पूर्वसर्गे कौसल्या दीर्घं विललाप। तथा विलपन्तीं तां राममातरं कौसल्यां दीनः लक्ष्मणः तत्कालसदृशं वचः उवाच — ‘आर्ये, मम अपि एतत् न रोचते यत् राघवः स्त्रियाः वाक्यवशं गतः सन् राज्यश्रियं त्यक्त्वा वनं गच्छेत्। नृपः विपरीतः, वृद्धः, विषयैः प्रधर्षितः च; समन्मथः सन् चोद्यमानः सः किम् इव न ब्रूयात्?’ अत्र लक्ष्मणः न रामं दोषयति, न च कैकेयीं प्रथमं — राज्ञः विवेकभ्रंशम् एव मूलकारणं मन्यते। ‘तत्कालसदृशम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् वचनं क्रोधावेशजम् एव, न तु शास्त्रसिद्धम्। ‘दीनः’ इति विशेषणेन च सूच्यते यत् तस्य क्रोधः शोकमूलः एव, न द्वेषमूलः।

‘अस्य तादृशम् अपराधं दोषं वा अहं न पश्यामि, येन राघवः राष्ट्रात् वनवासाय निर्वास्यते। लोके तं पुरुषम् अपि अहं न पश्यामि, यः स्वमित्रः अपि निरस्तः अपि परोक्षे अस्य दोषम् उदाहरेत्। देवकल्पम्, ऋजुं, दान्तं, रिपूणाम् अपि वत्सलं पुत्रं कः धर्मम् अवेक्षमाणः अकारणात् त्यजेत्? पुनः बाल्यम् उपेयुषः राज्ञः इदं वचनं कः पुत्रः राजवृत्तम् अनुस्मरन् हृदये कुर्यात्?’ लक्ष्मणस्य तर्कः स्पष्टः — दण्डः दोषम् अपेक्षते; यत्र दोषः नास्ति, तत्र आज्ञा अपि अनुपालनीया न। ‘परोक्षम् अपि’ इति पदेन सः दर्शयति — यत्र निन्दा सुलभा, तत्र अपि रामस्य दोषः न लभ्यते। ‘पुनः बाल्यम् उपेयुषः’ इति च वार्धक्यस्य विवेकहानिं सूचयति; ‘राजवृत्तम् अनुस्मरन्’ इति पदेन राजनीतेः दृष्ट्या आज्ञायाः अप्रामाण्यं स्थापयति।

‘यावत् कश्चित् अपि नरः इमम् अर्थं न जानाति, तावत् एव मया सार्धं शासनम् आत्मस्थं कुरु। सधनुषा मया पार्श्वे स्थिते, गुप्तस्य कृतान्तस्य इव तिष्ठतः तव, अधिकं कर्तुं कः समर्थः? मनुजर्षभ, यदि कश्चित् विप्रिये स्थास्यति, तर्हि अहं तीक्ष्णैः शरैः इमां सर्वाम् अयोध्यां निर्मनुष्यां करिष्यामि। यः भरतस्य पक्ष्यः, यः वा अस्य हितम् इच्छति — तान् सर्वान् अहं वधिष्यामि; मृदुः हि परिभूयते।’ एषः एव सर्गस्य केन्द्रीयः विरोधः — क्षात्रं बलं धर्मस्य स्थाने स्थापयितुम् इच्छा। ‘यावत् कश्चित् न जानाति’ इति पदेन सः गोपनीयतायाः आवश्यकताम् अपि सूचयति — वार्ता प्रसृता चेत् प्रतिरोधः वर्धेत। ‘मृदुः हि परिभूयते’ इति लोकोक्त्या सः स्वस्य नीतिं समर्थयति; किन्तु एषा एव नीतिः रामेण अग्रे निराक्रियते।

लक्ष्मणः इतः अपि दूरं गच्छति — ‘यदि कैकेय्या प्रोत्साहितः नः पिता सन्तुष्टः सन् अमित्रभूतः, तर्हि निःसङ्गं सः बध्यताम्, वध्यताम् अपि। गुरोः अपि अवलिप्तस्य, कार्याकार्यम् अजानतः, उत्पथं प्रतिपन्नस्य शासनं कर्तव्यं भवति। पुरुषोत्तम, एषः किं बलम् आश्रित्य, कं वा हेतुम् आश्रित्य तव उपस्थितम् इदं राज्यं कैकेय्यै दातुम् इच्छति?’ ‘अवलिप्तस्य’ इति पदेन सः गुरुत्वस्य सीमां दर्शयति — गुरुः अपि मदान्धः चेत्, तस्य आज्ञा न प्रमाणम्। एतत् शास्त्रसम्मतम् अपि, किन्तु अत्र प्रयोगः अतिदूरं गतः। ‘बध्यतां वध्यताम् अपि’ इति क्रमेण सः बन्धनात् वधपर्यन्तं गच्छति — ‘अपि’ इति पदेन एव उत्कर्षः सूचितः। हिन्दीभाष्यम् अपि तत्रैव ‘बन्धनं वधः वा’ इति क्रमम् अनुसरति।

‘अरिशासन, त्वया मया च सह अनुत्तमं वैरं कृत्वा राज्यश्रियं भरताय दातुं कास्य शक्तिः? देवि, सत्येन, धनुषा, दत्तेन, इष्टेन च शपे — भावेन तत्त्वतः अहं भ्रातरम् अनुरक्तः अस्मि। यदि रामः दीप्तम् अग्निम् अरण्यं वा प्रवेक्ष्यति, तर्हि तत्र मां पूर्वम् एव प्रविष्टं त्वम् अवधारय।’ शपथेषु सत्यं धनुः दानं यज्ञः च — एतानि चत्वारि क्षत्रियस्य परमानि प्रमाणानि; तैः एव सः स्वस्य भ्रातृभक्तिं स्थापयति। अग्निप्रवेशस्य उपमा च अग्रिमकाण्डानां सूचिका इव प्रतीयते। ‘भावेन तत्त्वतः’ इति पदाभ्यां सः स्नेहस्य आन्तरिकतां स्थापयति — न वाचिकः, न औपचारिकः, अपि तु स्वभावसिद्धः अनुरागः।

‘उदितः सूर्यः तमः इव अहं वीर्यात् ते दुःखं हरामि; देवी मम वीर्यं पश्यतु, राघवः च पश्यतु। कैकेय्याम् आसक्तमानसं, कृपणं, बाल्ये स्थितं, वृद्धभावेन गर्हितं वृद्धं पितरम् अहं हनिष्ये।’ इति उक्त्वा सः रोषस्य चरमसीमाम् उपगच्छति। अत्र कविः लक्ष्मणस्य स्नेहम् एव तस्य दोषरूपेण दर्शयति — यः भ्रातरं प्रति अतिस्निह्यति, सः पितरम् अपि हन्तुं सज्जः। एतत् एव वचनं श्रुत्वा कौसल्या मुखं परिवर्तयति, रामः च अग्रे प्रतिवचनं दास्यति। ‘कृपणम्’, ‘बाल्ये स्थितम्’, ‘वृद्धभावेन गर्हितम्’ — एतैः त्रिभिः विशेषणैः सः पितुः गौरवम् एव अपनेतुम् इच्छति, येन वधः दोषाय न स्यात्। किन्तु एषा एव युक्तिः तस्य आवेशस्य प्रमाणम्। कविः अत्र लक्ष्मणस्य स्वभावं स्पष्टं स्थापयति — यः रामार्थं सर्वं त्यक्तुं शक्तः, सः धर्मम् अपि त्यक्तुं सज्जः।

महात्मनः लक्ष्मणस्य एतत् वचनं श्रुत्वा रुदती शोकलालसा कौसल्या रामम् उवाच — ‘पुत्र, वदतः ते भ्रातुः लक्ष्मणस्य वचनं त्वया श्रुतम्; अत्र अनन्तरं यत् कर्तव्यं तत् त्वं कुरुष्व, यदि रोचते। मम सपत्न्या भाषितम् अधर्म्यं वचः श्रुत्वा शोकसंतप्तां मां विहाय इतः गन्तुं त्वं न अर्हसि।’ माता न आज्ञापयति, अपि तु विकल्पम् एव पुरतः स्थापयति; तथापि तस्याः वाक्ये निषेधः सुस्पष्टः। ‘अधर्म्यं वचः’ इति पदेन सा कैकेय्याः आदेशस्य प्रामाण्यम् एव निराकरोति। ‘रुदती शोकलालसा’ इति विशेषणाभ्यां तस्याः अवस्था सूचिता — सा न तर्केण, अपि तु शोकेन एव वदति। तथापि तस्याः वाक्ये मातृधर्मस्य अधिकारः सुनिश्चितः; अग्रे सा तम् एव अधिकारं विस्तरेण स्थापयिष्यति।

‘धर्मिष्ठ, ‘धर्मज्ञः अहम्’ इति मत्वा यदि त्वं धर्मं चरितुम् इच्छसि, तर्हि इहस्थः सन् मां शुश्रूष — एतत् एव अनुत्तमं धर्मम् आचर। पुत्र, स्वगृहे नियतः वसन् जननीं शुश्रूषुः काश्यपः परेण तपसा युक्तः सन् त्रिदिवं गतः। यथा गौरवेण राजा ते पूज्यः, तथा एव अहम् अपि; अतः अहं त्वां न अनुजानामि — इतः वनं न गन्तव्यम्।’ काश्यपस्य दृष्टान्तेन सा मातृसेवायाः फलं स्वर्गम् एव दर्शयति — यत् रामः वनवासेन अपि न लप्स्यते इति तस्याः आशयः। ‘इहस्थः सन्’ इति पदेन सा विकल्पम् एव दर्शयति — वनवासं विना अपि धर्मः सम्भवति इति तस्याः तर्कः। एवं माता धर्मेण एव धर्मं प्रतिबद्धुम् इच्छति; रामः तु अग्रे पितुः आज्ञायाः प्राधान्यम् एव उत्तरं दास्यति।

‘त्वद्वियोगात् मम जीवितेन सुखेन च न किंचित् कार्यम्; त्वया सह तृणानाम् अपि भक्षणं मम श्रेयः। यदि त्वं शोकलालसां मां त्यक्त्वा वनं यास्यसि, तर्हि अहम् इह प्रायम् आसिष्ये, जीवितुं च न शक्ष्यामि। ततः, पुत्र, त्वं लोकविश्रुतं निरयं प्राप्स्यसि — यथा सरितां पतिः समुद्रः अधर्मात् ब्रह्महत्याम् अवाप।’ मातृहत्यायाः दोषम् उपन्यस्य सा अन्तिमं साधनं प्रयुङ्क्ते। समुद्रस्य दृष्टान्तः पौराणिकः — यत्र मातुः पीडनात् समुद्रः अपि दण्डं प्राप्तवान् इति कथा। ‘प्रायम् आसिष्ये’ इति वचनेन सा प्रायोपवेशनम् एव प्रतिजानीते — एतत् एव तस्याः अन्तिमं साधनम्। मातृमरणस्य दोषेण पुत्रं बद्धुम् इच्छन्ती सा अजानती एव पुत्रस्य धर्मसङ्कटं द्विगुणयति।

तथा दीनां विलपन्तीं जननीं कौसल्यां धर्मात्मा रामः धर्मसंहितं वचनम् उवाच — ‘पितुः वाक्यं समतिक्रमितुं मम शक्तिः नास्ति; शिरसा त्वां प्रसादये, अहं वनं गन्तुम् इच्छामि। विपश्चिता वनचारिणा कण्डुना ऋषिणा पितुः वाक्यं कुर्वता धर्मम् अधर्मं च जानता अपि गौः हता।’ प्रथमम् एव सः असामर्थ्यं न, अपि तु अशक्यताम् एव कथयति — पितुः आज्ञा तस्य कृते प्रकृतिनियमः इव। कण्डोः दृष्टान्तः च दर्शयति — यत्र पितृवचनम्, तत्र गोवधः अपि न दोषाय गणितः। ‘शिरसा प्रसादये’ इति पदेन सः विनयम् एव साधनं करोति — न तर्केण, न आज्ञया, अपि तु प्रणामेन। ‘जानता अधर्मम्’ इति च कण्डोः विषये विशेषः — सः अधर्मं जानन् अपि पितुः वचनं पालितवान्।

‘अस्माकं कुले अपि पूर्वं पितुः सगरस्य आज्ञया भूमिं खनद्भिः सागरैः सुमहान् वधः अवाप्तः। जामदग्न्येन रामेण पितुः वचनकारणात् अरण्ये परशुना स्वयं जननी रेणुका कृत्ता। देवि, एतैः अन्यैः च बहुभिः देवसमैः एतत् कृतम्; अहम् अपि अक्लीबं पितुः वचनं, पितुः हितं च करिष्यामि। एतत् पितृशासनं न खलु मया एकेन एव क्रियते — ये मया परिकीर्तिताः, तैः अपि कृतम्।’ त्रयः दृष्टान्ताः — ऋषिः, राजपुत्राः, ब्राह्मणः — त्रिषु अपि वर्णेषु पितृवचनस्य प्राधान्यम् एव स्थापयति। सगरपुत्राणां कथा बालकाण्डे एव विस्तरेण उक्ता — षष्टिसहस्राणि पितुः आज्ञया पृथिवीं खनन्ति, कपिलस्य कोपेन च भस्मीभवन्ति। परशुरामस्य कथा च घोरतरा — पितुः एकेन वचनेन सः स्वां जननीम् एव हतवान्। ‘अक्लीबम्’ इति पदेन रामः कातरतायाः अभावम् एव सूचयति।

‘अहं ते प्रतिकूलं किंचित् अपूर्वं धर्मं न प्रवर्तये; पूर्वैः अयम् अभिप्रेतः, गतः एव मार्गः अनुगम्यते। तत् एतत् मया कर्तव्यं भुवि क्रियते, न अन्यथा; पितुः वचनं कुर्वन् कश्चित् अपि नाम न हीयते।’ एवं जननीम् उक्त्वा वाक्यविदां श्रेष्ठः सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः च सः पुनः लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘अपूर्वं धर्मं न प्रवर्तये’ इति वचनेन सः नूतनस्य निर्णयस्य आरोपम् एव निराकरोति — यत् करोति, तत् परम्परासिद्धम् एव। ‘न कश्चित् नाम हीयते’ इति वचनेन सः फलम् अपि निर्दिशति — पितृवचनपालनेन कोऽपि न पतति। अनन्तरं कविः रामं द्विविशेषणेन स्तौति — वाक्यविदां श्रेष्ठः, धनुष्मतां च श्रेष्ठः; उभयोः सामर्थ्ययोः सत्सु अपि सः वचनम् एव प्रमाणं करोति।

‘लक्ष्मण, मयि तव अनुत्तमं स्नेहं, विक्रमं, सत्त्वं, सुदुरासदं तेजः च अहं जानामि। शुभलक्षण, मम मातुः यत् अतुलं महत् दुःखम्, तत् सत्यस्य शमस्य च अभिप्रायम् अविज्ञाय एव। लोके धर्मः हि परमः, धर्मे च सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः इदं वचनम् अपि धर्मसंश्रितम्, अतः उत्तमम्। वीर, धर्मम् आश्रित्य तिष्ठता पुरुषेण पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वा वाक्यं संश्रुत्य वृथा न कर्तव्यम्।’ प्रथमं स्नेहस्य स्वीकारः, ततः तर्कः — एषा एव रामस्य संवादशैली। ‘सत्यस्य शमस्य च अभिप्रायम्’ इति पदैः सः मातुः दुःखस्य मूलं दर्शयति — सा सत्यस्य शमस्य च तात्पर्यं न जानाति, अतः शोचति। ‘धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्’ इति सूत्रवाक्यं च सर्गस्य सिद्धान्तवाक्यम् इव; तत्र एव पितृवचनस्य प्रामाण्यम् आश्रितम्।

‘सः अहं पुनः पितुः नियोगम् अतिवर्तितुं न शक्ष्यामि; वीर, पितुः वचनात् एव कैकेय्या अहं प्रचोदितः। तत् एतां क्षत्रधर्माश्रितां अनार्यां मतिं विसृज; धर्मम् आश्रय, तैक्ष्ण्यं मा कुरु, मम बुद्धिः अनुगम्यताम्।’ एवं सौहार्दात् भ्रातरं तम् उक्त्वा लक्ष्मणाग्रजः प्राञ्जलिः शिरसा नतः सन् पुनः कौसल्याम् उवाच। ‘क्षत्रधर्माश्रिताम्’ इति पदेन सः लक्ष्मणस्य मतेः मूलम् एव निर्दिशति — बलेन प्रतीकारः क्षत्रियस्य स्वभावः, किन्तु अत्र सामान्यधर्मः एव बलीयान्। ‘कैकेय्या अहं प्रचोदितः’ इति न, अपि तु ‘पितुः वचनात् एव कैकेय्या प्रचोदितः’ इति पाठः महत्त्वपूर्णः — कैकेयी निमित्तमात्रम्, आज्ञा तु पितुः एव। एवं सः लक्ष्मणस्य क्रोधस्य लक्ष्यम् एव अपनयति।

‘देवि, इतः वनं गमिष्यन्तं मां अनुमन्यस्व; मम प्राणैः त्वं शापिता असि — मम स्वस्त्ययनानि कुरु। तीर्णप्रतिज्ञः सन् अहं वनात् पुनः इमां पुरीम् एष्यामि — यथा पुरा राजर्षिः ययातिः दिवं हित्वा पुनः तत्र एव गतवान्। मातः, शोकः हृदये साधु संधार्यताम्, मा शुचः; पितुः वचः कृत्वा अहं पुनः वनवासात् इह एष्यामि।’ ययातेः दृष्टान्तः आश्वासनार्थम् उपन्यस्तः — पतनम् अपि अन्तिमं न; प्रतिज्ञायाः पूर्तौ पुनरागमनं ध्रुवम् इति। ‘शापिता असि मम प्राणैः’ इति वचनं तु मातुः प्रति प्रयुक्तं बलवत्तरं साधनम् — या प्रायोपवेशनेन तं बद्धुम् ऐच्छत्, सा एव अधुना पुत्रस्य प्राणशपथेन बद्धा। एवं रामः करुणया एव करुणाम् उत्तरयति।

‘त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च — सर्वैः पितुः नियोगे स्थातव्यम्; एषः एव सनातनः धर्मः। अम्ब, सम्भारान् सम्भृत्य, हृदि दुःखं निगृह्य च, वनवासकृता मम धर्म्या बुद्धिः अनुवर्त्यताम्।’ अत्र सः स्वस्य निर्णयं कुटुम्बस्य साधारणधर्मरूपेण स्थापयति — न सः एकः एव बद्धः, सर्वे एव तेन नियोगेन बद्धाः। ‘सम्भारान् सम्भृत्य’ इति पदाभ्यां च अभिषेकसामग्र्याः अपनयनम् एव मातरं प्रति अन्तिमः निर्देशः। ‘सनातनः धर्मः’ इति पदेन सः विषयं व्यक्तिगतात् साधारणं प्रति नयति। मातुः शोकस्य स्थाने कर्तव्यं स्थापयित्वा सः तां क्रियायाम् एव नियोजयति — एतत् एव शोकहरणस्य उपायः।

तस्य एतत् सुधर्म्यम्, अव्यग्रम्, अविक्लवं च वचः निशम्य मृता इव सा देवी पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य रामं समीक्ष्य इति उवाच — ‘पुत्र, यथा एव ते पिता, तथा अहम् अपि स्वधर्मेण सुहृत्तया च गुरुः। न त्वाम् अनुजानामि; सुदुःखितां मां विहाय, पुत्र, गन्तुं न अर्हसि। चन्द्रनिभानन, त्वया विना इह मम जीवितेन किम्? लोकेन वा, स्वधया अमृतेन वा किम्? मम कृत्स्नात् अपि जीवलोकात् मुहूर्तं तव संनिधानम् एव श्रेयः।’ ‘मृता इव संज्ञां प्रतिलभ्य’ इति उपमया कविः तस्याः पुनरुत्थानम् एव मरणात् प्रत्यागमनम् इव वर्णयति। ‘स्वधया अमृतेन वा किम्’ इति पदैः सा पितृयज्ञस्य देवभोगस्य च मूल्यं निराकरोति — पुत्रस्य मुहूर्तमात्रं सांनिध्यम् एव तस्याः कृते सर्वम्।

मातुः तं करुणं विलापं निशम्य रामः, उल्काभिः नरैः अपोह्यमानः ध्वान्तम् अभिप्रविष्टः महागजः इव, भूयः प्रजज्वाल। विसंज्ञकल्पां मातरम्, आर्तं संतप्तं सौमित्रिं च दृष्ट्वा, धर्मे स्थितः सन् सः तादृशं धर्म्यं वाक्यम् उवाच यादृशं तत्र सः एव वक्तुम् अर्हति — ‘लक्ष्मण, ते भक्तिं पराक्रमं च अहं नित्यम् एव जानामि; किन्तु मम अभिप्रायम् असंनिरीक्ष्य मात्रा सह त्वम् अपि मां पीडयसि। जीवलोके धर्मः अर्थः कामः च धर्मफलोदयेषु समीक्षिताः; यत्र धर्मः, तत्र ते सर्वे असंशयं सन्ति — यथा वश्या अभिमता सपुत्रा भार्या त्रीन् अपि साधयति।’ ‘उल्काभिः अपोह्यमानः महागजः’ इति उपमया कविः रामस्य आन्तरं तेजः सूचयति — बाधा यथा यथा वर्धते, तथा तथा निश्चयः प्रज्वलति। ‘यथा सः एव वक्तुम् अर्हति’ इति च कवेः स्वयं साक्ष्यम् — एतादृशं वचनं रामात् अन्यः न वक्तुं शक्नोति।

‘यस्मिन् कर्मणि ते सर्वे न संनिविष्टाः, तत् न आरभेत; यतः धर्मः स्यात्, तत् एव उपक्रमेत। लोके अर्थपरः द्वेष्यः भवति, कामात्मता अपि न प्रशस्ता। गुरुः, राजा, पिता, वृद्धः च — सः क्रोधात्, प्रहर्षात्, कामात् वा यत् कार्यम् आदिशेत्, तत् धर्मम् अवेक्ष्य कः अनृशंसवृत्तिः न कुर्यात्? तेन अहं पितुः इमां प्रतिज्ञां सकलां यथावत् अकर्तुं न शक्नोमि; तात, सः एव आवयोः नियोगे गुरुः, देव्याः च भर्ता, गतिः, धर्मः च। तस्मिन् धर्मराजे जीवति, विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने, देवी मया सार्धम् इतः कथंस्वित् अभिगच्छेत्, अन्या विधवा नारी इव?’ ‘अनृशंसवृत्तिः’ इति पदेन सः कठोरतायाः अभावम् एव पुत्रधर्मस्य मूलं स्थापयति। अन्ते च मातुः अनुगमनप्रस्तावम् अपि सः निराकरोति — पत्यौ जीवति सती पुत्रेण सह वनं गच्छेत् चेत्, सा विधवा इव लक्ष्येत; एषः एव तस्य निषेधस्य हेतुः।

‘सा त्वं वनं व्रजन्तं माम् अनुमन्यस्व; देवि, नः स्वस्त्ययनानि कुरुष्व — यथा समाप्ते काले अहं पुनः आव्रजेयम्, यथा च सत्येन ययातिः पुनः दिवम् आगतः। देवि, केवलराज्यकारणात् अहं महोदयं यशः पृष्ठतः कर्तुं न अलम्; जीविते अदीर्घकाले सति अधर्मतः अवरां महीम् अद्य न वृणे।’ एवं नरवृषभः सः मातरं प्रसादयन्, पराक्रमात् दण्डकान् गन्तुम् इच्छन् एव, अनुजं च भृशम् अनुशास्य, तां जननीं हृदि प्रदक्षिणं चकार। प्रदक्षिणा मानसी एव — शरीरेण न, हृदयेन एव सः मातरम् अन्तिमं परिक्रामति। ‘अवरां महीम्’ इति पदेन सः राज्यस्य मूल्यम् एव न्यूनं करोति — अधर्मेण लब्धा मही तुच्छा, धर्मेण रक्षितं यशः तु महोदयम्। एवं सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामः लक्ष्मणं दैवस्य प्राधान्यं बोधयिष्यति।

గత సర్గలో కౌసల్య దీర్ఘంగా విలపించింది. అలా విలపిస్తున్న రాముని తల్లి కౌసల్యతో దీనుడైన లక్ష్మణుడు ఆ సమయానికి తగిన మాట అన్నాడు — ‘ఆర్యా, రాఘవుడు స్త్రీ మాటకు వశుడై రాజ్యలక్ష్మిని విడిచిపెట్టి వనానికి వెళ్ళడం నాకు కూడా నచ్చడం లేదు. రాజు విపరీతబుద్ధి గలవాడు, వృద్ధుడు, విషయాలకు లొంగిపోయినవాడు; కామానికి లోనై ప్రేరేపించబడుతున్న ఆయన ఏం మాట్లాడడు?’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రాముని నిందించడం లేదు, మొదట కైకేయినీ కాదు — రాజు వివేకభ్రంశాన్నే మూలకారణంగా భావిస్తున్నాడు. ‘ఆ సమయానికి తగిన’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఈ మాట క్రోధావేశంతో పుట్టినదే, శాస్త్రసిద్ధమైనది కాదు. ‘దీనుడు’ అనే విశేషణంతో అతని కోపం శోకమూలమైనదే, ద్వేషమూలమైనది కాదని సూచించబడుతోంది.

‘రాఘవుడు రాష్ట్రం నుండి వనవాసానికి బహిష్కరింపబడడానికి తగిన అపరాధాన్నిగానీ దోషాన్నిగానీ ఇతనిలో నేను చూడడం లేదు. శత్రువైనా, బహిష్కృతుడైనా, పరోక్షంలోనైనా ఇతని దోషాన్ని ఎత్తిచూపే మనిషిని లోకంలో నేను చూడడం లేదు. దేవసమానుడూ, ఋజువూ, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడూ, శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడూ అయిన కుమారుని ధర్మాన్ని చూసేవాడెవడు అకారణంగా విడిచిపెడతాడు? మళ్ళీ బాల్యాన్ని పొందిన రాజు యొక్క ఈ మాటను, రాజవృత్తాన్ని గుర్తుంచుకునే ఏ కుమారుడు హృదయంలో పెట్టుకుంటాడు?’ లక్ష్మణుని తర్కం స్పష్టం — దండనకు దోషం కావాలి; దోషం లేనిచోట ఆజ్ఞను కూడా పాటించనక్కరలేదు. ‘పరోక్షంలోనైనా’ అనే పదంతో అతడు చూపిస్తున్నదేమిటంటే — నిందించడం సులభమైనచోట కూడా రాముని దోషం దొరకదు. ‘మళ్ళీ బాల్యాన్ని పొందిన’ అనే మాట వార్ధక్యంలోని వివేకహానిని సూచిస్తోంది; ‘రాజవృత్తాన్ని గుర్తుంచుకునే’ అనే పదంతో రాజనీతి దృష్టితో ఆ ఆజ్ఞ అప్రామాణికమని స్థాపిస్తున్నాడు.

‘ఈ విషయం ఏ మనిషికీ తెలియకముందే, నాతో కలిసి పాలనను నీ చేతిలోకి తీసుకో. ధనుస్సు ధరించిన నేను పక్కన నిలిచి ఉండగా, కృతాంతునిలా రక్షితుడవై నిలిచిన నీకు వ్యతిరేకంగా ఎవరు ఏమి చేయగలరు? మనుజశ్రేష్ఠా, ఎవరైనా అప్రియంగా నిలిస్తే, నేను తీక్ష్ణమైన బాణాలతో ఈ అయోధ్యనంతటినీ నిర్మానుష్యం చేస్తాను. భరతుని పక్షం వహించేవాడినీ, అతని హితాన్ని కోరేవాడినీ — వారందరినీ నేను చంపుతాను; మెత్తనివాడు పరాభవింపబడతాడు.’ ఇదే సర్గలోని కేంద్రమైన విరోధం — క్షాత్రబలాన్ని ధర్మం స్థానంలో నిలపాలనే కోరిక. ‘ఎవరికీ తెలియకముందే’ అనే పదంతో అతడు రహస్యం అవసరాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు — వార్త వ్యాపిస్తే ప్రతిఘటన పెరుగుతుంది. ‘మెత్తనివాడు పరాభవింపబడతాడు’ అనే లోకోక్తితో అతడు తన నీతిని సమర్థించుకుంటున్నాడు; కానీ ఈ నీతినే రాముడు ముందు నిరాకరిస్తాడు.

లక్ష్మణుడు ఇంకా దూరం వెళ్తున్నాడు — ‘కైకేయి ప్రోత్సాహంతో మన తండ్రి సంతుష్టుడై శత్రువుగా మారితే, సంకోచం లేకుండా ఆయనను బంధించాలి, చంపాలి కూడా. గురువైనా సరే గర్వించి, కార్యాకార్యాలు తెలియక, దారి తప్పితే అతన్ని శాసించడం కర్తవ్యమవుతుంది. పురుషోత్తమా, ఈయన ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి, ఏ కారణాన్ని ఆశ్రయించి, నీకు సిద్ధించిన ఈ రాజ్యాన్ని కైకేయికి ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు?’ ‘అవలిప్తస్య’ (గర్వించినవాని) అనే పదంతో అతడు గురుత్వానికున్న హద్దును చూపుతున్నాడు — గురువైనా మదాంధుడైతే అతని ఆజ్ఞ ప్రమాణం కాదు. ఇది శాస్త్రసమ్మతమే, కానీ ఇక్కడ ప్రయోగం అతిదూరం వెళ్ళింది. ‘బంధించాలి, చంపాలి కూడా’ అనే క్రమంలో అతడు బంధనం నుండి వధ వరకూ వెళ్తున్నాడు — ‘కూడా’ అనే పదంతోనే ఉత్కర్షం సూచించబడింది. హిందీ భాష్యం కూడా అక్కడ ‘బంధించడం లేదా చంపడం’ అనే క్రమాన్నే అనుసరిస్తోంది.

‘శత్రుశాసకా, నీతోనూ నాతోనూ సాటిలేని వైరం పెట్టుకుని రాజ్యలక్ష్మిని భరతునికి ఇవ్వడానికి ఈయనకు ఏం శక్తి ఉంది? దేవీ, సత్యం మీదా, ధనుస్సు మీదా, దానం మీదా, యజ్ఞం మీదా ఒట్టుపెట్టి చెబుతున్నాను — మనస్ఫూర్తిగా, నిజంగా నేను అన్నకు అనురక్తుడను. రాముడు మండుతున్న అగ్నిలోకైనా, అరణ్యంలోకైనా ప్రవేశిస్తే, అక్కడ నేను ముందే ప్రవేశించి ఉన్నానని నువ్వు నిశ్చయించుకో.’ ఒట్లలో సత్యం, ధనుస్సు, దానం, యజ్ఞం — ఈ నాలుగూ క్షత్రియునికి పరమప్రమాణాలు; వాటితోనే అతడు తన భ్రాతృభక్తిని స్థాపిస్తున్నాడు. అగ్నిప్రవేశపు ఉపమానం తరువాతి కాండాలకు సూచికలా తోస్తుంది. ‘మనస్ఫూర్తిగా, నిజంగా’ అనే రెండు పదాలతో అతడు స్నేహపు ఆంతరికతను స్థాపిస్తున్నాడు — మాటలదీ కాదు, లాంఛనప్రాయమైనదీ కాదు, స్వభావసిద్ధమైన అనురాగం.

‘ఉదయించిన సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్లు నేను నా పరాక్రమంతో నీ దుఃఖాన్ని పోగొడతాను; దేవి నా పరాక్రమాన్ని చూడుగాక, రాఘవుడూ చూడుగాక. కైకేయిపై మనస్సు లగ్నమైనవాడూ, దీనుడూ, బాల్యంలో ఉన్నవాడూ, వార్ధక్యం వల్ల నిందితుడూ అయిన వృద్ధుడైన తండ్రిని నేను చంపుతాను.’ అని చెప్పి అతడు రోషపు చివరి హద్దును చేరుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి లక్ష్మణుని స్నేహాన్నే అతని దోషంగా చూపుతున్నాడు — అన్నను అతిగా ప్రేమించేవాడు తండ్రిని చంపడానికి కూడా సిద్ధమవుతున్నాడు. ఈ మాట విన్నాకే కౌసల్య మాట మారుస్తుంది, రాముడు ముందు ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు. ‘దీనుడు’, ‘బాల్యంలో ఉన్నవాడు’, ‘వార్ధక్యం వల్ల నిందితుడు’ — ఈ మూడు విశేషణాలతో అతడు తండ్రి గౌరవాన్నే తొలగించాలనుకుంటున్నాడు, దానివల్ల వధ దోషం కాకుండా ఉండేలా. కానీ ఈ యుక్తే అతని ఆవేశానికి ప్రమాణం. కవి ఇక్కడ లక్ష్మణుని స్వభావాన్ని స్పష్టంగా నెలకొల్పుతున్నాడు — రాముని కోసం సర్వస్వాన్నీ విడువగలవాడు ధర్మాన్ని కూడా విడువడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని ఈ మాట విని, ఏడుస్తూ, శోకంలో మునిగిన కౌసల్య రామునితో ఇలా అంది — ‘పుత్రా, మాట్లాడుతున్న నీ తమ్ముడు లక్ష్మణుని మాట నువ్వు విన్నావు; దీని తరువాత ఏమి చేయాలో, నీకు నచ్చితే, అది చేయి. నా సవతి పలికిన అధర్మమైన మాట విని, శోకంతో తపిస్తున్న నన్ను విడిచిపెట్టి ఇక్కడినుండి వెళ్ళడం నీకు తగదు.’ తల్లి ఆజ్ఞాపించడం లేదు, ఒక ప్రత్యామ్నాయాన్ని మాత్రమే ఎదుట ఉంచుతోంది; అయినా ఆమె మాటలో నిషేధం సుస్పష్టం. ‘అధర్మమైన మాట’ అనే పదంతో ఆమె కైకేయి ఆదేశపు ప్రామాణ్యాన్నే నిరాకరిస్తోంది. ‘ఏడుస్తూ, శోకంలో మునిగిన’ అనే విశేషణాలతో ఆమె అవస్థ సూచించబడింది — ఆమె తర్కంతో కాదు, శోకంతోనే మాట్లాడుతోంది. అయినా ఆమె మాటలో మాతృధర్మపు అధికారం సునిశ్చితం; ముందు ఆమె అదే అధికారాన్ని విస్తారంగా స్థాపిస్తుంది.

‘ధర్మిష్ఠా, ‘నేను ధర్మం తెలిసినవాడను’ అని భావించి నువ్వు ధర్మాన్ని ఆచరించాలనుకుంటే, ఇక్కడే ఉండి నన్ను సేవించు — ఇదే సాటిలేని ధర్మంగా ఆచరించు. పుత్రా, తన ఇంట్లోనే నియమంగా ఉంటూ తల్లిని సేవించిన కాశ్యపుడు పరమతపస్సుతో కూడి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. గౌరవంలో రాజు నీకు ఎలా పూజ్యుడో, నేను కూడా అలాగే; కాబట్టి నేను నీకు అనుమతి ఇవ్వను — ఇక్కడినుండి వనానికి వెళ్ళకూడదు.’ కాశ్యపుని దృష్టాంతంతో ఆమె మాతృసేవ ఫలం స్వర్గమేనని చూపుతోంది — రాముడు వనవాసంతో కూడా దాన్ని పొందలేడని ఆమె ఆశయం. ‘ఇక్కడే ఉండి’ అనే పదంతో ఆమె ఒక ప్రత్యామ్నాయాన్నే చూపుతోంది — వనవాసం లేకుండా కూడా ధర్మం సాధ్యమని ఆమె తర్కం. ఇలా తల్లి ధర్మంతోనే ధర్మాన్ని అడ్డుకోవాలనుకుంటోంది; రాముడు మాత్రం ముందు తండ్రి ఆజ్ఞ యొక్క ప్రాధాన్యాన్నే సమాధానంగా ఇస్తాడు.

‘నీ వియోగంలో నా జీవితంతోనూ సుఖంతోనూ నాకు ఏ పనీ లేదు; నీతో కలిసి గడ్డి తినడమైనా నాకు శ్రేయస్కరం. శోకంలో మునిగిన నన్ను విడిచిపెట్టి నువ్వు వనానికి వెళ్తే, నేను ఇక్కడ ప్రాయోపవేశం (నిరాహారదీక్ష) చేస్తాను, జీవించలేను. అప్పుడు, పుత్రా, నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు అధర్మం వల్ల బ్రహ్మహత్యను పొందినట్లు, నువ్వు లోకప్రసిద్ధమైన నరకాన్ని పొందుతావు.’ మాతృహత్య దోషాన్ని ఎత్తిచూపి ఆమె చివరి సాధనాన్ని ప్రయోగిస్తోంది. సముద్రుని దృష్టాంతం పౌరాణికమైనది — తల్లిని పీడించినందువల్ల సముద్రుడు కూడా దండన పొందాడనే కథ. ‘ప్రాయోపవేశం చేస్తాను’ అనే మాటతో ఆమె నిరాహారదీక్షనే ప్రతిజ్ఞ చేస్తోంది — ఇదే ఆమె చివరి సాధనం. తల్లి మరణపు దోషంతో కుమారుని బంధించాలనుకుంటూ, ఆమె తెలియకుండానే కుమారుని ధర్మసంకటాన్ని రెట్టింపు చేస్తోంది.

అలా దీనంగా విలపిస్తున్న తల్లి కౌసల్యతో ధర్మాత్ముడైన రాముడు ధర్మయుక్తమైన మాట అన్నాడు — ‘తండ్రి మాటను అతిక్రమించే శక్తి నాకు లేదు; తలవంచి నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను, నేను వనానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను. జ్ఞానీ, వనచారీ అయిన కండు మహర్షి తండ్రి మాటను పాటిస్తూ, ధర్మాధర్మాలు తెలిసినవాడై కూడా గోవును చంపాడు.’ మొదటనే అతడు అసమర్థతను కాదు, అసాధ్యతనే చెబుతున్నాడు — తండ్రి ఆజ్ఞ అతనికి ప్రకృతినియమం వంటిది. కండుని దృష్టాంతం చూపిస్తున్నదేమిటంటే — తండ్రి మాట ఉన్నచోట గోవధ కూడా దోషంగా లెక్కించబడలేదు. ‘తలవంచి ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను’ అనే పదంతో అతడు వినయాన్నే సాధనంగా చేసుకుంటున్నాడు — తర్కంతో కాదు, ఆజ్ఞతో కాదు, ప్రణామంతోనే. ‘అధర్మం తెలిసినవాడై కూడా’ అనేది కండుని విషయంలో విశేషం — అతడు అధర్మమని తెలిసి కూడా తండ్రి మాటను పాలించాడు.

‘మన వంశంలో కూడా పూర్వం తండ్రి సగరుని ఆజ్ఞతో భూమిని తవ్విన సగరపుత్రులు మహావినాశనాన్ని పొందారు. జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురాముడు తండ్రి మాట కారణంగా అరణ్యంలో గొడ్డలితో స్వయంగా తల్లి రేణుకను నరికాడు. దేవీ, వీరూ ఇంకా అనేకమంది దేవసమానులూ ఇది చేశారు; నేను కూడా భీరుత్వం లేకుండా తండ్రి మాటనూ, తండ్రి హితాన్నీ చేస్తాను. ఈ పితృశాసనాన్ని నేను ఒక్కడినే పాటించడం లేదు — నేను పేర్కొన్నవారు కూడా పాటించారు.’ మూడు దృష్టాంతాలు — ఋషి, రాజపుత్రులు, బ్రాహ్మణుడు — మూడు వర్ణాలలోనూ పితృవచనపు ప్రాధాన్యాన్నే స్థాపిస్తున్నాయి. సగరపుత్రుల కథ బాలకాండలోనే విస్తారంగా చెప్పబడింది — అరవై వేలమంది తండ్రి ఆజ్ఞతో భూమిని తవ్వి, కపిలుని కోపంతో భస్మమయ్యారు. పరశురాముని కథ మరింత ఘోరమైనది — తండ్రి ఒక్క మాటతో అతడు తన తల్లినే చంపాడు. ‘అక్లీబం’ (భీరుత్వం లేకుండా) అనే పదంతో రాముడు పిరికితనం లేకపోవడాన్నే సూచిస్తున్నాడు.

‘నేను నీకు ప్రతికూలమైన కొత్త ధర్మాన్ని ఏదీ ప్రవర్తింపజేయడం లేదు; పూర్వులు కోరుకుని నడిచిన మార్గాన్నే అనుసరిస్తున్నాను. కాబట్టి భూమిపై నేను చేయవలసినదే చేస్తున్నాను, మరోలా కాదు; తండ్రి మాటను పాటించే ఏ మనిషీ పతనం చెందడు.’ ఇలా తల్లితో చెప్పి, వాక్కు తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, సమస్త ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన అతడు మళ్ళీ లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు. ‘కొత్త ధర్మాన్ని ప్రవర్తింపజేయడం లేదు’ అనే మాటతో అతడు కొత్త నిర్ణయం చేస్తున్నాడనే ఆరోపణనే నిరాకరిస్తున్నాడు — తాను చేసేది పరంపరాసిద్ధమైనదే. ‘ఏ మనిషీ పతనం చెందడు’ అనే మాటతో అతడు ఫలాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తున్నాడు — పితృవచనపాలనతో ఎవరూ పతనం చెందరు. ఆ తరువాత కవి రాముని రెండు విశేషణాలతో స్తుతిస్తున్నాడు — వాక్కు తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడు, ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడు; ఈ రెండు సామర్థ్యాలూ ఉన్నా అతడు మాటనే ప్రమాణంగా చేసుకుంటున్నాడు.

‘లక్ష్మణా, నా పట్ల నీకున్న సాటిలేని స్నేహాన్నీ, పరాక్రమాన్నీ, సత్త్వాన్నీ, ఎదిరింపశక్యం కాని తేజస్సునూ నేను ఎరుగుదును. శుభలక్షణా, నా తల్లికున్న సాటిలేని మహాదుఃఖం సత్యపు, శమపు అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోకపోవడం వల్లనే. లోకంలో ధర్మమే పరమమైనది, ధర్మంలోనే సత్యం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; తండ్రి యొక్క ఈ మాట కూడా ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినదే, కాబట్టి ఉత్తమమైనది. వీరా, ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచే పురుషుడు తండ్రికిగానీ తల్లికిగానీ బ్రాహ్మణునికిగానీ మాట ఇచ్చి దాన్ని వృథా చేయకూడదు.’ మొదట స్నేహాన్ని అంగీకరించడం, తరువాత తర్కం — ఇదే రాముని సంభాషణశైలి. ‘సత్యపు, శమపు అభిప్రాయం’ అనే పదాలతో అతడు తల్లి దుఃఖానికి మూలాన్ని చూపుతున్నాడు — ఆమెకు సత్యపు, శమపు తాత్పర్యం తెలియదు, అందుకే శోకిస్తోంది. ‘ధర్మంలో సత్యం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది’ అనే సూత్రవాక్యం సర్గకు సిద్ధాంతవాక్యం వంటిది; దానిపైనే పితృవచన ప్రామాణ్యం ఆధారపడి ఉంది.

‘అలాంటి నేను తండ్రి నియోగాన్ని మళ్ళీ అతిక్రమించలేను; వీరా, తండ్రి మాట మీదనే కైకేయి నన్ను ప్రేరేపించింది. కాబట్టి క్షాత్రధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ఈ అనార్యమైన బుద్ధిని విడిచిపెట్టు; ధర్మాన్ని ఆశ్రయించు, తీక్ష్ణత చూపకు, నా బుద్ధిని అనుసరించు.’ ఇలా సౌహార్దంతో ఆ తమ్మునితో చెప్పి, లక్ష్మణుని అన్న చేతులు జోడించి తలవంచి మళ్ళీ కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు. ‘క్షాత్రధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన’ అనే పదంతో అతడు లక్ష్మణుని బుద్ధి మూలాన్నే నిర్దేశిస్తున్నాడు — బలంతో ప్రతీకారం క్షత్రియుని స్వభావం, కానీ ఇక్కడ సామాన్యధర్మమే బలీయమైనది. ‘కైకేయి నన్ను ప్రేరేపించింది’ అని కాకుండా ‘తండ్రి మాట మీదనే కైకేయి ప్రేరేపించింది’ అనే పాఠం ముఖ్యమైనది — కైకేయి నిమిత్తమాత్రం, ఆజ్ఞ మాత్రం తండ్రిదే. ఇలా అతడు లక్ష్మణుని కోపపు లక్ష్యాన్నే తొలగిస్తున్నాడు.

‘దేవీ, ఇక్కడినుండి వనానికి వెళ్ళబోతున్న నాకు అనుమతి ఇవ్వు; నా ప్రాణాల మీద నీకు ఒట్టు — నాకు స్వస్తివచనాలు చేయి. ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చి నేను వనం నుండి మళ్ళీ ఈ పురానికి వస్తాను — పూర్వం రాజర్షి యయాతి స్వర్గాన్ని విడిచి మళ్ళీ అక్కడికే చేరినట్లు. అమ్మా, శోకాన్ని హృదయంలో చక్కగా అణచుకో, దుఃఖించకు; తండ్రి మాట నెరవేర్చి నేను వనవాసం నుండి మళ్ళీ ఇక్కడికి వస్తాను.’ యయాతి దృష్టాంతం ఊరడింపు కోసం చూపబడింది — పతనం కూడా అంతిమం కాదు; ప్రతిజ్ఞ పూర్తికాగానే పునరాగమనం నిశ్చయం. ‘నా ప్రాణాల మీద నీకు ఒట్టు’ అనే మాట మాత్రం తల్లిపై ప్రయోగించిన మరింత బలమైన సాధనం — ప్రాయోపవేశంతో అతన్ని బంధించాలనుకున్నదే ఇప్పుడు కుమారుని ప్రాణశపథంతో బంధింపబడింది. ఇలా రాముడు కరుణతోనే కరుణకు సమాధానం చెబుతున్నాడు.

‘నువ్వూ, నేనూ, వైదేహీ, లక్ష్మణుడూ, సుమిత్రా — అందరూ తండ్రి నియోగంలో నిలవాలి; ఇదే సనాతన ధర్మం. అమ్మా, సంభారాలను తొలగించి, హృదయంలో దుఃఖాన్ని అణచుకుని, వనవాసం గురించి నేను చేసిన ధర్మబద్ధమైన నిర్ణయాన్ని అనుసరించు.’ ఇక్కడ అతడు తన నిర్ణయాన్ని కుటుంబానికంతటికీ సాధారణధర్మంగా నిలుపుతున్నాడు — తానొక్కడే బంధింపబడలేదు, అందరూ ఆ నియోగంతో బంధింపబడ్డారు. ‘సంభారాలను తొలగించి’ అనే మాటలతో అభిషేకసామగ్రిని తొలగించడమే తల్లికి చివరి నిర్దేశం. ‘సనాతన ధర్మం’ అనే పదంతో అతడు విషయాన్ని వ్యక్తిగతం నుండి సాధారణం వైపు తీసుకువెళ్తున్నాడు. తల్లి శోకానికి బదులు కర్తవ్యాన్ని నిలిపి, అతడు ఆమెను క్రియలోనే నియోగిస్తున్నాడు — ఇదే శోకాన్ని తొలగించే ఉపాయం.

అతని ఈ సుధర్మయుక్తమైన, తొట్రుపాటు లేని, కలవరం లేని మాట విని, మరణించినదానిలా ఉన్న ఆ దేవి మళ్ళీ స్పృహ పొంది, రాముని చూసి ఇలా అంది — ‘పుత్రా, నీ తండ్రి ఎలాగో, నేను కూడా స్వధర్మం వల్లనూ స్నేహం వల్లనూ నీకు గురువునే. నేను నీకు అనుమతి ఇవ్వను; మిక్కిలి దుఃఖితురాలినైన నన్ను విడిచిపెట్టి వెళ్ళడం నీకు తగదు, పుత్రా. చంద్రునిలాంటి ముఖం గలవాడా, నువ్వు లేకుండా ఇక్కడ నా జీవితంతో ఏం పని? లోకంతో గానీ, స్వధతో (పితృదేవతల ఆహారంతో) గానీ, అమృతంతో గానీ ఏం పని? సమస్త జీవలోకం కంటే కూడా ఒక్క క్షణం నీ సాన్నిధ్యమే నాకు శ్రేయస్కరం.’ ‘మరణించినదానిలా ఉండి స్పృహ పొంది’ అనే ఉపమానంతో కవి ఆమె మళ్ళీ లేవడాన్నే మరణం నుండి తిరిగిరావడంలా వర్ణిస్తున్నాడు. ‘స్వధతో గానీ అమృతంతో గానీ ఏం పని’ అనే పదాలతో ఆమె పితృయజ్ఞపు, దేవభోగపు విలువను నిరాకరిస్తోంది — కుమారుని ఒక్క క్షణపు సాన్నిధ్యమే ఆమెకు సర్వస్వం.

తల్లి యొక్క ఆ కరుణవిలాపాన్ని విని, మనుషులు కాగడాలతో తరుముతున్న, చీకటిలోకి ప్రవేశించిన మహాగజంలా రాముడు మళ్ళీ ప్రజ్వలించాడు. స్పృహ కోల్పోయినట్లున్న తల్లినీ, ఆర్తుడై సంతాపంతో ఉన్న సౌమిత్రినీ చూసి, ధర్మంలో నిలిచిన అతడు అక్కడ అతడొక్కడే చెప్పగలిగేంత ధర్మయుక్తమైన మాట అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, నీ భక్తినీ పరాక్రమాన్నీ నేను నిత్యమూ ఎరుగుదును; కానీ నా అభిప్రాయాన్ని గమనించకుండా తల్లితో కలిసి నువ్వు కూడా నన్ను పీడిస్తున్నావు. జీవలోకంలో ధర్మార్థకామాలు ధర్మఫలోదయాలలో పరిశీలించబడ్డాయి; ధర్మం ఎక్కడ ఉందో అక్కడ అవన్నీ సందేహం లేకుండా ఉంటాయి — వశవర్తినీ, ప్రియురాలూ, పుత్రవతీ అయిన భార్య మూడింటినీ సాధించినట్లు.’ ‘కాగడాలతో తరుముతున్న మహాగజం’ అనే ఉపమానంతో కవి రాముని ఆంతరిక తేజస్సును సూచిస్తున్నాడు — అడ్డంకి ఎంతగా పెరిగితే నిశ్చయం అంతగా ప్రజ్వలిస్తుంది. ‘అతడొక్కడే చెప్పగలిగేంత’ అనేది కవి స్వయంగా ఇచ్చే సాక్ష్యం — ఇలాంటి మాట రాముడు తప్ప మరెవరూ చెప్పలేరు.

‘ఏ కార్యంలో అవన్నీ (ధర్మార్థకామాలు) కలిసి ఉండవో, దాన్ని ఆరంభించకూడదు; ఏది ధర్మమవుతుందో, దాన్నే ఆరంభించాలి. లోకంలో అర్థపరుడు ద్వేషింపబడతాడు, కామాసక్తి కూడా ప్రశంసనీయం కాదు. గురువూ, రాజూ, తండ్రీ, వృద్ధుడూ అయిన ఆయన కోపంతోగానీ, అతిహర్షంతోగానీ, కామంతోగానీ ఏ కార్యాన్ని ఆదేశించినా, ధర్మాన్ని చూసి క్రూరత్వం లేని నడవడి గల ఏ వ్యక్తి దాన్ని చేయకుండా ఉంటాడు? అందువల్ల తండ్రి యొక్క ఈ ప్రతిజ్ఞను సంపూర్ణంగా యథావిధిగా నెరవేర్చకుండా ఉండలేను; నాయనా, ఆయనే మన ఇద్దరి నియోగంలో గురువు, దేవికి భర్త, గతి, ధర్మం. ఆ ధర్మరాజు జీవించి ఉండగా, ముఖ్యంగా తన మార్గంలో నడుస్తుండగా, దేవి నాతో కలిసి ఇక్కడినుండి ఇతర విధవ స్త్రీలా ఎలా వెళ్తుంది?’ ‘అనృశంసవృత్తి’ (క్రూరత్వం లేని నడవడి గలవాడు) అనే పదంతో అతడు కాఠిన్యం లేకపోవడాన్నే పుత్రధర్మానికి మూలంగా స్థాపిస్తున్నాడు. చివరకు తల్లి అనుగమన ప్రతిపాదనను కూడా అతడు నిరాకరిస్తున్నాడు — భర్త జీవించి ఉండగా సతి కుమారునితో కలిసి వనానికి వెళ్తే, ఆమె విధవలా కనిపిస్తుంది; ఇదే అతని నిషేధానికి కారణం.

‘అలాంటి నువ్వు వనానికి వెళ్తున్న నాకు అనుమతి ఇవ్వు; దేవీ, మాకు స్వస్తివచనాలు చేయి — కాలం పూర్తికాగానే నేను మళ్ళీ తిరిగి వచ్చేలా, సత్యంతో యయాతి మళ్ళీ స్వర్గానికి చేరినట్లు. దేవీ, కేవలం రాజ్యం కోసం మహోదయమైన యశస్సును నేను వెనక్కి నెట్టలేను; జీవితం దీర్ఘకాలం ఉండనిది కాగా, అధర్మంగా ఈ తుచ్ఛమైన భూమిని ఈ రోజు నేను వరించను.’ ఇలా ఆ నరవృషభుడు తల్లిని ప్రసన్నం చేస్తూ, పరాక్రమంతో దండకలకు వెళ్ళాలనే కోరుకుంటూ, తమ్మునికి కూడా గట్టిగా బోధించి, ఆ తల్లికి హృదయంలో ప్రదక్షిణ చేశాడు. ప్రదక్షిణ మానసికమైనదే — శరీరంతో కాదు, హృదయంతోనే అతడు తల్లికి చివరి ప్రదక్షిణ చేస్తున్నాడు. ‘తుచ్ఛమైన భూమి’ అనే పదంతో అతడు రాజ్యపు విలువనే తగ్గిస్తున్నాడు — అధర్మంతో లభించిన భూమి తుచ్ఛం, ధర్మంతో రక్షించబడిన యశస్సు మాత్రం మహోదయం. ఇలా సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు లక్ష్మణునికి దైవపు ప్రాధాన్యాన్ని బోధిస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கௌசல்யை நீண்ட நேரம் புலம்பினாள். அவ்வாறு புலம்பும் ராமனின் தாய் கௌசல்யையிடம், மனம் தளர்ந்த லக்ஷ்மணன் அந்நேரத்துக்கு ஏற்ற சொல்லைச் சொன்னான்: ‘அம்மையே, ராகவன் ஒரு பெண்ணின் சொல்லுக்கு வசப்பட்டு அரசச் செல்வத்தைக் கைவிட்டுக் காட்டுக்குச் செல்வது எனக்கும் பிடிக்கவில்லை. மன்னர் தலைகீழான மதியுடையவர், முதியவர், புலனின்பங்களால் வெல்லப்பட்டவர்; காமவசப்பட்டுத் தூண்டப்படும் அவர் எதைத்தான் சொல்லமாட்டார்?’ இங்கே லக்ஷ்மணன் ராமனையும் குறைகூறவில்லை, முதலில் கைகேயியையும் குறைகூறவில்லை — அரசனின் விவேக இழப்பையே மூலகாரணமாகக் கருதுகிறான். ‘தத்காலஸத்ருஶம்’ (அந்நேரத்துக்கு ஏற்ற) என்ற சொல்லால், அந்தச் சொல் சினத்தின் வேகத்தில் பிறந்ததே, சாத்திரப்படியானதல்ல என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். ‘தீன:’ (மனம் தளர்ந்தவன்) என்ற அடைமொழியால், அவனுடைய சினம் துயரத்தில் வேர்கொண்டது, பகைமையில் அல்ல என்றும் சுட்டப்படுகிறது.

‘ராகவன் நாட்டிலிருந்து காட்டுக்கு நாடுகடத்தப்படும் அளவுக்கு இவனிடம் எந்தக் குற்றத்தையோ குறையையோ நான் காணவில்லை. இவனால் விலக்கப்பட்ட பகைவனாயினும், மறைவிலும் இவன் குற்றத்தைச் சொல்லக்கூடிய ஒருவனை உலகில் நான் காணவில்லை. தேவர்போன்றவனும், நேர்மையானவனும், புலனடக்கமுடையவனும், பகைவரிடமும் அன்புடையவனுமான மகனை, அறத்தை நோக்குபவன் எவன் காரணமின்றிக் கைவிடுவான்? மீண்டும் குழந்தைப் பருவத்தை அடைந்த அரசரின் இந்தச் சொல்லை, அரசநெறியை நினைக்கும் எந்த மகன் நெஞ்சில் ஏற்பான்?’ லக்ஷ்மணனின் வாதம் தெளிவானது — தண்டனைக்குக் குற்றம் வேண்டும்; குற்றம் இல்லாத இடத்தில் ஆணையும் பின்பற்றத் தக்கதல்ல. ‘பரோக்ஷம் அபி’ (மறைவிலும்) என்ற சொல்லால் அவன் காட்டுவது — பழிப்பது எளிதான இடத்திலும் ராமனின் குற்றம் கிடைப்பதில்லை. ‘மீண்டும் குழந்தைப் பருவத்தை அடைந்த’ என்பது முதுமையின் விவேக இழப்பைச் சுட்டுகிறது; ‘அரசநெறியை நினைக்கும்’ என்ற சொல்லால் அரசியல் நோக்கில் அந்த ஆணை செல்லாது என்று நிறுவுகிறான்.

‘இந்த விஷயத்தை யாரும் அறியாதிருக்கும்போதே என்னோடு சேர்ந்து ஆட்சியை உன் கையில் எடுத்துக்கொள். வில்லேந்திய நான் பக்கத்தில் நிற்க, காக்கப்பட்டு யமன்போல் நிற்கும் உன்னை மீறி எதையும் செய்ய யாருக்கு ஆற்றல் உண்டு? மனிதருள் காளையே, யாரேனும் எதிராக நின்றால், கூரிய அம்புகளால் இந்த அயோத்தி முழுவதையும் மனிதரற்றதாக்குவேன். பரதனின் தரப்பில் நிற்பவனையும், அவன் நலனை விரும்புபவனையும் — அனைவரையும் நான் கொல்வேன்; மென்மையானவன் இகழப்படுகிறான் அல்லவா.’ இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மைய முரண் — அறத்தின் இடத்தில் க்ஷத்திரிய வலிமையை நிறுத்த விரும்புதல். ‘யாரும் அறியாதிருக்கும்போதே’ என்ற சொல்லால் அவன் இரகசியத்தின் தேவையையும் சுட்டுகிறான் — செய்தி பரவினால் எதிர்ப்பு வளரும். ‘மென்மையானவன் இகழப்படுகிறான்’ என்ற பழமொழியால் அவன் தன் கொள்கையை நியாயப்படுத்துகிறான்; ஆனால் இந்தக் கொள்கையையே ராமன் பின்னர் மறுக்கிறான்.

லக்ஷ்மணன் இன்னும் மேலே செல்கிறான்: ‘கைகேயியால் தூண்டப்பட்டு மகிழ்ந்து நம் தந்தை பகைவராகிவிட்டால், தயக்கமின்றி அவர் கட்டப்படட்டும், கொல்லப்படவும் படட்டும். செருக்குற்று, செய்யத்தக்கது செய்யத்தகாதது அறியாமல், தவறான வழியில் சென்ற குருவையும் அடக்கியாள வேண்டும். மனிதருள் சிறந்தவனே, எந்த வலிமையைச் சார்ந்து, எந்தக் காரணத்தைச் சார்ந்து இவர் உனக்கு வந்திருக்கும் இந்த அரசைக் கைகேயிக்குக் கொடுக்க விரும்புகிறார்?’ ‘அவலிப்தஸ்ய’ (செருக்குற்றவனின்) என்ற சொல்லால் அவன் குருத்தன்மையின் எல்லையைக் காட்டுகிறான் — குருவும் செருக்கால் குருடானால் அவர் ஆணை சான்றாகாது. இது சாத்திரத்துக்கு ஏற்றதுதான்; ஆனால் இங்கே அதன் பயன்பாடு மிகத் தொலைவு சென்றுவிட்டது. ‘கட்டப்படட்டும், கொல்லப்படவும் படட்டும்’ என்ற வரிசையில் அவன் கட்டுவதிலிருந்து கொல்வது வரை செல்கிறான் — ‘அபி’ (-உம்) என்ற சொல்லாலேயே அந்த ஏற்றம் சுட்டப்படுகிறது. இந்தி உரையும் அங்கே ‘சிறைப்படுத்துதல் அல்லது கொன்றுவிடுதல்’ என்ற வரிசையையே பின்பற்றுகிறது.

‘பகைவரை அடக்குபவனே, உன்னோடும் என்னோடும் ஈடற்ற பகைமையை ஏற்படுத்திக்கொண்டு அரசச் செல்வத்தைப் பரதனுக்குக் கொடுக்க இவருக்கு என்ன ஆற்றல் உண்டு? தேவி, வாய்மையின் மேலும், வில்லின் மேலும், கொடையின் மேலும், வேள்வியின் மேலும் ஆணையிடுகிறேன் — உள்ளத்தால் உண்மையாகவே நான் அண்ணனிடம் பற்றுடையவன். ராமன் எரியும் நெருப்பிலோ காட்டிலோ புகுவானானால், அங்கே எனக்கு முன்பே நான் புகுந்துவிட்டதாக நீ உறுதியாகக் கொள்.’ ஆணைகளில் வாய்மை, வில், கொடை, வேள்வி — இந்த நான்கும் க்ஷத்திரியனுக்கு மேலான சான்றுகள்; அவற்றாலேயே அவன் தன் சகோதரப் பக்தியை நிறுவுகிறான். நெருப்பில் புகுதல் பற்றிய உவமையும் அடுத்த காண்டங்களுக்கான முன்னறிவிப்புபோலத் தோன்றுகிறது. ‘பாவேன தத்த்வத:’ (உள்ளத்தால் உண்மையாகவே) என்ற இரு சொற்களால் அவன் அன்பின் உள்ளார்ந்த தன்மையை நிறுவுகிறான் — சொல்லளவிலானதோ சம்பிரதாயமானதோ அல்ல, இயல்பாக அமைந்த பற்று.

‘உதித்த சூரியன் இருளைப் போக்குவதுபோல நான் என் வீரத்தால் உன் துன்பத்தைப் போக்குவேன்; தேவியும் என் வீரத்தைக் காணட்டும், ராகவனும் காணட்டும். கைகேயியிடம் பற்றுற்ற மனமுடையவரும், இரங்கத்தக்கவரும், குழந்தைப் பருவத்தில் நிற்பவரும், முதுமையால் இழிவுற்றவருமான முதிய தந்தையை நான் கொல்வேன்.’ என்று சொல்லி அவன் சினத்தின் உச்ச எல்லையை அடைகிறான். இங்கே கவிஞர் லக்ஷ்மணனின் அன்பையே அவனுடைய குறையாகக் காட்டுகிறார் — அண்ணனிடம் அளவுகடந்த அன்பு கொண்டவன் தந்தையைக் கொல்லவும் ஆயத்தமாகிறான். இந்தச் சொல்லைக் கேட்டுக் கௌசல்யை முகத்தைத் திருப்புகிறாள்; ராமனும் பின்னர் மறுமொழி தருவான். ‘இரங்கத்தக்கவர்’, ‘குழந்தைப் பருவத்தில் நிற்பவர்’, ‘முதுமையால் இழிவுற்றவர்’ — இந்த மூன்று அடைமொழிகளால் அவன் தந்தையின் மதிப்பையே அகற்ற விரும்புகிறான்; அப்போது கொலை குற்றமாகாது என்பதற்காக. ஆனால் இந்த வாதமே அவனுடைய உணர்ச்சி வேகத்துக்குச் சான்று. இங்கே கவிஞர் லக்ஷ்மணனின் இயல்பைத் தெளிவாக நிறுவுகிறார் — ராமனுக்காக எல்லாவற்றையும் கைவிடக்கூடியவன், அறத்தையும் கைவிட ஆயத்தமாகிறான்.

மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அழுதவாறு, துயரத்தில் மூழ்கிய கௌசல்யை ராமனிடம் சொன்னாள்: ‘மகனே, பேசிக்கொண்டிருந்த உன் தம்பி லக்ஷ்மணனின் சொல்லை நீ கேட்டாய்; இனி இங்கே செய்ய வேண்டியது எதுவோ அதை, உனக்கு விருப்பமானால், நீ செய். என் சக்களத்தி சொன்ன அறமற்ற சொல்லைக் கேட்டுவிட்டு, துயரத்தால் வெந்த என்னை விட்டு இங்கிருந்து நீ செல்லக்கூடாது.’ தாய் ஆணையிடவில்லை, ஒரு மாற்று வழியை மட்டுமே முன்வைக்கிறாள்; இருந்தும் அவள் சொல்லில் தடை தெளிவாக உள்ளது. ‘அதர்ம்யம் வச:’ (அறமற்ற சொல்) என்ற சொல்லால் அவள் கைகேயியின் ஆணையின் செல்லுபடியையே மறுக்கிறாள். ‘அழுதவாறு, துயரத்தில் மூழ்கியவள்’ என்ற அடைமொழிகளால் அவள் நிலை சுட்டப்படுகிறது — அவள் வாதத்தால் அல்ல, துயரத்தாலேயே பேசுகிறாள். இருந்தும் அவள் சொல்லில் தாய் அறத்தின் உரிமை உறுதியாக உள்ளது; பின்னர் அவள் அந்த உரிமையையே விரிவாக நிறுவுவாள்.

‘அறத்தில் சிறந்தவனே, ‘நான் அறம் அறிந்தவன்’ என்று கருதி நீ அறத்தைப் பின்பற்ற விரும்பினால், இங்கேயே இருந்து எனக்குப் பணிவிடை செய் — இதுவே ஈடற்ற அறம்; இதைக் கடைப்பிடி. மகனே, தன் வீட்டிலேயே கட்டுப்பாட்டோடு வாழ்ந்து தாய்க்குப் பணிவிடை செய்த காஶ்யபர், மேலான தவத்தோடு கூடி வானுலகை அடைந்தார். மதிப்பால் அரசர் உனக்கு வணங்கத்தக்கவர் என்பதுபோலவே நானும்; ஆகவே நான் உனக்கு அனுமதி தரமாட்டேன் — இங்கிருந்து காட்டுக்குச் செல்லக்கூடாது.’ காஶ்யபரின் எடுத்துக்காட்டால் அவள் தாய்க்குப் பணிவிடை செய்வதன் பயன் சுவர்க்கமே என்று காட்டுகிறாள் — ராமன் வனவாசத்தாலும் அதைப் பெறமாட்டான் என்பது அவள் கருத்து. ‘இங்கேயே இருந்து’ என்ற சொல்லால் அவள் மாற்று வழியையே காட்டுகிறாள் — வனவாசமின்றியும் அறம் சாத்தியம் என்பது அவள் வாதம். இவ்வாறு தாய் அறத்தாலேயே அறத்தைத் தடுக்க விரும்புகிறாள்; ராமனோ பின்னர் தந்தையின் ஆணையின் முதன்மையையே மறுமொழியாகத் தருவான்.

‘உன்னைப் பிரிந்தால் என் உயிராலும் சுகத்தாலும் எந்தப் பயனும் இல்லை; உன்னோடு புல்லை உண்பதும் எனக்கு மேலானது. துயரத்தில் மூழ்கிய என்னை விட்டு நீ காட்டுக்குச் செல்வாயானால், நான் இங்கே உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர் விடுவேன்; வாழவும் இயலமாட்டேன். அப்போது, மகனே, ஆறுகளின் தலைவனான கடல் அதர்மத்தால் பிரம்மஹத்தியை அடைந்ததுபோல, நீ உலகப் புகழ்பெற்ற நரகத்தை அடைவாய்.’ தாயைக் கொன்ற பாவத்தை முன்வைத்து அவள் இறுதிக் கருவியைப் பயன்படுத்துகிறாள். கடலின் எடுத்துக்காட்டு புராணத்தைச் சார்ந்தது — தாயை வருத்தியதால் கடலும் தண்டனை பெற்றது என்ற கதை. ‘ப்ராயம் ஆஸிஷ்யே’ (உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர் விடுவேன்) என்ற சொல்லால் அவள் வடக்கிருத்தலையே உறுதியளிக்கிறாள் — இதுவே அவளுடைய இறுதிக் கருவி. தாயின் மரணப் பாவத்தால் மகனைக் கட்ட விரும்பும் அவள், அறியாமலேயே மகனின் தர்மசங்கடத்தை இருமடங்காக்குகிறாள்.

அவ்வாறு தீனமாகப் புலம்பும் தாய் கௌசல்யையிடம் அறவோனான ராமன் அறம் நிறைந்த சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தந்தையின் சொல்லை மீற எனக்கு ஆற்றல் இல்லை; தலைவணங்கி உன்னை இணங்கவைக்கிறேன், நான் காட்டுக்குச் செல்ல விரும்புகிறேன். அறிஞரும், காட்டில் திரிபவருமான கண்டு முனிவர், அறம் அதர்மம் இரண்டையும் அறிந்திருந்தும், தந்தையின் சொல்லைச் செய்வதற்காகப் பசுவைக் கொன்றார்.’ முதலிலேயே அவன் இயலாமையை அல்ல, அது சாத்தியமே இல்லை என்பதைச் சொல்கிறான் — தந்தையின் ஆணை அவனுக்கு இயற்கை விதிபோன்றது. கண்டுவின் எடுத்துக்காட்டு காட்டுவது — தந்தையின் சொல் உள்ள இடத்தில் பசுவைக் கொல்வதும் குற்றமாகக் கணக்கிடப்படவில்லை. ‘தலைவணங்கி இணங்கவைக்கிறேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் பணிவையே கருவியாக்குகிறான் — வாதத்தாலும் அல்ல, ஆணையாலும் அல்ல, வணக்கத்தால். ‘அதர்மத்தை அறிந்திருந்தும்’ என்பது கண்டுவைப் பற்றிய சிறப்பு — அவர் அதர்மம் என்று அறிந்தும் தந்தையின் சொல்லைக் காத்தார்.

‘நம் குலத்திலும் முன்பு தந்தை சகரனின் ஆணையால் பூமியைத் தோண்டிய சகரரின் மைந்தர்கள் பெரும் அழிவை அடைந்தனர். ஜமதக்னியின் மகன் பரசுராமன் தந்தையின் சொல்லுக்காகக் காட்டில் கோடரியால் தன் தாய் ரேணுகையைத் தானே வெட்டினான். தேவி, இவர்களும் தேவர்க்கு இணையான இன்னும் பலரும் இதைச் செய்தனர்; நானும் தயக்கமின்றித் தந்தையின் சொல்லையும் தந்தைக்கு நலமானதையும் செய்வேன். இந்தத் தந்தை ஆணையை நான் ஒருவன் மட்டுமே செய்யவில்லை — நான் எடுத்துரைத்தவர்களும் செய்திருக்கிறார்கள்.’ மூன்று எடுத்துக்காட்டுகள் — முனிவர், அரசகுமாரர்கள், அந்தணர் — மூன்று வருணங்களிலும் தந்தையின் சொல்லுக்கே முதன்மை என்று நிறுவுகின்றன. சகரரின் மைந்தர்களின் கதை பால காண்டத்திலேயே விரிவாகச் சொல்லப்பட்டது — அறுபதாயிரவர் தந்தையின் ஆணையால் பூமியைத் தோண்டுகிறார்கள், கபிலரின் சினத்தால் சாம்பலாகிறார்கள். பரசுராமனின் கதையோ இன்னும் கொடியது — தந்தையின் ஒரே சொல்லால் அவன் தன் தாயையே கொன்றான். ‘அக்லீபம்’ (தயக்கமின்றி) என்ற சொல்லால் ராமன் கோழைத்தனம் இல்லாமையைச் சுட்டுகிறான்.

‘உனக்கு மாறான, முன்பில்லாத எந்தப் புதிய அறத்தையும் நான் தொடங்கவில்லை; முன்னோர் விரும்பிச் சென்ற வழியையே பின்பற்றுகிறேன். ஆகவே பூமியில் நான் செய்ய வேண்டியதையே செய்கிறேன், வேறுவிதமாக அல்ல; தந்தையின் சொல்லைச் செய்பவன் எவனும் இழிவடைவதில்லை.’ இவ்வாறு தாயிடம் சொல்லிவிட்டு, சொல்வல்லோருள் சிறந்தவனும் வில்லாளிகள் அனைவரிலும் சிறந்தவனுமான அவன் மீண்டும் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான். ‘புதிய அறத்தைத் தொடங்கவில்லை’ என்ற சொல்லால் அவன் புதிய முடிவு என்ற குற்றச்சாட்டையே மறுக்கிறான் — தான் செய்வது மரபால் நிறுவப்பட்டதே. ‘யாரும் இழிவடைவதில்லை’ என்ற சொல்லால் அவன் பயனையும் சுட்டுகிறான் — தந்தையின் சொல்லைக் காப்பதால் யாரும் வீழ்வதில்லை. அதன்பின் கவிஞர் ராமனை இரு அடைமொழிகளால் புகழ்கிறார் — சொல்வல்லோருள் சிறந்தவன், வில்லாளிகளுள் சிறந்தவன்; இரு ஆற்றல்களும் இருந்தும் அவன் சொல்லையே சான்றாக்குகிறான்.

‘லக்ஷ்மணா, என்மீது உனக்குள்ள ஈடற்ற அன்பையும், வீரத்தையும், மனவலிமையையும், அணுகவியலாத ஒளியையும் நான் அறிவேன். நல்லிலக்கணம் உடையவனே, என் தாயின் இணையற்ற பெருந்துயரம், வாய்மை, அமைதி ஆகியவற்றின் உட்கருத்தை அறியாததாலேயே. உலகில் அறமே மேலானது; அறத்தில் வாய்மை நிலைபெற்றுள்ளது; தந்தையின் இந்தச் சொல்லும் அறத்தைச் சார்ந்தது; ஆகவே சிறந்தது. வீரனே, அறத்தைச் சார்ந்து நிற்கும் மனிதன் தந்தை, தாய், அந்தணன் ஆகியோரின் சொல்லுக்கு உடன்பட்டுவிட்டு அதைப் பொய்யாக்கக்கூடாது.’ முதலில் அன்பை ஏற்றல், பின்னர் வாதம் — இதுவே ராமனின் உரையாடல் முறை. ‘வாய்மை, அமைதி ஆகியவற்றின் உட்கருத்து’ என்ற சொற்களால் அவன் தாயின் துயரத்தின் வேரைக் காட்டுகிறான் — அவள் வாய்மை, அமைதி ஆகியவற்றின் உட்பொருளை அறியவில்லை; ஆகவே வருந்துகிறாள். ‘அறத்தில் வாய்மை நிலைபெற்றுள்ளது’ என்ற சூத்திர வாக்கியம் சர்க்கத்தின் கொள்கை வாக்கியம் போன்றது; அதிலேயே தந்தையின் சொல்லின் சான்றுத்தன்மை சார்ந்துள்ளது.

‘ஆகவே நான் தந்தையின் ஆணையை மீற இயலமாட்டேன்; வீரனே, தந்தையின் சொல்லின்படியே கைகேயியால் நான் தூண்டப்பட்டேன். ஆகவே க்ஷத்திரிய தர்மத்தைச் சார்ந்த இந்த இழிந்த எண்ணத்தைக் கைவிடு; அறத்தைச் சார்ந்திரு, கடுமை காட்டாதே, என் எண்ணத்தைப் பின்பற்று.’ இவ்வாறு அன்போடு தம்பியிடம் சொல்லிவிட்டு, லக்ஷ்மணனின் அண்ணன் கைகூப்பித் தலைவணங்கி மீண்டும் கௌசல்யையிடம் சொன்னான். ‘க்ஷத்ரதர்மாஶ்ரிதாம்’ (க்ஷத்திரிய தர்மத்தைச் சார்ந்த) என்ற சொல்லால் அவன் லக்ஷ்மணனின் எண்ணத்தின் வேரையே சுட்டுகிறான் — வலிமையால் எதிர்ப்பது க்ஷத்திரியனின் இயல்பு; ஆனால் இங்கே பொது அறமே வலியது. ‘கைகேயியால் நான் தூண்டப்பட்டேன்’ என்று அல்ல, ‘தந்தையின் சொல்லின்படியே கைகேயியால் தூண்டப்பட்டேன்’ என்ற பாடம் முக்கியமானது — கைகேயி ஒரு கருவி மட்டுமே; ஆணையோ தந்தையுடையதே. இவ்வாறு அவன் லக்ஷ்மணனின் சினத்தின் இலக்கையே அகற்றுகிறான்.

‘தேவி, இங்கிருந்து காட்டுக்குச் செல்லும் எனக்கு அனுமதி கொடு; என் உயிர்மேல் உனக்கு ஆணையிடுகிறேன் — எனக்கு மங்கல வாழ்த்துகளைச் செய். வாக்குறுதியை நிறைவேற்றிவிட்டு நான் காட்டிலிருந்து மீண்டும் இந்நகருக்கு வருவேன் — முன்பு அரசமுனிவர் யயாதி வானுலகை விட்டு மீண்டும் அங்கேயே சென்றதுபோல. அம்மா, துயரத்தை நெஞ்சில் நன்கு அடக்கிக்கொள், வருந்தாதே; தந்தையின் சொல்லைச் செய்துவிட்டு நான் வனவாசத்திலிருந்து மீண்டும் இங்கே வருவேன்.’ யயாதியின் எடுத்துக்காட்டு ஆறுதலுக்காக முன்வைக்கப்படுகிறது — வீழ்ச்சியும் இறுதியானதல்ல; வாக்குறுதி நிறைவேறியதும் மீண்டும் வருவது உறுதி. ‘என் உயிர்மேல் உனக்கு ஆணையிடுகிறேன்’ என்ற சொல்லோ தாயிடம் பயன்படுத்தப்பட்ட இன்னும் வலிய கருவி — உண்ணாநோன்பால் அவனைக் கட்ட விரும்பியவளே இப்போது மகனின் உயிர் ஆணையால் கட்டுண்டாள். இவ்வாறு ராமன் இரக்கத்துக்கு இரக்கத்தாலேயே மறுமொழி தருகிறான்.

‘நீயும், நானும், வைதேகியும், லக்ஷ்மணனும், சுமித்திரையும் — அனைவரும் தந்தையின் ஆணையிலேயே நிற்க வேண்டும்; இதுவே என்றுமுள்ள அறம். அம்மா, பொருள்களை அப்புறப்படுத்தி, நெஞ்சில் துயரத்தை அடக்கி, வனவாசத்தைப் பற்றிய என் அறம் சார்ந்த எண்ணத்தைப் பின்பற்றுவாயாக.’ இங்கே அவன் தன் முடிவைக் குடும்பத்தின் பொது அறமாக நிறுவுகிறான் — அவன் ஒருவன் மட்டும் கட்டுண்டவன் அல்ல, அனைவருமே அந்த ஆணையால் கட்டுண்டவர்கள். ‘பொருள்களை அப்புறப்படுத்தி’ என்ற சொற்களால் அபிஷேகப் பொருள்களை அகற்றுவதே தாய்க்கான இறுதி அறிவுறுத்தல். ‘என்றுமுள்ள அறம்’ என்ற சொல்லால் அவன் விஷயத்தைத் தனிப்பட்டதிலிருந்து பொதுவானதை நோக்கிக் கொண்டுசெல்கிறான். தாயின் துயரத்தின் இடத்தில் கடமையை நிறுத்தி அவன் அவளைச் செயலிலேயே ஈடுபடுத்துகிறான் — இதுவே துயரைப் போக்கும் வழி.

அறம் நிறைந்த, பதற்றமற்ற, தளர்வற்ற அவனுடைய இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, இறந்தவள்போல இருந்த அந்தத் தேவி மீண்டும் உணர்வு பெற்று, ராமனைப் பார்த்து இவ்வாறு சொன்னாள்: ‘மகனே, உன் தந்தை எப்படியோ, அப்படியே நானும் என் அறத்தாலும் அன்பாலும் உனக்குக் குரு. நான் உனக்கு அனுமதி தரமாட்டேன்; மிகவும் துயருற்ற என்னை விட்டு, மகனே, நீ செல்லக்கூடாது. நிலவுபோன்ற முகமுடையவனே, நீயின்றி இங்கே என் உயிரால் என்ன பயன்? உலகத்தாலோ, ஸ்வதையாலோ, அமுதத்தாலோ என்ன பயன்? உயிருலகம் முழுவதையும்விட, ஒரு கணம் உன் அருகாமையே எனக்கு மேலானது.’ ‘இறந்தவள்போல இருந்து உணர்வு பெற்று’ என்ற உவமையால் கவிஞர் அவள் மீண்டு எழுவதையே மரணத்திலிருந்து திரும்புவதுபோல வருணிக்கிறார். ‘ஸ்வதையாலோ அமுதத்தாலோ என்ன பயன்’ என்ற சொற்களால் அவள் பித்ருக்களுக்கான வேள்வியின் மதிப்பையும் தேவர் இன்பத்தின் மதிப்பையும் மறுக்கிறாள் — மகனின் ஒரு கண அருகாமையே அவளுக்கு அனைத்தும்.

தாயின் அந்த இரக்கமான புலம்பலைக் கேட்டு, தீப்பந்தங்களால் மனிதர்களால் விரட்டப்பட்டு இருளுக்குள் புகுந்த பெரிய யானைபோல ராமன் மேலும் ஒளிர்ந்தான். உணர்விழந்தவள்போல் இருந்த தாயையும், வேதனையுற்று வெந்த சௌமித்திரியையும் கண்டு, அறத்தில் நிலைத்த அவன், அங்கே அவனே சொல்லத் தகுந்த அத்தகைய அறம் சார்ந்த சொல்லைச் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, உன் பக்தியையும் வீரத்தையும் நான் எப்போதும் அறிவேன்; ஆனால் என் கருத்தை ஆராயாமல் தாயோடு சேர்ந்து நீயும் என்னை வருத்துகிறாய். உயிருலகில் அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவை அறத்தின் பயன் விளையும் இடங்களிலேயே ஆராயப்பட்டுள்ளன; அறம் உள்ள இடத்தில் அவை அனைத்தும் ஐயமின்றி உள்ளன — கணவனுக்குக் கீழ்ப்படிந்து, அன்பிற்குரியவளாய், மகனோடு கூடிய மனைவி மூன்றையும் சாதிப்பதுபோல.’ ‘தீப்பந்தங்களால் விரட்டப்பட்ட பெரிய யானை’ என்ற உவமையால் கவிஞர் ராமனின் உள்ளொளியைச் சுட்டுகிறார் — தடை எவ்வளவு வளர்கிறதோ, உறுதி அவ்வளவு ஒளிர்கிறது. ‘அங்கே அவனே சொல்லத் தகுந்த’ என்பது கவிஞரின் சொந்தச் சான்று — இத்தகைய சொல்லை ராமனைத் தவிர வேறு யாரும் சொல்ல இயலாது.

‘எந்தச் செயலில் அவை அனைத்தும் அடங்கவில்லையோ, அதைத் தொடங்கக்கூடாது; அறம் எதனால் உண்டாகுமோ அதையே மேற்கொள்ள வேண்டும். உலகில் பொருளையே நாடுபவன் வெறுக்கப்படுகிறான்; இன்பத்திலேயே மூழ்கியிருத்தலும் புகழத்தக்கதல்ல. குருவும், அரசரும், தந்தையும், முதியவருமான அவர் சினத்தாலோ, மகிழ்ச்சியாலோ, காமத்தாலோ ஒரு காரியத்தை ஆணையிட்டால், அறத்தை நோக்கும் கொடுமையற்ற நடத்தையுடையவன் எவன் அதைச் செய்யமாட்டான்? ஆகவே தந்தையின் இந்த வாக்குறுதியை முழுமையாக முறைப்படி நிறைவேற்றாமல் இருக்க என்னால் இயலாது; அப்பா, நம் இருவருக்கும் ஆணையிடுவதில் அவரே குரு; தேவிக்கோ அவரே கணவர், புகல், அறம். அறத்தின் அரசரான அவர் உயிரோடு இருக்கையில், அதுவும் தம் நெறியில் நிற்கையில், தேவி வேறு ஒரு விதவைப் பெண்போல என்னோடு இங்கிருந்து எப்படிச் செல்ல முடியும்?’ ‘அந்ருஶம்ஸவ்ருத்தி:’ (கொடுமையற்ற நடத்தையுடையவன்) என்ற சொல்லால் அவன் கடுமையின்மையையே மகனின் அறத்துக்கு வேராக நிறுவுகிறான். இறுதியில் தாய் பின்தொடர்ந்து வருவதாகச் சொன்னதையும் அவன் மறுக்கிறான் — கணவன் உயிரோடிருக்கையில் மனைவி மகனோடு காட்டுக்குச் சென்றால் அவள் விதவைபோலக் காணப்படுவாள்; இதுவே அவன் மறுப்புக்குக் காரணம்.

‘ஆகவே காட்டுக்குச் செல்லும் எனக்கு நீ அனுமதி கொடு; தேவி, எங்களுக்கு மங்கல வாழ்த்துகளைச் செய் — காலம் நிறைவுற்றதும் நான் மீண்டும் வரும்படி, வாய்மையால் யயாதி மீண்டும் வானுலகை அடைந்ததுபோல. தேவி, வெறும் அரசுக்காகப் பெரும் உயர்வுடைய புகழைப் புறக்கணிக்க என்னால் இயலாது; வாழ்வு நீண்டகாலம் இல்லாதபோது, அதர்மத்தால் வரும் இழிந்த பூமியை இன்று நான் ஏற்கமாட்டேன்.’ இவ்வாறு மனிதருள் காளையான அவன் தாயை இணங்கவைத்தவாறும், தன் ஆற்றலால் தண்டகத்துக்குச் செல்ல விரும்பியவாறும், தம்பிக்கு நன்கு அறிவுறுத்தியும், அந்தத் தாயை நெஞ்சால் வலம் வந்தான். வலம் வருதல் மனத்தாலேயே — உடலால் அல்ல, நெஞ்சாலேயே அவன் தாயைக் கடைசியாகச் சுற்றி வருகிறான். ‘அவராம் மஹீம்’ (இழிந்த பூமி) என்ற சொல்லால் அவன் அரசின் மதிப்பையே குறைக்கிறான் — அதர்மத்தால் பெற்ற பூமி அற்பமானது; அறத்தால் காக்கப்பட்ட புகழோ பெரும் உயர்வுடையது. இவ்வாறு சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் லக்ஷ்மணனுக்கு ஊழின் முதன்மையைப் போதிப்பான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯೆ, ರಾಘವನು ಹೆಂಗಸಿನ ಮಾತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ನನಗೂ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯವನು, ವೃದ್ಧನು, ವಿಷಯಸುಖಗಳಿಂದ ಸೋತವನು; ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾದ ಅವನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರೆ ಅವನು ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳಲಾರನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲ — ರಾಜನ ವಿವೇಕಭ್ರಂಶವನ್ನೇ ಮೂಲಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತತ್ಕಾಲಸದೃಶಮ್’ (ಆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಆ ಮಾತು ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದಲ್ಲ. ‘ದೀನಃ’ (ದುಃಖಿತನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಶೋಕಮೂಲದ್ದು, ದ್ವೇಷಮೂಲದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಾಘವನನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುವಂಥ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನಾಗಲಿ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ನಾನು ಇವನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುವಾಗಲಿ, ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಲಿ, ಪರೋಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಇವನ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವಂಥ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನನ್ನೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಸಮಾನನಾದ, ಋಜುವಾದ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ತೋರುವ ಮಗನನ್ನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಯಾರು ತಾನೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತ್ಯಜಿಸುವರು? ಮತ್ತೆ ಬಾಲ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ರಾಜನ ಈ ಮಾತನ್ನು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುವ ಯಾವ ಮಗನು ತಾನೇ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾನು?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತರ್ಕ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದಂಡನೆಗೆ ದೋಷ ಬೇಕು; ದೋಷವಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಪರೋಕ್ಷಮಪಿ’ (ಪರೋಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ನಿಂದೆ ಸುಲಭವಾಗಿರುವಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ದೋಷ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪುನರ್ಬಾಲ್ಯಮುಪೇಯುಷಃ’ (ಮತ್ತೆ ಬಾಲ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದವನು) ಎಂಬುದು ಮುಪ್ಪಿನ ವಿವೇಕಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ರಾಜವೃತ್ತಮನುಸ್ಮರನ್’ (ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯ ಅಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಈ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ರಾಜ್ಯಶಾಸನವನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೋ. ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ನಾನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಕೃತಾಂತನಂತೆ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ನಿನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ಹೆಚ್ಚೇನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು? ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಾರಾದರೂ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಿಂತರೆ, ನಾನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಭರತನ ಪಕ್ಷದವರು ಯಾರೋ, ಅಥವಾ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಯಾರೋ — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾನು ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ; ಮೃದುವಾದವನು ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿರೋಧ — ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಬಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ. ‘ಯಾವತ್ ಕಶ್ಚಿತ್ ನ ಜಾನಾತಿ’ (ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಗೋಪ್ಯತೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುದ್ದಿ ಹರಡಿದರೆ ಪ್ರತಿರೋಧ ಹೆಚ್ಚೀತು. ‘ಮೃದುರ್ಹಿ ಪರಿಭೂಯತೇ’ (ಮೃದುವಾದವನು ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನೀತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇದೇ ನೀತಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತನಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಶತ್ರುವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಯಾವ ಸಂಕೋಚವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಬೇಕು, ವಧಿಸಲೂಬೇಕು. ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದ, ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದು–ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನು ಅರಿಯದ, ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿದ ಗುರುವನ್ನೂ ಶಿಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ, ಇವನು ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಅಥವಾ ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ನಿನಗೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ‘ಅವಲಿಪ್ತಸ್ಯ’ (ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಗುರುತ್ವದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗುರುವೂ ಮದಾಂಧನಾದರೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ. ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವೂ ಹೌದು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಅತಿ ದೂರ ಹೋಗಿದೆ. ‘ಬಧ್ಯತಾಂ ವಧ್ಯತಾಮಪಿ’ (ಬಂಧಿಸಬೇಕು, ವಧಿಸಲೂಬೇಕು) ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಂಧನದಿಂದ ವಧೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪಿ’ (ಸಹ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ಉತ್ಕರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ‘ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಕೊಂದುಬಿಡುವುದು’ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವವನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ಅಪ್ರತಿಮ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಲು ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ? ದೇವಿ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ, ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ, ದಾನದ ಮೇಲೆ, ಯಜ್ಞದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ — ನಾನು ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ನಿಜವಾಗಿ ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾಮನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಅರಣ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವನಾದರೆ, ನಾನು ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆನೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ.’ ಆಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ, ಧನುಸ್ಸು, ದಾನ, ಯಜ್ಞ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳ ಸೂಚಕದಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಭಾವೇನ ತತ್ತ್ವತಃ’ (ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ನಿಜವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಸ್ನೇಹದ ಆಂತರಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನದಲ್ಲ, ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಅನುರಾಗ.

‘ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನಾನು ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಿನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವಿಯೂ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಲಿ, ರಾಘವನೂ ನೋಡಲಿ. ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ದೀನನಾದ, ಬಾಲ್ಯಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮರಳಿದ, ಮುಪ್ಪಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿಂದ್ಯನಾದ ವೃದ್ಧ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ರೋಷದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಅವನ ದೋಷರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವವನು ತಂದೆಯನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನತ್ತ ಮುಖಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನೂ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ‘ಕೃಪಣಮ್’ (ದೀನನಾದ), ‘ಬಾಲ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಮ್’ (ಬಾಲ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ), ‘ವೃದ್ಧಭಾವೇನ ಗರ್ಹಿತಮ್’ (ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ನಿಂದ್ಯನಾದ) — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಗೌರವವನ್ನೇ ಕಳಚಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಧೆ ದೋಷಕರವಾಗದಂತೆ. ಆದರೆ ಈ ಯುಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಆವೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲವನು ಧರ್ಮವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಳುತ್ತ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿದೆ; ಇದರ ನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು, ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೆ, ನೀನು ಮಾಡು. ನನ್ನ ಸವತಿ ಆಡಿದ ಅಧರ್ಮದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ.’ ತಾಯಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎದುರಿಡುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಅಧರ್ಮ್ಯಂ ವಚಃ’ (ಅಧರ್ಮದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆದೇಶದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರುದತೀ ಶೋಕಲಾಲಸಾ’ (ಅಳುತ್ತ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತರ್ಕದಿಂದಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತೃಧರ್ಮದ ಅಧಿಕಾರ ಸುನಿಶ್ಚಿತ; ಮುಂದೆ ಅವಳು ಅದೇ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವಳು.

‘ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೇ, ‘ನಾನು ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು ನನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡು — ಇದೇ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸು. ಮಗನೇ, ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ನಿಯಮದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತ ತಾಯಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿದ ಕಾಶ್ಯಪನು ಪರಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಗೌರವದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಪೂಜ್ಯನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬಾರದು.’ ಕಾಶ್ಯಪನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳು ಮಾತೃಸೇವೆಯ ಫಲ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆಶಯ. ‘ಇಹಸ್ಥಃ ಸನ್’ (ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಪರ್ಯಾಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವನವಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಧರ್ಮ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವಳ ತರ್ಕ. ಹೀಗೆ ತಾಯಿ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನಾದರೋ ಮುಂದೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನೇ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಕೊಡುವನು.

‘ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬದುಕಿನಿಂದಾಗಲಿ ಸುಖದಿಂದಾಗಲಿ ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹುಲ್ಲು ತಿನ್ನುವುದೂ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ (ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ) ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಬದುಕಲಾರೆ. ಆಗ, ಮಗನೇ, ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ನೀನು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನರಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಮಾತೃಹತ್ಯೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅವಳು ಕೊನೆಯ ಸಾಧನವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಪೌರಾಣಿಕ — ತಾಯಿಯನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರವೂ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ. ‘ಪ್ರಾಯಮಾಸಿಷ್ಯೇ’ (ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಆಮರಣ ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಸಾಧನ. ತಾಯಿಯ ಮರಣದ ದೋಷದಿಂದ ಮಗನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತ ಅವಳು ಅರಿಯದೆಯೇ ಮಗನ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಹಾಗೆ ದೀನಳಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿಲ್ಲ; ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ವನಚಾರಿಯೂ ಆದ ಕಂಡು ಋಷಿಯು ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಂದನು.’ ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಅಶಕ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿನಿಯಮದಂತೆ. ಕಂಡುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿರುವಲ್ಲಿ ಗೋವಧೆಯೂ ದೋಷವೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಶಿರಸಾ ಪ್ರಸಾದಯೇ’ (ತಲೆಬಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಿನಯವನ್ನೇ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ತರ್ಕದಿಂದಲ್ಲ, ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ. ‘ಜಾನತಾ ಅಧರ್ಮಮ್’ (ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ) ಎಂಬುದು ಕಂಡುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ — ಅವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು.

‘ನಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆ ತಂದೆ ಸಗರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಗರಪುತ್ರರು ಮಹಾ ವಧೆಗೆ ಗುರಿಯಾದರು. ಜಮದಗ್ನಿಯ ಮಗನಾದ ರಾಮನು (ಪರಶುರಾಮನು) ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ತನ್ನ ತಾಯಿ ರೇಣುಕೆಯನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ದೇವಿ, ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೇವಸಮಾನರೂ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ; ನಾನೂ ಹೇಡಿಯಾಗದೆ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ — ನಾನು ಹೆಸರಿಸಿದವರೂ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.’ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು — ಋಷಿ, ರಾಜಪುತ್ರರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ — ಮೂರೂ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸಗರಪುತ್ರರ ಕಥೆ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕಪಿಲರ ಕೋಪದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪರಶುರಾಮನ ಕಥೆಯಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಘೋರ — ತಂದೆಯ ಒಂದೇ ಮಾತಿಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಕೊಂದನು. ‘ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ (ಹೇಡಿಯಾಗದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಅಧೈರ್ಯದ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಯಾವ ಹೊಸ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ನಾನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹಿರಿಯರು ಒಪ್ಪಿದ, ಅವರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಹೀನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಪೂರ್ವಂ ಧರ್ಮಂ ನ ಪ್ರವರ್ತಯೇ’ (ಹೊಸ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಹೊಸ ನಿರ್ಣಯದ ಆರೋಪವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಮಾಡುವುದು ಪರಂಪರಾಸಿದ್ಧವಾದದ್ದೇ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಮ ಹೀಯತೇ’ (ಯಾರೂ ಹೀನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಫಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಯಾರೂ ಪತಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಕವಿ ರಾಮನನ್ನು ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಎರಡೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗಿರುವ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ, ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಶುಭಲಕ್ಷಣನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಅತುಲವಾದ ಮಹಾ ದುಃಖ ಸತ್ಯದ ಮತ್ತು ಶಮದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿಯದುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಪರಮ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ನೆಲೆಸಿದೆ; ತಂದೆಯ ಈ ಮಾತೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮವಾದದ್ದು. ವೀರನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಪುರುಷನು ತಂದೆಗಾಗಲಿ ತಾಯಿಗಾಗಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಲಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬಾರದು.’ ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹದ ಸ್ವೀಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ತರ್ಕ — ಇದೇ ರಾಮನ ಸಂವಾದಶೈಲಿ. ‘ಸತ್ಯಸ್ಯ ಶಮಸ್ಯ ಚ ಅಭಿಪ್ರಾಯಮ್’ (ಸತ್ಯದ ಮತ್ತು ಶಮದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ತಾಯಿಯ ದುಃಖದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಸತ್ಯದ ಮತ್ತು ಶಮದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧರ್ಮೇ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್’ (ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ನೆಲೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ಸೂತ್ರವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಕ್ಯದಂತಿದೆ; ಅದರಲ್ಲೇ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ತಂದೆಯ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಮೀರಲಾರೆ; ವೀರನೇ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಈ ಅನಾರ್ಯವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಉಗ್ರತೆ ತೋರಬೇಡ, ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಾಶ್ರಿತಾಮ್’ (ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲದಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಭಾವ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮವೇ ಬಲವತ್ತರ. ‘ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದಳು’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರೇರಿಸಿದಳು’ ಎಂಬ ಪಾಠ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ — ಕೈಕೇಯಿ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ, ಆಜ್ಞೆಯಾದರೋ ತಂದೆಯದೇ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧದ ಗುರಿಯನ್ನೇ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ.

‘ದೇವಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿರುವ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು; ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆ — ನನಗೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ (ಶುಭಹಾರೈಕೆಯ ವಿಧಿ) ಮಾಡು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ನಾನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಈ ನಗರಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಜರ್ಷಿ ಯಯಾತಿಯು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋದಂತೆ. ಅಮ್ಮಾ, ಶೋಕವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಡೆದಿಟ್ಟುಕೋ, ದುಃಖಿಸಬೇಡ; ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿ ನಾನು ವನವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಯಯಾತಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಆಶ್ವಾಸನೆಗಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಪತನವೂ ಅಂತಿಮವಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಮರಳಿಬರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ‘ಶಾಪಿತಾಸಿ ಮಮ ಪ್ರಾಣೈಃ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಇನ್ನೂ ಬಲವಾದ ಸಾಧನ — ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲು ಬಯಸಿದ್ದವಳೇ ಈಗ ಮಗನ ಪ್ರಾಣದ ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕರುಣೆಗೆ ಕರುಣೆಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನೂ, ನಾನೂ, ವೈದೇಹಿಯೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ — ಎಲ್ಲರೂ ತಂದೆಯ ನಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು; ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ. ಅಮ್ಮಾ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ (ತೆಗೆದಿರಿಸಿ), ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ವನವಾಸವನ್ನು ಕುರಿತ ನನ್ನ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಬದ್ಧನಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಆ ನಿಯೋಗದಿಂದ ಬದ್ಧರು. ‘ಸಂಭಾರಾನ್ ಸಂಭೃತ್ಯ’ (ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದಿರಿಸುವುದೇ ತಾಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಕೊನೆಯ ನಿರ್ದೇಶನ. ‘ಸನಾತನೋ ಧರ್ಮಃ’ (ಸನಾತನ ಧರ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಿಷಯವನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕದಿಂದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿಯ ಶೋಕದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಶೋಕನಿವಾರಣೆಯ ಉಪಾಯ.

ಅವನ ಈ ಸುಧರ್ಮಮಯವಾದ, ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದ, ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ತವಳಂತಿದ್ದ ಆ ದೇವಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ನನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ನಿನಗೆ ಗುರು. ನಾನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮಗನೇ, ನೀನು ಹೋಗಬಾರದು. ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬದುಕಿನಿಂದೇನು? ಲೋಕದಿಂದಾಗಲಿ, ಸ್ವಧೆಯಿಂದಾಗಲಿ (ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಅನ್ನ), ಅಮೃತದಿಂದಾಗಲಿ ಏನು? ಇಡೀ ಜೀವಲೋಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.’ ‘ಮೃತೇವ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ’ (ಸತ್ತವಳಂತಿದ್ದು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಏಳುವುದನ್ನೇ ಮರಣದಿಂದ ಮರಳಿಬರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಧಯಾ ಅಮೃತೇನ ವಾ ಕಿಮ್’ (ಸ್ವಧೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಅಮೃತದಿಂದಾಗಲಿ ಏನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ಪಿತೃಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ದೇವಭೋಗದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಮಗನ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವಳಿಗೆ ಸರ್ವಸ್ವ.

ತಾಯಿಯ ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ರಾಮನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದನು. ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನೂ, ನೊಂದು ಬೆಂದಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಹೇಳಲು ಅರ್ಹನಾದಂಥ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ನೀನೂ ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಇವು ಧರ್ಮದ ಫಲೋದಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ; ಎಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ — ಅನುಕೂಲೆಯೂ, ಪ್ರಿಯಳೂ, ಪುತ್ರವತಿಯೂ ಆದ ಪತ್ನಿ ಮೂರನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ.’ ‘ಉಲ್ಕಾಭಿಃ ಅಪೋಹ್ಯಮಾನಃ ಮಹಾಗಜಃ’ (ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಹಾಗಜ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಡ್ಡಿ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ನಿಶ್ಚಯ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಹೇಳಲು ಅರ್ಹನಾದಂಥ’ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸ್ವಂತ ಸಾಕ್ಷ್ಯ — ಇಂಥ ಮಾತನ್ನು ರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಹೇಳಲಾರರು.

‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮೂರೂ (ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ) ಒಳಗೊಂಡಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬಾರದು; ಯಾವುದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಉಂಟಾಗುವುದೋ ಅದನ್ನೇ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪರನಾದವನು ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮಾಸಕ್ತಿಯೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಲ್ಲ. ಗುರುವೂ, ರಾಜನೂ, ತಂದೆಯೂ, ವೃದ್ಧನೂ ಆದವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಲಿ, ಅತಿಹರ್ಷದಿಂದಾಗಲಿ, ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆದೇಶಿಸಿದರೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ, ಕ್ರೂರನಲ್ಲದ ಯಾರು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವರು? ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಸದಿರಲು ನನ್ನಿಂದಾಗದು; ಮಗೂ, ಅವನೇ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವ ಗುರು, ದೇವಿಗೆ ಪತಿ, ಗತಿ, ಧರ್ಮ. ಆ ಧರ್ಮರಾಜನು ಬದುಕಿರುವಾಗ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ದೇವಿಯು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವಿಧವೆಯಂತೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಬಂದಾಳು?’ ‘ಅನೃಶಂಸವೃತ್ತಿಃ’ (ಕ್ರೂರನಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕಠೋರತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಪುತ್ರಧರ್ಮದ ಮೂಲವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನೂ ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪತಿ ಬದುಕಿರುವಾಗ ಸತಿಯು ಮಗನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಅವಳು ವಿಧವೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುವಳು; ಇದೇ ಅವನ ನಿಷೇಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನನಗೆ ನೀನು ಅನುಮತಿ ಕೊಡು; ದೇವಿ, ನಮಗೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಮಾಡು — ಕಾಲ ಮುಗಿದಾಗ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಬರುವಂತೆ, ಸತ್ಯದಿಂದ ಯಯಾತಿಯು ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಂದಂತೆ. ದೇವಿ, ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಮಹೋನ್ನತವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂದೆ ತಳ್ಳಲಾರೆ; ಬದುಕು ದೀರ್ಘಕಾಲದ್ದಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಈ ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದಂಡಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಲೇ, ತಮ್ಮನಿಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಹೇಳಿ, ಆ ತಾಯಿಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾನಸಿಕವೇ — ದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಹೃದಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವರಾಂ ಮಹೀಮ್’ (ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಭೂಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆದ ಭೂಮಿ ತುಚ್ಛ, ಧರ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಯಶಸ್ಸಾದರೋ ಮಹೋನ್ನತ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ದೈವದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ ഏറെനേരം വിലപിച്ചു. അങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന രാമമാതാവായ ആ കൗസല്യയോട് ദീനനായ ലക്ഷ്മണൻ ആ സന്ദർഭത്തിനു ചേർന്ന വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ആര്യേ, ഒരു സ്ത്രീയുടെ വാക്കിനു വശപ്പെട്ട് രാഘവൻ രാജ്യശ്രീ ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോകുന്നത് എനിക്കും ഇഷ്ടമല്ല. രാജാവ് വിപരീതബുദ്ധിയും വൃദ്ധനും വിഷയങ്ങളാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനുമാണ്; കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട്, പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അദ്ദേഹം എന്തുതന്നെ പറയില്ല?’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ആദ്യം കൈകേയിയെയുമല്ല — രാജാവിന്റെ വിവേകനാശത്തെയാണ് മൂലകാരണമായി കരുതുന്നത്. ‘തത്കാലസദൃശം’ (ആ സന്ദർഭത്തിനു ചേർന്ന) എന്ന പദത്താൽ, ഈ വാക്ക് ക്രോധാവേശത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, ശാസ്ത്രസിദ്ധമല്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദീനൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം ശോകത്തിൽനിന്നു മുളച്ചതാണ്, ദ്വേഷത്തിൽനിന്നല്ല എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘രാഘവനെ രാഷ്ട്രത്തിൽനിന്ന് വനവാസത്തിനായി നാടുകടത്തേണ്ടിവരുന്ന തരത്തിലുള്ള ഒരു അപരാധമോ ദോഷമോ ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തിൽ കാണുന്നില്ല. ശത്രുവായാലും, പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവനായാലും, ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽപോലും ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു ദോഷം എടുത്തുപറയുന്ന ഒരു മനുഷ്യനെയും ലോകത്തിൽ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദേവതുല്യനും ഋജുവും ജിതേന്ദ്രിയനും ശത്രുക്കളോടുപോലും വാത്സല്യമുള്ളവനുമായ പുത്രനെ, ധർമ്മം നോക്കുന്ന ആരാണ് കാരണമില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കുക? വീണ്ടും ബാല്യത്തിലേക്കു മടങ്ങിയ രാജാവിന്റെ ഈ വാക്ക്, രാജനീതി ഓർക്കുന്ന ഏതു പുത്രനാണ് ഹൃദയത്തിൽ സ്വീകരിക്കുക?’ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തി വ്യക്തമാണ് — ശിക്ഷയ്ക്ക് ഒരു ദോഷം ആവശ്യമാണ്; ദോഷമില്ലാത്തിടത്ത് ആജ്ഞയും അനുസരിക്കേണ്ടതില്ല. ‘അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽപോലും’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു — നിന്ദ എളുപ്പമായിടത്തുപോലും രാമന്റെ ദോഷം കണ്ടെത്താനാവുന്നില്ല. ‘വീണ്ടും ബാല്യത്തിലേക്കു മടങ്ങിയ’ എന്നത് വാർദ്ധക്യത്തിലെ വിവേകനാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രാജനീതി ഓർക്കുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ രാജനീതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആ ആജ്ഞ പ്രമാണമല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

‘ഒരു മനുഷ്യനും ഈ കാര്യം അറിയുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ, എന്നോടൊപ്പം ഭരണം സ്വന്തം കൈയിലാക്കുക. വില്ലുമായി ഞാൻ അരികിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, കാക്കപ്പെട്ട്, കൃതാന്തനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന അങ്ങയോട് എതിരായി എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും? മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ആരെങ്കിലും എതിർപക്ഷത്തു നിന്നാൽ, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ ഈ അയോധ്യയെ മുഴുവൻ ആളൊഴിഞ്ഞതാക്കും. ഭരതന്റെ പക്ഷക്കാരനോ അവന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ ആരായാലും — അവരെയെല്ലാം ഞാൻ വധിക്കും; മൃദുവായവൻ അപമാനിക്കപ്പെടുമല്ലോ.’ ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ കേന്ദ്രവൈരുദ്ധ്യം — ക്ഷാത്രബലത്തെ ധർമ്മത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു പ്രതിഷ്ഠിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം. ‘ആരും അറിയുന്നതിനു മുമ്പ്’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം രഹസ്യത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാർത്ത പരന്നാൽ എതിർപ്പ് വർദ്ധിക്കും. ‘മൃദുവായവൻ അപമാനിക്കപ്പെടുന്നു’ എന്ന ലോകോക്തിയാൽ അദ്ദേഹം തന്റെ നീതിയെ സമർത്ഥിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇതേ നീതിയെയാണ് രാമൻ തുടർന്ന് നിരാകരിക്കുന്നത്.

ലക്ഷ്മണൻ ഇതിലും ദൂരെ പോകുന്നു — ‘കൈകേയിയാൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, സന്തുഷ്ടനായി, നമ്മുടെ പിതാവ് ശത്രുവായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഒരു സങ്കോചവുമില്ലാതെ അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിക്കണം, വധിക്കുകപോലും വേണം. ഗുരുവായാലും, ഗർവ്വിഷ്ഠനും കാര്യാകാര്യങ്ങൾ അറിയാത്തവനും ദുർമ്മാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവനുമാണെങ്കിൽ, അദ്ദേഹത്തെ ശാസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പുരുഷോത്തമാ, ഏതു ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ്, അല്ലെങ്കിൽ ഏതു കാരണത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് അങ്ങേക്കു വന്നുചേർന്ന ഈ രാജ്യം കൈകേയിക്കു നൽകാൻ ഇദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’ ‘അവലിപ്തൻ’ (ഗർവ്വിഷ്ഠൻ) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം ഗുരുത്വത്തിന്റെ അതിര് കാണിക്കുന്നു — ഗുരുവായാലും മദാന്ധനാണെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ പ്രമാണമല്ല. ഇത് ശാസ്ത്രസമ്മതംതന്നെ, എന്നാൽ ഇവിടെ അതിന്റെ പ്രയോഗം അതിരുകടന്നിരിക്കുന്നു. ‘ബന്ധിക്കണം, വധിക്കുകപോലും വേണം’ എന്ന ക്രമത്തിൽ അദ്ദേഹം ബന്ധനത്തിൽനിന്ന് വധംവരെ പോകുന്നു — ‘പോലും’ എന്ന പദത്താൽത്തന്നെ ഈ ഉയർച്ച സൂചിതമാകുന്നു. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അവിടെ ‘തടവിലാക്കുകയോ കൊന്നുകളയുകയോ ചെയ്യുക’ എന്ന ഇതേ ക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു.

‘ശത്രുക്കളെ ശിക്ഷിക്കുന്നവനേ, അങ്ങയോടും എന്നോടും കടുത്ത വൈരം സമ്പാദിച്ചുകൊണ്ട് രാജ്യശ്രീ ഭരതനു നൽകാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന് എന്തു ശക്തി? ദേവീ, സത്യത്തെയും വില്ലിനെയും ദാനത്തെയും യാഗത്തെയുംകൊണ്ട് ഞാൻ സത്യം ചെയ്യുന്നു — ഭാവത്തിലും തത്ത്വത്തിലും ഞാൻ ജ്യേഷ്ഠനിൽ അനുരക്തനാണ്. രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലോ വനത്തിലോ പ്രവേശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെ എന്നെ മുമ്പേ പ്രവേശിച്ചവനായി അമ്മ കണക്കാക്കിക്കൊള്ളുക.’ ശപഥങ്ങളിൽ സത്യം, വില്ല്, ദാനം, യാഗം — ഈ നാലും ക്ഷത്രിയന്റെ പരമമായ പ്രമാണങ്ങളാണ്; അവയെക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ഭ്രാതൃഭക്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഗ്നിപ്രവേശത്തിന്റെ ഉപമ വരാനിരിക്കുന്ന കാണ്ഡങ്ങളുടെ സൂചനപോലെ തോന്നുന്നു. ‘ഭാവത്തിലും തത്ത്വത്തിലും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തിന്റെ ആന്തരികത സ്ഥാപിക്കുന്നു — വാക്കിലുള്ളതല്ല, ഔപചാരികമല്ല, സ്വഭാവസിദ്ധമായ അനുരാഗം.

‘ഉദിച്ച സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ എന്റെ വീര്യത്താൽ ഞാൻ അങ്ങയുടെ ദുഃഖം അകറ്റും; ദേവി എന്റെ വീര്യം കാണട്ടെ, രാഘവനും കാണട്ടെ. കൈകേയിയിൽ മനസ്സ് ആസക്തമായ, ദയനീയനായ, ബാല്യത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, വാർദ്ധക്യത്താൽ നിന്ദ്യനായ വൃദ്ധപിതാവിനെ ഞാൻ കൊല്ലും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം രോഷത്തിന്റെ പരമാവധിയിലെത്തുന്നു. ഇവിടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ സ്നേഹത്തെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷമായി കാണിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠനോട് അതിരുകടന്നു സ്നേഹിക്കുന്നവൻ പിതാവിനെപ്പോലും കൊല്ലാൻ തയ്യാറാകുന്നു. ഈ വാക്കു കേട്ടാണ് കൗസല്യ സംസാരം തിരിക്കുന്നത്; രാമൻ തുടർന്ന് മറുപടി നൽകും. ‘ദയനീയൻ’, ‘ബാല്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ’, ‘വാർദ്ധക്യത്താൽ നിന്ദ്യൻ’ — ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ, വധം ദോഷമാകാതിരിക്കാൻ, പിതാവിന്റെ ഗൗരവംതന്നെ നീക്കിക്കളയാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ യുക്തിതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആവേശത്തിന്റെ പ്രമാണം. കവി ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവം വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — രാമനുവേണ്ടി എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ ധർമ്മംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറാണ്.

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ കൗസല്യ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, നിന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ പറയുന്ന വാക്ക് നീ കേട്ടല്ലോ; ഇനി ഇവിടെ ചെയ്യേണ്ടത് നിനക്ക് ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ ചെയ്യുക. എന്റെ സപത്നി പറഞ്ഞ അധർമ്മമായ വാക്കു കേട്ട്, ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെനിന്നു പോകുന്നത് നിനക്കു ചേർന്നതല്ല.’ അമ്മ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ഒരു വികല്പം മുന്നിൽ വയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അവളുടെ വാക്കിൽ നിഷേധം സുവ്യക്തമാണ്. ‘അധർമ്മമായ വാക്ക്’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞയുടെ പ്രാമാണ്യംതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു. ‘കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ അവളുടെ അവസ്ഥ സൂചിതമാകുന്നു — അവൾ യുക്തികൊണ്ടല്ല, ശോകംകൊണ്ടാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. എന്നിട്ടും അവളുടെ വാക്കിൽ മാതൃധർമ്മത്തിന്റെ അധികാരം ഉറച്ചതാണ്; തുടർന്ന് അവൾ അതേ അധികാരം വിസ്തരിച്ചു സ്ഥാപിക്കും.

‘ധർമ്മിഷ്ഠാ, ‘ഞാൻ ധർമ്മജ്ഞനാണ്’ എന്നു കരുതി ധർമ്മം ആചരിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഇവിടെത്തന്നെ നിന്ന് എന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുക — ഇതുതന്നെ അനുത്തമമായ ധർമ്മമായി ആചരിക്കുക. മകനേ, സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ നിയമനിഷ്ഠനായി വസിച്ച് അമ്മയെ ശുശ്രൂഷിച്ച കാശ്യപൻ പരമമായ തപസ്സോടുകൂടിയവനായി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു. ഗൗരവത്താൽ രാജാവ് നിനക്ക് എങ്ങനെ പൂജ്യനോ, അതുപോലെതന്നെ ഞാനും; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിനക്ക് അനുവാദം നൽകുന്നില്ല — ഇവിടെനിന്ന് വനത്തിലേക്കു പോകരുത്.’ കാശ്യപന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ അവൾ മാതൃസേവയുടെ ഫലം സ്വർഗ്ഗംതന്നെയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — വനവാസംകൊണ്ടുപോലും രാമനു ലഭിക്കാത്തത് എന്നാണ് അവളുടെ ആശയം. ‘ഇവിടെത്തന്നെ നിന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ ഒരു വികല്പംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — വനവാസമില്ലാതെയും ധർമ്മം സാദ്ധ്യമാണ് എന്നാണ് അവളുടെ യുക്തി. ഇങ്ങനെ അമ്മ ധർമ്മംകൊണ്ടുതന്നെ ധർമ്മത്തെ തടയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാമനാകട്ടെ തുടർന്ന് പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ പ്രാധാന്യംതന്നെ മറുപടിയായി നൽകും.

‘നിന്നിൽനിന്നു വേർപിരിഞ്ഞാൽ എന്റെ ജീവിതംകൊണ്ടോ സുഖംകൊണ്ടോ എനിക്ക് ഒരു കാര്യവുമില്ല; നിന്നോടൊപ്പം പുല്ലു തിന്നുന്നതുപോലും എനിക്കു ശ്രേയസ്കരമാണ്. ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ വനത്തിലേക്കു പോകുകയാണെങ്കിൽ, ഞാൻ ഇവിടെ നിരാഹാരമിരുന്ന് പ്രാണൻ വെടിയും, ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. അപ്പോൾ, മകനേ, നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം അധർമ്മത്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം നേടിയതുപോലെ, നീ ലോകപ്രസിദ്ധമായ നരകം പ്രാപിക്കും.’ മാതൃഹത്യയുടെ ദോഷം മുന്നോട്ടുവച്ച് അവൾ അവസാനത്തെ ഉപായം പ്രയോഗിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം പൗരാണികമാണ് — അമ്മയെ പീഡിപ്പിച്ചതിനാൽ സമുദ്രംപോലും ശിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങി എന്ന കഥ. ‘പ്രായമാസിഷ്യേ’ (നിരാഹാരമിരിക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ പ്രായോപവേശംതന്നെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അവളുടെ അവസാനത്തെ ഉപായം. അമ്മയുടെ മരണത്തിന്റെ ദോഷംകൊണ്ട് പുത്രനെ ബന്ധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവൾ അറിയാതെതന്നെ പുത്രന്റെ ധർമ്മസങ്കടം ഇരട്ടിയാക്കുന്നു.

അങ്ങനെ ദീനയായി വിലപിക്കുന്ന അമ്മ കൗസല്യയോട് ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ ധർമ്മം നിറഞ്ഞ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘പിതാവിന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല; ശിരസ്സു നമിച്ച് ഞാൻ അമ്മയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു, ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിദ്വാനും വനവാസിയുമായ കണ്ഡു മഹർഷി, ധർമ്മവും അധർമ്മവും അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ, പിതാവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ച് പശുവിനെ കൊന്നു.’ ആദ്യംതന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നത് കഴിവില്ലായ്മയല്ല, അസാദ്ധ്യതതന്നെയാണ് — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു പ്രകൃതിനിയമംപോലെയാണ്. കണ്ഡുവിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം കാണിക്കുന്നു — പിതൃവചനമുള്ളിടത്ത് ഗോവധംപോലും ദോഷമായി ഗണിക്കപ്പെട്ടില്ല. ‘ശിരസ്സു നമിച്ച് പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം വിനയത്തെത്തന്നെ ഉപകരണമാക്കുന്നു — യുക്തികൊണ്ടല്ല, ആജ്ഞകൊണ്ടല്ല, പ്രണാമംകൊണ്ട്. ‘അധർമ്മം അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്’ എന്നത് കണ്ഡുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള സവിശേഷതയാണ് — അധർമ്മം അറിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ വാക്ക് പാലിച്ചു.

‘നമ്മുടെ കുലത്തിലും പണ്ട് പിതാവായ സഗരന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഭൂമി കുഴിച്ച സഗരപുത്രന്മാർക്ക് അതിമഹത്തായ വധം നേരിട്ടു. ജമദഗ്നിപുത്രനായ പരശുരാമൻ പിതാവിന്റെ വാക്കു നിമിത്തം വനത്തിൽവച്ച് മഴുകൊണ്ട് സ്വന്തം അമ്മയായ രേണുകയെ സ്വയം വെട്ടി. ദേവീ, ഇവരും ദേവതുല്യരായ മറ്റനേകരും ഇതു ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; ഞാനും പതറാതെ പിതാവിന്റെ വാക്കും പിതാവിന്റെ ഹിതവും നിറവേറ്റും. ഈ പിതൃശാസനം ഞാൻ ഒരാൾ മാത്രം ചെയ്യുന്നതല്ല — ഞാൻ എടുത്തുപറഞ്ഞവരും ഇതു ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.’ മൂന്നു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — ഋഷി, രാജപുത്രന്മാർ, ബ്രാഹ്മണൻ — മൂന്നു വർണ്ണങ്ങളിലും പിതൃവചനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. സഗരപുത്രന്മാരുടെ കഥ ബാലകാണ്ഡത്തിൽത്തന്നെ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട് — അറുപതിനായിരം പേർ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഭൂമി കുഴിക്കുന്നു, കപിലന്റെ കോപത്താൽ ഭസ്മമാകുന്നു. പരശുരാമന്റെ കഥ അതിലും ഘോരമാണ് — പിതാവിന്റെ ഒരൊറ്റ വാക്കുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വന്തം അമ്മയെത്തന്നെ കൊന്നു. ‘അക്ലീബം’ (പതറാതെ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ ഭീരുതയുടെ അഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അമ്മയ്ക്കു പ്രതികൂലമായ ഒരു പുതിയ ധർമ്മവും ഞാൻ ആരംഭിക്കുന്നില്ല; പൂർവ്വികർ അഭിമതമാക്കിയ, അവർ നടന്ന വഴിതന്നെയാണ് ഞാൻ പിന്തുടരുന്നത്. ഭൂമിയിൽ ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതുതന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്, മറ്റൊന്നല്ല; പിതാവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുന്ന ആരും അധഃപതിക്കുന്നില്ല.’ ഇങ്ങനെ അമ്മയോടു പറഞ്ഞിട്ട്, വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സകല ധനുർദ്ധരരിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ഒരു പുതിയ ധർമ്മവും ആരംഭിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഒരു പുതിയ തീരുമാനം എടുക്കുന്നു എന്ന ആരോപണംതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു — ചെയ്യുന്നതു പാരമ്പര്യസിദ്ധം മാത്രം. ‘ആരും അധഃപതിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഫലവും ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — പിതൃവചനപാലനത്താൽ ആരും വീഴുന്നില്ല. തുടർന്ന് കവി രാമനെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു — വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ധനുർദ്ധരരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; ഈ രണ്ടു സാമർത്ഥ്യങ്ങളും ഉണ്ടായിട്ടും അദ്ദേഹം വാക്കിനെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു.

‘ലക്ഷ്മണാ, എന്നോടുള്ള നിന്റെ അനുത്തമമായ സ്നേഹവും വിക്രമവും സത്ത്വവും ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്ത തേജസ്സും എനിക്കറിയാം. ശുഭലക്ഷണാ, എന്റെ അമ്മയ്ക്കുള്ള അതുല്യമായ മഹാദുഃഖം സത്യത്തിന്റെയും ശമത്തിന്റെയും അഭിപ്രായം അറിയാത്തതുകൊണ്ടാണ്. ലോകത്തിൽ ധർമ്മമാണ് പരമം; ധർമ്മത്തിൽ സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; പിതാവിന്റെ ഈ വാക്കും ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ്, അതുകൊണ്ട് ഉത്തമമാണ്. വീരാ, ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പിതാവിനോ അമ്മയ്ക്കോ ബ്രാഹ്മണനോ വാക്കു കൊടുത്തിട്ട് അതു വ്യർത്ഥമാക്കരുത്.’ ആദ്യം സ്നേഹത്തിന്റെ അംഗീകാരം, പിന്നെ യുക്തി — ഇതാണ് രാമന്റെ സംഭാഷണശൈലി. ‘സത്യത്തിന്റെയും ശമത്തിന്റെയും അഭിപ്രായം’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കുന്നു — സത്യത്തിന്റെയും ശമത്തിന്റെയും താത്പര്യം അവൾ അറിയുന്നില്ല, അതുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കുന്നു. ‘ധർമ്മത്തിൽ സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതം’ എന്ന സൂത്രവാക്യം സർഗത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തവാക്യംപോലെയാണ്; പിതൃവചനത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം അതിനെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

‘അങ്ങനെയുള്ള ഞാൻ പിതാവിന്റെ നിയോഗം ലംഘിക്കാൻ ഒരിക്കലും ശക്തനാവില്ല; വീരാ, പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെയാണ് കൈകേയി എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചത്. അതുകൊണ്ട് ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള ഈ അനാര്യമായ ബുദ്ധി ഉപേക്ഷിക്കുക; ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിക്കുക, തീക്ഷ്ണത കാണിക്കരുത്, എന്റെ ബുദ്ധിയെ പിന്തുടരുക.’ ഇങ്ങനെ സൗഹാർദ്ദത്തോടെ സഹോദരനോടു പറഞ്ഞിട്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ കൈകൂപ്പി ശിരസ്സു നമിച്ച് വീണ്ടും കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു. ‘ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ ബുദ്ധിയുടെ മൂലംതന്നെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — ബലംകൊണ്ടുള്ള പ്രതികാരം ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവമാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ സാമാന്യധർമ്മമാണ് ബലവത്തരം. ‘കൈകേയി എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചു’ എന്നല്ല, ‘പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെ കൈകേയി പ്രേരിപ്പിച്ചു’ എന്ന പാഠം പ്രധാനമാണ് — കൈകേയി നിമിത്തം മാത്രം, ആജ്ഞ പിതാവിന്റേതുതന്നെ. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യംതന്നെ നീക്കിക്കളയുന്നു.

‘ദേവീ, ഇവിടെനിന്ന് വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന എനിക്ക് അനുമതി നൽകൂ; എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ട് ഞാൻ അമ്മയെ ആണയിടുന്നു — എനിക്കുവേണ്ടി സ്വസ്ത്യയനങ്ങൾ (മംഗളകർമ്മങ്ങൾ) ചെയ്യൂ. പണ്ട് രാജർഷിയായ യയാതി സ്വർഗ്ഗം വിട്ടിട്ട് വീണ്ടും അവിടേക്കുതന്നെ പോയതുപോലെ, പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റി ഞാൻ വനത്തിൽനിന്ന് വീണ്ടും ഈ നഗരിയിലേക്കു വരും. അമ്മേ, ശോകം ഹൃദയത്തിൽ നന്നായി ഒതുക്കിവയ്ക്കൂ, ദുഃഖിക്കരുത്; പിതാവിന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റി ഞാൻ വനവാസത്തിൽനിന്ന് വീണ്ടും ഇവിടെ വരും.’ ആശ്വാസത്തിനുവേണ്ടിയാണ് യയാതിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത് — പതനവും അന്തിമമല്ല; പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ മടങ്ങിവരവ് നിശ്ചയം എന്ന്. ‘എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ട് അമ്മയെ ആണയിടുന്നു’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ അമ്മയുടെ നേരെ പ്രയോഗിച്ച കൂടുതൽ ശക്തമായ ഉപായമാണ് — പ്രായോപവേശംകൊണ്ട് അവനെ ബന്ധിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ പുത്രന്റെ പ്രാണശപഥത്താൽ ബന്ധിതയാകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ കരുണയ്ക്ക് കരുണകൊണ്ടുതന്നെ ഉത്തരം നൽകുന്നു.

‘അമ്മയും ഞാനും വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും സുമിത്രയും — എല്ലാവരും പിതാവിന്റെ നിയോഗത്തിൽ നിൽക്കേണ്ടവരാണ്; ഇതാണ് സനാതനധർമ്മം. അമ്മേ, ഈ സാമഗ്രികളെല്ലാം എടുത്തുമാറ്റി, ഹൃദയത്തിലെ ദുഃഖം അടക്കി, വനവാസത്തിനായി ഞാൻ എടുത്ത ധർമ്മ്യമായ തീരുമാനത്തെ അനുസരിക്കൂ.’ ഇവിടെ അദ്ദേഹം തന്റെ തീരുമാനത്തെ കുടുംബത്തിന്റെ പൊതുധർമ്മമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം മാത്രമല്ല ബന്ധിതൻ, എല്ലാവരും ആ നിയോഗത്താൽ ബന്ധിതരാണ്. ‘സാമഗ്രികൾ എടുത്തുമാറ്റി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അഭിഷേകസാമഗ്രികൾ നീക്കം ചെയ്യുക എന്നതാണ് അമ്മയ്ക്കുള്ള അന്തിമനിർദ്ദേശം. ‘സനാതനധർമ്മം’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം വിഷയത്തെ വ്യക്തിപരമായതിൽനിന്ന് പൊതുവായതിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. അമ്മയുടെ ശോകത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് കർത്തവ്യം സ്ഥാപിച്ച് അദ്ദേഹം അവളെ പ്രവൃത്തിയിൽത്തന്നെ നിയോഗിക്കുന്നു — ഇതാണ് ശോകം അകറ്റാനുള്ള ഉപായം.

ധർമ്മം നിറഞ്ഞതും ആകുലതയില്ലാത്തതും പതറാത്തതുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, മരിച്ചവളെപ്പോലെ കിടന്ന ആ ദേവി വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് രാമനെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, നിന്റെ പിതാവ് എങ്ങനെയോ, അതുപോലെതന്നെ ഞാനും സ്വധർമ്മത്താലും സൗഹൃദത്താലും നിനക്കു ഗുരുവാണ്. ഞാൻ നിനക്ക് അനുവാദം നൽകുന്നില്ല; അതീവദുഃഖിതയായ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു പോകുന്നത്, മകനേ, നിനക്കു ചേർന്നതല്ല. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനേ, നീയില്ലാതെ ഇവിടെ എന്റെ ജീവിതംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? ലോകംകൊണ്ടോ, സ്വധകൊണ്ടോ, അമൃതംകൊണ്ടോ എന്തു പ്രയോജനം? ഈ ജീവലോകം മുഴുവനെക്കാളും എനിക്കു ശ്രേയസ്കരം ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തെ നിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം മാത്രമാണ്.’ ‘മരിച്ചവളെപ്പോലെ കിടന്ന് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി അവളുടെ ഉണർവിനെ മരണത്തിൽനിന്നുള്ള മടങ്ങിവരവുപോലെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ‘സ്വധകൊണ്ടോ അമൃതംകൊണ്ടോ എന്തു പ്രയോജനം’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അവൾ പിതൃയജ്ഞത്തിന്റെയും ദേവഭോഗത്തിന്റെയും വിലതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു — പുത്രന്റെ ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തെ സാന്നിദ്ധ്യമാണ് അവൾക്ക് എല്ലാം.

അമ്മയുടെ ആ കരുണമായ വിലാപം കേട്ട്, പന്തങ്ങളുമായി മനുഷ്യർ ആട്ടിയോടിക്കുമ്പോൾ ഇരുട്ടിലേക്കു കടന്ന മഹാഗജംപോലെ, രാമൻ കൂടുതൽ ജ്വലിച്ചു. ഏതാണ്ട് ബോധമറ്റ അമ്മയെയും ആർത്തനും സന്തപ്തനുമായ സൗമിത്രിയെയും കണ്ട്, ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് അദ്ദേഹം, അവിടെ അദ്ദേഹത്തിനു മാത്രം പറയാൻ കഴിയുന്ന തരത്തിലുള്ള ധർമ്മ്യമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, നിന്റെ ഭക്തിയും പരാക്രമവും എനിക്കു എന്നും അറിയാം; എന്നാൽ എന്റെ അഭിപ്രായം നോക്കാതെ അമ്മയോടൊപ്പം നീയും എന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ജീവലോകത്തിൽ ധർമ്മവും അർത്ഥവും കാമവും ധർമ്മഫലത്തിന്റെ ഉദയത്തിൽ ഒന്നിച്ചു കാണപ്പെടുന്നു; ധർമ്മമുള്ളിടത്ത് അവയെല്ലാം നിസ്സംശയമായും ഉണ്ട് — അനുസരണയുള്ളവളും പ്രിയയും പുത്രവതിയുമായ ഭാര്യ മൂന്നും സാധിക്കുന്നതുപോലെ.’ ‘പന്തങ്ങളാൽ ആട്ടിയോടിക്കപ്പെടുന്ന മഹാഗജം’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി രാമന്റെ ആന്തരികതേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — തടസ്സം വർദ്ധിക്കുന്തോറും നിശ്ചയം ജ്വലിക്കുന്നു. ‘അദ്ദേഹത്തിനു മാത്രം പറയാൻ കഴിയുന്ന’ എന്നതു കവിയുടെ സ്വന്തം സാക്ഷ്യമാണ് — ഇത്തരമൊരു വാക്ക് രാമനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും പറയാനാവില്ല.

‘ആ മൂന്നും ഉൾക്കൊള്ളാത്ത കർമ്മം ആരംഭിക്കരുത്; ധർമ്മം ഉണ്ടാകുന്നതുതന്നെ ഉദ്യമിക്കണം. ലോകത്തിൽ അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം തൽപരനായവൻ വെറുക്കപ്പെടുന്നു; കാമത്തിൽ മുഴുകുന്നതും പ്രശസ്തമല്ല. ഗുരുവും രാജാവും പിതാവും വൃദ്ധനുമായ ഒരാൾ ക്രോധത്താലോ ഹർഷത്താലോ കാമത്താലോ ഒരു കാര്യം ആജ്ഞാപിച്ചാൽ, ധർമ്മം നോക്കുന്ന, ക്രൂരതയില്ലാത്ത ആരാണ് അതു ചെയ്യാതിരിക്കുക? അതുകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ മുഴുവനും യഥാവിധി നിറവേറ്റാതിരിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; കുഞ്ഞേ, നമ്മെ നിയോഗിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് ഗുരു, ദേവിക്ക് ഭർത്താവും ഗതിയും ധർമ്മവും. ആ ധർമ്മരാജൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ, വിശേഷിച്ച് സ്വന്തം വഴിയിൽ വർത്തിക്കുമ്പോൾ, ദേവി മറ്റേതൊരു വിധവയെയുംപോലെ എന്നോടൊപ്പം ഇവിടെനിന്ന് എങ്ങനെ പോകും?’ ‘അനൃശംസവൃത്തി’ (ക്രൂരതയില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം കാഠിന്യമില്ലായ്മയെത്തന്നെ പുത്രധർമ്മത്തിന്റെ മൂലമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അമ്മ അനുഗമിക്കാമെന്ന നിർദ്ദേശവും അദ്ദേഹം നിരാകരിക്കുന്നു — ഭർത്താവ് ജീവിച്ചിരിക്കെ സതി പുത്രനോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോയാൽ അവൾ വിധവയെപ്പോലെ കാണപ്പെടും; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിഷേധത്തിന്റെ കാരണം.

‘അങ്ങനെയുള്ള അമ്മ വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന എനിക്ക് അനുമതി നൽകൂ; ദേവീ, ഞങ്ങൾക്കുവേണ്ടി സ്വസ്ത്യയനങ്ങൾ ചെയ്യൂ — കാലം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവരേണ്ടതിന്, സത്യത്താൽ യയാതി വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തിയതുപോലെ. ദേവീ, കേവലം രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി മഹോദയമായ യശസ്സിനെ പിന്നിലാക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; ജീവിതം ദീർഘമല്ലാത്തതായിരിക്കെ, അധർമ്മത്താൽ നിസ്സാരമായ ഭൂമി ഇന്നു ഞാൻ വരിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ അമ്മയെ പ്രസാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പരാക്രമത്തോടെ ദണ്ഡകത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ, അനുജനെ നന്നായി ഉപദേശിച്ച്, ആ അമ്മയെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പ്രദക്ഷിണം മാനസികമാണ് — ശരീരംകൊണ്ടല്ല, ഹൃദയംകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം അമ്മയെ അവസാനമായി വലംവയ്ക്കുന്നത്. ‘നിസ്സാരമായ ഭൂമി’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം രാജ്യത്തിന്റെ വിലതന്നെ കുറയ്ക്കുന്നു — അധർമ്മത്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഭൂമി തുച്ഛമാണ്, ധർമ്മത്താൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന യശസ്സോ മഹോദയം. ഇങ്ങനെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ ദൈവത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ബോധിപ്പിക്കും.

Kausalyā had lamented long in the previous sarga, and as Rāma's mother wept, Lakṣmaṇa, in deep distress, spoke words suited to that hour. "I do not like it either, my lady," he said, "that Rāghava should fall under a woman's word, throw away the splendour of kingship and go to the forest. The king is perverse and old and overpowered by his senses; driven by desire, what would he not say?" Lakṣmaṇa does not blame Rāma here, nor even Kaikeyī first; he takes the king's loss of judgement to be the root of it all. "Words suited to that hour" tells us that his speech was born of the heat of the moment, not of reasoned teaching, and the word "distressed" tells us that his anger grew out of grief, not out of hatred.

"I can see no offence or fault in Rāma for which he should be banished from the kingdom to live in the forest," he went on. "I cannot find anyone in the world, not even an enemy or a man he has punished, who could name a fault of his even behind his back. He is like a god, upright, self-controlled, kind even to his enemies; what man who cared for dharma would cast off such a son for no reason? And what son who remembers how a king ought to behave would take to heart the word of a king who has fallen back into childhood?" Lakṣmaṇa's reasoning is plain: punishment requires a fault, and where there is no fault, even a command need not be obeyed. "Even behind his back" means that even where slander comes easily, no fault of Rāma's could be found. "Fallen back into childhood" points to the failing judgement of old age, and "remembering how a king should act" judges the command by the standard of statecraft and finds it without authority.

"While no one yet knows of this," he urged Rāma, "take the government into your own hands, with me beside you. With me at your side, bow in hand, guarding you, and you standing there like Death himself, who could do anything more against you? Bull among men, if anyone sets himself against us, I will empty all Ayodhyā of its people with my sharp arrows. Whoever takes Bharata's side, or even wishes him well, I will kill them all; the gentle man only gets trampled." Here is the central conflict of the sarga: the wish to set a warrior's force in the place of dharma. "While no one knows" shows that he also saw the need for secrecy, since resistance would grow once the news spread. He justifies his policy with the proverb that the gentle are trampled on; but this is exactly the policy Rāma will reject.

Lakṣmaṇa went further still. "If our father has been egged on by Kaikeyī and, to please her, has turned into our enemy, then let him be seized without hesitation, or even killed. Even an elder must be restrained when he is arrogant, cannot tell right from wrong and has taken the wrong road. What strength or what reason does he rely on, best of men, that he wants to give Kaikeyī this kingdom which has come to you?" With the word "arrogant" he marks the limit of an elder's authority: if even an elder is blinded by pride, his command is no longer binding. That principle has the support of the scriptures, but Lakṣmaṇa carries it much too far, moving step by step from "seized" to "even killed", the word "even" marking how far his anger had climbed.

"Having made an enemy of you and of me, as she has, what power has she to hand the royal fortune to Bharata, you who crush your foes? My lady, I swear by my truth, by my bow, by my gifts and by my sacrifices: in heart and in fact I am devoted to my brother. If Rāma is to walk into a blazing fire, or into the forest, be sure that I will have gone in before him." Truth, the bow, gifts and sacrifices are the four highest things a warrior can swear by, and by them he establishes his devotion to his brother. The image of entering fire seems almost a pointer to the books still to come. "In heart and in fact" shows that his love was inward, neither mere words nor formality but part of his very nature.

"I will take your sorrow away by my own strength, as the rising sun drives away the darkness; let the queen see my valour, and let Rāghava see it. I will kill our old father, whose mind is fixed on Kaikeyī, who has become pitiable, who has sunk into second childhood and disgraced himself in his old age." With this Lakṣmaṇa reached the very height of his anger. The poet here shows Lakṣmaṇa's love itself as his failing: a man who loves his brother too much is ready to kill even his father. It is on hearing this that Kausalyā turns to Rāma, and Rāma will give his answer. With the three epithets, pitiable, sunk in childhood, disgraced by age, Lakṣmaṇa tries to strip his father of the reverence due to him, so that killing him would be no sin; but that very argument betrays his passion. The poet makes his character clear: the man who can give up everything for Rāma is ready to give up even dharma.

Hearing these words of the great-hearted Lakṣmaṇa, Kausalyā, weeping and lost in grief, said to Rāma: "My son, you have heard what your brother Lakṣmaṇa has said. Now do whatever should be done next, if it seems right to you. You should not listen to the unrighteous words my rival has spoken and go away from here, leaving me burning with grief." His mother did not command him; she only laid a choice before him, yet her refusal was plain in her words. By calling Kaikeyī's order unrighteous she denied it any authority. Weeping and lost in grief, she spoke from sorrow rather than reason, yet her speech carries a mother's rightful claim, which she goes on to set out at length.

"You are devoted to dharma," she said. "If you think you know dharma and wish to practise it, then stay here and serve me; that is the highest dharma you could practise. Kāśyapa, my son, lived disciplined in his own home serving his mother, and through that supreme austerity he went to heaven. You owe me the same reverence as you owe the king. I do not give you leave; you must not go from here to the forest." With the example of Kāśyapa she shows that service to a mother wins heaven itself, meaning that Rāma would not win it even by his exile. "Stay here" offers him another way: dharma was possible without going to the forest. So the mother tried to bind dharma with dharma, and Rāma would answer her by insisting that his father's command comes first.

"Parted from you, I have no use for life or for happiness," she said; "better for me to eat grass with you. If you go to the forest and leave me here in my grief, I will sit here and fast until I die, for I cannot live. Then, my son, you will earn that hell the whole world knows of, as the ocean, lord of rivers, earned the guilt of killing a brahmin through its unrighteousness." Holding over him the sin of causing his mother's death, she used her last weapon. The example of the ocean comes from old legend, a story in which even the ocean was punished for causing a mother pain. Her vow to fast to death was her final resort, and in trying to bind her son with the guilt of her death she unknowingly doubled the dilemma of his dharma.

To his mother Kausalyā, lamenting so pitifully, the righteous Rāma replied with words full of dharma. "I have no power to overstep my father's word," he said. "I bow my head and beg you: I want to go to the forest. The wise sage Kaṇḍu, a forest-dweller, killed a cow at his father's bidding, though he knew it was wrong." He began by saying not that he was unwilling but that it was impossible: for him a father's command was like a law of nature. The example of Kaṇḍu shows that where a father's word is concerned, even killing a cow was not counted a sin, and the point about Kaṇḍu is that he knew it to be wrong and still obeyed. Bowing his head, Rāma made humility his means of persuasion, not argument or authority but reverence.

"In our own family, long ago, the sons of Sagara dug up the earth at their father's command and met with a terrible death. Rāma, the son of Jamadagni, obeyed his father's word and cut down his own mother Reṇukā with an axe in the forest. These, my lady, and many others equal to the gods have done such things, and I too will carry out my father's word and my father's good without flinching. I am not the only one to obey a father's command in this way; all those I have named did the same." The three examples, a sage, a line of princes and a brahmin, show the primacy of a father's word across all three classes. The story of Sagara's sons was told at length in the Bāla Kāṇḍa: sixty thousand of them dug up the earth at their father's command and were burnt to ashes by the anger of Kapila. Paraśurāma's story is grimmer still, for at a single word from his father he killed his own mother. "Without flinching" shows that there was no weakness in Rāma's resolve.

"I am not introducing some new dharma against your wishes," he said; "I am following the road our ancestors chose and walked. What I must do is being done on earth as it should be, and not otherwise; no one ever comes to harm by carrying out his father's word." Having spoken so to his mother, that best of speakers and finest of all bowmen turned again to Lakṣmaṇa. By refusing any "new dharma" he rejected the charge of a novel decision: what he was doing was sanctioned by tradition. And he named the result too: no one falls by keeping his father's word. The poet then praises Rāma with two epithets, best of speakers and best of bowmen; though he had both powers, the power of words and the power of arms, he took his father's word as his authority.

"Lakṣmaṇa," he said, "I know your matchless love for me, your valour, your courage and your unconquerable spirit. My mother's great and boundless grief comes from not understanding what truth and self-restraint mean. Dharma is supreme in this world, and truth rests on dharma; and our father's word, too, rests on dharma, so it is the highest word. A man who stands by dharma, hero, must not make empty a promise he has given to a father, a mother or a brahmin." First an acknowledgement of love, then the argument: that is Rāma's way of speaking. He traces his mother's grief to its root: she grieves because she does not grasp the purpose of truth and self-restraint. "Truth rests on dharma" is like the guiding principle of the whole sarga, and on it the authority of his father's word depends.

"So I cannot go against my father's charge; it is at my father's word, hero, that Kaikeyī has urged me on. Give up this ignoble plan that rests on the warrior's code alone; hold to dharma, put away harshness and follow my judgement." Having spoken so to his brother out of affection, Lakṣmaṇa's elder brother joined his palms, bowed his head and spoke again to Kausalyā. By calling Lakṣmaṇa's idea one that "rests on the warrior's code" he named its root: to answer with force is the warrior's nature, but here the common dharma of all is stronger. The wording matters too: not simply "Kaikeyī urged me on", but "Kaikeyī urged me on at my father's word"; Kaikeyī was only the occasion, and the command was his father's. In this way he took away the very target of Lakṣmaṇa's anger.

"My lady, give me leave to go from here to the forest," he said. "I charge you by my life: perform the rites of blessing for me. When I have kept my promise I will come back to this city from the forest, as the royal sage Yayāti of old left heaven and returned there again. Mother, hold your grief firmly in your heart and do not weep; when I have done my father's bidding I will come back here from the forest." The example of Yayāti was offered as comfort: even a fall is not final, and once the promise is fulfilled his return is sure. Charging her by his own life was a stronger means than any she had used: she who had tried to bind him with a vow to fast to death was now bound by her son's oath upon his life. So Rāma answered compassion with compassion.

"You, I, Vaidehī, Lakṣmaṇa and Sumitrā, all of us must abide by our father's command; that is the eternal law. Mother, gather up these preparations and put them away, hold down the grief in your heart, and follow my resolve to live in the forest, for it is righteous." Here he set his decision out as the common dharma of the whole family: he was not the only one bound by the command, they all were. His last instruction to his mother was to put away the materials for the consecration. By speaking of "the eternal law" he lifted the matter from the personal to the universal, and by giving his mother a duty in place of her grief he turned her to action, which is itself a way of easing sorrow.

Hearing these words, so righteous, so calm and so unshaken, the queen came back to herself as though she had returned from the dead, and looking at Rāma she spoke again. "My son, I am your elder just as your father is, by my own dharma and by my love. I do not give you leave; you must not go and leave me in such misery. What is life to me here without you, you whose face is like the moon? What is the world to me, or the offerings to the ancestors, or the nectar of the gods? A single moment of your company is worth more to me than the whole world of the living." The poet describes her recovery as a return from death. And in dismissing the offerings to the ancestors and the food of the gods she says that even these are worthless beside a moment of her son's presence, which is everything to her.

Hearing his mother's piteous lament, Rāma blazed up once more, like a great elephant that has gone into the darkness and is being driven back by men with firebrands. Seeing his mother nearly senseless and Lakṣmaṇa stricken and burning with grief, he stood firm in dharma and spoke such righteous words as only he could speak at such a moment. "Lakṣmaṇa, I have always known your devotion and your courage, but without seeing what I intend, you and my mother together are causing me great pain. In this world dharma, wealth and pleasure are all seen to follow from dharma's fruit; where there is dharma, all three are surely present, just as a wife who is obedient, beloved and blessed with sons brings all three." The elephant driven by torches shows Rāma's inner fire: the more he was opposed, the more his resolve blazed. And "as only he could speak" is the poet's own testimony that no one but Rāma could have spoken such words.

"One should not undertake an act in which all three are not present; one should do what leads to dharma. In this world the man bent on wealth is hated, and a life given to pleasure is not praised either. When an elder, a king, a father, an old man gives an order, whether in anger, in joy or even out of desire, what man who is not cruel would fail to carry it out, seeing that it is dharma? So I cannot fail to carry out the whole of my father's promise exactly as it stands. He, brother, is our elder in this charge, and he is the queen's husband, her refuge and her dharma. While that righteous king still lives and walks in his own path, how could the queen leave here with me, like some other woman who has been widowed?" In speaking of the man "who is not cruel" Rāma makes the absence of harshness the root of a son's duty. At the end he refused his mother's plan to follow him as well: if she went to the forest with her son while her husband still lived, she would look like a widow, and that was his reason for refusing.

"So give me leave, as I go to the forest, my lady, and perform the rites of blessing for us, so that I may come back again when the time is over, as Yayāti came back to heaven by his truth. For the sake of kingship alone I cannot turn my back on a glory that brings great reward; life is short, and I will not today choose a paltry earth won through unrighteousness." So that bull among men sought to win his mother over, still determined in his courage to go to the Daṇḍaka forest; and having instructed his younger brother at length, he walked around his mother in reverence in his heart. The circling was inward, done not with the body but with the heart, a last reverence to his mother. "A paltry earth" shows how little a kingdom was worth to him: land won by unrighteousness is a small thing, while fame kept by dharma brings great reward. So the sarga ends, and in the next Rāma will teach Lakṣmaṇa the power of fate.