्रवृत्ता, अपि तु कारणान्वेषणात् — यदि मम दोषः नास्ति, तर्हि कारणम् अन्यत् एव किञ्चित् इति। ततः पितरं स्तौति — ‘पिता सत्यः, सत्याभिसन्धः, नित्यं सत्यपराक्रमः; सः परलोकभयात् भीतः; अतः सः निर्भयः भवतु। यदि अस्मिन् कर्मणि अप्रतिसंहृते सति तस्य अपि ‘सत्यं न जातम्’ इति मनस्तापः भवेत्, तस्य सः तापः मां तापयेत्।’ एवं रामः स्वस्य दुःखं न गणयति; मातुः शङ्का पितुश्च सत्यभङ्गभयम् एव तस्य द्वे चिन्ते। अत्र रामस्य धर्मदृष्टिः प्रकटा — यत् अन्येषां हृदये क्लेशं जनयति, तत् एव तस्य निवारणीयम्।

‘तस्मात् हे लक्ष्मण, अभिषेकविधानं संहृत्य अहम् अनु एव इतः पुरः वनं गन्तुम् इच्छामि।’ अत्र ‘अन्वगेव’ इति पदेन विलम्बस्य अभावः सूच्यते — निवर्तनम्, ततः तत्क्षणम् एव प्रस्थानम्। ‘मम प्रव्राजनात् अद्य कृतकृत्या नृपात्मजा कैकेयी अव्यग्रं स्वं सुतं भरतम् अभिषेचयतु। मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि अरण्यं गते सति कैकेय्याः मनःसुखं भविष्यति।’ अत्र वक्रोक्तिः नास्ति, कटाक्षः अपि नास्ति; रामः कैकेय्याः अभिलाषं तथ्यरूपेण एव कथयति, स्वस्य च तपस्विवेषं शान्तचित्तेन वर्णयति। ततः रामः गम्भीरतरं वदति — ‘येन केनचित् इयं बुद्धिः प्रणीता, मनश्च सुसमाहितं कृतम्, तं नु सङ्क्लेष्टुं न अर्हामि; अतः अचिरेण प्रव्रजिष्यामि।’ अत्र ‘तं’ इति पदेन न कैकेयी निर्दिश्यते, अपि तु तस्याः बुद्धेः प्रणेता कृतान्तः एव। यः बुद्धिं प्रणयति, तस्य सङ्क्लेशः अशक्यः; अतः तत्फलं स्वीकर्तुम् एव युक्तम् इति रामस्य आशयः। एवम् अत्र प्रथमवारं दैवशब्दस्य बीजं न्यस्तम्, यत् अग्रिमेषु श्लोकेषु विस्तरेण प्ररोहति।

‘हे सौमित्रे, मम प्रवासने वितीर्णस्य च राज्यस्य पुनः निवर्तने कृतान्तः एव द्रष्टव्यः।’ द्वे अपि एते घटने एकस्मिन् एव हेतौ निबद्धे इति रामस्य निर्णयः। ‘यदि अयं भावः कृतान्तविहितः न भवेत्, तर्हि मम वेदने कैकेय्याः प्रतिपत्तिः कथं स्यात्?’ अत्र तर्कः प्रवर्तते — ‘हे सौम्य, त्वं जानासि: मातृषु मम अन्तरं नास्ति; तस्याः अपि मयि सुते च विशेषः भूतपूर्वः न आसीत्।’ एतत् एव प्रमाणम् — यदि कारणं स्वाभाविकं द्वेषः अभविष्यत्, तर्हि तस्य पूर्वचिह्नानि दृष्टानि अभविष्यन्। तानि नास्ति; अतः हेतुः बाह्यः। ‘सा एव अभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः उग्रैः वाक्यैः अभाषत; तत्र दैवात् अन्यत् किमपि कारणं न समर्थये। प्रकृतिसम्पन्ना तथागुणा राजपुत्री भर्तुः संनिधौ प्राकृता स्त्री इव मत्पीडां कथं ब्रूयात्?’ एवं रामः कैकेयीं न दोषयति; तस्याः कुलं शीलं गुणान् च स्मृत्वा, पूर्वस्नेहम् एव प्रमाणीकृत्य, वर्तमानं वैपरीत्यं दैवस्य कार्यत्वेन निश्चिनोति। एषा दृष्टिः सर्गस्य केन्द्रम्, अग्रिमसर्गे च लक्ष्मणस्य खण्डनस्य लक्ष्यम् अपि। अनेन रामः न केवलं क्षमते, अपि तु क्षमायाः कारणम् अपि युक्त्या स्थापयति।

‘यत् अचिन्त्यं तत् दैवम्; तत् भूतेषु अपि न हन्यते। मयि तस्यां च विपर्ययः पतितः इति व्यक्तम्।’ द्वयोः अपि परिणामः विपरीतः जातः — रामस्य राज्यं नष्टम्, कैकेय्याः च बुद्धिः परिवृत्ता। ‘हे सौमित्रे, कः पुमान् दैवेन योद्धुम् उत्सहते, यस्य ग्रहणं कर्मणः अन्यत्र न दृश्यते?’ अत्र दैवस्य ज्ञानोपायः निरूपितः — तत् न प्रत्यक्षं, न अनुमेयं पूर्वम्; फलम् एव तस्य लिङ्गम्। ‘सुखदुःखे, भयक्रोधौ, लाभालाभौ, भवाभवौ — यस्य किञ्चित् तथाभूतं भवति, तत् ननु दैवस्य कर्म एव।’ एतैः चतुर्भिः द्वन्द्वैः सर्वं मानुषम् अनुभवजातं गृहीतम्। ‘उग्रतपसः ऋषयः अपि दैवेन अभिप्रचोदिताः तीव्रान् नियमान् उत्सृज्य काममन्युभिः भ्रश्यन्ते।’ अयं दृष्टान्तः बलवान् — यदि संयतात्मानः तपस्विनः अपि न शक्नुवन्ति, तर्हि अन्येषां का कथा। ‘यत् असङ्कल्पितम् एव अकस्मात् प्रवर्तते, यत् च आरम्भैः आरब्धम् अपि निवर्त्य अन्यथा भवति, तत् ननु दैवस्य कर्म।’ अत्र रामः दैवं न दैन्येन स्वीकरोति; तस्य लक्षणम् एव सूत्रयति — अचिन्त्यत्वम्, अप्रतिरोध्यत्वम्, कर्मफलमात्रेण गम्यत्वं च।

‘एतया तात्त्विक्या बुद्ध्या आत्मना आत्मानं संस्तभ्य स्थितः अस्मि; अतः अभिषेके व्याहते अपि मम परितापः नास्ति। तस्मात् त्वम् अपि अपरितापः सन् माम् अनुविधाय आभिषेचनिकीं क्रियां शीघ्रं प्रतिसंहारय।’ अत्र ‘आत्मना आत्मानम्’ इति पदद्वयं स्मर्तव्यम् — स्थैर्यं बाह्यात् न आगच्छति, स्वबुद्धेः एव जायते। ततः रामः उपायं दर्शयति — ‘हे लक्ष्मण, एभिः एव अभिषेचनसम्भृतैः घटैः मम तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति।’ राज्याभिषेकस्य सामग्री एव तपोव्रतस्य सामग्री भवतु इति परिवर्तनं रमणीयम्। अनन्तरं सः ततः अपि विरज्यते — ‘अथवा राज्यद्रव्यमयेन एतेन किम्? स्वयम् उद्धृतं तोयम् एव मम व्रतादेशं करिष्यति।’ ‘लक्ष्म्याः विपर्यये संतापं मा कार्षीः; राज्यं वा वनवासः वा — वनवासः एव महोदयः’ इति वचनेन सः द्वयोः साम्यं न केवलं वदति, अपि तु वनवासस्य आधिक्यम् अपि प्रतिपादयति। अन्ते सः लक्ष्मणं वारयति — ‘हे लक्ष्मण, अस्मिन् मम राज्यविघ्ने यवीयसी माता न अभिशङ्कितव्या; दैवाभिपन्ना सा; पिता अपि कथञ्चित् न कारणम्; त्वं दैवं तथाप्रभावं च जानासि एव।’ एवं सर्गः रामस्य समत्वेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः एतम् एव दैववादं सर्वथा प्रत्याख्याय पौरुषम् एव परमं प्रमाणम् इति उद्घोषयिष्यति।

గత సర్గలో రాముడు తల్లి కౌసల్యకూ లక్ష్మణునికీ ధర్మరహస్యాన్ని బోధించి, మనసులోనే తల్లికి ప్రదక్షిణం చేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు లక్ష్మణుని వైపే తిరుగుతాడు. లక్ష్మణుడు అప్పుడు వ్యథతో దీనుడై, విశేషంగా అసహనంతో, రోషించిన నాగరాజులా కోపంతో విప్పారిన కళ్ళతో ఉన్నాడు. ఇక్కడి ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — కోపించిన పాము కాటు వేయనంతవరకు కేవలం బుసకొడుతూ ఉంటుంది; అలాగే లక్ష్మణుని క్రోధం ఇంకా లోపలే ఉంది, బయటపడలేదు, కాని ఉగ్రంగా ఉంది. రాముడు తనకు ఆప్తుడైన ఆ ప్రియ సోదరుని దగ్గరకు వెళ్ళి, ధైర్యంతో సత్త్వాన్ని నిలుపుకొంటూ, ఆత్మనిగ్రహం గలవాడై ఇలా అన్నాడు — ‘రోషాన్నీ శోకాన్నీ అణచుకొని కేవలం ధైర్యాన్నే ఆశ్రయించి ఉండు; అవమానపు భావనను తొలగించుకొని ఉత్తమమైన హర్షాన్ని స్వీకరించు.’ ఇక్కడ మూడు ఆదేశాలున్నాయి — నిగ్రహించడం, తొలగించడం, స్వీకరించడం; కేవలం దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టడమే కాదు, హర్షాన్ని స్వీకరించడం కూడా విధించబడింది. తరువాత చేయవలసిన పనిని ఆదేశిస్తాడు — ‘నా అభిషేకం కోసం సిద్ధం చేసిన ఈ ఉత్తమమైన సామగ్రి అంతటినీ త్వరగా వెనక్కి మళ్ళించు; నా వనగమనానికి ఆటంకం కలగకుండా ఏ ఆర్భాటమూ లేకుండా ఆ పని చెయ్యి. సౌమిత్రీ, అభిషేకం కోసం ఏ సామగ్రి హడావుడి ఉందో, అదే అభిషేకాన్ని నిలిపివేయడానికి ఉపయోగపడుగాక.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాముడు సోదరుని క్రోధాన్ని నిందించడు; దాని వేగాన్నే మరొక పనిలో వినియోగిస్తాడు. అభిషేకం కోసం ఉన్న త్వరనే దానిని నిలిపివేయడంలో వినియోగించమనే ఈ మాట క్రోధానికి ఉత్తమమైన ఔషధం.

రాముడు అంటాడు — ‘నా అభిషేకం విషయంలో ఎవరి మనస్సు పరితపిస్తున్నదో, ఆ మన తల్లి సందేహంతో ఉండకుండా ఉండేలా చెయ్యి.’ ఇక్కడ ‘మన తల్లి’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముడు కైకేయిని సవతితల్లిగా కాక తన కన్నతల్లిగానే భావిస్తున్నాడు. ‘సౌమిత్రీ, ఆమె మనసులో పుట్టిన శంకతో కూడిన దుఃఖాన్ని ఒక్క క్షణమైనా ఉపేక్షించలేను’ అనే మాటలో రాముని కరుణ ప్రకాశిస్తున్నది — ఎవరి వల్ల తాను వెళ్ళగొట్టబడుతున్నాడో, ఆమె శంకనే అతడు సహించరానిదిగా భావిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు తనను తాను పరీక్షించుకుంటాడు — ‘తెలిసిగానీ తెలియకగానీ తల్లులకుగానీ తండ్రికిగానీ ఇక్కడ ఏ చిన్న అప్రియమైనా నేను ఎప్పుడూ చేసినట్లు నాకు గుర్తులేదు.’ ఈ ఆత్మపరీక్ష అపరాధభావం నుండి పుట్టినది కాదు, కారణాన్ని వెదకడం నుండి పుట్టినది — నా దోషం లేకపోతే, కారణం మరేదో ఉండాలి అని. తరువాత తండ్రిని ప్రశంసిస్తాడు — ‘తండ్రి సత్యవంతుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు, నిత్యమూ సత్యపరాక్రమం గలవాడు; ఆయన పరలోకభయంతో భయపడుతున్నాడు; కాబట్టి ఆయన నిర్భయుడు కావాలి. ఈ పని ఉపసంహరించబడకపోతే ఆయనకూ ‘నా సత్యం నిలవలేదు’ అనే మనస్తాపం కలిగితే, ఆయన ఆ తాపం నన్ను తపింపజేస్తుంది.’ ఈ విధంగా రాముడు తన దుఃఖాన్ని లెక్కించడు; తల్లి శంక, తండ్రికి సత్యభంగ భయం — ఇవే అతని రెండు చింతలు. ఇక్కడ రాముని ధర్మదృష్టి స్పష్టమవుతున్నది — ఇతరుల హృదయాలలో క్లేశాన్ని కలిగించేదే అతడు నివారించవలసినది.

‘కాబట్టి లక్ష్మణా, అభిషేక విధానాన్ని ఉపసంహరించి, వెంటనే ఇక్కడి నుండి వనానికి వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ ‘అన్వగేవ’ (వెనువెంటనే) అనే పదం ఆలస్యం లేదని సూచిస్తుంది — మొదట నిలిపివేయడం, ఆ క్షణంలోనే ప్రయాణం. ‘నేను ప్రవాసానికి వెళ్ళడంతో నేడు కృతార్థురాలైన రాజపుత్రి కైకేయి నిశ్చింతగా తన కుమారుడు భరతునికి అభిషేకం చేయించుగాక. నేను నారచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించి, జటాజూటం దాల్చి అరణ్యానికి వెళ్ళినప్పుడు కైకేయికి మనశ్శాంతి కలుగుతుంది.’ ఇక్కడ వక్రోక్తి లేదు, వ్యంగ్యం కూడా లేదు; రాముడు కైకేయి కోరికను యథార్థంగానే చెబుతున్నాడు, తన తపస్వివేషాన్ని శాంతచిత్తంతో వర్ణిస్తున్నాడు. తరువాత రాముడు మరింత గంభీరంగా అంటాడు — ‘ఎవరి వల్ల ఈ బుద్ధి ప్రేరేపించబడిందో, మనస్సు గట్టిగా నిశ్చయించబడిందో, వానిని క్లేశపెట్టడం నాకు తగదు; కాబట్టి త్వరలోనే ప్రవాసానికి వెళ్తాను.’ ఇక్కడ ‘వానిని’ అనే పదం కైకేయిని సూచించదు, ఆమె బుద్ధిని నడిపించిన కృతాంతుణ్ణి (విధిని) సూచిస్తుంది. బుద్ధిని నడిపించేవానిని క్లేశపెట్టడం అసాధ్యం; కాబట్టి దాని ఫలాన్ని స్వీకరించడమే యుక్తం అని రాముని ఆశయం. ఈ విధంగా ఇక్కడ మొదటిసారి దైవం అనే మాటకు బీజం వేయబడింది, అది తరువాతి శ్లోకాలలో విస్తారంగా మొలకెత్తుతుంది.

‘సౌమిత్రీ, నన్ను ప్రవాసానికి పంపడంలోనూ, ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని మళ్ళీ వెనక్కి తీసుకోవడంలోనూ కృతాంతుణ్ణే (విధినే) చూడాలి.’ ఈ రెండు సంఘటనలూ ఒకే కారణంతో ముడిపడి ఉన్నాయని రాముని నిర్ణయం. ‘ఈ భావం విధి కల్పించినది కాకపోతే, నన్ను బాధించడంలో కైకేయికి ఆసక్తి ఎలా కలుగుతుంది?’ ఇక్కడ తర్కం సాగుతుంది — ‘సౌమ్యుడా, నీకు తెలుసు: తల్లుల విషయంలో నాకు భేదం లేదు; ఆమెకు కూడా నా పట్లా తన కుమారుని పట్లా ఇంతకుముందెన్నడూ భేదం లేదు.’ ఇదే ప్రమాణం — కారణం స్వాభావికమైన ద్వేషమే అయితే, దాని పూర్వచిహ్నాలు కనిపించి ఉండేవి. అవి లేవు; కాబట్టి కారణం బయటిది. ‘ఆమె అభిషేకాన్ని నిలిపివేసేవీ ప్రవాసానికి పంపేవీ అయిన, పలకరాని ఉగ్రమైన మాటలు పలికింది; దానికి దైవం తప్ప మరే కారణాన్నీ నేను సమర్థించలేను. సత్స్వభావం గల, అటువంటి గుణాలు గల రాజపుత్రి భర్త సమక్షంలో సామాన్య స్త్రీలా నన్ను పీడించే మాటలు ఎలా పలుకుతుంది?’ ఈ విధంగా రాముడు కైకేయిని దోషిగా చూడడు; ఆమె కులాన్నీ శీలాన్నీ గుణాలనూ స్మరించి, మునుపటి స్నేహాన్నే ప్రమాణంగా చేసుకొని, ప్రస్తుత వైపరీత్యాన్ని దైవకార్యంగా నిశ్చయిస్తాడు. ఈ దృష్టే సర్గకు కేంద్రం, తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఖండించేది కూడా దీనినే. దీనితో రాముడు కేవలం క్షమించడమే కాదు, క్షమకు కారణాన్ని కూడా యుక్తితో స్థాపిస్తున్నాడు.

‘ఊహకు అందనిదే దైవం; ప్రాణులలో కూడా అది అడ్డగించబడదు. నా విషయంలోనూ ఆమె విషయంలోనూ విపర్యయం సంభవించిందని స్పష్టమే.’ ఇద్దరికీ ఫలితం తారుమారైంది — రాముని రాజ్యం పోయింది, కైకేయి బుద్ధి మారిపోయింది. ‘సౌమిత్రీ, కర్మఫలంలో తప్ప మరెక్కడా తెలియరాని దైవంతో పోరాడటానికి ఏ పురుషుడు సాహసిస్తాడు?’ ఇక్కడ దైవాన్ని తెలుసుకొనే ఉపాయం నిరూపించబడింది — అది ప్రత్యక్షం కాదు, ముందుగా ఊహించదగినదీ కాదు; ఫలమే దానికి గుర్తు. ‘సుఖదుఃఖాలు, భయక్రోధాలు, లాభనష్టాలు, పుట్టుకచావులు — ఎవరికైనా అలాంటిది ఏదైనా సంభవిస్తే, అది నిజంగా దైవకార్యమే.’ ఈ నాలుగు ద్వంద్వాలతో మానవ అనుభవమంతా గ్రహించబడింది. ‘ఉగ్రమైన తపస్సు గల ఋషులు కూడా దైవంచేత ప్రేరేపించబడి, కఠినమైన నియమాలను విడిచిపెట్టి కామక్రోధాలతో భ్రష్టులవుతారు.’ ఈ దృష్టాంతం బలమైనది — ఆత్మనిగ్రహం గల తపస్వులకే సాధ్యం కాకపోతే, ఇక ఇతరుల సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘సంకల్పించకుండానే అకస్మాత్తుగా ఏది జరుగుతుందో, ప్రయత్నాలతో ప్రారంభించినదైనా ఏది నిలిచిపోయి మరోలా అవుతుందో, అది నిజంగా దైవకార్యమే.’ ఇక్కడ రాముడు దైవాన్ని దైన్యంతో స్వీకరించడం లేదు; దాని లక్షణాన్నే సూత్రీకరిస్తున్నాడు — ఊహకు అందకపోవడం, ఎదిరించలేకపోవడం, కేవలం కర్మఫలం ద్వారానే తెలియడం.

‘ఈ తాత్త్వికమైన బుద్ధితో నన్ను నేనే నిలదొక్కుకొని ఉన్నాను; కాబట్టి అభిషేకం ఆగిపోయినా నాకు పరితాపం లేదు. కాబట్టి నువ్వు కూడా పరితాపం లేనివాడవై, నన్ను అనుసరించి, అభిషేక కార్యక్రమాన్ని త్వరగా ఉపసంహరింపజెయ్యి.’ ఇక్కడ ‘ఆత్మనా ఆత్మానం’ (నన్ను నేనే) అనే పదజంటను గుర్తుంచుకోవాలి — స్థైర్యం బయటి నుండి రాదు, తన బుద్ధి నుండే పుడుతుంది. తరువాత రాముడు ఉపాయం చూపిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, అభిషేకం కోసం నింపిన ఈ కలశాలతోనే నా తపస్సుకు వ్రతస్నానం జరుగుతుంది.’ రాజ్యాభిషేక సామగ్రే తపోవ్రత సామగ్రి కావాలనే ఈ మార్పు రమణీయమైనది. తరువాత అతడు దానిపట్ల కూడా విరక్తి చెందుతాడు — ‘లేదా రాజ్యద్రవ్యమైన దీనితో పనేమిటి? నేనే స్వయంగా తోడుకొన్న నీరే నా వ్రతాదేశాన్ని నెరవేరుస్తుంది.’ ‘లక్ష్మి తారుమారైనందుకు సంతాపం చెందకు; రాజ్యమైనా వనవాసమైనా — వనవాసమే గొప్ప అభ్యుదయం’ అనే మాటతో అతడు ఆ రెండింటి సమానత్వాన్ని చెప్పడమే కాదు, వనవాసమే మిన్న అని కూడా ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. చివరగా అతడు లక్ష్మణుని వారిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, నా రాజ్యానికి కలిగిన ఈ విఘ్నంలో చిన్నతల్లిని శంకించకూడదు; ఆమె దైవానికి లోనైనది; తండ్రి కూడా ఏ విధంగానూ కారణం కాదు; దైవాన్నీ దాని అలాంటి ప్రభావాన్నీ నీవు ఎరుగుదువు కదా.’ ఈ విధంగా సర్గ రాముని సమత్వంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఈ దైవవాదాన్నే పూర్తిగా తిరస్కరించి పౌరుషమే పరమ ప్రమాణమని ఘోషిస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் அன்னை கௌசல்யைக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் தர்மத்தின் மறைபொருளை உணர்த்திவிட்டு, தாயை மனத்தால் வலம் வந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் லக்ஷ்மணனையே நோக்கித் திரும்புகிறான். அப்போது லக்ஷ்மணன் வேதனையால் வாடியிருந்தான்; தாங்கமுடியாத சீற்றத்துடன், சினந்த நாகராஜனைப் போலக் கோபத்தால் கண்கள் அகல விரிந்திருந்தான். இங்கே உவமை நுட்பமானது — சினந்த நாகம் கொத்தும் வரை வெறுமனே சீறிப் பெருமூச்சு விடுகிறது; அதுபோலவே லக்ஷ்மணனின் கோபம் இன்னும் உள்ளேயே அடங்கியிருக்கிறது, வெளிப்படவில்லை, ஆயினும் கடுமையானது. ராமன் அந்த அன்புத் தோழனான அருமைத் தம்பியை அணுகி, தைரியத்தால் உள்ள உறுதியைத் தாங்கி, தன்னடக்கத்துடன் கூறினான்: ‘சினத்தையும் துயரத்தையும் அடக்கி, தைரியத்தை மட்டுமே பற்றி நில்; அவமதிப்பு என்ற எண்ணத்தை விலக்கி, உயர்ந்த மகிழ்ச்சியை ஏற்றுக்கொள்.’ இங்கே மூன்று கட்டளைகள் உள்ளன — அடக்குதல், விலக்குதல், ஏற்றல்; துயரைக் கைவிடுவது மட்டுமல்ல, மகிழ்ச்சியை ஏற்பதும் விதிக்கப்படுகிறது. பின்னர் செய்ய வேண்டியதைக் கட்டளையிடுகிறான்: ‘என் முடிசூட்டுக்காக ஆயத்தம் செய்யப்பட்ட இந்தச் சிறந்த பொருள்கள் அனைத்தையும் விரைவில் திருப்பிவிடு; நான் காட்டுக்குச் செல்வதில் இடையூறு நேராதபடி இந்தச் செயலை எந்தக் குறையுமின்றிச் செய். சௌமித்ரியே, முடிசூட்டுக்காக இருந்த ஏற்பாட்டுப் பரபரப்பே, முடிசூட்டை நிறுத்துவதற்கும் பயன்படட்டும்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் தம்பியின் கோபத்தைக் கண்டிக்கவில்லை; அதன் வேகத்தையே வேறொரு செயலில் ஈடுபடுத்துகிறான். முடிசூட்டுக்கு இருந்த அதே விரைவு அதை நிறுத்துவதில் பயன்படட்டும் என்ற சொல் கோபத்துக்குச் சிறந்த மருந்து.

ராமன் கூறுகிறான்: ‘என் முடிசூட்டை எண்ணி யாருடைய மனம் வெந்து தவிக்கிறதோ, அந்த நம் அன்னை ஐயம் கொள்ளாதபடி செய்.’ இங்கே ‘நம் அன்னை’ என்ற சொல் முக்கியமானது — ராமன் கைகேயியைச் சிற்றன்னையாக அல்ல, தன்னைப் பெற்ற தாயாகவே ஏற்கிறான். ‘சௌமித்ரியே, அவள் மனத்தில் எழுந்த ஐயத்தால் ஆன துயரை ஒரு கணமும் புறக்கணிக்க என்னால் இயலாது’ என்ற சொல்லில் ராமனின் கருணை ஒளிர்கிறது — தன்னை நாடுகடத்தியவளின் ஐயத்தையே அவன் தாங்க முடியாததாகக் கருதுகிறான். பின்னர் அவன் தன்னையே சோதித்துப் பார்க்கிறான்: ‘அறிந்தோ அறியாமலோ அன்னையருக்கோ தந்தைக்கோ சிறிதளவேனும் விருப்பமில்லாத எதையும் நான் இங்கு எப்போதும் செய்ததாக நினைவில்லை.’ இந்தச் சுயசோதனை குற்ற உணர்வால் எழவில்லை, காரணத்தைத் தேடுவதால் எழுந்தது — என்னிடம் குற்றம் இல்லையெனில், காரணம் வேறு ஏதோ ஒன்றுதான். பின்னர் தந்தையைப் போற்றுகிறான்: ‘தந்தை சத்தியவான், சத்தியத்தையே குறிக்கோளாகக் கொண்டவர், என்றும் சத்தியமே வலிமையாகக் கொண்டவர்; அவர் மறுவுலகம் பற்றிய அச்சத்தால் அஞ்சுகிறார்; ஆகவே அவர் அச்சம் நீங்கட்டும். இந்தச் செயல் திரும்பப் பெறப்படாவிட்டால், ‘என் சொல் உண்மையாகவில்லையே’ என்று அவருக்கு மனவேதனை உண்டானால், அவருடைய அந்த வேதனை என்னை வாட்டும்.’ இவ்வாறு ராமன் தன் துயரைப் பொருட்படுத்தவில்லை; அன்னையின் ஐயமும், தந்தையின் சத்தியம் தவறிவிடுமோ என்ற அச்சமுமே அவனுடைய இரண்டு கவலைகள். இங்கே ராமனின் தர்மப் பார்வை வெளிப்படுகிறது — பிறர் உள்ளத்தில் வேதனை உண்டாக்குவது எதுவோ, அதையே அவன் நீக்க வேண்டியதாகக் கருதுகிறான்.

‘ஆகவே லக்ஷ்மணா, முடிசூட்டு ஏற்பாட்டை நிறுத்திவிட்டு, உடனே இங்கிருந்து காட்டுக்குச் செல்ல விரும்புகிறேன்.’ இங்கே ‘அன்வகேவ’ (உடனே பின்னால்) என்ற சொல் தாமதம் இல்லாமையைக் குறிக்கிறது — நிறுத்துதல், அதன் பின் அக்கணமே புறப்பாடு. ‘நான் இன்று நாடு துறப்பதால் நோக்கம் நிறைவேறிய அரசகுமாரி கைகேயி கலக்கமின்றித் தன் மகன் பரதனுக்கு முடிசூட்டட்டும். மரவுரியும் மான்தோலும் அணிந்து, சடைமுடி தாங்கி நான் காட்டுக்குச் சென்றால் கைகேயியின் மனம் மகிழ்ச்சியடையும்.’ இங்கே வஞ்சப் புகழ்ச்சியும் இல்லை, ஏளனக் குறிப்பும் இல்லை; ராமன் கைகேயியின் விருப்பத்தை உள்ளபடியே கூறுகிறான், தன் தவக்கோலத்தையும் அமைதியான மனத்துடன் விவரிக்கிறான். பின்னர் ராமன் இன்னும் ஆழமாகப் பேசுகிறான்: ‘எவனால் இந்த எண்ணம் தூண்டப்பட்டதோ, மனமும் உறுதியாக நிலைநிறுத்தப்பட்டதோ, அவனை வருத்த எனக்குத் தகுதியில்லை; ஆகவே விரைவில் வனம் புகுவேன்.’ இங்கே ‘அவன்’ என்ற சொல் கைகேயியைக் குறிக்கவில்லை, அவளுடைய எண்ணத்தைத் தூண்டிய விதியையே (க்ருதாந்தன்) குறிக்கிறது. எண்ணத்தைத் தூண்டுபவனை வருத்துவது இயலாது; ஆகவே அதன் பலனை ஏற்பதே தகும் என்பது ராமனின் கருத்து. இவ்வாறு இங்கே முதன்முறையாகத் ‘தெய்வம்’ என்ற சொல்லின் விதை ஊன்றப்படுகிறது; அது அடுத்த சுலோகங்களில் விரிவாக முளைத்து வளர்கிறது.

‘சௌமித்ரியே, நான் நாடு கடத்தப்படுவதிலும், அளிக்கப்பட்ட அரசு திரும்பப் பெறப்படுவதிலும் விதியையே (க்ருதாந்தனையே) காண வேண்டும்.’ இந்த இரண்டு நிகழ்ச்சிகளும் ஒரே காரணத்தில் பிணைந்தவை என்பது ராமனின் முடிவு. ‘இந்த எண்ணம் விதியால் விதிக்கப்பட்டதல்லவெனில், என்னைத் துன்புறுத்துவதில் கைகேயிக்கு நாட்டம் எப்படி உண்டாகும்?’ இங்கே தர்க்கம் தொடங்குகிறது: ‘அன்பனே, நீ அறிவாய் — அன்னையரிடையே நான் வேறுபாடு காட்டுவதில்லை; அவளும் என்னிடமும் தன் மகனிடமும் இதுவரை வேறுபாடு காட்டியதில்லை.’ இதுவே சான்று — காரணம் இயல்பான வெறுப்பாக இருந்திருந்தால், அதன் முன்னறிகுறிகள் காணப்பட்டிருக்கும். அவை இல்லை; ஆகவே காரணம் வெளியிலிருந்து வந்தது. ‘முடிசூட்டை நிறுத்துவதற்கும் என்னை நாடுகடத்துவதற்குமான, சொல்லக் கூடாத கொடிய சொற்களை அவள் பேசினாள்; அதற்குத் தெய்வத்தைத் தவிர வேறு காரணம் எதையும் நான் காணவில்லை. நல்லியல்பு நிறைந்த, அத்தகைய குணங்கள் கொண்ட அரசகுமாரி, கணவன் முன்னிலையில் ஒரு சாதாரணப் பெண்ணைப் போல என்னைத் துன்புறுத்தும் சொல்லை எப்படிப் பேசுவாள்?’ இவ்வாறு ராமன் கைகேயியைக் குற்றம் சாட்டவில்லை; அவளுடைய குலத்தையும் ஒழுக்கத்தையும் குணங்களையும் நினைவுகூர்ந்து, முன்பிருந்த அன்பையே சான்றாகக் கொண்டு, தற்போதைய மாறுபாட்டைத் தெய்வத்தின் செயல் என்று உறுதி செய்கிறான். இந்தப் பார்வையே சர்க்கத்தின் மையம்; அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் மறுத்துரைக்கும் இலக்கும் இதுவே. இதனால் ராமன் மன்னிப்பது மட்டுமல்ல, மன்னிப்பதற்கான காரணத்தையும் தர்க்கத்தால் நிலைநாட்டுகிறான்.

‘எது சிந்தனைக்கு எட்டாததோ அதுவே தெய்வம்; உயிர்களிடையேயும் அது தடுக்கப்படுவதில்லை. என்னிடமும் அவளிடமும் தலைகீழ் மாற்றம் வந்து விழுந்திருக்கிறது என்பது தெளிவு.’ இருவருக்குமே விளைவு தலைகீழானது — ராமனின் அரசு பறிபோனது, கைகேயியின் மனமோ மாறிப்போனது. ‘சௌமித்ரியே, செயலின் விளைவைத் தவிர வேறெங்கும் அறியப்படாத தெய்வத்துடன் போரிட எந்த மனிதன் துணிவான்?’ இங்கே தெய்வத்தை அறியும் வழி விளக்கப்படுகிறது — அது கண்ணுக்குப் புலப்படுவதுமில்லை, முன்கூட்டியே ஊகிக்கக் கூடியதுமில்லை; விளைவே அதன் அடையாளம். ‘இன்பமும் துன்பமும், அச்சமும் சினமும், ஆதாயமும் இழப்பும், தோற்றமும் அழிவும் — இவற்றில் எது யாருக்கு அவ்வாறு நிகழ்கிறதோ, அது தெய்வத்தின் செயலே அல்லவா?’ இந்த நான்கு இரட்டைகளால் மனித அனுபவம் முழுவதும் தழுவப்படுகிறது. ‘கடுந்தவம் புரியும் முனிவர்களும் தெய்வத்தால் தூண்டப்பட்டுக் கடுமையான நியமங்களைக் கைவிட்டு, காமத்தாலும் சினத்தாலும் வழுவுகின்றனர்.’ இந்த எடுத்துக்காட்டு வலுவானது — புலனடக்கம் கொண்ட தவசிகளாலேயே இயலவில்லை என்றால், மற்றவர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ. ‘எண்ணாமலே திடீரென்று நிகழ்வதும், முயற்சிகளால் தொடங்கப்பட்டதையும் தடுத்து வேறுவிதமாக ஆவதும் தெய்வத்தின் செயலே அல்லவா?’ இங்கே ராமன் தெய்வத்தை இயலாமையால் ஏற்கவில்லை; அதன் இலக்கணத்தையே சூத்திரமாக வகுக்கிறான் — சிந்தனைக்கு எட்டாமை, தடுக்க இயலாமை, செயலின் விளைவால் மட்டுமே அறியப்படுதல்.

‘இந்த உண்மையறிவால் என்னை நானே உறுதிப்படுத்திக்கொண்டு நிற்கிறேன்; ஆகவே முடிசூட்டு தடைபட்டாலும் எனக்கு வேதனை இல்லை. எனவே நீயும் வேதனையின்றி என்னைப் பின்பற்றி, முடிசூட்டுக்கான சடங்குகளை விரைவில் நிறுத்திவிடு.’ இங்கே ‘என்னால் என்னை’ (ஆத்மனா ஆத்மானம்) என்ற இரு சொற்களை நினைவில் கொள்ள வேண்டும் — உறுதி வெளியிலிருந்து வருவதில்லை, தன் அறிவிலிருந்தே பிறக்கிறது. பின்னர் ராமன் ஒரு வழியைக் காட்டுகிறான்: ‘லக்ஷ்மணா, முடிசூட்டுக்காக நிரப்பி வைக்கப்பட்ட இந்தக் குடங்களாலேயே என் தவ வாழ்வுக்கான விரத நீராடல் நடக்கட்டும்.’ அரசு முடிசூட்டுக்கான பொருளே தவ விரதத்துக்கான பொருளாகட்டும் என்ற இந்த மாற்றம் அழகானது. பின்னர் அதிலிருந்தும் அவன் விலகுகிறான்: ‘அல்லது அரசுக்குரிய பொருளால் ஆன இதனால் என்ன பயன்? நானே எடுத்த நீரே என் விரதத்தைத் தொடங்கி வைக்கும்.’ ‘செல்வம் தலைகீழானதற்காக வருந்தாதே; அரசோ, வனவாசமோ — வனவாசமே பெரும் நன்மை’ என்ற சொல்லால் அவன் இரண்டும் சமம் என்று மட்டும் சொல்லவில்லை, வனவாசமே மேலானது என்றும் நிலைநாட்டுகிறான். இறுதியாக லக்ஷ்மணனைத் தடுக்கிறான்: ‘லக்ஷ்மணா, என் அரசுக்கு நேர்ந்த இந்தத் தடையில் இளைய அன்னையைச் சந்தேகிக்கக் கூடாது; அவள் தெய்வத்தின் பிடியில் சிக்கியவள்; தந்தையும் எவ்விதத்திலும் காரணமல்ல; தெய்வத்தையும் அதன் அத்தகைய ஆற்றலையும் நீ அறிவாய் அல்லவா.’ இவ்வாறு ராமனின் சமநிலையுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் இதே தெய்வ வாதத்தை முற்றிலும் மறுத்து, முயற்சியே (பௌருஷமே) தலைசிறந்த சான்று என்று முழங்குவான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಧರ್ಮದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಜನನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೇ ಮುಖಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ದೀನನಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ಕೆರಳಿದ ನಾಗರಾಜನಂತೆ ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪವು ಕಚ್ಚುವವರೆಗೂ ಕೇವಲ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧವು ಇನ್ನೂ ಒಳಗೇ ಅಡಗಿದೆ, ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉಗ್ರವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಆ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮನ ಬಳಿಸಾರಿ, ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರೋಷವನ್ನೂ ಶೋಕವನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಕೇವಲ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಲ್ಲು; ಅವಮಾನದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಆದೇಶಗಳಿವೆ — ನಿಗ್ರಹ, ನಿರಸನ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣ; ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹರ್ಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೂ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾದ ಈ ಉತ್ತಮ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೋ; ನನ್ನ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಆಗದಂತೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವುದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಹಾಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಭ್ರಮವಿತ್ತೋ, ಅದೇ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಮನು ತಮ್ಮನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದರ ವೇಗವನ್ನೇ ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ತ್ವರೆ ಇತ್ತೋ, ಅದೇ ತ್ವರೆ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಿ ಎಂಬ ಮಾತು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಔಷಧ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ, ನಮ್ಮ ಆ ತಾಯಿ ಶಂಕೆಗೊಳಗಾಗದಂತೆ ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಮ್ಮ ತಾಯಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಜನನಿಯಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಸವತಿತಾಯಿಯಂತಲ್ಲ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದುಃಖವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರು ಇವನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾಳೋ, ಅವಳ ಶಂಕೆಯನ್ನೇ ಇವನು ಸಹಿಸಲಾಗದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಿಳಿದೋ ತಿಳಿಯದೆಯೋ ತಾಯಂದಿರಿಗಾಗಲಿ ತಂದೆಗಾಗಲಿ ಅಲ್ಪವಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರೂ ಮಾಡಿದ್ದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ.’ ಈ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ ಅಪರಾಧಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ನನ್ನ ದೋಷವಿಲ್ಲವಾದರೆ ಕಾರಣ ಬೇರೆ ಏನೋ ಇರಬೇಕು ಎಂದು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ಸತ್ಯವಂತ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ನಿತ್ಯವೂ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಳ್ಳವನು; ಅವನು ಪರಲೋಕದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಲಿ. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೂ ‘ಸತ್ಯವು ನೆರವೇರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮನಸ್ತಾಪವುಂಟಾದೀತು; ಅವನ ಆ ತಾಪವು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಾಯಿಯ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯಭಂಗದ ಭಯ — ಇವೆರಡೇ ಅವನ ಚಿಂತೆಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಇತರರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಅವನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಅದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ವಗೇವ’ (ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಹಿಂತೆಗೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಯಾಣ. ‘ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಇಂದು ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಕೈಕೇಯಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಮಗ ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿ. ನಾನು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಸುಖವುಂಟಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಕಟಕಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ವಾಸ್ತವಾಂಶವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ತಪಸ್ವಿವೇಷವನ್ನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಇನ್ನೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರಿಂದ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರೇರಿತವಾಯಿತೋ, ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದರೋ, ಅದನ್ನು ಕ್ಲೇಶಪಡಿಸುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅದು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದ ಕೃತಾಂತವನ್ನೇ (ವಿಧಿಯನ್ನೇ) ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ಲೇಶಪಡಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಯುಕ್ತ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ದೈವ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮೊಳೆಯುತ್ತದೆ.

‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೃತಾಂತವನ್ನೇ ಕಾಣಬೇಕು.’ ಈ ಎರಡೂ ಘಟನೆಗಳು ಒಂದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿವೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ. ‘ಈ ಭಾವವು ಕೃತಾಂತದಿಂದ ವಿಹಿತವಾದುದಲ್ಲವಾದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ನೋಯಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಗೆ ಬಂದಾಳು?’ ಇಲ್ಲಿ ತರ್ಕವು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ: ತಾಯಂದಿರ ನಡುವೆ ನಾನು ಭೇದವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳೂ ನನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಗನ ನಡುವೆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಭೇದವನ್ನು ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣ — ಕಾರಣವು ಸಹಜವಾದ ದ್ವೇಷವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಪೂರ್ವಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣವು ಹೊರಗಿನದು. ‘ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅವಳು ಹೇಳಲಾಗದಂಥ ಉಗ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಳು; ಅದಕ್ಕೆ ದೈವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನಾನು ಊಹಿಸಲಾರೆ. ಉತ್ತಮ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಅಂಥ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ರಾಜಪುತ್ರಿಯು ಪತಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಂಗಸಿನಂತೆ ನನಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಡಿಯಾಳು?’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಕುಲ, ಶೀಲ, ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಹಿಂದಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಈಗಿನ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ದೈವದ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಖಂಡಿಸುವುದೂ ಇದನ್ನೇ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕ್ಷಮೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಾವುದು ಊಹೆಗೆ ನಿಲುಕದ್ದೋ ಅದೇ ದೈವ; ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು. ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಅವಳ ಮೇಲೂ ವಿಪರ್ಯಯವು ಬಂದೆರಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಪರಿಣಾಮವು ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ ನಷ್ಟವಾಯಿತು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಬುದ್ಧಿ ಬದಲಾಯಿತು. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದರ ಗ್ರಹಣ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ದೈವದೊಡನೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಹೋರಾಡಲು ಉತ್ಸಾಹಪಟ್ಟಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ದೈವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ, ಮೊದಲೇ ಅನುಮಾನಿಸುವಂಥದೂ ಅಲ್ಲ; ಫಲವೇ ಅದರ ಗುರುತು. ‘ಸುಖ ದುಃಖ, ಭಯ ಕ್ರೋಧ, ಲಾಭ ಅಲಾಭ, ಹುಟ್ಟು ಸಾವು — ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಹಾಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ನಿಜಕ್ಕೂ ದೈವದ ಕಾರ್ಯವೇ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಅನುಭವವೆಲ್ಲವೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ‘ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳೂ ದೈವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ತೀವ್ರವಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ.’ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಬಲವಾದುದು — ಸಂಯಮಿಗಳಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೇ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಇತರರ ಪಾಡೇನು. ‘ಸಂಕಲ್ಪಿಸದೆಯೇ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಯಾವುದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದುದೂ ಯಾವುದು ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ನಿಜಕ್ಕೂ ದೈವದ ಕಾರ್ಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೈವವನ್ನು ದೈನ್ಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಚಿಂತ್ಯತೆ, ಅಪ್ರತಿರೋಧ್ಯತೆ, ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವುದು.

‘ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಭಂಗವಾದರೂ ನನಗೆ ಪರಿತಾಪವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೂ ಪರಿತಾಪವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಅಭಿಷೇಕದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂತೆಗೆಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಸ್ಥೈರ್ಯವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಿಸಿಟ್ಟ ಈ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೇ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ವ್ರತಸ್ನಾನವಾಗುವುದು.’ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಯೇ ತಪೋವ್ರತದ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಲಿ ಎಂಬ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆ ರಮಣೀಯವಾದುದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅದರಿಂದಲೂ ವಿರಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯದ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಎತ್ತಿತಂದ ನೀರೇ ನನ್ನ ವ್ರತದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತದೆ.’ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ವಿಪರ್ಯಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ; ರಾಜ್ಯವಾಗಲಿ ವನವಾಸವಾಗಲಿ — ವನವಾಸವೇ ಮಹೋದಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಎರಡರ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವನವಾಸದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಒದಗಿದ ಈ ವಿಘ್ನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿಯನ್ನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು; ಅವಳು ದೈವದ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದವಳು; ತಂದೆಯೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕಾರಣನಲ್ಲ; ದೈವವನ್ನೂ ಅದರ ಅಂಥ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ನೀನು ಬಲ್ಲೆಯಷ್ಟೆ.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ರಾಮನ ಸಮಚಿತ್ತತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದೇ ದೈವವಾದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಪೌರುಷವೇ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ അമ്മ കൗസല്യയെയും ലക്ഷ്മണനെയും ധർമരഹസ്യം ബോധ്യപ്പെടുത്തിയശേഷം അമ്മയെ മനസ്സാ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ തന്നെ തിരിയുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അപ്പോൾ വ്യഥയാൽ ദീനനും, വിശേഷിച്ച് അമർഷം പൂണ്ടവനും, കോപിച്ച നാഗരാജനെപ്പോലെ രോഷത്താൽ കണ്ണുകൾ മിഴിച്ചവനുമായിരുന്നു. ഇവിടത്തെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — കോപിച്ച നാഗം കടിക്കാത്തിടത്തോളം വെറുതെ ചീറ്റുകയേ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ; അതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധം ഇപ്പോഴും ഉള്ളിലൊതുങ്ങിയതും പുറത്തു പ്രകടമാകാത്തതുമാണ്, എന്നാൽ ഉഗ്രമാണ്. രാമൻ സുഹൃത്തും പ്രിയനുമായ ആ സഹോദരന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സുറപ്പ് നിലനിർത്തി, ആത്മസംയമനത്തോടെ പറഞ്ഞു — ‘രോഷവും ശോകവും അടക്കി ധൈര്യം മാത്രം ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുക; അപമാനിക്കപ്പെട്ടു എന്ന ഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് ഉത്തമമായ ഹർഷം സ്വീകരിക്കുക.’ ഇവിടെ മൂന്ന് ആജ്ഞകളുണ്ട് — നിഗ്രഹം (അടക്കൽ), നിരസനം (തള്ളിക്കളയൽ), ഗ്രഹണം (സ്വീകരിക്കൽ); ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല, ഹർഷം സ്വീകരിക്കുക കൂടി വിധിച്ചിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘എന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയ ഈ ഉത്തമമായ സാമഗ്രികളെല്ലാം വേഗം പിൻവലിക്കുക; എന്റെ വനയാത്രയ്ക്ക് തടസ്സമുണ്ടാകാത്തവിധം ഒന്നും പാഴാകാതെ കാര്യം നിർവഹിക്കുക. സൗമിത്രേ, അഭിഷേകത്തിനായുണ്ടായിരുന്ന ഒരുക്കങ്ങളുടെ തിടുക്കം തന്നെ അഭിഷേകം പിൻവലിക്കാനായും ഉപയോഗിക്കപ്പെടട്ടെ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാമൻ സഹോദരന്റെ ക്രോധത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ വേഗത്തെ മറ്റൊരു കർമത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നു. അഭിഷേകത്തിനുണ്ടായിരുന്ന അതേ തിടുക്കം അത് പിൻവലിക്കുന്നതിൽ വിനിയോഗിക്കപ്പെടട്ടെ എന്ന വചനം ക്രോധത്തിനുള്ള ഉത്തമമായ ഔഷധമാണ്.

രാമൻ പറയുന്നു — ‘എന്റെ അഭിഷേകത്തെച്ചൊല്ലി ആരുടെ മനസ്സ് പരിതപിക്കുന്നുവോ, നമ്മുടെ ആ അമ്മയ്ക്ക് യാതൊരു ശങ്കയും ഉണ്ടാകാത്തവിധം ചെയ്യുക.’ ഇവിടെ ‘നമ്മുടെ അമ്മ’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — കൈകേയിയെ രാമൻ സ്വന്തം അമ്മയെപ്പോലെ തന്നെയാണ് കാണുന്നത്, സപത്നിയായിട്ടല്ല. ‘സൗമിത്രേ, അവരുടെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ച ശങ്കാരൂപമായ ദുഃഖത്തെ ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തേക്കുപോലും അവഗണിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ കരുണ തെളിയുന്നു — തന്നെ നാടുകടത്തിയവളുടെ ശങ്കപോലും അദ്ദേഹം അസഹനീയമായി കരുതുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം പരിശോധിക്കുന്നു — ‘അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ അമ്മമാർക്കോ അച്ഛനോ ഇഷ്ടമില്ലാത്ത ചെറിയൊരു കാര്യംപോലും ഞാൻ ഒരിക്കലും ചെയ്തതായി ഓർക്കുന്നില്ല.’ ഈ ആത്മപരിശോധന കുറ്റബോധത്തിൽനിന്നല്ല, കാരണം അന്വേഷിക്കുന്നതിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് — എന്റെ ദോഷമല്ലെങ്കിൽ കാരണം മറ്റെന്തോ ആണ് എന്ന്. പിന്നെ അദ്ദേഹം പിതാവിനെ സ്തുതിക്കുന്നു — ‘അച്ഛൻ സത്യവാനാണ്, സത്യപ്രതിജ്ഞനാണ്, എന്നും സത്യപരാക്രമിയാണ്; അദ്ദേഹം പരലോകഭയത്താൽ ഭയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം നിർഭയനാകട്ടെ. ഈ കർമം പിൻവലിക്കപ്പെടാതിരുന്നാൽ ‘സത്യം പാലിക്കപ്പെട്ടില്ല’ എന്ന് അദ്ദേഹത്തിനും മനസ്താപം ഉണ്ടാകും; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ താപം എന്നെയും തപിപ്പിക്കും.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ സ്വന്തം ദുഃഖം കണക്കിലെടുക്കുന്നില്ല; അമ്മയുടെ ശങ്കയും അച്ഛന്റെ സത്യഭംഗഭയവും മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ട് ചിന്തകൾ. ഇവിടെ രാമന്റെ ധർമദൃഷ്ടി വ്യക്തമാകുന്നു — മറ്റുള്ളവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ക്ലേശം ജനിപ്പിക്കുന്നതെന്തോ, അതാണ് അദ്ദേഹം നീക്കേണ്ടത്.

‘അതിനാൽ ലക്ഷ്മണാ, അഭിഷേകവിധാനം അവസാനിപ്പിച്ച് ഉടൻതന്നെ ഇവിടെനിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അന്വഗേവ’ (ഉടൻതന്നെ) എന്ന പദം കാലതാമസമില്ലായ്മയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പിൻവലിക്കൽ, പിന്നെ ആ നിമിഷംതന്നെ പുറപ്പാട്. ‘എന്റെ പ്രവാസത്താൽ ഇന്ന് കൃതാർഥയായ രാജപുത്രി കൈകേയി വ്യഗ്രതയില്ലാതെ തന്റെ മകൻ ഭരതനെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ. മരവുരിയും മാൻതോലും ധരിച്ച്, ജടാമണ്ഡലം ചൂടി ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ കൈകേയിക്ക് മനസ്സുഖം ഉണ്ടാകും.’ ഇവിടെ വക്രോക്തിയില്ല, പരിഹാസവുമില്ല; രാമൻ കൈകേയിയുടെ ആഗ്രഹം വസ്തുതയായി മാത്രം പറയുന്നു, സ്വന്തം തപസ്വിവേഷം ശാന്തചിത്തനായി വർണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ കൂടുതൽ ഗൗരവത്തോടെ പറയുന്നു — ‘ആരാലാണോ ഈ ബുദ്ധി പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്, ആരാലാണോ മനസ്സ് ഇങ്ങനെ ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടത്, അവനെ ക്ലേശിപ്പിക്കാൻ എനിക്ക് അർഹതയില്ല; അതിനാൽ ഞാൻ താമസിയാതെ പുറപ്പെടും.’ ഇവിടെ ‘അവൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കൈകേയിയെയല്ല, അവരുടെ ബുദ്ധിയെ നയിച്ച കൃതാന്തത്തെ (വിധിയെ) തന്നെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്. ബുദ്ധിയെ നയിക്കുന്നവനെ ക്ലേശിപ്പിക്കുക അസാധ്യമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ ഫലം സ്വീകരിക്കുകയാണ് ഉചിതം എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം. ഇങ്ങനെ ഇവിടെ ആദ്യമായി ദൈവം എന്ന ആശയത്തിന്റെ വിത്ത് പാകപ്പെടുന്നു; അത് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ച് മുളച്ചുവളരുന്നു.

‘സൗമിത്രേ, എന്റെ പ്രവാസത്തിലും നൽകിയ രാജ്യം വീണ്ടും തിരിച്ചെടുക്കപ്പെട്ടതിലും കൃതാന്തത്തെ (വിധിയെ) തന്നെയാണ് കാണേണ്ടത്.’ ഈ രണ്ട് സംഭവങ്ങളും ഒരേ കാരണത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നാണ് രാമന്റെ നിഗമനം. ‘ഈ ഭാവം കൃതാന്തവിഹിതമല്ലെങ്കിൽ എന്നെ വേദനിപ്പിക്കാൻ കൈകേയിക്ക് എങ്ങനെ മനസ്സുവരും?’ ഇവിടെ തർക്കം ആരംഭിക്കുന്നു — ‘സൗമ്യാ, നിനക്കറിയാമല്ലോ: അമ്മമാരുടെ ഇടയിൽ എനിക്ക് ഒരു വ്യത്യാസവുമില്ല; അവർക്കും എന്നിലും സ്വന്തം മകനിലും മുൻപൊരിക്കലും ഒരു വ്യത്യാസവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.’ ഇതുതന്നെയാണ് പ്രമാണം — കാരണം സ്വാഭാവികമായ ദ്വേഷമായിരുന്നെങ്കിൽ അതിന്റെ മുൻലക്ഷണങ്ങൾ കാണപ്പെടുമായിരുന്നു. അവ ഇല്ല; അതിനാൽ കാരണം പുറമേനിന്നുള്ളതാണ്. ‘അഭിഷേകം നിർത്താനും പ്രവാസത്തിനുമായി പറയാൻ പ്രയാസമുള്ള ഉഗ്രമായ വാക്കുകൾ അവർതന്നെ പറഞ്ഞു; അതിൽ ദൈവമല്ലാതെ മറ്റൊരു കാരണവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഉത്തമസ്വഭാവവും അത്തരം ഗുണങ്ങളുമുള്ള ഒരു രാജപുത്രി ഭർത്താവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഒരു സാധാരണസ്ത്രീയെപ്പോലെ എന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകൾ എങ്ങനെ പറയും?’ ഇങ്ങനെ രാമൻ കൈകേയിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അവരുടെ കുലവും ശീലവും ഗുണങ്ങളും ഓർത്ത്, മുൻപുണ്ടായിരുന്ന സ്നേഹത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കി, ഇപ്പോഴത്തെ വൈപരീത്യം ദൈവത്തിന്റെ പ്രവൃത്തിയാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഈ ദൃഷ്ടിയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഖണ്ഡിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്നതും ഇതുതന്നെ. ഇതിലൂടെ രാമൻ ക്ഷമിക്കുക മാത്രമല്ല, ക്ഷമയ്ക്കുള്ള കാരണം യുക്തികൊണ്ട് സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

‘ചിന്തിക്കാനാവാത്തതെന്തോ അതാണ് ദൈവം; ജീവികൾക്കിടയിലും അതിനെ തടുക്കാനാവില്ല. എന്നിലും അവരിലും വിപര്യയം വന്നുപതിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് വ്യക്തമാണ്.’ രണ്ടുപേരിലും പരിണാമം വിപരീതമായി — രാമന്റെ രാജ്യം നഷ്ടമായി, കൈകേയിയുടെ ബുദ്ധി മാറിമറിഞ്ഞു. ‘സൗമിത്രേ, കർമഫലത്തിലല്ലാതെ മറ്റെവിടെയും ഗ്രഹിക്കപ്പെടാത്ത ദൈവത്തോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഏത് മനുഷ്യനാണ് ധൈര്യപ്പെടുക?’ ഇവിടെ ദൈവത്തെ അറിയാനുള്ള ഉപായം നിരൂപണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — അത് പ്രത്യക്ഷമല്ല, മുൻകൂട്ടി അനുമാനിക്കാവുന്നതുമല്ല; ഫലം മാത്രമാണ് അതിന്റെ അടയാളം. ‘സുഖദുഃഖങ്ങൾ, ഭയക്രോധങ്ങൾ, ലാഭനഷ്ടങ്ങൾ, ഉണ്ടാകലും ഇല്ലാതാകലും — ആർക്കെങ്കിലും ഇത്തരത്തിൽ എന്തെങ്കിലും സംഭവിക്കുന്നെങ്കിൽ അത് ദൈവത്തിന്റെ കർമം തന്നെയാണ്.’ ഈ നാല് ദ്വന്ദ്വങ്ങളിലൂടെ മനുഷ്യാനുഭവങ്ങളെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ഉഗ്രതപസ്വികളായ ഋഷിമാർപോലും ദൈവത്താൽ പ്രേരിതരായി കഠിനനിയമങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് കാമക്രോധങ്ങളാൽ വീണുപോകുന്നു.’ ഈ ദൃഷ്ടാന്തം ശക്തമാണ് — ആത്മസംയമികളായ തപസ്വികൾക്കുപോലും കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ‘സങ്കല്പിക്കാത്തത് പെട്ടെന്ന് സംഭവിക്കുന്നതും, ശ്രമങ്ങളോടെ ആരംഭിച്ചതുപോലും നിലച്ച് മറ്റൊരു വിധത്തിലാകുന്നതും — അത് ദൈവത്തിന്റെ കർമം തന്നെ.’ ഇവിടെ രാമൻ ദൈവത്തെ ദൈന്യത്തോടെ സ്വീകരിക്കുകയല്ല; അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ സൂത്രരൂപത്തിൽ നിർവചിക്കുകയാണ് — അചിന്ത്യത്വം, തടുക്കാനാവായ്മ, കർമഫലത്തിലൂടെ മാത്രം അറിയപ്പെടൽ.

‘ഈ തത്ത്വബുദ്ധിയാൽ സ്വയം എന്നെത്തന്നെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി ഞാൻ നിൽക്കുന്നു; അതിനാൽ അഭിഷേകം മുടങ്ങിയിട്ടും എനിക്ക് പരിതാപമില്ല. അതുകൊണ്ട് നീയും പരിതാപമില്ലാതെ എന്നെ അനുസരിച്ച് അഭിഷേകക്രിയ വേഗം പിൻവലിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘ആത്മനാ ആത്മാനം’ (സ്വയം തന്നെത്തന്നെ) എന്ന പദദ്വയം ഓർമിക്കേണ്ടതാണ് — സ്ഥൈര്യം പുറമേനിന്ന് വരുന്നില്ല, സ്വന്തം ബുദ്ധിയിൽനിന്നുതന്നെ ജനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ ഒരു ഉപായം കാണിക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, അഭിഷേകത്തിനായി നിറച്ചുവച്ച ഈ കുടങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ എന്റെ തപസ്സിനുള്ള വ്രതസ്നാനം നടക്കട്ടെ.’ രാജ്യാഭിഷേകത്തിന്റെ സാമഗ്രിതന്നെ തപോവ്രതത്തിന്റെ സാമഗ്രിയാകട്ടെ എന്ന ഈ മാറ്റം രമണീയമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം അതിൽനിന്നുപോലും വിരക്തനാകുന്നു — ‘അല്ലെങ്കിൽ രാജ്യദ്രവ്യമയമായ ഇതുകൊണ്ട് എന്ത്? ഞാൻ സ്വയം കോരിയെടുക്കുന്ന വെള്ളംതന്നെ എന്റെ വ്രതാരംഭം നിർവഹിക്കും.’ ‘ലക്ഷ്മിയുടെ (ഐശ്വര്യത്തിന്റെ) ഈ വിപര്യയത്തിൽ സന്താപപ്പെടരുത്; രാജ്യമോ വനവാസമോ — വനവാസമാണ് മഹോദയം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം രണ്ടിന്റെയും സാമ്യം പറയുക മാത്രമല്ല, വനവാസത്തിന്റെ മേന്മകൂടി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനെ വിലക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ ഈ രാജ്യവിഘ്നത്തിൽ ഇളയമ്മയെ സംശയിക്കരുത്; അവർ ദൈവത്താൽ ബാധിക്കപ്പെട്ടവളാണ്; അച്ഛനും ഒരുവിധത്തിലും കാരണക്കാരനല്ല; ദൈവത്തെയും അതിന്റെ അത്തരം പ്രഭാവത്തെയും നിനക്കറിയാമല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ സർഗം രാമന്റെ സമത്വത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഈ ദൈവവാദത്തെത്തന്നെ പൂർണമായും നിരാകരിച്ച് പൗരുഷമാണ് പരമപ്രമാണം എന്ന് ഉദ്ഘോഷിക്കും.

In the previous sarga Rāma had taught his mother Kausalyā and Lakṣmaṇa the inner meaning of dharma and had circled his mother in reverence in his heart; in this sarga he turns to Lakṣmaṇa alone. Lakṣmaṇa was stricken with pain and unusually resentful, his eyes wide with rage, like a great serpent full of fury. The image is subtle: an angry snake, until it strikes, only hisses, and so Lakṣmaṇa's anger was still inside him, not yet let out, but fierce. Rāma went up to his dear brother and friend, steadied his own spirit with firmness and, fully in command of himself, said: "Hold down your anger and your grief, rely on steadiness alone, throw off this feeling of insult and take up true gladness instead." There are three commands here, to restrain, to throw off and to take up: he asks not only that Lakṣmaṇa give up his distress but that he accept joy. Then he gave him a task. "All the fine things that have been made ready for my consecration, send them all back at once, and see that nothing is wasted, so that nothing hinders my going to the forest. Saumitri, let the same bustle that went into gathering them for my consecration now go into calling it off." Rāma did not condemn his brother's anger; he turned its force to another use. To let the very haste that had gone into the consecration go into undoing it was the best of remedies for anger.

"Our mother, whose heart is burning because of my consecration," he said, "see to it that she is left without any misgiving." The words "our mother" matter: Rāma thought of Kaikeyī as his own mother, not as a rival wife. "I cannot bear, Saumitri, to leave unattended even for a moment the anxious pain that has arisen in her mind." Here his compassion shines out: the doubt in the heart of the very woman who had banished him was something he could not bear. Then he examined himself. "I cannot remember ever having done, knowingly or unknowingly, even the smallest unkindness to my mothers or to my father." This self-examination came not from a sense of guilt but from a search for the cause: if the fault was not his, the cause must lie elsewhere. Then he praised his father. "My father is truthful, true to his word, always valiant in keeping his word; he is afraid of what awaits him in the next world, so let him now be free of fear. If this undertaking were not called off, he would be tormented by the thought that his word had not been kept, and his torment would burn me." So Rāma gave no thought to his own sorrow; his two concerns were his mother's anxiety and his father's fear of breaking his word. His way of seeing dharma is plain here: whatever causes pain in another's heart is what he must remove.

"So, Lakṣmaṇa, call off the arrangements for the consecration; I want to go from here to the forest straight away." There was to be no delay: first the calling off, then at once the departure. "Now that I am banished, let Kaikeyī the princess, her purpose achieved, consecrate her son Bharata with an untroubled mind. When I have gone into the forest wearing bark and deerskin, with my matted hair coiled on my head, Kaikeyī's mind will be at ease." There is no irony here and no sarcasm: Rāma simply states Kaikeyī's wish as a fact and describes his own ascetic's dress with a quiet mind. Then he spoke more gravely. "Whatever it was that framed this design in her mind and fixed her heart so firmly on it, I have no right to thwart it; I will go into exile without delay." The "whatever it was" does not mean Kaikeyī but destiny, the power that shaped her thinking. One cannot fight the power that shapes a mind, so it is right to accept its result: that is Rāma's meaning, and here the seed of the idea of destiny is planted for the first time, to grow at length in the verses that follow.

"Saumitri," he said, "in my banishment, and in the taking back of a kingdom already granted, we must see the hand of destiny alone." He concluded that both events were bound to a single cause. "If this mood had not been ordained by destiny, how could Kaikeyī have set her mind on hurting me?" And he reasoned it out: "You know, gentle brother, that I have never made any difference between my mothers, and she never made any difference between me and her own son." That is the proof: had the cause been a natural hatred, there would have been signs of it before, and there were none, so the cause must come from outside. "That she should have spoken such harsh and cruel words, to stop my consecration and send me away, I can find no cause for it but destiny. How else could a princess of such good birth and such good qualities speak of hurting me, like a common woman, in her husband's very presence?" So Rāma did not blame Kaikeyī. Remembering her family, her character and her virtues, and taking her former love for him as proof, he concluded that her present reversal was the work of destiny. This view is the centre of the sarga, and it is the very view Lakṣmaṇa will attack in the next. Rāma not only forgives; he gives a reasoned ground for forgiving.

"What cannot be reasoned about is destiny, and not even the gods can overcome it; clearly the reversal has fallen on her and on me alike." For both of them things had turned upside down: Rāma had lost the kingdom, and Kaikeyī's mind had been turned. "Who, Saumitri, has the strength to fight destiny, which can be grasped only in the results of what happens?" Here he describes how destiny is known: it is neither seen directly nor inferred in advance, and its only sign is the outcome. "Pleasure and pain, fear and anger, gain and loss, birth and death, whatever of this kind befalls anyone is surely the work of destiny." These four pairs take in the whole of human experience. "Even sages of fierce austerity, driven by destiny, give up their severe disciplines and fall through desire and anger." The example is a strong one: if even ascetics who have mastered themselves cannot resist it, what of others? "What arises suddenly and unplanned, and overturns what has been carefully begun, is surely the work of destiny." Rāma did not accept destiny in a spirit of despair; he defined its marks: it is beyond thought, it cannot be resisted, and it is known only through its effects.

"Holding to this true understanding, I have steadied myself by myself, so I feel no distress, though my consecration has been blocked. So you too, free of distress, follow my lead and have the consecration ceremonies stopped at once." "Steadied myself by myself" is worth remembering: steadiness does not come from outside but grows out of one's own understanding. Then he showed a way. "With these very jars, Lakṣmaṇa, filled for the consecration, I will take the ritual bath for my ascetic's vow." It is a lovely turn that the materials of a royal consecration should become the materials of an ascetic's vow. Then he let go even of that. "Or rather, what do I need with these, which belong to the royal treasury? Water I draw myself will serve to begin my vow. Do not grieve, Lakṣmaṇa, at this reversal of my fortune; the kingdom or the forest, the forest is the greater blessing." With this he not only called the two equal but held that the forest was the better. Finally he checked Lakṣmaṇa: "In this obstacle to my kingship, Lakṣmaṇa, our youngest mother is not to be suspected; she was in the grip of destiny. Nor is our father in any way the cause. You know what destiny is, and how great its power." So the sarga ends in Rāma's equanimity, and in the next Lakṣmaṇa will reject this whole doctrine of destiny outright and proclaim that human effort is the final authority.