पूर्वसर्गे रामः कैकेय्याः अन्तःपुरात् कृताञ्जलिः निष्क्रान्तः। तस्मिन् पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति सति अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् आर्तशब्दः जज्ञे। ताः विलपन्ति — ‘यः पित्रा अचोदितः अपि सर्वस्य अन्तःपुरस्य कृत्येषु स्वयम् एव प्रवर्तते, यः अस्माकं गतिः शरणं च आसीत्, सः रामः अद्य प्रवत्स्यति। कौसल्यायां जनन्यां सः यथा युक्तः सन् सदा वर्तते, तथा एव जन्मप्रभृति अस्मासु अपि वर्तते।’ अत्र कविः रामस्य गार्हस्थ्यगुणान् अन्यासां मातॄणां मुखेन कथयति। ‘कृताञ्जलौ’ इति पदेन सूच्यते यत् सः विमातरं प्रणम्य एव निर्गच्छति — तत्रैव अन्तःपुरस्य क्रन्दनम् आरभते। राज्ञः अन्याः पत्न्यः अपि तं पुत्रवत् एव मन्यन्ते, यतः सः तासु अपि मातृभावेन वर्तते स्म। अतः तासां शोकः न औपचारिकः, अपि तु आत्मीयः एव।

‘यः अभिशप्तः अपि न क्रुध्यति, क्रोधनीयानि च वर्जयति, क्रुद्धान् सर्वान् प्रसादयति — सः इतः अद्य प्रवत्स्यति। अहो, अस्माकं राजा अबुद्धिः सन् जीवलोकं चरति, यः सर्वभूतानां गतिं राघवं परित्यजति।’ इति सर्वाः महिष्यः विवत्साः धेनवः इव पतिम् आक्रुशन्ति, सस्वनं च क्रोशन्ति। अन्तःपुरे तं घोरम् आर्तशब्दं श्रुत्वा पुत्रशोकाभिसंतप्तः महीपतिः लज्जया आसने व्यालीयत। यः पुत्रं त्यजति, तस्य शरणं शय्या एव अवशिष्टा। ‘विवत्साः धेनवः’ इति उपमा अतीव मार्मिकी — वत्सहीना गौः यथा आर्तं रवं करोति, तथा एव ताः। ‘अबुद्धिः’ इति पदेन ताः राजानं न शपन्ति, अपि तु तस्य विवेकनाशम् एव सूचयन्ति। ‘सर्वभूतानां गतिम्’ इति च रामस्य लोकोपकारित्वं स्थापयति — यः सर्वेषाम् आश्रयः, तस्य त्यागः सर्वेषाम् एव हानिः। ‘व्यालीयत’ इति क्रियापदेन लज्जायाः च शोकस्य च मिश्रणं सूचितम् — राजा उत्तरं न ददाति, अपि तु आसने एव निलीयते।

इतः रामः भृशम् आयस्तः, निःश्वसन् कुञ्जरः इव, वशी सन् भ्रात्रा सहितः मातुः अन्तःपुरं जगाम। तत्र सः गृहद्वारि उपविष्टं वृद्धं परमपूजितं पुरुषं ददर्श, अन्यान् च बहून् तिष्ठतः। ते सर्वे रामं दृष्ट्वा एव समुपस्थिताः, जयतां श्रेष्ठं राघवं जयेन वर्धयन्ति स्म। यत् वार्ता न अद्यापि प्रसृता, तत् एतेन सूच्यते — पुरवासिनः अद्यापि अभिषेकम् एव प्रतीक्षन्ते, रामः तु वनवासं गृहीत्वा एव आगतः। ‘निःश्वसन् कुञ्जरः इव’ इति उपमया कविः दर्शयति — बाह्ये शान्तिः, अन्तरे तु महान् आयासः। ‘वशी’ इति पदम् अपि तत्रैव योजितम् — इन्द्रियाणि वशे, अतः मुखे विकारः न। जयशब्दैः वर्ध्यमानः सः तेषां हर्षं भङ्क्तुं न इच्छति, अतः मौनेन एव अग्रे गच्छति।

प्रथमां कक्ष्यां प्रविश्य द्वितीयायां सः वेदसम्पन्नान् राज्ञा अभिसत्कृतान् वृद्धान् ब्राह्मणान् ददर्श। तान् वृद्धान् प्रणम्य तृतीयायां कक्ष्यायां द्वाररक्षणतत्पराः बालाः वृद्धाः च स्त्रियः ददर्श। ताः प्रहृष्टाः सत्यः तं वर्धयित्वा गृहं प्रविश्य त्वरितं राममातुः तत् प्रियं न्यवेदयन्। कक्ष्यात्रयस्य एतत् वर्णनं न केवलं गृहरचनायाः, अपि तु वार्तायाः अज्ञानस्य अपि सूचकम् — सर्वत्र हर्षः, एकस्य एव रामस्य हृदये सत्यम्। वेदसम्पन्नाः ब्राह्मणाः, वृद्धाः द्वारपालिन्यः स्त्रियः च — एते सर्वे राज्ञा एव सत्कृताः, कौसल्यायाः गृहस्य मर्यादां सूचयन्ति। ताः स्त्रियः प्रहृष्टाः सत्यः त्वरितं मातरं वर्धयन्ति — ‘पुत्रः आगतः’ इति एव तासां प्रियं समाचारम्। किन्तु यत् प्रियम् इति ताः मन्यन्ते, तत् एव अप्रियस्य वाहकम्।

देवी कौसल्या अपि तदा पुत्रहितैषिणी सती रात्रिं समाहिता स्थित्वा प्रभाते विष्णोः पूजाम् अकरोत्। क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा कृतमङ्गला सा तदा मन्त्रवत् अग्निं जुहोति स्म। रामः मातुः शुभम् अन्तःपुरं प्रविश्य तत्र हुताशनं हावयन्तीं मातरं ददर्श। पुत्रस्य अभिषेकाय एव एतत् सर्वं कृतम्; पुत्रः तु वनवासवार्ताम् आनयन् आगतः — एषः विरोधः एव सर्गस्य करुणायाः मूलम्। ‘रात्रिं समाहिता स्थित्वा’ इति पदैः रात्रिजागरणं सूचितम् — सा सर्वां रात्रिं व्रतेन एव यापितवती। क्षौमवस्त्रं, मङ्गलकृत्यं, मन्त्रपूर्वकः अग्निहोत्रः च — एतानि सर्वाणि पुत्रस्य अभिषेकाय एव कृतानि। विष्णुपूजा च तस्याः विशेषः, यतः पुत्रः एव तस्याः इष्टदेवतारूपेण दृश्यते।

तत्र सः देवकार्यनिमित्तं समुद्यतं सम्भारं च अपश्यत् — दधि, अक्षतान्, घृतम्, मोदकान्, हवींषि, लाजान्, शुक्लानि माल्यानि, पायसं, कृसरं, समिधः, पूर्णकुम्भान् च रघुनन्दनः ददर्श। शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शितां वरवर्णिनीं तां मातरम् अद्भिः देवतां तर्पयन्तीं सः ददर्श। एतैः पदैः कविः दर्शयति यत् माता पुत्रस्य अभ्युदयार्थम् एव उपवासैः कृशा जाता — तस्याः तपसः फलम् एव अधुना विपरीतं भविष्यति। सामग्र्याः एषा सूची न केवला अलङ्कारः — प्रत्येकं द्रव्यं मङ्गलसूचकम्; दधि, अक्षताः, घृतं, लाजाः, शुक्लमाल्यानि, पायसं, कृसरः, पूर्णकुम्भाः च सर्वे अभिषेकस्य एव उपकरणानि। यत् कौसल्या तर्पणे निरता, तत्रैव पुत्रः आगच्छति — देवतर्पणस्य क्षणे एव वियोगवार्ता, एषः एव कवेः योजनाचातुर्यम्।

चिरस्य आगतं मातृनन्दनम् आत्मजं दृष्ट्वा सा संहृष्टा सती अभिचक्राम — यथा वडवा किशोरम् अभिधावति। उपक्रान्तां मातरम् उपसंगृह्य राघवः बाहुभ्यां परिष्वक्तः, मूर्धनि च अवघ्रातः। ततः कौसल्या पुत्रवात्सल्यात् तं दुराधर्षं राघवं स्वम् आत्मजम् इदं प्रियं हितं च वचः उवाच। मातुः हर्षः यावान् उच्चः, तावान् एव अग्रे पातः — कविः प्रथमं हर्षं पूर्णं वर्णयति, ततः तम् एव भङ्क्तुम्। ‘चिरस्य’ इति पदेन सूच्यते यत् रामः चिरात् मातुः समीपम् आगतः — अभिषेकव्यग्रतया दिवसाः व्यतीताः। वडवाकिशोरयोः उपमा पशुजगतः गृहीता, तेन स्नेहस्य स्वाभाविकत्वं सूचितम्। मूर्धनि अवघ्राणं च मातुः वात्सल्यस्य प्राचीनः आचारः।

‘वृद्धानां धर्मशीलानां महात्मनां राजर्षीणाम् आयुः कीर्तिं कुलोचितं धर्मं च प्राप्नुहि। राघव, सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य; सः धर्मात्मा अद्य एव त्वां यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति।’ इति उक्त्वा सा आसनं ददौ, भोजनेन च निमन्त्रितवती। राघवः तु दत्तम् आसनम् आलभ्य एव, किंचित् अञ्जलिं प्रसार्य मातरम् अब्रवीत्। आसनस्य आलम्भनमात्रम् एव — न उपवेशनम्; तेन एव अग्रिमं वचनं सूचितम्। ‘वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणाम्’ इति विशेषणत्रयेण सा पुत्राय आदर्शम् एव दर्शयति — दीर्घम् आयुः, अक्षया कीर्तिः, कुलोचितः धर्मः च। तस्याः आशीर्वादः अभिषेकस्य निश्चयेन एव युक्तः; ‘अद्य एव अभिषेक्ष्यति’ इति सा दृढं मन्यते। एतत् एव अज्ञानम् अग्रे तस्याः दुःखं द्विगुणयति।

सः स्वभावेन एव विनीतः, गौरवात् च नतः सन् दण्डकारण्यं प्रस्थितः आप्रष्टुम् उपचक्रमे। ‘देवि, नूनं त्वं न जानीषे — महत् भयम् उपस्थितम्; इदं तव, वैदेह्याः, लक्ष्मणस्य च दुःखाय भविष्यति। दण्डकारण्यं गमिष्ये; अनेन आसनेन मम किम्? विष्टरासनयोग्यः अयं कालः माम् उपस्थितः।’ राजासनस्य स्थाने कुशासनम् — एतेन एकेन वाक्येन सः स्वस्य भाविनीं स्थितिं सङ्क्षेपेण कथयति। ‘स्वभावविनीतः’ इति पदेन कविः सूचयति — न भयात्, न सङ्कोचात्, अपि तु स्वभावात् एव सः नतः। ‘आप्रष्टुम्’ इति च — सः आज्ञां याचते, न तु निर्णयं निवेदयति। ‘विष्टरासनयोग्यः कालः’ इति वचनेन सिंहासनस्य स्थाने कुशासनम्, राज्यस्य स्थाने तपः इति सर्वं सूचितम्।

‘मुनिवत् आमिषं हित्वा कन्दमूलफलैः जीवन् चतुर्दश वर्षाणि विजने वने वत्स्यामि। महाराजः भरताय यौवराज्यं प्रयच्छति, मां पुनः तापसं कृत्वा दण्डकारण्यं विवासयति। षट् च अष्टौ च वर्षाणि विजने वने वत्स्यामि, वन्यानि आसेवमानः फलमूलैः च वर्तयन्।’ ‘षट् च अष्टौ च’ इति गणनाभेदेन कविः पुनः चतुर्दशसङ्ख्याम् एव दृढयति — यथा माता तां सङ्ख्यां न विस्मरेत्। ‘आमिषं हित्वा’ इति पदेन राजभोगानां त्यागः सूचितः; ‘मुनिवत्’ इति च आगामिनः जीवनस्य विधिः। ‘विवासयति’ इति क्रियापदं तु कठोरम् — पिता स्वयं निर्वासयति इति। तथापि रामः न उपालभते, अपि तु वस्तुस्थितिम् एव कथयति; मातुः पुरतः अपि सः पितरं न दोषयति।

एतत् श्रुत्वा सा देवी वने परशुना निकृत्ता सालस्य यष्टिः इव, दिवः च्युता देवता इव, सहसा पपात। अदुःखोचितां कदलीम् इव पतितां गतचेतसं मातरं दृष्ट्वा रामः ताम् उत्थापयाम् आस। वाहिता वडवा इव उपावृत्य उत्थितां दीनां, पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं तां सः पाणिना विममर्श। ‘अदुःखोचिता’ इति पदेन कविः सूचयति — इयं पट्टमहिषी कदापि दुःखं न अनुभूतवती; अद्य तु भूमौ पांसुमयी। ‘परशुना निकृत्ता सालयष्टिः’ इति उपमया आकस्मिकः पातः सूचितः, ‘दिवः च्युता देवता’ इति च तस्याः पूर्वस्थितेः उच्चत्वम्। रामः तु विलापं न करोति — पाणिना पांसुं मार्जयति एव। ‘विममर्श’ इति एकेन पदेन पुत्रस्य मूकः सेवाभावः प्रकाशते।

सुखोचिता सा असुखार्ता सती उपासीनं राघवम्, लक्ष्मणे उपशृण्वति, पुरुषव्याघ्रम् उवाच — ‘पुत्र राघव, यदि त्वं मम शोकाय न जायेथाः, तर्हि अप्रजाः अहम् अतः भूयः दुःखं न स्म पश्येयम्। वन्ध्यायाः हि एकः एव मानसः शोकः भवति — ‘अप्रजा अस्मि’ इति संतापः; अन्यः तु न विद्यते।’ अपुत्रत्वस्य दुःखम् एकम्, पुत्रवियोगस्य दुःखं तु अनन्तम् — एषः एव तस्याः विलापस्य मूलहेतुः। ‘लक्ष्मणे उपशृण्वति’ इति पदेन कविः सूचयति यत् लक्ष्मणः अपि तत्रैव शृण्वन् तिष्ठति — तस्य क्रोधाय भूमिः अत्रैव रच्यते, यः अग्रिमे सर्गे स्फुटति। ‘सुखोचिता असुखार्ता’ इति विरोधालङ्कारेण तस्याः अवस्थान्तरं सङ्क्षेपेण दर्शितम्।

‘पत्युः प्रभुत्वकाले मया कल्याणं सुखं वा पूर्वं न दृष्टपूर्वम्; ‘पुत्रे तु विपश्येयम्’ इति आशया एव, राम, मया स्थितम्। वरा सती अपि अहम् अवराणां सपत्नीनां हृदयच्छिदां बहूनि अमनोज्ञानि वाक्यानि श्रोष्ये। प्रमदानाम् अतः दुःखतरं किं नु भविष्यति, यादृशः अयम् अनन्तकः मम शोकः विलापः च? त्वयि संनिहिते अपि अहम् एवं निराकृता आसम्; किं पुनः प्रोषिते? तात, ध्रुवं मरणम् एव मम।’ ‘अनन्तकः शोकः’ इति पदेन सा स्वस्य दुःखस्य असीमताम् एव सूचयति। वृद्धायाः पट्टमहिष्याः अपि सपत्नीभ्यः परिभवः — एतत् एव तस्याः व्रतानां वैफल्यस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। रामस्य सांनिध्यम् एव तस्याः एकं रक्षणम् आसीत्; तस्मिन् प्रोषिते सा मरणम् एव निश्चितं मन्यते। ‘न दृष्टपूर्वं कल्याणम्’ इति वचनेन सा स्वस्य समग्रं दाम्पत्यजीवनम् एव एकेन पदेन निन्दति — सुखं कदापि न अनुभूतम्, केवला आशा एव अवलम्बः आसीत्।

‘भर्तुः नित्यम् असम्मता सती अहम् अत्यन्तं निगृहीता अस्मि; कैकेय्याः परिवारेण समा, अथवा अवरा एव गण्ये। यः कश्चित् मां सेवते, अनुवर्तते वा, सः अपि जनः कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य मां न अभिभाषते। तस्याः नित्यक्रोधतया यत् तत् खरवादि वदनम्, तत् अहं दुर्गता सती कथं नु द्रष्टुं शक्ष्यामि, पुत्र?’ राज्ञ्याः अपि दास्याः इव स्थितिः — एतेन कविः अन्तःपुरस्य वास्तवं चित्रं दर्शयति। ‘परिवारेण समा वा अवरा वा’ इति वचनेन सा स्वस्य स्थानहानिं सूचयति — पट्टमहिषी अपि कनिष्ठायाः दासीभ्यः न्यूना। ‘अन्वीक्ष्य’ इति पदेन भयस्य मूलं दर्शितम् — न कैकेयी एव, अपि तु तस्याः पुत्रस्य भाविराज्यम् एव जनान् मौनं कारयति।

‘राघव, तव जातस्य दश सप्त च वर्षाणि दुःखपरिक्षयं प्रकाङ्क्षन्त्या मया अतीतानि। तत् अक्षयं महत् दुःखं, सपत्नीनां च विप्रकारम्, एवं जीर्णा अपि अहं चिरात् सहितुं न उत्सहे। परिपूर्णशशिप्रभं तव मुखम् अपश्यन्ती कृपणा सती कृपणजीविका अहं कथं वर्तयिष्यामि?’ या माता पुत्रस्य राज्ये सर्वं दुःखं परिक्षीणं भविष्यति इति आशाम् अवलम्ब्य जीवति स्म, तस्याः सा एव आशा अद्य छिन्ना। ‘दश सप्त च’ इति गणनया सप्तदश वर्षाणि उक्तानि; हिन्दीभाष्ये तु उपनयनात् आरभ्य गणना कृता। ‘कृपणजीविका’ इति पदेन सा भाविजीवनस्य दैन्यम् एव नाम्ना निर्दिशति। अत्र तस्याः विलापः शोकात् आत्मनिन्दां प्रति गच्छति।

‘उपवासैः योगैः बहुभिः परिश्रमैः च दुर्गतया मया त्वं दुःखेन संवर्धितः — तत् सर्वं मोघम्। प्रावृषि नवाम्भसा स्पृष्टं महानद्याः कूलम् इव यत् न दीर्यते, तत् मम इदं हृदयं स्थिरं मन्ये। नूनं मम मरणं न विद्यते, यमक्षये च मम अवकाशः नास्ति, यत् अन्तकः अद्य एव मां सिंहः रुदतीं मृगीम् इव प्रसह्य न जिहीर्षति। स्थिरं नूनं मम आयसं हृदयं, यत् भुवि पतितम् अपि न भिद्यते न विदीर्यते; अकाले मरणं ध्रुवं न विद्यते।’ अत्र सर्गस्य छन्दः परिवर्तते — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घवृत्तम् आरभते, तेन विलापस्य वेगः अपि वर्धते। ‘आयसं हृदयम्’ इति रूपकेण सा स्वस्य जीवितम् एव दोषयति। ‘अकाले मरणं न विद्यते’ इति च शास्त्रसिद्धं वचनम् एव तस्याः कृते शापः इव भवति। ‘सिंहः रुदतीं मृगीम् इव’ इति उपमया सा स्वं मृत्युं याचते — यमः अपि तां न स्वीकरोति इति तस्याः खेदः।

‘इदं तु दुःखं यत् मम व्रतानि दानानि संयमाः च अनर्थकानि जातानि; अपत्यकाम्यया यत् तपः तप्तं, तत् ऊषरे उप्तं बीजम् इव सुनिष्फलम्। यदि कश्चित् गुरुदुःखकर्शितः अकाले यदृच्छया मरणं लभेत, तर्हि आत्मजेन विना धेनुः इव त्वया विना अहम् अद्य एव परेतसंसदं गता स्याम्। चन्द्रनिभाननप्रभ, त्वया विना अद्य मम जीवितेन वृथा किम्? सुदुर्बला गौः वत्सम् इव अभिकाङ्क्षया अहं त्वया एव सह वनम् अनुव्रजिष्यामि।’ एवं भृशम् असुखम् अमर्षिता सा महत् व्यसनम् उपनिशाम्य, बद्धं सुतम् अवेक्ष्य किंनरी इव, राघवं समीक्ष्य बहु विललाप। ‘ऊषरे उप्तं बीजम्’ इति उपमा तस्याः सर्वेषां व्रतानां निष्फलताम् एकेन चित्रेण एव दर्शयति। अन्ते सा अनुगमनस्य सङ्कल्पं करोति — एषः एव सङ्कल्पः अग्रिमसर्गे रामेण निवारणीयः। ‘किंनरी’ इति उपमया कविः सर्गं समापयति — बद्धं सुतं दृष्ट्वा विलपन्ती किंनरी इव माता।

గత సర్గలో రాముడు చేతులు జోడించి కైకేయి అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చాడు. ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు బయటకు వెళ్తుండగా అంతఃపురంలో స్త్రీల మహా ఆర్తనాదం పుట్టింది. వారు ఇలా విలపిస్తున్నారు — ‘తండ్రి ప్రేరేపించకపోయినా అంతఃపురమంతటి పనులలో స్వయంగా నిమగ్నమయ్యేవాడూ, మాకు గతీ శరణమూ అయినవాడూ అయిన ఆ రాముడు ఈ రోజు వెళ్ళిపోతాడు. తల్లి కౌసల్య పట్ల అతడు ఎలా ఉచితంగా ఎల్లప్పుడూ ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే పుట్టినప్పటినుండీ మా పట్ల కూడా ప్రవర్తిస్తాడు.’ ఇక్కడ కవి రాముని గృహస్థగుణాలను ఇతర తల్లుల నోటిద్వారా చెబుతున్నాడు. ‘చేతులు జోడించి’ అనే పదంతో అతడు సవతితల్లికి ప్రణమిల్లే బయటకు వెళ్తున్నాడని సూచించబడుతోంది — అక్కడే అంతఃపురపు ఆక్రందనం ఆరంభమవుతుంది. రాజు ఇతర భార్యలు కూడా అతన్ని కొడుకులాగే భావిస్తారు, ఎందుకంటే అతడు వారి పట్ల కూడా మాతృభావంతో ప్రవర్తించేవాడు. అందుకే వారి శోకం లాంఛనప్రాయమైనది కాదు, ఆత్మీయమైనదే.

‘నిందించబడినా కోపించనివాడూ, కోపం తెప్పించే పనులను విడిచిపెట్టేవాడూ, కోపించినవారందరినీ ప్రసన్నం చేసేవాడూ — అతడు ఈ రోజు ఇక్కడినుండి వెళ్ళిపోతాడు. అయ్యో, మన రాజు బుద్ధిహీనుడై జీవలోకంలో సంచరిస్తున్నాడు, సమస్తప్రాణులకూ గతి అయిన రాఘవుని విడిచిపెడుతున్నాడు.’ అని మహారాణులందరూ దూడలను కోల్పోయిన ఆవుల్లా భర్తను నిందిస్తూ, గట్టిగా ఏడ్చారు. అంతఃపురంలో ఆ ఘోరమైన ఆర్తనాదాన్ని విని పుత్రశోకంతో తపిస్తున్న భూపతి సిగ్గుతో ఆసనంలోనే ముడుచుకుపోయాడు. కొడుకును విడిచిపెట్టేవానికి శయ్యే శరణంగా మిగిలింది. ‘దూడలను కోల్పోయిన ఆవులు’ అనే ఉపమానం అత్యంత మర్మస్పర్శి — దూడ లేని ఆవు ఆర్తంగా అరిచినట్లు, వారూ అలాగే. ‘బుద్ధిహీనుడు’ అనే పదంతో వారు రాజును శపించడం లేదు, ఆయన వివేకనాశనాన్నే సూచిస్తున్నారు. ‘సమస్తప్రాణులకూ గతి’ అనేది రాముని లోకోపకారిత్వాన్ని స్థాపిస్తోంది — అందరికీ ఆశ్రయమైనవాని త్యాగం అందరికీ నష్టమే. ‘వ్యాలీయత’ (ముడుచుకుపోయాడు) అనే క్రియాపదంతో సిగ్గూ శోకమూ కలిసిపోయినట్లు సూచించబడింది — రాజు జవాబు ఇవ్వడు, ఆసనంలోనే దాక్కుంటాడు.

ఇక్కడ రాముడు తీవ్రంగా అలసిపోయి, నిట్టూరుస్తున్న ఏనుగులా, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడై సోదరునితో కలిసి తల్లి అంతఃపురానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ అతడు ఇంటి ద్వారం వద్ద కూర్చున్న, పరమపూజితుడైన ఒక వృద్ధపురుషుని, ఇంకా నిలిచి ఉన్న అనేకులనూ చూశాడు. వారందరూ రాముని చూడగానే దగ్గరకు వచ్చి, విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైన రాఘవుని ‘జయం’ అంటూ అభినందించారు. వార్త ఇంకా వ్యాపించలేదని దీనివల్ల సూచించబడుతోంది — పురవాసులు ఇంకా అభిషేకం కోసమే ఎదురుచూస్తున్నారు, రాముడు మాత్రం వనవాసాన్ని స్వీకరించే వచ్చాడు. ‘నిట్టూరుస్తున్న ఏనుగులా’ అనే ఉపమానంతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — బయట శాంతి, లోపల మాత్రం మహా ఆయాసం. ‘వశీ’ (ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదం కూడా అక్కడే కూర్చబడింది — ఇంద్రియాలు వశంలో ఉన్నాయి, అందుకే ముఖంలో వికారం లేదు. జయశబ్దాలతో అభినందింపబడుతున్న అతడు వారి ఆనందాన్ని భంగపరచాలనుకోడు, అందుకే మౌనంగానే ముందుకు సాగుతాడు.

మొదటి కక్ష్యలోకి ప్రవేశించి, రెండవదానిలో అతడు వేదసంపన్నులూ రాజుచేత సత్కరింపబడినవారూ అయిన వృద్ధబ్రాహ్మణులను చూశాడు. ఆ వృద్ధులకు ప్రణమిల్లి, మూడవ కక్ష్యలో ద్వారరక్షణలో నిమగ్నమైన బాలికలనూ వృద్ధస్త్రీలనూ చూశాడు. వారు ఎంతో ఆనందించి అతన్ని అభినందించి, ఇంట్లోకి ప్రవేశించి త్వరగా రాముని తల్లికి ఆ ప్రియమైన వార్తను తెలియజేశారు. ఈ మూడు కక్ష్యల వర్ణన కేవలం గృహనిర్మాణానికే కాదు, వార్త తెలియకపోవడానికి కూడా సూచకం — అంతటా హర్షం, ఒక్క రాముని హృదయంలోనే సత్యం. వేదసంపన్నులైన బ్రాహ్మణులూ, ద్వారపాలికలైన వృద్ధస్త్రీలూ — వీరందరూ రాజుచేతనే సత్కరింపబడ్డారు, కౌసల్య గృహపు మర్యాదను సూచిస్తున్నారు. ఆ స్త్రీలు ఆనందంతో త్వరగా తల్లిని అభినందిస్తున్నారు — ‘కొడుకు వచ్చాడు’ అనేదే వారి ప్రియమైన వార్త. కానీ వారు ప్రియమని భావించేదే అప్రియాన్ని మోసుకువస్తోంది.

దేవి కౌసల్య కూడా అప్పుడు కుమారుని హితాన్ని కోరుతూ రాత్రంతా ఏకాగ్రతతో గడిపి, ప్రభాతంలో విష్ణుపూజ చేసింది. పట్టువస్త్రం ధరించి, ఆనందంగా, నిత్యం వ్రతనిష్ఠతో, మంగళాచారాలు పూర్తిచేసుకుని ఆమె అప్పుడు మంత్రపూర్వకంగా అగ్నిలో హోమం చేస్తోంది. రాముడు తల్లి యొక్క శుభమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించి, అక్కడ అగ్నిలో హోమం చేయిస్తున్న తల్లిని చూశాడు. ఇదంతా కుమారుని అభిషేకం కోసమే చేయబడింది; కుమారుడు మాత్రం వనవాసవార్తను తీసుకుని వచ్చాడు — ఈ విరోధమే సర్గలోని కరుణకు మూలం. ‘రాత్రంతా ఏకాగ్రతతో గడిపి’ అనే పదాలతో రాత్రి జాగరణ సూచించబడింది — ఆమె రాత్రంతా వ్రతంతోనే గడిపింది. పట్టువస్త్రం, మంగళకృత్యం, మంత్రపూర్వకమైన అగ్నిహోత్రం — ఇవన్నీ కుమారుని అభిషేకం కోసమే చేయబడ్డాయి. విష్ణుపూజ ఆమెకు ప్రత్యేకమైనది, ఎందుకంటే కుమారుడే ఆమెకు ఇష్టదేవతారూపంలో కనిపిస్తాడు.

అక్కడ అతడు దేవకార్యం కోసం సిద్ధం చేసిన సంభారాలను కూడా చూశాడు — పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి, లడ్డూలు, హవిస్సులు, పేలాలు, తెల్లని మాలలు, పాయసం, కృసరం (నువ్వుల పులగం), సమిధలు, పూర్ణకుంభాలు రఘునందనుడు చూశాడు. తెల్లని పట్టువస్త్రం ధరించి, వ్రతనియమాలతో కృశించిన, శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల ఆ తల్లి నీటితో దేవతలకు తర్పణం చేస్తుండగా అతడు చూశాడు. ఈ పదాలతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — తల్లి కుమారుని అభ్యుదయం కోసమే ఉపవాసాలతో కృశించిపోయింది; ఆమె తపస్సు ఫలమే ఇప్పుడు విపరీతమవుతుంది. సామగ్రి యొక్క ఈ జాబితా కేవలం అలంకారం కాదు — ప్రతి ద్రవ్యమూ మంగళసూచకం; పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి, పేలాలు, తెల్లని మాలలు, పాయసం, కృసరం, పూర్ణకుంభాలు అన్నీ అభిషేకానికే ఉపకరణాలు. కౌసల్య తర్పణంలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడే కుమారుడు వస్తున్నాడు — దేవతర్పణ క్షణంలోనే వియోగవార్త, ఇదే కవి కూర్పులోని చాతుర్యం.

చాలాకాలం తరువాత వచ్చిన, తల్లికి ఆనందం కలిగించే తన కుమారుని చూసి ఆమె ఎంతో సంతోషించి ఎదురుగా వెళ్ళింది — ఆడగుర్రం తన పిల్లవైపు పరుగెత్తినట్లు. దగ్గరకు వచ్చిన తల్లి పాదాలు పట్టుకున్న రాఘవుని ఆమె రెండు చేతులతో కౌగిలించుకుని, తలపై మూర్కొంది. తరువాత కౌసల్య పుత్రవాత్సల్యంతో ఎదిరింపశక్యం కాని ఆ రాఘవునితో, తన కుమారునితో, ఈ ప్రియమైన హితమైన మాట అంది. తల్లి హర్షం ఎంత ఉన్నతమో, ముందు పతనమూ అంతే — కవి మొదట హర్షాన్ని పూర్తిగా వర్ణిస్తాడు, ఆ తరువాత దాన్నే భంగపరచడానికి. ‘చాలాకాలం తరువాత’ అనే పదంతో రాముడు చాలాకాలం తరువాత తల్లి వద్దకు వచ్చాడని సూచించబడుతోంది — అభిషేకపు హడావుడిలో రోజులు గడిచిపోయాయి. ఆడగుర్రం, పిల్ల అనే ఉపమానం జంతుప్రపంచం నుండి తీసుకోబడింది, దానితో స్నేహపు స్వాభావికత సూచించబడింది. తలపై మూర్కొనడం తల్లి వాత్సల్యానికి ప్రాచీనమైన ఆచారం.

‘వృద్ధులైన, ధర్మశీలురైన, మహాత్ములైన రాజర్షుల ఆయువునూ, కీర్తినీ, కులోచితమైన ధర్మాన్నీ పొందు. రాఘవా, సత్యప్రతిజ్ఞుడైన నీ తండ్రి అయిన రాజును దర్శించు; ఆ ధర్మాత్ముడు ఈ రోజే నిన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడు.’ అని చెప్పి ఆమె ఆసనం ఇచ్చింది, భోజనానికి కూడా ఆహ్వానించింది. రాఘవుడు మాత్రం ఇచ్చిన ఆసనాన్ని కేవలం తాకి, కొంచెం చేతులు జోడించి తల్లితో ఇలా అన్నాడు. ఆసనాన్ని కేవలం తాకడమే — కూర్చోవడం కాదు; దానితోనే రాబోయే మాట సూచించబడింది. ‘వృద్ధులైన, ధర్మశీలురైన రాజర్షుల’ అనే మూడు విశేషణాలతో ఆమె కుమారునికి ఆదర్శాన్నే చూపుతోంది — దీర్ఘాయువు, అక్షయకీర్తి, కులోచితధర్మం. ఆమె ఆశీర్వాదం అభిషేకం నిశ్చయమనే భావనతోనే కూడి ఉంది; ‘ఈ రోజే అభిషేకిస్తాడు’ అని ఆమె దృఢంగా నమ్ముతోంది. ఈ అజ్ఞానమే ముందు ఆమె దుఃఖాన్ని రెట్టింపు చేస్తుంది.

స్వభావతః వినయశీలుడూ, గౌరవంతో వంగినవాడూ అయిన అతడు దండకారణ్యానికి బయలుదేరుతూ అనుమతి అడగడం ఆరంభించాడు. ‘దేవీ, నీకు నిజంగా తెలియదు — మహాభయం దాపురించింది; ఇది నీకూ, వైదేహికీ, లక్ష్మణునికీ దుఃఖకారణమవుతుంది. నేను దండకారణ్యానికి వెళ్తాను; ఈ ఆసనంతో నాకేం పని? దర్భాసనానికి తగిన కాలం నాకు వచ్చింది.’ రాజాసనానికి బదులు కుశాసనం — ఈ ఒక్క వాక్యంతో అతడు తన రాబోయే స్థితిని సంక్షేపంగా చెబుతున్నాడు. ‘స్వభావతః వినయశీలుడు’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — భయంతో కాదు, సంకోచంతో కాదు, స్వభావంతోనే అతడు వంగి ఉన్నాడు. ‘ఆప్రష్టుం’ (అనుమతి అడగడానికి) అనే పదం కూడా — అతడు అనుమతిని యాచిస్తున్నాడు, నిర్ణయాన్ని కేవలం తెలియజేయడం లేదు. ‘దర్భాసనానికి తగిన కాలం’ అనే మాటతో సింహాసనానికి బదులు కుశాసనం, రాజ్యానికి బదులు తపస్సు అనేదంతా సూచించబడింది.

‘మునిలా మాంసాహారాన్ని విడిచిపెట్టి, దుంపలతో వేళ్ళతో పండ్లతో జీవిస్తూ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నిర్జనమైన వనంలో నివసిస్తాను. మహారాజు భరతునికి యౌవరాజ్యాన్ని ఇస్తున్నాడు, నన్ను మాత్రం తాపసునిగా చేసి దండకారణ్యానికి బహిష్కరిస్తున్నాడు. ఆరు ఎనిమిది సంవత్సరాలు నిర్జనమైన వనంలో నివసిస్తాను, అడవి ఆహారాన్ని సేవిస్తూ, పండ్లతో వేళ్ళతో జీవిస్తూ.’ ‘ఆరు ఎనిమిది’ అనే లెక్కింపు భేదంతో కవి పద్నాలుగు అనే సంఖ్యనే మళ్ళీ దృఢపరుస్తున్నాడు — తల్లి ఆ సంఖ్యను మరచిపోకుండా. ‘మాంసాహారాన్ని విడిచిపెట్టి’ అనే పదంతో రాజభోగాల త్యాగం సూచించబడింది; ‘మునిలా’ అనేది రాబోయే జీవనవిధి. ‘వివాసయతి’ (బహిష్కరిస్తున్నాడు) అనే క్రియాపదం మాత్రం కఠినమైనది — తండ్రే స్వయంగా బహిష్కరిస్తున్నాడని. అయినా రాముడు నిందించడు, వాస్తవస్థితినే చెబుతాడు; తల్లి ఎదుట కూడా అతడు తండ్రిని దోషిగా చూపడు.

ఇది విని ఆ దేవి అడవిలో గొడ్డలితో నరికిన సాలవృక్షపు కొమ్మలా, ఆకాశం నుండి జారిపడిన దేవతలా హఠాత్తుగా కూలిపోయింది. దుఃఖానికి అలవాటులేని, అరటిచెట్టులా కూలిపోయిన, స్పృహ కోల్పోయిన తల్లిని చూసి రాముడు ఆమెను లేవనెత్తాడు. బరువు మోసి అలసిపోయిన ఆడగుర్రంలా దొర్లి లేచిన, దీనురాలైన, సర్వాంగాలూ ధూళితో కప్పబడిన ఆమెను అతడు చేత్తో నిమిరాడు. ‘దుఃఖానికి అలవాటులేని’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఈ పట్టమహిషి ఎన్నడూ దుఃఖాన్ని అనుభవించలేదు; ఈ రోజు మాత్రం నేలపై ధూళిలో ఉంది. ‘గొడ్డలితో నరికిన సాలవృక్షపు కొమ్మ’ అనే ఉపమానంతో ఆకస్మిక పతనం సూచించబడింది, ‘ఆకాశం నుండి జారిపడిన దేవత’ అనే దానితో ఆమె పూర్వస్థితి యొక్క ఔన్నత్యం. రాముడు మాత్రం విలపించడు — చేత్తో ధూళిని తుడుస్తాడు అంతే. ‘విమమర్శ’ (నిమిరాడు) అనే ఒక్క పదంతో కుమారుని మూగసేవాభావం ప్రకాశిస్తోంది.

సుఖానికి అలవాటుపడి, అసుఖంతో బాధపడుతున్న ఆమె, దగ్గర కూర్చున్న పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాఘవునితో, లక్ష్మణుడు వింటుండగా, ఇలా అంది — ‘పుత్రా రాఘవా, నువ్వు నా శోకం కోసం పుట్టి ఉండకపోతే, సంతానం లేనిదానిగా నేను ఇంతకంటే ఎక్కువ దుఃఖాన్ని చూసేదాన్ని కాను. గొడ్రాలికి ఒక్కటే మానసిక శోకం ఉంటుంది — ‘నాకు సంతానం లేదు’ అనే సంతాపం; మరొకటి ఉండదు.’ పుత్రులు లేని దుఃఖం ఒక్కటే, పుత్రవియోగపు దుఃఖం మాత్రం అనంతం — ఇదే ఆమె విలాపానికి మూలకారణం. ‘లక్ష్మణుడు వింటుండగా’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — లక్ష్మణుడు కూడా అక్కడే వింటూ నిలిచి ఉన్నాడు; అతని కోపానికి భూమిక ఇక్కడే రచించబడుతోంది, అది తరువాతి సర్గలో బద్దలవుతుంది. ‘సుఖానికి అలవాటుపడి, అసుఖంతో బాధపడుతున్న’ అనే విరోధాలంకారంతో ఆమె అవస్థాంతరం సంక్షేపంగా చూపబడింది.

‘భర్త ప్రభుత్వకాలంలో నేను ఇంతకుముందు ఏ శుభాన్నీ సుఖాన్నీ చూడలేదు; ‘కొడుకు కాలంలోనైనా చూస్తానేమో’ అనే ఆశతోనే, రామా, నేను నిలిచి ఉన్నాను. శ్రేష్ఠురాలినైనా, నాకంటే తక్కువవారైన, హృదయాన్ని చీల్చే సవతుల అనేక అప్రియమైన మాటలను నేను వినవలసి వస్తుంది. నా ఈ అంతులేని శోకమూ విలాపమూ ఎలాంటివో, స్త్రీలకు అంతకంటే దుఃఖకరమైనది ఇంకేముంటుంది? నువ్వు దగ్గర ఉన్నప్పుడే నేను ఇలా తిరస్కరించబడ్డాను; ఇక నువ్వు దూరంగా వెళ్ళిపోతే చెప్పేదేముంది? నాయనా, నాకు మరణమే తప్పదు.’ ‘అంతులేని శోకం’ అనే పదంతో ఆమె తన దుఃఖపు అపరిమితత్వాన్నే సూచిస్తోంది. వృద్ధురాలైన పట్టమహిషికి కూడా సవతుల నుండి పరాభవం — ఇదే ఆమె వ్రతాల వైఫల్యానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. రాముని సాన్నిధ్యమే ఆమెకున్న ఏకైక రక్షణ; అతడు దూరమైతే ఆమె మరణమే నిశ్చితమని భావిస్తోంది. ‘ఏ శుభాన్నీ చూడలేదు’ అనే మాటతో ఆమె తన సమస్త దాంపత్యజీవితాన్నే ఒక్క పదంతో నిందిస్తోంది — సుఖం ఎన్నడూ అనుభవించలేదు, కేవలం ఆశే ఆధారంగా ఉంది.

‘భర్తచేత ఎల్లప్పుడూ ఆదరింపబడక నేను అత్యంతం అణచివేయబడ్డాను; కైకేయి పరిచారికలతో సమానంగా, లేదా వారికంటే తక్కువగానే లెక్కించబడతాను. నన్ను సేవించేవారూ అనుసరించేవారూ ఎవరైనా, ఆ జనం కూడా కైకేయి కుమారుని చూసి నాతో మాట్లాడరు. ఎప్పుడూ కోపంగా ఉండడం వల్ల కఠినంగా మాట్లాడే ఆమె ముఖాన్ని, దుర్దశలో ఉన్న నేను ఎలా చూడగలను, పుత్రా?’ రాణికి కూడా దాసి వంటి స్థితి — దీనితో కవి అంతఃపురపు వాస్తవచిత్రాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘పరిచారికలతో సమానంగా లేదా తక్కువగా’ అనే మాటతో ఆమె తన స్థానహానిని సూచిస్తోంది — పట్టమహిషి కూడా చిన్నరాణి దాసీలకంటే తక్కువ. ‘అన్వీక్ష్య’ (చూసి) అనే పదంతో భయపు మూలం చూపబడింది — కైకేయి మాత్రమే కాదు, ఆమె కుమారుని రాబోయే రాజ్యమే జనాన్ని మౌనం వహింపజేస్తోంది.

‘రాఘవా, నువ్వు పుట్టినప్పటినుండీ దుఃఖం తీరాలని కోరుకుంటూ నేను పది ఏడు సంవత్సరాలు గడిపాను. ఆ అక్షయమైన మహాదుఃఖాన్నీ, సవతుల అవమానాన్నీ, ఇలా ముసలిదాన్నైన నేను ఇక చాలాకాలం సహించలేను. నిండుచంద్రుని కాంతి గల నీ ముఖాన్ని చూడకుండా, దీనురాలినై, దీనమైన జీవితం గడుపుతూ నేనెలా బతకగలను?’ కుమారుని రాజ్యంలో దుఃఖమంతా తీరిపోతుందనే ఆశపై ఆధారపడి జీవిస్తున్న తల్లికి ఆ ఆశే ఈ రోజు తెగిపోయింది. ‘పది ఏడు’ అనే లెక్కతో పదిహేడు సంవత్సరాలు చెప్పబడ్డాయి; హిందీ భాష్యంలో మాత్రం ఉపనయనం నుండి లెక్కించబడింది. ‘కృపణజీవికా’ (దీనమైన జీవితం గడిపేది) అనే పదంతో ఆమె రాబోయే జీవితపు దైన్యాన్నే పేరుపెట్టి చెబుతోంది. ఇక్కడ ఆమె విలాపం శోకం నుండి ఆత్మనింద వైపు సాగుతోంది.

‘ఉపవాసాలతో, యోగాలతో, అనేక శ్రమలతో దుర్దశలో ఉన్న నేను నిన్ను కష్టపడి పెంచాను — అదంతా వ్యర్థమైంది. వర్షాకాలంలో కొత్తనీటి తాకిడికి మహానది ఒడ్డు కోసుకుపోయినట్లు కోసుకుపోని ఈ నా హృదయం చాలా గట్టిదని భావిస్తున్నాను. నాకు నిజంగా మరణం లేదేమో, యమలోకంలో నాకు చోటు లేదేమో, ఎందుకంటే సింహం ఏడుస్తున్న ఆడజింకను బలవంతంగా లాక్కుపోయినట్లు అంతకుడు ఈ రోజే నన్ను లాక్కుపోవాలనుకోవడం లేదు. నా హృదయం నిజంగా ఇనుముతో చేసినదే, స్థిరమైనదే, అందుకే నేలపై పడినా అది పగలదు, చీలదు; అకాలమరణం నిజంగా లేదు.’ ఇక్కడ సర్గ ఛందస్సు మారుతుంది — అనుష్టుప్‌కు బదులు దీర్ఘవృత్తం ఆరంభమవుతుంది, దానితో విలాపపు వేగం కూడా పెరుగుతుంది. ‘ఇనుప హృదయం’ అనే రూపకంతో ఆమె తన జీవితాన్నే దోషిగా చూపుతోంది. ‘అకాలమరణం లేదు’ అనే శాస్త్రసిద్ధమైన వచనమే ఆమెకు శాపంలా మారుతోంది. ‘సింహం ఏడుస్తున్న ఆడజింకను’ అనే ఉపమానంతో ఆమె తన మృత్యువును యాచిస్తోంది — యముడు కూడా ఆమెను స్వీకరించడం లేదని ఆమె ఖేదం.

‘నా వ్రతాలూ, దానాలూ, నియమాలూ నిరర్థకమైపోయాయనేదే ఈ దుఃఖం; సంతానం కోరి నేను చేసిన తపస్సు చవుటినేలలో నాటిన విత్తనంలా పూర్తిగా నిష్ఫలమైంది. తీవ్రమైన దుఃఖంతో కృశించిన ఎవరైనా అకాలంలో తన ఇష్టం వచ్చినట్లు మరణాన్ని పొందగలిగితే, దూడ లేని ఆవులా నువ్వు లేని నేను ఈ రోజే యమసభకు వెళ్ళిపోయేదాన్ని. చంద్రునిలాంటి ముఖకాంతి గలవాడా, నువ్వు లేకుండా ఈ రోజు నా జీవితంతో వృథాగా ఏం పని? మిక్కిలి బలహీనమైన ఆవు దూడను కోరుకుంటూ వెంట వెళ్ళినట్లు, నేను నీతో పాటే వనానికి అనుసరిస్తాను.’ ఇలా తీవ్రమైన అసుఖాన్ని సహించలేక, మహావిపత్తును గ్రహించి, బంధింపబడిన కుమారుని చూసిన కిన్నరిలా, రాఘవుని చూస్తూ ఆమె ఎంతో విలపించింది. ‘చవుటినేలలో నాటిన విత్తనం’ అనే ఉపమానం ఆమె వ్రతాలన్నిటి నిష్ఫలతను ఒక్క చిత్రంతోనే చూపుతోంది. చివరకు ఆమె అనుగమనసంకల్పం చేస్తోంది — ఈ సంకల్పాన్నే తరువాతి సర్గలో రాముడు నివారించవలసి ఉంటుంది. ‘కిన్నరి’ అనే ఉపమానంతో కవి సర్గను ముగిస్తున్నాడు — బంధింపబడిన కుమారుని చూసి విలపించే కిన్నరిలా తల్లి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் கைகூப்பியவாறு கைகேயியின் அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளியேறினான். மனிதருள் புலியான அவன் வெளியேறும்போது அந்தப்புரத்தில் பெண்டிரின் பெரும் துயரக் குரல் எழுந்தது. அவர்கள் புலம்புகிறார்கள்: ‘தந்தை ஏவாமலேயே அந்தப்புரம் முழுவதின் காரியங்களிலும் தானாகவே ஈடுபடுபவனும், எங்களுக்குப் புகலும் அடைக்கலமுமாக இருந்தவனுமான அந்த ராமன் இன்று காட்டுக்குச் செல்லப்போகிறான். பெற்ற தாய் கௌசல்யையிடம் அவன் எப்போதும் எப்படி முறையாக நடந்துகொள்கிறானோ, அப்படியே பிறந்தது முதல் எங்களிடமும் நடந்துகொள்கிறான்.’ இங்கே கவிஞர் ராமனின் இல்லறக் குணங்களை மற்றத் தாய்மாரின் வாயால் சொல்கிறார். ‘க்ருதாஞ்ஜலௌ’ (கைகூப்பியவாறு) என்ற சொல்லால், அவன் சிற்றன்னையை வணங்கிய பின்பே வெளியேறுகிறான் என்று சுட்டப்படுகிறது — அங்கேயே அந்தப்புரத்தின் கதறல் தொடங்குகிறது. அரசனின் மற்ற மனைவியரும் அவனைத் தம் மகனாகவே கருதுகிறார்கள்; ஏனெனில் அவன் அவர்களிடமும் தாயிடம் போலவே நடந்துகொண்டான். ஆகவே அவர்களுடைய துயரம் சம்பிரதாயமானதல்ல, உள்ளார்ந்ததே.

‘பழிக்கப்பட்டாலும் சினம் கொள்ளாதவனும், சினமூட்டும் செயல்களைத் தவிர்ப்பவனும், சினமுற்ற அனைவரையும் மகிழ்விப்பவனுமான அவன் இன்று இங்கிருந்து காட்டுக்குச் செல்லப்போகிறான். ஐயோ, எல்லா உயிர்களுக்கும் புகலான ராகவனைக் கைவிடும் எங்கள் அரசர் அறிவிழந்தவராக உலகில் திரிகிறார்.’ இவ்வாறு பட்டத்தரசியர் அனைவரும் கன்றை இழந்த பசுக்கள்போலக் கணவனைப் பழித்து, குரலெடுத்துக் கதறினர். அந்தப்புரத்தில் அந்தக் கொடிய துயரக் குரலைக் கேட்டு, மகனைப் பற்றிய துயரால் வெந்த மன்னன் வெட்கத்தால் இருக்கையில் ஒடுங்கிப் புதைந்தான். மகனைக் கைவிடுபவனுக்குப் படுக்கையே புகலாக எஞ்சுகிறது. ‘கன்றை இழந்த பசுக்கள்’ என்ற உவமை மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவது — கன்றை இழந்த பசு வேதனையோடு கதறுவதுபோல அவர்களும் கதறினர். ‘அபுத்தி:’ (அறிவிழந்தவர்) என்ற சொல்லால் அவர்கள் அரசனைச் சபிக்கவில்லை, அவனுடைய விவேக இழப்பையே சுட்டுகிறார்கள். ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் புகல்’ என்பது ராமனின் உலக நன்மைப் பண்பை நிறுவுகிறது — அனைவருக்கும் அடைக்கலமானவனைக் கைவிடுவது அனைவருக்குமே இழப்பு. ‘வ்யாலீயத’ (ஒடுங்கிப் புதைந்தான்) என்ற வினைச்சொல்லால் வெட்கமும் துயரமும் கலந்த நிலை சுட்டப்படுகிறது — அரசன் பதில் சொல்லவில்லை, இருக்கையிலேயே ஒடுங்கிக்கொள்கிறான்.

இங்கே ராமன், மிகவும் வருந்தி, பெருமூச்செறியும் யானைபோல, புலன்களை அடக்கியவனாகத் தம்பியோடு தாயின் அந்தப்புரத்துக்குச் சென்றான். அங்கே இல்ல வாயிலில் அமர்ந்திருந்த, மிகவும் போற்றப்பட்ட ஒரு முதியவரையும், நின்றிருந்த பலரையும் அவன் கண்டான். அவர்கள் அனைவரும் ராமனைக் கண்டதுமே எழுந்து வந்து, வெல்வோருள் சிறந்த ராகவனை ‘வெற்றி உண்டாகட்டும்’ என்று வாழ்த்தினர். செய்தி இன்னும் பரவவில்லை என்பது இதனால் சுட்டப்படுகிறது — நகரமக்கள் இன்னும் அபிஷேகத்தையே எதிர்பார்க்கிறார்கள்; ராமனோ வனவாசத்தை ஏற்றுக்கொண்டே வந்திருக்கிறான். ‘பெருமூச்செறியும் யானைபோல’ என்ற உவமையால் கவிஞர் காட்டுவது — வெளியே அமைதி, உள்ளே பெரும் வேதனை. ‘வஶீ’ (புலன்களை அடக்கியவன்) என்ற சொல்லும் அங்கேயே அமைக்கப்பட்டுள்ளது — புலன்கள் கட்டுக்குள் இருப்பதால் முகத்தில் மாற்றம் இல்லை. வெற்றி முழக்கங்களால் வாழ்த்தப்படும் அவன் அவர்களுடைய மகிழ்ச்சியைக் குலைக்க விரும்பவில்லை; ஆகவே மௌனமாகவே முன்னே செல்கிறான்.

முதல் முற்றத்துள் நுழைந்து, இரண்டாவதில் அவன் வேதம் நிறைந்த, அரசனால் மதிக்கப்பட்ட முதிய அந்தணர்களைக் கண்டான். அந்த முதியோரை வணங்கி, மூன்றாம் முற்றத்தில் வாயிலைக் காப்பதில் ஈடுபட்டிருந்த இளம் பெண்களையும் முதிய பெண்களையும் கண்டான். அவர்கள் மகிழ்ந்து அவனை வாழ்த்தி, இல்லத்துள் நுழைந்து, ராமனின் தாயிடம் அந்த இனிய செய்தியை விரைந்து தெரிவித்தனர். மூன்று முற்றங்களின் இந்த வருணனை இல்ல அமைப்பை மட்டுமல்ல, செய்தி அறியப்படாமையையும் சுட்டுகிறது — எங்கும் மகிழ்ச்சி; ராமன் ஒருவனின் நெஞ்சில் மட்டுமே உண்மை. வேதம் நிறைந்த அந்தணர்களும், வாயில் காக்கும் முதிய பெண்டிரும் — இவர்கள் அனைவரும் அரசனாலேயே மதிக்கப்பட்டவர்கள்; கௌசல்யையின் இல்லத்தின் மாண்பைச் சுட்டுகிறார்கள். அப்பெண்டிர் மகிழ்ந்து விரைவாகத் தாயை வாழ்த்துகிறார்கள் — ‘மகன் வந்துவிட்டான்’ என்பதே அவர்களுக்கு இனிய செய்தி. ஆனால் அவர்கள் இனியது என்று கருதுவதே இன்னாததைச் சுமந்து வருகிறது.

தேவி கௌசல்யையும் அப்போது மகனின் நலனை விரும்பி, இரவு முழுவதும் மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி விழித்திருந்து, விடியலில் விஷ்ணுவை வழிபட்டுக்கொண்டிருந்தாள். பட்டாடை அணிந்து, மகிழ்ந்து, எப்போதும் விரதத்தில் ஈடுபட்டு, மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்துகொண்டு, அப்போது அவள் மந்திரங்களோடு அக்கினியில் ஆகுதி இட்டுக்கொண்டிருந்தாள். ராமன் தாயின் மங்கலமான அந்தப்புரத்துள் நுழைந்து, அங்கே அக்கினியில் ஆகுதி இடுவித்துக்கொண்டிருந்த தாயைக் கண்டான். இவையனைத்தும் மகனின் அபிஷேகத்துக்காகவே செய்யப்பட்டவை; மகனோ வனவாசச் செய்தியைக் கொண்டுவந்திருக்கிறான் — இந்த முரணே சர்க்கத்தின் அவலத்துக்கு வேர். ‘இரவு முழுவதும் மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி’ என்ற சொற்களால் இரவு விழிப்பு சுட்டப்படுகிறது — அவள் இரவு முழுவதையும் விரதத்திலேயே கழித்தாள். பட்டாடை, மங்கலச் சடங்கு, மந்திரத்தோடு அக்கினி வேள்வி — இவை அனைத்தும் மகனின் அபிஷேகத்துக்காகவே செய்யப்பட்டவை. விஷ்ணு வழிபாடு அவளுக்குரிய தனிச்சிறப்பு; ஏனெனில் மகனே அவளுக்கு இஷ்ட தெய்வத்தின் வடிவில் தோன்றுகிறான்.

அங்கே தெய்வ வழிபாட்டுக்காக ஆயத்தமாக வைக்கப்பட்ட பொருள்களையும் அவன் கண்டான் — தயிர், அட்சதை, நெய், மோதகங்கள், அவிசுகள், பொரி, வெண்மலர் மாலைகள், பாயசம், எள்ளுச் சோறு, சமித்துகள், நிறைகுடங்கள் ஆகியவற்றை ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவன் கண்டான். வெண்பட்டு உடுத்தி, விரத ஒழுக்கத்தால் மெலிந்த, சிறந்த நிறமுடைய அந்தத் தாய் நீரால் தெய்வங்களுக்குத் தர்ப்பணம் செய்வதை அவன் கண்டான். இச்சொற்களால் கவிஞர் காட்டுவது — மகனின் உயர்வுக்காகவே தாய் உண்ணாநோன்புகளால் மெலிந்தாள்; அவளுடைய தவத்தின் பயனே இப்போது தலைகீழாகப் போகிறது. பொருள்களின் இந்தப் பட்டியல் வெறும் அலங்காரம் அல்ல — ஒவ்வொரு பொருளும் மங்கலத்தைச் சுட்டுவது; தயிர், அட்சதை, நெய், பொரி, வெண்மலர் மாலைகள், பாயசம், எள்ளுச் சோறு, நிறைகுடங்கள் அனைத்தும் அபிஷேகத்துக்கான கருவிகளே. கௌசல்யை தர்ப்பணத்தில் ஈடுபட்டிருக்கும் அதே கணத்தில் மகன் வருகிறான் — தெய்வத் தர்ப்பணத்தின் கணத்திலேயே பிரிவுச் செய்தி; இதுவே கவிஞரின் அமைப்புத் திறன்.

நெடுநாள் கழித்து வந்த, தாயை மகிழ்விக்கும் தன் மகனைக் கண்டு அவள் மகிழ்ந்து, பெண்குதிரை தன் குட்டியை நோக்கி ஓடுவதுபோல அவனை நோக்கி விரைந்தாள். அருகே வந்த தாயை ராகவன் பணிந்து பற்ற, அவள் அவனை இரு கைகளாலும் தழுவி, உச்சியை முகர்ந்தாள். பின்னர் கௌசல்யை மகன்மீதுள்ள பாசத்தால், வெல்ல முடியாத தன் மகன் ராகவனிடம் இந்த இனிய, நலம் தரும் சொல்லைச் சொன்னாள். தாயின் மகிழ்ச்சி எவ்வளவு உயர்ந்ததோ, அவ்வளவு ஆழமானது பின்வரும் வீழ்ச்சி — கவிஞர் முதலில் மகிழ்ச்சியை முழுமையாக வருணிக்கிறார், பின்னர் அதையே உடைப்பதற்காக. ‘சிரஸ்ய’ (நெடுநாள் கழித்து) என்ற சொல்லால், ராமன் நெடுநாள் கழித்துத் தாயிடம் வந்தான் என்று சுட்டப்படுகிறது — அபிஷேக அலுவல்களில் நாள்கள் கழிந்தன. பெண்குதிரை — குட்டி உவமை விலங்குலகிலிருந்து எடுக்கப்பட்டது; அதனால் அன்பின் இயல்புத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது. உச்சி முகர்தல் தாய்ப் பாசத்தின் பண்டைய வழக்கம்.

‘முதியோரும் அறவொழுக்கமுடையோரும் மகாத்மாக்களுமான அரசமுனிவர்களின் ஆயுளையும், புகழையும், குலத்துக்கு ஏற்ற அறத்தையும் அடைவாயாக. ராகவா, வாய்மை தவறாத உன் தந்தையான அரசரைக் காண்; அறவோனான அவர் இன்றே உன்னை இளவரசுப் பட்டத்தில் அபிஷேகம் செய்வார்.’ என்று சொல்லி அவள் இருக்கை அளித்தாள்; உணவு உண்ணவும் அழைத்தாள். ராகவனோ கொடுக்கப்பட்ட இருக்கையைத் தொட்டு மட்டும், சற்றே கைகூப்பித் தாயிடம் சொன்னான். இருக்கையைத் தொட்டது மட்டுமே — அமரவில்லை; அதனாலேயே அடுத்து வரும் சொல் சுட்டப்படுகிறது. ‘முதியோர், அறவொழுக்கமுடையோர், அரசமுனிவர்’ என்ற மூன்று அடைமொழிகளால் அவள் மகனுக்கு ஓர் இலட்சியத்தையே காட்டுகிறாள் — நீண்ட ஆயுள், அழியாப் புகழ், குலத்துக்கு ஏற்ற அறம். அவளுடைய வாழ்த்து அபிஷேகம் உறுதி என்ற நம்பிக்கையோடேயே கூடியது; ‘இன்றே அபிஷேகம் செய்வார்’ என்று அவள் உறுதியாக நம்புகிறாள். இந்த அறியாமையே பின்னர் அவளுடைய துயரத்தை இருமடங்காக்குகிறது.

இயல்பிலேயே பணிவுடையவனும் மதிப்பால் தலைவணங்கியவனுமான அவன், தண்டகாரண்யத்துக்குப் புறப்படுபவனாய், விடைபெறத் தொடங்கினான்: ‘தேவி, உனக்கு நிச்சயம் தெரியாது — பெரும் அச்சம் வந்திருக்கிறது; இது உனக்கும், வைதேகிக்கும், லக்ஷ்மணனுக்கும் துன்பம் தருவதாக இருக்கும். நான் தண்டகாரண்யத்துக்குச் செல்வேன்; இந்த இருக்கையால் எனக்கு என்ன பயன்? தர்ப்பை ஆசனத்துக்கு ஏற்ற காலம் எனக்கு வந்துவிட்டது.’ அரியணைக்குப் பதிலாகத் தர்ப்பை ஆசனம் — இந்த ஒரே வாக்கியத்தால் அவன் தன் வரவிருக்கும் நிலையைச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறான். ‘ஸ்வபாவவினீத:’ (இயல்பிலேயே பணிவுடையவன்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — அச்சத்தாலோ தயக்கத்தாலோ அல்ல, இயல்பாலேயே அவன் தலைவணங்குகிறான். ‘ஆப்ரஷ்டும்’ (விடைபெற) என்பதும் — அவன் அனுமதி கேட்கிறான், முடிவைத் தெரிவிக்கவில்லை. ‘தர்ப்பை ஆசனத்துக்கு ஏற்ற காலம்’ என்ற சொல்லால் அரியணைக்குப் பதில் தர்ப்பை ஆசனம், அரசுக்குப் பதில் தவம் என்று அனைத்தும் சுட்டப்படுகின்றன.

‘முனிவர்போல இறைச்சியை விட்டு, கிழங்கும் வேரும் கனியும் உண்டு வாழ்ந்து, பதினான்கு ஆண்டுகள் ஆளரவமற்ற காட்டில் வாழ்வேன். மாமன்னர் பரதனுக்கு இளவரசுப் பட்டத்தை அளிக்கிறார்; என்னையோ தவசியாக்கித் தண்டகாரண்யத்துக்கு நாடுகடத்துகிறார். ஆறும் எட்டுமாக ஆண்டுகள் ஆளரவமற்ற காட்டில், காட்டுப் பொருள்களை நுகர்ந்து, கனிகளாலும் வேர்களாலும் வாழ்வேன்.’ ‘ஆறும் எட்டும்’ என்ற கணக்கு வேறுபாட்டால் கவிஞர் மீண்டும் பதினான்கு என்ற எண்ணையே உறுதிப்படுத்துகிறார் — தாய் அந்த எண்ணை மறவாதிருக்க. ‘இறைச்சியை விட்டு’ என்ற சொல்லால் அரச இன்பங்களைத் துறத்தல் சுட்டப்படுகிறது; ‘முனிவர்போல’ என்பதால் வரவிருக்கும் வாழ்வின் முறை. ‘விவாஸயதி’ (நாடுகடத்துகிறார்) என்ற வினைச்சொல்லோ கடுமையானது — தந்தையே நாடுகடத்துகிறார் என்று. இருந்தும் ராமன் குறைகூறவில்லை, உண்மை நிலையை மட்டுமே சொல்கிறான்; தாயின் முன்னிலையிலும் அவன் தந்தையைக் குற்றம் சாட்டவில்லை.

இதைக் கேட்டு அந்தத் தேவி, காட்டில் கோடரியால் வெட்டப்பட்ட சால மரக்கிளைபோலவும், வானிலிருந்து வீழ்ந்த தெய்வப்பெண்போலவும் திடீரென வீழ்ந்தாள். துன்பத்துக்குப் பழகாத, வாழைமரம்போல் வீழ்ந்து உணர்விழந்த தாயைக் கண்டு ராமன் அவளைத் தூக்கி எழுப்பினான். சுமை சுமந்து களைத்து மண்ணில் புரண்டு எழும் பெண்குதிரைபோல எழுந்த, தீனமான, உடலெங்கும் புழுதி படிந்த அவளை அவன் கையால் தடவினான். ‘அதுக்கோசிதா’ (துன்பத்துக்குப் பழகாதவள்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — இந்தப் பட்டத்தரசி ஒருபோதும் துன்பத்தை அனுபவித்ததில்லை; இன்றோ தரையில் புழுதியில். ‘கோடரியால் வெட்டப்பட்ட சால மரக்கிளை’ என்ற உவமையால் திடீர் வீழ்ச்சியும், ‘வானிலிருந்து வீழ்ந்த தெய்வப்பெண்’ என்பதால் அவளுடைய முந்தைய நிலையின் உயர்வும் சுட்டப்படுகின்றன. ராமனோ புலம்பவில்லை — கையால் புழுதியைத் துடைக்கிறான், அவ்வளவே. ‘விமமர்ஶ’ (தடவினான்) என்ற ஒரே சொல்லால் மகனின் ஊமையான பணிவிடை உணர்வு வெளிப்படுகிறது.

சுகத்துக்குப் பழகிய, இப்போது துன்பத்தால் வாடிய அவள், அருகே அமர்ந்திருந்த மனிதருள் புலியான ராகவனிடம், லக்ஷ்மணன் கேட்டுக்கொண்டிருக்க, சொன்னாள்: ‘மகனே ராகவா, நீ என் துயரத்துக்காகப் பிறக்காதிருந்தால், மகப்பேறில்லாத நான் இதைவிடப் பெரிய துன்பத்தைக் கண்டிருக்கமாட்டேன். மலடிக்கு ஒரே ஒரு மனத் துயரமே உண்டு — ‘நான் மகப்பேறற்றவள்’ என்ற வருத்தம்; வேறு எதுவும் இல்லை.’ மகப்பேறின்மையின் துன்பம் ஒன்றே; மகனைப் பிரியும் துன்பமோ முடிவற்றது — இதுவே அவள் புலம்பலின் மூலக் காரணம். ‘லக்ஷ்மணன் கேட்டுக்கொண்டிருக்க’ என்ற சொல்லால், லக்ஷ்மணனும் அங்கேயே கேட்டவாறு நிற்கிறான் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார் — அவனுடைய சினத்துக்கான தளம் இங்கேயே அமைக்கப்படுகிறது; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் வெடிக்கிறது. ‘சுகத்துக்குப் பழகியவள், துன்பத்தால் வாடியவள்’ என்ற முரண் அணியால் அவள் நிலை மாற்றம் சுருக்கமாகக் காட்டப்படுகிறது.

‘கணவர் அதிகாரத்தில் இருந்த காலத்தில் நான் முன்பு எந்த நன்மையையோ சுகத்தையோ கண்டதில்லை; ‘மகனின் காலத்திலாவது காண்பேன்’ என்ற நம்பிக்கையாலேயே, ராமா, நான் வாழ்ந்துவந்தேன். மூத்தவளாக இருந்தும், என்னைவிடத் தாழ்ந்த, நெஞ்சைப் பிளக்கும் சக்களத்திகளின் பல வெறுப்பான சொற்களை நான் கேட்க நேரும். என்னுடைய இந்த முடிவற்ற துயரமும் புலம்பலும் எப்படிப்பட்டதோ, அதைவிடப் பெரிய துன்பம் பெண்களுக்கு வேறு என்ன இருக்கும்? நீ அருகில் இருக்கும்போதே நான் இவ்வாறு புறக்கணிக்கப்பட்டேன்; நீ வெளியூர் சென்றால் சொல்லவும் வேண்டுமோ? மகனே, எனக்கு மரணமே உறுதி.’ ‘அனந்தக: ஶோக:’ (முடிவற்ற துயரம்) என்ற சொல்லால் அவள் தன் துன்பத்தின் எல்லையின்மையையே சுட்டுகிறாள். முதிய பட்டத்தரசிக்கும் சக்களத்திகளால் அவமானம் — இதுவே அவளுடைய விரதங்கள் பயனற்றுப் போனதன் கண்கூடான சான்று. ராமனின் அருகாமையே அவளுக்கு இருந்த ஒரே காப்பு; அவன் வெளியூர் சென்றால் மரணமே உறுதி என்று அவள் கருதுகிறாள். ‘நன்மையை முன்பு கண்டதில்லை’ என்ற சொல்லால் அவள் தன் முழு மணவாழ்வையும் ஒரே சொல்லில் பழிக்கிறாள் — சுகம் ஒருபோதும் அனுபவிக்கப்படவில்லை; நம்பிக்கை ஒன்றே பற்றுக்கோடாக இருந்தது.

‘கணவரால் எப்போதும் மதிக்கப்படாத நான் மிகவும் அடக்கப்பட்டிருக்கிறேன்; கைகேயியின் பணிப்பெண்களுக்குச் சமமாகவோ, அவர்களைவிடத் தாழ்ந்தவளாகவோதான் கருதப்படுகிறேன். எனக்குப் பணிவிடை செய்பவரோ, என்னைப் பின்பற்றுபவரோ எவராயினும், அவரும் கைகேயியின் மகனை எண்ணி என்னிடம் பேசுவதில்லை. எப்போதும் சினம் கொண்டிருப்பதால் கடுஞ்சொல் பேசும் அவளுடைய அந்த முகத்தை, அவல நிலையுற்ற நான் எப்படிக் காண இயலும், மகனே?’ அரசிக்கும் பணிப்பெண்போன்ற நிலை — இதனால் கவிஞர் அந்தப்புரத்தின் உண்மைச் சித்திரத்தைக் காட்டுகிறார். ‘பணிப்பெண்களுக்குச் சமமாகவோ தாழ்ந்தவளாகவோ’ என்ற சொல்லால் அவள் தன் நிலை இழப்பைச் சுட்டுகிறாள் — பட்டத்தரசியும் இளையவளின் பணிப்பெண்களைவிடத் தாழ்ந்தவள். ‘அன்வீக்ஷ்ய’ (எண்ணி) என்ற சொல்லால் அச்சத்தின் வேர் காட்டப்படுகிறது — கைகேயி மட்டுமல்ல, அவள் மகனின் வரவிருக்கும் அரசே மக்களை மௌனமாக்குகிறது.

‘ராகவா, நீ பிறந்தது முதல் பத்தும் ஏழுமாக ஆண்டுகள் துன்பம் தீர்வதை எதிர்பார்த்தவாறே நான் கழித்தேன். அழியாத அந்தப் பெருந்துன்பத்தையும், சக்களத்திகளின் இழிவுபடுத்தலையும், இவ்வாறு முதிர்ந்த நான் இனி நெடுநாள் பொறுக்க இயலாது. முழுநிலவின் ஒளியுடைய உன் முகத்தைக் காணாமல், இரங்கத்தக்க நிலையில், இரங்கத்தக்க வாழ்வுடைய நான் எப்படி வாழ்வேன்?’ மகனின் அரசில் துன்பமெல்லாம் தீரும் என்ற நம்பிக்கையைப் பற்றிக்கொண்டு வாழ்ந்த தாயின் அந்த நம்பிக்கையே இன்று அறுபட்டது. ‘பத்தும் ஏழும்’ என்ற கணக்கால் பதினேழு ஆண்டுகள் சொல்லப்படுகின்றன; இந்தி உரையிலோ உபநயனத்திலிருந்து தொடங்கிக் கணக்கிடப்பட்டுள்ளது. ‘க்ருபணஜீவிகா’ (இரங்கத்தக்க வாழ்வுடையவள்) என்ற சொல்லால் அவள் வரவிருக்கும் வாழ்வின் தீனத்தையே பெயரிட்டுச் சுட்டுகிறாள். இங்கே அவள் புலம்பல் துயரத்திலிருந்து தன்னைத் தானே பழிப்பதை நோக்கிச் செல்கிறது.

‘உண்ணாநோன்புகளாலும், யோகங்களாலும், பல முயற்சிகளாலும், அவல நிலையிலிருந்த நான் உன்னைத் துன்பப்பட்டு வளர்த்தேன் — அனைத்தும் வீணாயிற்று. மழைக்காலத்தில் புதுநீர் தொட்ட பேராற்றின் கரைபோல உடையாத என் இந்த நெஞ்சம் உறுதியானது என்று கருதுகிறேன். எனக்கு நிச்சயமாக மரணம் இல்லை; யமனுலகில் எனக்கு இடமும் இல்லை; ஏனெனில் சிங்கம் அழும் பெண்மானை வலிந்து பற்றுவதுபோல, இன்றே யமன் என்னைக் கொண்டுசெல்ல விரும்பவில்லையே. தரையில் வீழ்ந்தும் பிளவுறாத, உடையாத என் நெஞ்சம் நிச்சயமாக இரும்பால் ஆனது, உறுதியானது; காலம் வருமுன் மரணம் நிச்சயமாக இல்லை.’ இங்கே சர்க்கத்தின் யாப்பு மாறுகிறது — அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக நீண்ட விருத்தம் தொடங்குகிறது; அதனால் புலம்பலின் வேகமும் கூடுகிறது. ‘இரும்பு நெஞ்சம்’ என்ற உருவகத்தால் அவள் தன் உயிர் வாழ்வையே குற்றம் சாட்டுகிறாள். ‘காலம் வருமுன் மரணம் இல்லை’ என்ற சாத்திரப்படியான சொல்லே அவளுக்குச் சாபம்போல ஆகிறது. ‘சிங்கம் அழும் பெண்மானைப் போல’ என்ற உவமையால் அவள் தன் மரணத்தை வேண்டுகிறாள் — யமனும் தன்னை ஏற்கவில்லையே என்பது அவள் வருத்தம்.

‘என் விரதங்களும் தானங்களும் புலனடக்கங்களும் பயனற்றுப் போயினவே என்பதே இந்தத் துன்பம்; மகப்பேறு வேண்டி நான் செய்த தவம் உவர்நிலத்தில் விதைத்த விதைபோல முற்றிலும் பயனற்றுப் போயிற்று. பெருந்துன்பத்தால் வாடிய ஒருவன் தற்செயலாகக் காலம் வருமுன் மரணத்தைப் பெற முடியுமானால், கன்றில்லாத பசுபோல உன்னைப் பிரிந்த நான் இன்றே இறந்தோர் கூட்டத்தை அடைந்திருப்பேன். நிலவுபோன்ற முகப்பொலிவுடையவனே, நீயின்றி இன்று என் வாழ்வால் என்ன பயன்? மிகவும் மெலிந்த பசு கன்றைப் பின்தொடர்வதுபோல, ஆவலால் நான் உன்னோடேயே காட்டுக்குப் பின்தொடர்ந்து வருவேன்.’ இவ்வாறு பெருந்துன்பத்தைப் பொறுக்க இயலாத அவள், பெருந்துயரத்தை எண்ணி, கட்டுண்ட மகனைக் கண்ட கின்னரிபோல, ராகவனைப் பார்த்துப் பெரிதும் புலம்பினாள். ‘உவர்நிலத்தில் விதைத்த விதை’ என்ற உவமை அவளுடைய எல்லா விரதங்களின் பயனின்மையையும் ஒரே சித்திரத்தால் காட்டுகிறது. இறுதியில் அவள் பின்தொடர்ந்து வருவதாக முடிவு செய்கிறாள் — இந்த முடிவையே அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் தடுக்க வேண்டியிருக்கிறது. ‘கின்னரி’ என்ற உவமையால் கவிஞர் சர்க்கத்தை முடிக்கிறார் — கட்டுண்ட மகனைக் கண்டு புலம்பும் கின்னரிபோலத் தாய்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾ ಆರ್ತನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ತಂದೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದ, ನಮಗೆ ಗತಿಯೂ ಆಶ್ರಯವೂ ಆಗಿದ್ದ ಆ ರಾಮನು ಇಂದು ದೇಶಾಂತರಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವನು. ತನ್ನ ಹೆತ್ತತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಅವನು ಸದಾ ಹೇಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೂ ನಮ್ಮೊಡನೆಯೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಗುಣಗಳನ್ನು ಇತರ ತಾಯಂದಿರ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾಂಜಲೌ’ (ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಮಲತಾಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತಃಪುರದ ಆಕ್ರಂದನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಇತರ ಪತ್ನಿಯರೂ ಅವನನ್ನು ಮಗನಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರೊಡನೆಯೂ ತಾಯಿಯ ಭಾವದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಆತ್ಮೀಯವಾದದ್ದೇ.

‘ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದ, ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವ, ಕೋಪಗೊಂಡವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಅವನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇಶಾಂತರಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವನು. ಅಯ್ಯೋ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಗತಿಯಾದ ರಾಘವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ರಾಜನು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನಾಗಿ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರೂ ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳಂತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆ ಘೋರವಾದ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಮಹೀಪತಿಯು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಮುದುಡಿಕೊಂಡನು. ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನಿಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ವಿವತ್ಸಾ ಧೇನವಃ’ (ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸು ಹೇಗೆ ಆರ್ತವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು. ‘ಅಬುದ್ಧಿಃ’ (ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ವಿವೇಕನಾಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಗತಿ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಲೋಕೋಪಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನ ತ್ಯಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಾನಿ. ‘ವ್ಯಾಲೀಯತ’ (ಮುದುಡಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಮಿಶ್ರಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸನದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ತ ರಾಮನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆಯಾಸಗೊಂಡು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವ ಆನೆಯಂತೆ, ಆದರೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜಿತನಾದ ವೃದ್ಧಪುರುಷನನ್ನೂ, ನಿಂತಿದ್ದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಎದ್ದು ಬಂದು, ವಿಜಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ‘ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಸುದ್ದಿ ಇನ್ನೂ ಹರಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಪುರವಾಸಿಗಳು ಇನ್ನೂ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ರಾಮನಾದರೋ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ‘ನಿಃಶ್ವಸನ್ ಕುಂಜರ ಇವ’ (ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವ ಆನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಹೊರಗೆ ಶಾಂತಿ, ಒಳಗೆ ಮಹಾ ಆಯಾಸ. ‘ವಶೀ’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಜಯಘೋಷಗಳಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಅವನು ಅವರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮೊದಲ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ವೇದಸಂಪನ್ನರಾದ, ರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮೂರನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಬಾಲೆಯರನ್ನೂ ವೃದ್ಧೆಯರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಮನೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಪ್ರಿಯಸುದ್ದಿಯನ್ನು ರಾಮನ ತಾಯಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಗೃಹರಚನೆಯದ್ದಲ್ಲ, ಸುದ್ದಿಯ ಅಜ್ಞಾನದ ಸೂಚಕವೂ ಹೌದು — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರ್ಷ, ರಾಮನೊಬ್ಬನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯ. ವೇದಸಂಪನ್ನರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವ ವೃದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನಿಂದಲೇ ಸತ್ಕೃತರು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬೇಗನೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಗನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದೇ ಅವರ ಪ್ರಿಯಸುದ್ದಿ. ಆದರೆ ಅವರು ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತಿದೆ.

ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಆಗ ಮಗನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ, ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಕಳೆದು, ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ನಿತ್ಯವೂ ವ್ರತನಿಷ್ಠಳಾದ, ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವಳು ಆಗ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಶುಭವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಮಗನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು; ಮಗನಾದರೋ ವನವಾಸದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗದ ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ. ‘ರಾತ್ರಿಂ ಸಮಾಹಿತಾ ಸ್ಥಿತ್ವಾ’ (ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಏಕಾಗ್ರಳಾಗಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಇಡೀ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ವ್ರತದಲ್ಲೇ ಕಳೆದಳು. ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ, ಮಂಗಳಕೃತ್ಯ, ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಗನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಅವಳ ವಿಶೇಷ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನೇ ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟದೇವತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ, ಮೋದಕಗಳು, ಹವಿಸ್ಸುಗಳು, ಅರಳು, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಪಾಯಸ, ಕೃಸರ (ಎಳ್ಳು–ಅಕ್ಕಿಯ ಅನ್ನ), ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳು — ಇವನ್ನು ರಘುನಂದನನು ಕಂಡನು. ಬಿಳಿಯ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರ್ಣದ ಆ ತಾಯಿ ನೀರಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ತಾಯಿ ಮಗನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪವಾಸಗಳಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ — ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವೇ ಈಗ ವಿಪರೀತವಾಗಲಿದೆ. ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ಮಂಗಳಸೂಚಕ; ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ, ಅರಳು, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಗಳು, ಪಾಯಸ, ಕೃಸರ, ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಅಭಿಷೇಕದ ಉಪಕರಣಗಳೇ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ತರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಾಗಲೇ ಮಗನು ಬರುತ್ತಾನೆ — ದೇವತರ್ಪಣದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ವಿಯೋಗದ ಸುದ್ದಿ; ಇದೇ ಕವಿಯ ಸಂಯೋಜನಾಚಾತುರ್ಯ.

ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಬಂದ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದಳು — ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ ತನ್ನ ಮರಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ. ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ರಾಘವನು ಹಿಡಿಯಲು, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ತನ್ನ ಮಗ ರಾಘವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ತಾಯಿಯ ಹರ್ಷ ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರವೋ ಮುಂದಿನ ಪತನವೂ ಅಷ್ಟೇ ಆಳ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಹರ್ಷವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನೇ ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು. ‘ಚಿರಸ್ಯ’ (ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಭಿಷೇಕದ ಗಡಿಬಿಡಿಯಲ್ಲಿ ದಿನಗಳು ಕಳೆದಿದ್ದವು. ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ–ಮರಿಯ ಉಪಮೆ ಪ್ರಾಣಿಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ತಾಯಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಚಾರ.

‘ವೃದ್ಧರೂ ಧರ್ಮಶೀಲರೂ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಆದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಕುಲೋಚಿತವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪಡೆ. ರಾಘವಾ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣು; ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಇಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಆಸನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು, ಭೋಜನಕ್ಕೂ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಳು. ರಾಘವನಾದರೋ ಕೊಟ್ಟ ಆಸನವನ್ನು ಕೇವಲ ಮುಟ್ಟಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಸನವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದು ಮಾತ್ರ — ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಮಾತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಧರ್ಮಶೀಲಾನಾಂ ರಾಜರ್ಷೀಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವಳು ಮಗನಿಗೆ ಆದರ್ಶವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಅಕ್ಷಯ ಕೀರ್ತಿ, ಕುಲೋಚಿತ ಧರ್ಮ. ಅವಳ ಆಶೀರ್ವಾದ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದೆ; ‘ಇಂದೇ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು’ ಎಂದು ಅವಳು ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಮುಂದೆ ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ವಿನೀತನಾದ, ಗೌರವದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿದ ಅವನು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟವನಾಗಿ, ಅನುಮತಿ ಕೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಮಹಾ ಭಯ ಬಂದೊದಗಿದೆ; ಇದು ನಿನಗೂ ವೈದೇಹಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ದುಃಖಕರವಾಗುವುದು. ನಾನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಈ ಆಸನದಿಂದ ನನಗೇನು? ದರ್ಭಾಸನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾಲ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ.’ ರಾಜಾಸನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದರ್ಭಾಸನ — ಈ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಭಾವವಿನೀತಃ’ (ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ವಿನೀತನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸಂಕೋಚದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಲೆಬಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಆಪ್ರಷ್ಟುಮ್’ (ಅನುಮತಿ ಕೇಳಲು) ಎಂಬುದೂ — ಅವನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷ್ಟರಾಸನಯೋಗ್ಯಃ ಕಾಲಃ’ (ದರ್ಭಾಸನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿಂಹಾಸನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದರ್ಭಾಸನ, ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು — ಎಂಬುದೆಲ್ಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಮುನಿಯಂತೆ ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಗೆಡ್ಡೆ–ಬೇರು–ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾರಾಜನು ಭರತನಿಗೆ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನನ್ನಾದರೋ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆರು ಮತ್ತು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತ, ಹಣ್ಣು–ಬೇರುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಷಟ್ ಚ ಅಷ್ಟೌ ಚ’ (ಆರು ಮತ್ತು ಎಂಟು) ಎಂಬ ಬೇರೆಯ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೇ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿ ಆ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮರೆಯದಿರಲೆಂದು. ‘ಆಮಿಷಂ ಹಿತ್ವಾ’ (ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮುನಿವತ್’ (ಮುನಿಯಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ವಿಧಿ. ‘ವಿವಾಸಯತಿ’ (ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವಾದರೋ ಕಠೋರ — ತಂದೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ಆದರೂ ರಾಮನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ತಾಯಿಯ ಎದುರಿನಲ್ಲೂ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ದೇವಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆಯಂತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಬಿದ್ದಳು. ದುಃಖಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಒಗ್ಗದ, ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಎತ್ತಿದನು. ಭಾರಹೊತ್ತು ದಣಿದ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ ಹೊರಳಾಡಿ ಏಳುವಂತೆ ಎದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಸವರಿದನು. ‘ಅದುಃಖೋಚಿತಾ’ (ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ; ಇಂದಾದರೋ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಪರಶುನಾ ನಿಕೃತ್ತಾ ಸಾಲಯಷ್ಟಿಃ’ (ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಲದ ಕೊಂಬೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಪತನ, ‘ದಿವಶ್ಚ್ಯುತಾ ದೇವತಾ’ (ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಉನ್ನತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನಾದರೋ ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಕೈಯಿಂದ ಧೂಳನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ. ‘ವಿಮಮರ್ಶ’ (ಸವರಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮಗನ ಮೂಕ ಸೇವಾಭಾವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ್ದ, ಈಗ ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದಿದ್ದ ಅವಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗನೇ ರಾಘವಾ, ನೀನು ನನ್ನ ಶೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟದಿದ್ದರೆ, ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದ ನಾನು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಂಜೆಗೆ ಒಂದೇ ಮಾನಸಿಕ ಶೋಕವಿರುತ್ತದೆ — ‘ನನಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಂತಾಪ; ಬೇರೊಂದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದಿರುವ ದುಃಖ ಒಂದೇ, ಮಗನ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವಾದರೋ ಅನಂತ — ಇದೇ ಅವಳ ವಿಲಾಪದ ಮೂಲಕಾರಣ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ ಉಪಶೃಣ್ವತಿ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೇಳುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಫೋಟಿಸುವ ಅವನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಖೋಚಿತಾ ಅಸುಖಾರ್ತಾ’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು, ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದವಳು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಅವಳ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಪತಿಯ ಪ್ರಭುತ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನಾಗಲಿ ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ; ‘ಮಗನಲ್ಲಾದರೂ ಕಾಣುವೆನು’ ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದಲೇ, ರಾಮಾ, ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಕೀಳಾದ, ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ಸವತಿಯರ ಅನೇಕ ಅಹಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗುವುದು. ನನ್ನ ಈ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೋಕ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಕರವಾದದ್ದು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಬೇರೇನಿದ್ದೀತು? ನೀನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾನು ಹೀಗೆ ತಿರಸ್ಕೃತಳಾಗಿದ್ದೆ; ಇನ್ನು ನೀನು ದೂರ ಹೋದರೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ಮಗೂ, ನನಗೆ ಮರಣವೇ ನಿಶ್ಚಿತ.’ ‘ಅನಂತಕಃ ಶೋಕಃ’ (ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೋಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಅಸೀಮತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವೃದ್ಧಳಾದ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಗೂ ಸವತಿಯರಿಂದ ಪರಾಭವ — ಇದೇ ಅವಳ ವ್ರತಗಳ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವಳ ಏಕೈಕ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು; ಅವನು ದೂರ ಹೋದರೆ ಅವಳು ಮರಣವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನ ದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಕಲ್ಯಾಣಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಇಡೀ ದಾಂಪತ್ಯಜೀವನವನ್ನೇ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹಳಿಯುತ್ತಾಳೆ — ಸುಖವನ್ನು ಎಂದೂ ಅನುಭವಿಸಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆಶೆಯೇ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು.

‘ಪತಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಅನಾದೃತಳಾದ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನಳಾಗಿ, ಅಥವಾ ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಅಥವಾ ಅನುಸರಿಸುವ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ, ಅವರೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನತ್ತ ನೋಡಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ನಿತ್ಯಕೋಪದಿಂದಾಗಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಆ ಮುಖವನ್ನು, ದುರ್ಗತಿಗೀಡಾದ ನಾನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ನೋಡಲಿ, ಮಗೂ?’ ರಾಣಿಗೂ ದಾಸಿಯಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅಂತಃಪುರದ ವಾಸ್ತವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿವಾರೇಣ ಸಮಾ ವಾ ಅವರಾ ವಾ’ (ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನಳು ಅಥವಾ ಅವರಿಗಿಂತ ಕೀಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯೂ ಕಿರಿಯ ರಾಣಿಯ ದಾಸಿಯರಿಗಿಂತ ಕೀಳು. ‘ಅನ್ವೀಕ್ಷ್ಯ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಯದ ಮೂಲ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೈಕೇಯಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವಳ ಮಗನ ಮುಂದಿನ ರಾಜ್ಯವೇ ಜನರನ್ನು ಮೌನವಾಗಿರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಘವಾ, ನೀನು ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ದುಃಖದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತ ನಾನು ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಏಳು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ ಮಹಾ ದುಃಖವನ್ನೂ, ಸವತಿಯರ ಅಪಮಾನವನ್ನೂ, ಹೀಗೆ ಮುದುಕಿಯಾದ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಸಹಿಸಲಾರೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಕಾಣದೆ ದೀನಳಾಗಿ, ದೀನಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ?’ ಮಗನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದುಃಖವೂ ಕ್ಷಯಿಸುವುದು ಎಂಬ ಆಶೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯ ಆ ಆಶೆಯೇ ಇಂದು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ದಶ ಸಪ್ತ ಚ’ (ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಏಳು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಉಪನಯನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಣಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೃಪಣಜೀವಿಕಾ’ (ದೀನಜೀವನ ನಡೆಸುವವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ದೈನ್ಯವನ್ನೇ ಹೆಸರಿಸಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಶೋಕದಿಂದ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಉಪವಾಸಗಳಿಂದಲೂ, ಯೋಗಗಳಿಂದಲೂ, ಅನೇಕ ಪರಿಶ್ರಮಗಳಿಂದಲೂ ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದೆ — ಅದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ನೀರಿನ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಮಹಾನದಿಯ ದಡ ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಕುಸಿಯದಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯ ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮರಣವಿಲ್ಲ, ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಿಂಹವು ಅಳುತ್ತಿರುವ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆದೊಯ್ಯುವಂತೆ ಯಮನು ಇಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಒಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೂ ಒಡೆಯದ, ಸೀಳದ ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದು; ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಛಂದಸ್ಸು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ವಿಲಾಪದ ವೇಗವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಆಯಸಂ ಹೃದಯಮ್’ (ಕಬ್ಬಿಣದ ಹೃದಯ) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಬದುಕನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನವೇ ಅವಳಿಗೆ ಶಾಪದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿಂಹವು ಅಳುತ್ತಿರುವ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ಯಮನೂ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಖೇದ.

‘ದುಃಖವೇನೆಂದರೆ ನನ್ನ ವ್ರತಗಳೂ ದಾನಗಳೂ ಸಂಯಮಗಳೂ ನಿರರ್ಥಕವಾದವು; ಸಂತಾನಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ಚೌಳುನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಯಾರಾದರೂ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದ್ದರೆ, ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸುವಿನಂತೆ ನೀನಿಲ್ಲದ ನಾನು ಇಂದೇ ಪ್ರೇತಲೋಕದ ಸಭೆಯನ್ನು ಸೇರಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಬದುಕಿನಿಂದ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲವಾದ ಹಸು ಕರುವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆಯೇ ಕಾಡಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದ ಅವಳು ಮಹಾ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ, ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ‘ಊಷರೇ ಉಪ್ತಂ ಬೀಜಮ್’ (ಚೌಳುನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ವ್ರತಗಳ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ‘ಕಿನ್ನರಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಲಪಿಸುವ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ತಾಯಿ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് കൈകേയിയുടെ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ പുറത്തിറങ്ങിയപ്പോൾ അന്തഃപുരത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ വലിയ ആർത്തനാദം ഉയർന്നു. അവർ വിലപിക്കുന്നു — ‘പിതാവ് പ്രേരിപ്പിക്കാതെതന്നെ അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും കാര്യങ്ങളിൽ സ്വയം ഏർപ്പെട്ടിരുന്നവനും, നമ്മുടെ ഗതിയും ശരണവുമായിരുന്നവനുമായ ആ രാമൻ ഇന്ന് നാടുവിട്ടുപോകും. അമ്മയായ കൗസല്യയോട് എങ്ങനെ ഉചിതമായി എന്നും പെരുമാറുന്നുവോ, അതുപോലെതന്നെ ജനനംമുതൽ നമ്മോടും പെരുമാറുന്നു.’ ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ഗാർഹസ്ഥ്യഗുണങ്ങൾ മറ്റ് അമ്മമാരുടെ വായിലൂടെ പറയുന്നു. ‘കൃതാഞ്ജലൗ’ (കൈകൂപ്പിയവനായി) എന്ന പദത്താൽ, അദ്ദേഹം ചെറിയമ്മയെ പ്രണമിച്ചിട്ടുതന്നെയാണ് പുറത്തിറങ്ങുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെവച്ചുതന്നെ അന്തഃപുരത്തിലെ നിലവിളി ആരംഭിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ മറ്റു പത്നിമാരും അദ്ദേഹത്തെ പുത്രനെപ്പോലെതന്നെ കരുതുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹം അവരോടും മാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറിയിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ശോകം ഔപചാരികമല്ല, ആത്മീയമാണ്.

‘ശകാരിക്കപ്പെട്ടാലും കോപിക്കാത്തവനും, കോപം ഉളവാക്കുന്നവ ഒഴിവാക്കുന്നവനും, കോപിച്ചവരെയെല്ലാം പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നവനും — അവൻ ഇന്ന് ഇവിടെനിന്നു പോകും. കഷ്ടം, നമ്മുടെ രാജാവ് ബുദ്ധിയില്ലാത്തവനായി ജീവലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; സർവ്വജീവികളുടെയും ഗതിയായ രാഘവനെ അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും കിടാവില്ലാത്ത പശുക്കളെപ്പോലെ ഭർത്താവിനെ പഴിക്കുന്നു, ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്നു. അന്തഃപുരത്തിലെ ആ ഘോരമായ ആർത്തനാദം കേട്ട്, പുത്രശോകത്താൽ തപിച്ച രാജാവ് ലജ്ജയാൽ ആസനത്തിൽ ചുരുണ്ടൊതുങ്ങി. പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് ശയ്യ മാത്രമേ ശരണമായി ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘കിടാവില്ലാത്ത പശുക്കൾ’ എന്ന ഉപമ അത്യന്തം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട പശു ആർത്തമായി കരയുന്നതുപോലെതന്നെ അവരും. ‘ബുദ്ധിയില്ലാത്തവൻ’ എന്ന പദത്താൽ അവർ രാജാവിനെ ശപിക്കുകയല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകനാശം സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. ‘സർവ്വജീവികളുടെയും ഗതി’ എന്നത് രാമന്റെ ലോകോപകാരിത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും ആശ്രയമായവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് എല്ലാവരുടെയും നഷ്ടമാണ്. ‘വ്യാലീയത’ (ചുരുണ്ടൊതുങ്ങി) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ ലജ്ജയുടെയും ശോകത്തിന്റെയും മിശ്രണം സൂചിതമാകുന്നു — രാജാവ് മറുപടി പറയുന്നില്ല, ആസനത്തിൽത്തന്നെ ഒളിക്കുന്നു.

ഇവിടെ രാമൻ അത്യന്തം ക്ലേശിച്ച്, നിശ്വസിക്കുന്ന ആനയെപ്പോലെ, എന്നാൽ ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ, സഹോദരനോടൊപ്പം അമ്മയുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ ഗൃഹവാതിൽക്കൽ ഇരിക്കുന്ന ഏറെ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വൃദ്ധപുരുഷനെയും, നിൽക്കുന്ന മറ്റ് അനേകരെയും അദ്ദേഹം കണ്ടു. രാമനെ കണ്ടമാത്രയിൽ അവരെല്ലാം അടുത്തുവന്ന്, ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ ‘ജയ!’ എന്ന ആശംസയാൽ വർദ്ധിപ്പിച്ചു. വാർത്ത ഇതുവരെ പരന്നിട്ടില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പുരവാസികൾ ഇപ്പോഴും അഭിഷേകംതന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു, രാമനാകട്ടെ വനവാസവുമായാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘നിശ്വസിക്കുന്ന ആനയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — പുറമേ ശാന്തത, ഉള്ളിലോ വലിയ ക്ലേശം. ‘വശീ’ (ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻ) എന്ന പദവും അവിടെത്തന്നെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വശത്തിലാണ്, അതുകൊണ്ട് മുഖത്തു ഭാവഭേദമില്ല. ജയഘോഷങ്ങളാൽ വർദ്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന അദ്ദേഹം അവരുടെ ഹർഷം തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് മൗനമായിത്തന്നെ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു.

ആദ്യത്തെ കക്ഷ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച്, രണ്ടാമത്തേതിൽ രാജാവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട വേദസമ്പന്നരായ വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ആ വൃദ്ധന്മാരെ പ്രണമിച്ച്, മൂന്നാമത്തെ കക്ഷ്യയിൽ വാതിൽ കാക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധാലുക്കളായ ബാലികമാരും വൃദ്ധകളുമായ സ്ത്രീകളെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. അവർ ഹർഷിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് ആശംസ നേർന്ന്, ഗൃഹത്തിനുള്ളിൽ കടന്ന് വേഗം രാമന്റെ അമ്മയെ ആ പ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ചു. മൂന്നു കക്ഷ്യകളുടെ ഈ വർണ്ണന ഗൃഹഘടനയുടേതു മാത്രമല്ല, വാർത്തയെക്കുറിച്ചുള്ള അജ്ഞതയുടെയും സൂചകമാണ് — എല്ലായിടത്തും ഹർഷം, രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മാത്രം സത്യം. വേദസമ്പന്നരായ ബ്രാഹ്മണരും വൃദ്ധകളായ ദ്വാരപാലികമാരും — ഇവരെല്ലാം രാജാവിനാൽത്തന്നെ ആദരിക്കപ്പെട്ടവരാണ്; അവർ കൗസല്യയുടെ ഗൃഹത്തിന്റെ മര്യാദയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ സ്ത്രീകൾ ഹർഷിച്ച് വേഗം അമ്മയെ ആശംസിക്കുന്നു — ‘പുത്രൻ വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നതാണ് അവരുടെ പ്രിയവാർത്ത. എന്നാൽ അവർ പ്രിയമെന്നു കരുതുന്നതുതന്നെ അപ്രിയത്തിന്റെ വാഹകമാണ്.

ദേവിയായ കൗസല്യയും അപ്പോൾ പുത്രന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, രാത്രി മുഴുവൻ ഏകാഗ്രതയോടെ കഴിച്ചുകൂട്ടി, പ്രഭാതത്തിൽ വിഷ്ണുപൂജ ചെയ്യുകയായിരുന്നു. പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ഹർഷത്തോടെ, എന്നും വ്രതനിഷ്ഠയായി, മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ച അവൾ അപ്പോൾ മന്ത്രപൂർവ്വം അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യുകയായിരുന്നു. അമ്മയുടെ മംഗളമായ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാമൻ അവിടെ അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യിക്കുന്ന അമ്മയെ കണ്ടു. പുത്രന്റെ അഭിഷേകത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഇതെല്ലാം ചെയ്തത്; പുത്രനോ വനവാസവാർത്തയുമായി വന്നിരിക്കുന്നു — ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് സർഗത്തിലെ കരുണയുടെ മൂലം. ‘രാത്രി മുഴുവൻ ഏകാഗ്രതയോടെ കഴിച്ചുകൂട്ടി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഉറക്കമൊഴിച്ചത് സൂചിതമാകുന്നു — രാത്രി മുഴുവൻ അവൾ വ്രതത്തിലാണ് കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. പട്ടുവസ്ത്രം, മംഗളകർമ്മം, മന്ത്രപൂർവ്വമുള്ള അഗ്നിഹോത്രം — ഇവയെല്ലാം പുത്രന്റെ അഭിഷേകത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ ചെയ്തവയാണ്. വിഷ്ണുപൂജ അവളുടെ സവിശേഷതയാണ്, കാരണം പുത്രൻതന്നെയാണ് അവൾക്ക് ഇഷ്ടദേവതയുടെ രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നത്.

അവിടെ ദേവകാര്യത്തിനായി ഒരുക്കിവച്ച സാമഗ്രികളും അദ്ദേഹം കണ്ടു — തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മോദകങ്ങൾ, ഹവിസ്സുകൾ, മലർ, വെളുത്ത മാലകൾ, പായസം, എള്ളും അരിയും ചേർത്ത കൃസരം, സമിധുകൾ, നിറകുടങ്ങൾ എന്നിവ രഘുനന്ദനൻ കണ്ടു. വെളുത്ത പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, വ്രതാനുഷ്ഠാനത്താൽ ക്ഷീണിച്ച്, ജലംകൊണ്ട് ദേവതകൾക്കു തർപ്പണം ചെയ്യുന്ന സുന്ദരിയായ ആ അമ്മയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഈ പദങ്ങളാൽ, പുത്രന്റെ അഭ്യുദയത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ ഉപവാസങ്ങളാൽ അമ്മ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു — അവളുടെ തപസ്സിന്റെ ഫലംതന്നെ ഇപ്പോൾ വിപരീതമാകാൻ പോകുന്നു. സാമഗ്രികളുടെ ഈ പട്ടിക വെറും അലങ്കാരമല്ല — ഓരോ ദ്രവ്യവും മംഗളസൂചകമാണ്; തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മലർ, വെളുത്ത മാലകൾ, പായസം, കൃസരം, നിറകുടങ്ങൾ — എല്ലാം അഭിഷേകത്തിന്റെതന്നെ ഉപകരണങ്ങളാണ്. കൗസല്യ തർപ്പണത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നിടത്തുതന്നെ പുത്രൻ വരുന്നു — ദേവതർപ്പണത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ വിയോഗവാർത്ത; ഇതാണ് കവിയുടെ സംവിധാനചാതുര്യം.

ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം വന്ന, അമ്മയെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന പുത്രനെ കണ്ട് അവൾ അത്യന്തം ഹർഷിച്ച് അവന്റെ നേരെ ചെന്നു — പെൺകുതിര കുതിരക്കുട്ടിയുടെ നേരെ ഓടുന്നതുപോലെ. അടുത്തുവന്ന അമ്മയുടെ പാദം പിടിച്ചു വന്ദിച്ച രാഘവനെ അവൾ ഇരുകൈകളാലും ആലിംഗനം ചെയ്തു, ശിരസ്സിൽ മുകർന്നു. പിന്നെ പുത്രവാത്സല്യത്താൽ കൗസല്യ എതിർക്കാനാവാത്തവനായ തന്റെ പുത്രൻ രാഘവനോട് പ്രിയവും ഹിതവുമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. അമ്മയുടെ ഹർഷം എത്ര ഉയരത്തിലാണോ, അത്രതന്നെ ആഴത്തിലായിരിക്കും തുടർന്നുള്ള വീഴ്ച — കവി ആദ്യം ഹർഷം പൂർണ്ണമായി വർണ്ണിക്കുന്നു, പിന്നെ അതിനെത്തന്നെ തകർക്കാൻ. ‘ചിരസ്യ’ (ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമാണ് അമ്മയുടെ അടുത്തു വന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഭിഷേകത്തിരക്കിൽ ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. പെൺകുതിരയുടെയും കുതിരക്കുട്ടിയുടെയും ഉപമ മൃഗലോകത്തിൽനിന്ന് എടുത്തതാണ്; അതിലൂടെ സ്നേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത സൂചിതമാകുന്നു. ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നത് അമ്മയുടെ വാത്സല്യത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ ആചാരമാണ്.

‘വൃദ്ധരും ധർമ്മശീലരും മഹാത്മാക്കളുമായ രാജർഷിമാരുടെ ആയുസ്സും കീർത്തിയും കുലത്തിനു ചേർന്ന ധർമ്മവും നീ പ്രാപിക്കുക. രാഘവാ, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ നിന്റെ പിതാവായ രാജാവിനെ കാണുക; ആ ധർമ്മാത്മാവ് ഇന്നുതന്നെ നിന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ ആസനം നൽകി, ഭോജനത്തിനു ക്ഷണിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ രാഘവൻ നൽകിയ ആസനം തൊടുക മാത്രം ചെയ്ത്, അല്പം കൈകൂപ്പി നീട്ടിക്കൊണ്ട് അമ്മയോടു പറഞ്ഞു. ആസനം തൊട്ടതേയുള്ളൂ — അതിൽ ഇരുന്നില്ല; അതിലൂടെത്തന്നെ തുടർന്നുവരുന്ന വാക്ക് സൂചിതമാകുന്നു. ‘വൃദ്ധരും ധർമ്മശീലരുമായ രാജർഷിമാർ’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ അവൾ പുത്രന് ഒരു ആദർശംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — ദീർഘായുസ്സ്, അക്ഷയമായ കീർത്തി, കുലോചിതമായ ധർമ്മം. അവളുടെ ആശീർവാദം അഭിഷേകം നിശ്ചിതമാണെന്ന ബോധ്യത്തോടെയുള്ളതാണ്; ‘ഇന്നുതന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്യും’ എന്ന് അവൾ ദൃഢമായി കരുതുന്നു. ഈ അജ്ഞതതന്നെ തുടർന്ന് അവളുടെ ദുഃഖം ഇരട്ടിയാക്കുന്നു.

സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ വിനീതനും ആദരവാൽ കുനിഞ്ഞവനുമായ അദ്ദേഹം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടവനായി യാത്ര ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘ദേവീ, അമ്മ അറിയുന്നില്ലെന്നു തോന്നുന്നു — വലിയൊരു ഭയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു; ഇത് അമ്മയ്ക്കും വൈദേഹിക്കും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖമായിത്തീരും. ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകുന്നു; ഈ ആസനംകൊണ്ട് എനിക്ക് എന്തു കാര്യം? ദർഭാസനത്തിനു യോഗ്യമായ കാലമാണ് എനിക്കു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നത്.’ രാജാസനത്തിനു പകരം ദർഭാസനം — ഈ ഒറ്റവാക്യംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ സംക്ഷേപിച്ചു പറയുന്നു. ‘സ്വഭാവവിനീതൻ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭയംകൊണ്ടോ സങ്കോചംകൊണ്ടോ അല്ല, സ്വഭാവംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘ആപ്രഷ്ടും’ (യാത്ര ചോദിക്കാൻ) എന്നതുകൊണ്ട് — അദ്ദേഹം അനുവാദം യാചിക്കുകയാണ്, തീരുമാനം അറിയിക്കുകയല്ല. ‘ദർഭാസനത്തിനു യോഗ്യമായ കാലം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സിംഹാസനത്തിനു പകരം ദർഭാസനം, രാജ്യത്തിനു പകരം തപസ്സ് എന്നിങ്ങനെ എല്ലാം സൂചിതമാകുന്നു.

‘മുനിയെപ്പോലെ മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച്, കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും പഴങ്ങളുംകൊണ്ടു ജീവിച്ച്, ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ ഞാൻ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും. മഹാരാജാവ് ഭരതനു യൗവരാജ്യം നൽകുന്നു; എന്നെയാകട്ടെ താപസനാക്കി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു നാടുകടത്തുന്നു. ആറും എട്ടും വർഷം ഞാൻ ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ വസിക്കും — കാട്ടുവിഭവങ്ങൾ സേവിച്ചും പഴങ്ങളും വേരുകളുംകൊണ്ട് ഉപജീവനം കഴിച്ചും.’ ‘ആറും എട്ടും’ എന്ന എണ്ണൽഭേദത്താൽ കവി വീണ്ടും പതിനാല് എന്ന സംഖ്യതന്നെ ഉറപ്പിക്കുന്നു — അമ്മ ആ സംഖ്യ മറക്കാതിരിക്കാനെന്നപോലെ. ‘മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ രാജഭോഗങ്ങളുടെ ത്യാഗവും ‘മുനിയെപ്പോലെ’ എന്നതിനാൽ വരാനിരിക്കുന്ന ജീവിതത്തിന്റെ വിധിയും സൂചിതമാകുന്നു. ‘വിവാസയതി’ (നാടുകടത്തുന്നു) എന്ന ക്രിയാപദമാകട്ടെ കഠിനമാണ് — പിതാവ് സ്വയം നാടുകടത്തുന്നു എന്ന്. എന്നിട്ടും രാമൻ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, വസ്തുസ്ഥിതി മാത്രം പറയുന്നു; അമ്മയുടെ മുന്നിൽപോലും അദ്ദേഹം പിതാവിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല.

ഇതു കേട്ട് ആ ദേവി, വനത്തിൽ മഴുവാൽ വെട്ടിയിട്ട സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖപോലെ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവതയെപ്പോലെ, പെട്ടെന്ന് നിലത്തു വീണു. ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, വാഴപോലെ വീണുകിടക്കുന്ന, ബോധമറ്റ അമ്മയെ കണ്ട് രാമൻ അവളെ എഴുന്നേല്പിച്ചു. ഭാരം ചുമന്നു തളർന്ന പെൺകുതിര നിലത്തുരുണ്ട് എഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ എഴുന്നേറ്റ, ദീനയും ദേഹമാസകലം പൊടിപുരണ്ടവളുമായ അവളെ അദ്ദേഹം കൈകൊണ്ടു തലോടി. ‘ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ പട്ടമഹിഷി ഒരിക്കലും ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല; ഇന്നോ നിലത്ത് പൊടിയിൽ. ‘മഴുവാൽ വെട്ടിയ സാലശാഖ’ എന്ന ഉപമയാൽ ആകസ്മികമായ വീഴ്ചയും ‘സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവത’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ മുൻസ്ഥിതിയുടെ ഉന്നതിയും സൂചിതമാകുന്നു. രാമനാകട്ടെ വിലപിക്കുന്നില്ല — കൈകൊണ്ട് പൊടി തുടയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘വിമമർശ’ (തലോടി) എന്ന ഒറ്റപ്പദത്താൽ പുത്രന്റെ മൂകമായ സേവാഭാവം തെളിയുന്നു.

സുഖം ശീലിച്ചിരുന്ന അവൾ ദുഃഖത്താൽ പീഡിതയായി, അടുത്തിരിക്കുന്ന പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാഘവനോട്, ലക്ഷ്മണൻ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, പറഞ്ഞു — ‘മകനേ രാഘവാ, എന്റെ ശോകത്തിനായി നീ ജനിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, സന്താനമില്ലാത്തവളായ എനിക്ക് ഇതിലധികം ദുഃഖം കാണേണ്ടിവരുമായിരുന്നില്ല. വന്ധ്യയ്ക്ക് ഒരേയൊരു മാനസികശോകമേയുള്ളൂ — ‘എനിക്കു സന്താനമില്ല’ എന്ന സന്താപം; മറ്റൊന്നില്ല.’ പുത്രനില്ലാത്തതിന്റെ ദുഃഖം ഒന്നു മാത്രം, പുത്രവിയോഗത്തിന്റെ ദുഃഖമോ അനന്തം — ഇതാണ് അവളുടെ വിലാപത്തിന്റെ മൂലകാരണം. ‘ലക്ഷ്മണൻ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ’ എന്ന പദത്താൽ, ലക്ഷ്മണനും അവിടെത്തന്നെ കേട്ടുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഇവിടെത്തന്നെ ഒരുങ്ങുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. ‘സുഖം ശീലിച്ചവൾ ദുഃഖപീഡിത’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്താൽ അവളുടെ അവസ്ഥാന്തരം സംക്ഷേപിച്ചു കാണിക്കുന്നു.

‘ഭർത്താവിന്റെ പ്രഭുത്വകാലത്ത് ഞാൻ മുമ്പ് ഒരു കല്യാണമോ സുഖമോ കണ്ടിട്ടില്ല; ‘പുത്രന്റെ കാലത്തു കാണാം’ എന്ന ആശയിൽ മാത്രമാണ്, രാമാ, ഞാൻ കഴിഞ്ഞുകൂടിയത്. ശ്രേഷ്ഠയായിരുന്നിട്ടും, എന്നെക്കാൾ താഴ്ന്നവരായ സപത്നിമാരുടെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്ന അനേകം അപ്രിയവാക്കുകൾ എനിക്കു കേൾക്കേണ്ടിവരും. എന്റെ ഈ അന്തമില്ലാത്ത ശോകവും വിലാപവുംപോലെ, സ്ത്രീകൾക്ക് ഇതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി മറ്റെന്തുണ്ടാകും? നീ അടുത്തുണ്ടായിരുന്നപ്പോൾപോലും ഞാൻ ഇങ്ങനെ അവഗണിക്കപ്പെട്ടു; നീ ദൂരെപ്പോയാൽ പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ? കുഞ്ഞേ, മരണമാണ് എനിക്കു നിശ്ചയം.’ ‘അന്തമില്ലാത്ത ശോകം’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ അതിരില്ലായ്മതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൃദ്ധയായ പട്ടമഹിഷിക്കുപോലും സപത്നിമാരിൽനിന്ന് അപമാനം — ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ വ്രതങ്ങളുടെ വൈഫല്യത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം. രാമന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം മാത്രമായിരുന്നു അവളുടെ ഏക രക്ഷ; അവൻ ദൂരെപ്പോകുമ്പോൾ മരണം നിശ്ചയമെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. ‘ഒരു കല്യാണവും കണ്ടിട്ടില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ തന്റെ ദാമ്പത്യജീവിതം മുഴുവനും ഒരു പദംകൊണ്ടു പഴിക്കുന്നു — സുഖം ഒരിക്കലും അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല, ആശ മാത്രമായിരുന്നു ആശ്രയം.

‘ഭർത്താവിന് എന്നും അനഭിമതയായ ഞാൻ അത്യന്തം അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കൈകേയിയുടെ പരിചാരകർക്കു തുല്യയായോ അതിലും താഴ്ന്നവളായോ ആണ് ഞാൻ ഗണിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നെ സേവിക്കുകയോ പിന്തുടരുകയോ ചെയ്യുന്ന ആരായാലും, കൈകേയിയുടെ പുത്രനെ നോക്കി അവരും എന്നോടു സംസാരിക്കുകയില്ല. എന്നും കോപിക്കുന്ന സ്വഭാവമുള്ള അവളുടെ ആ പരുഷം പറയുന്ന മുഖം, ദുർഗ്ഗതയായ ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും, മകനേ?’ രാജ്ഞിക്കുപോലും ദാസിയുടേതുപോലുള്ള അവസ്ഥ — ഇതിലൂടെ കവി അന്തഃപുരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചിത്രം കാണിക്കുന്നു. ‘പരിചാരകർക്കു തുല്യയോ താഴ്ന്നവളോ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ തന്റെ സ്ഥാനനഷ്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പട്ടമഹിഷിപോലും ഇളയവളുടെ ദാസിമാരെക്കാൾ താഴെ. ‘അന്വീക്ഷ്യ’ (നോക്കി) എന്ന പദത്താൽ ഭയത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കുന്നു — കൈകേയി മാത്രമല്ല, അവളുടെ പുത്രന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന രാജ്യഭരണമാണ് ജനങ്ങളെ മൗനികളാക്കുന്നത്.

‘രാഘവാ, നീ ജനിച്ചശേഷം ദുഃഖത്തിന്റെ അറുതി കാത്തിരുന്ന് എനിക്കു പത്തും ഏഴും വർഷം കടന്നുപോയി. അക്ഷയമായ ആ മഹാദുഃഖവും സപത്നിമാരുടെ അപമാനവും, ഇങ്ങനെ വൃദ്ധയായിരിക്കെ, ഇനിയും ഏറെക്കാലം സഹിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന നിന്റെ മുഖം കാണാതെ, ദയനീയയായി, ദയനീയമായ ജീവിതവുമായി ഞാൻ എങ്ങനെ കഴിഞ്ഞുകൂടും?’ പുത്രന്റെ രാജ്യഭരണത്തിൽ എല്ലാ ദുഃഖവും ക്ഷയിക്കും എന്ന ആശയിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന അമ്മയുടെ ആ ആശതന്നെ ഇന്ന് അറ്റുപോയിരിക്കുന്നു. ‘പത്തും ഏഴും’ എന്ന എണ്ണലിലൂടെ പതിനേഴു വർഷം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലാകട്ടെ ഉപനയനംമുതലാണ് എണ്ണൽ നടത്തിയിരിക്കുന്നത്. ‘കൃപണജീവികാ’ (ദയനീയമായ ജീവിതമുള്ളവൾ) എന്ന പദത്താൽ അവൾ ഭാവിജീവിതത്തിന്റെ ദൈന്യംതന്നെ പേരെടുത്തു പറയുന്നു. ഇവിടെ അവളുടെ വിലാപം ശോകത്തിൽനിന്ന് ആത്മനിന്ദയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

‘ഉപവാസങ്ങളാലും യോഗാനുഷ്ഠാനങ്ങളാലും അനേകം പരിശ്രമങ്ങളാലും, ദുർഗ്ഗതയായ ഞാൻ ദുഃഖത്തോടെ നിന്നെ വളർത്തി — അതെല്ലാം വ്യർത്ഥമായി. വർഷകാലത്ത് പുതുവെള്ളം തട്ടുമ്പോൾ മഹാനദിയുടെ തീരംപോലെ പിളർന്നുപോകാത്ത എന്റെ ഈ ഹൃദയം കഠിനമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. എനിക്കു മരണമില്ലെന്നു തോന്നുന്നു; യമപുരിയിൽ എനിക്ക് ഇടമില്ലെന്നും; കാരണം കരയുന്ന പേടമാനിനെ സിംഹമെന്നപോലെ അന്തകൻ ഇന്നുതന്നെ എന്നെ ബലാൽ കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. നിലത്തു വീണിട്ടും പൊട്ടുകയോ പിളരുകയോ ചെയ്യാത്ത എന്റെ ഹൃദയം ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതാണെന്നു തോന്നുന്നു; അകാലത്തിൽ മരണം ഇല്ലെന്നതു നിശ്ചയം.’ ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ഛന്ദസ്സ് മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം ദീർഘവൃത്തം ആരംഭിക്കുന്നു; അതോടെ വിലാപത്തിന്റെ വേഗവും വർദ്ധിക്കുന്നു. ‘ഇരുമ്പുഹൃദയം’ എന്ന രൂപകത്താൽ അവൾ തന്റെ ജീവിതത്തെത്തന്നെ പഴിക്കുന്നു. ‘അകാലത്തിൽ മരണമില്ല’ എന്ന ശാസ്ത്രസിദ്ധമായ വചനംതന്നെ അവൾക്ക് ഒരു ശാപംപോലെയാകുന്നു. ‘കരയുന്ന പേടമാനിനെ സിംഹമെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവൾ തന്റെ മരണം യാചിക്കുന്നു — യമൻപോലും തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് അവളുടെ ഖേദം.

‘എന്റെ വ്രതങ്ങളും ദാനങ്ങളും സംയമങ്ങളും അനർത്ഥകമായിപ്പോയി എന്നതാണ് ഈ ദുഃഖം; സന്താനത്തെ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ചെയ്ത തപസ്സ് ഊഷരഭൂമിയിൽ വിതച്ച വിത്തുപോലെ തീർത്തും നിഷ്ഫലമായി. കഠിനദുഃഖത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ഒരാൾക്ക് യദൃച്ഛയാ അകാലത്തിൽ മരണം ലഭിക്കുമായിരുന്നെങ്കിൽ, കിടാവില്ലാത്ത പശുവിനെപ്പോലെ, നീയില്ലാതെ ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ പരേതരുടെ സഭയിലെത്തുമായിരുന്നു. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനേ, നീയില്ലാതെ എന്റെ ഈ ജീവിതംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? അതീവദുർബ്ബലയായ പശു കിടാവിനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ആഗ്രഹത്താൽ ഞാനും നിന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു വരും.’ ഇങ്ങനെ അത്യധികമായ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ, വന്നുചേർന്ന മഹാവിപത്ത് കണ്ടുകൊണ്ട്, ബന്ധിക്കപ്പെട്ട പുത്രനെ നോക്കുന്ന കിന്നരിയെപ്പോലെ, രാഘവനെ നോക്കി അവൾ ഏറെ വിലപിച്ചു. ‘ഊഷരഭൂമിയിൽ വിതച്ച വിത്ത്’ എന്ന ഉപമ അവളുടെ എല്ലാ വ്രതങ്ങളുടെയും നിഷ്ഫലതയെ ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ അനുഗമിക്കാൻ സങ്കല്പിക്കുന്നു — ഈ സങ്കല്പമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ തടയേണ്ടിവരുന്നത്. ‘കിന്നരി’ എന്ന ഉപമയോടെ കവി സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — ബന്ധിക്കപ്പെട്ട പുത്രനെ കണ്ട് വിലപിക്കുന്ന കിന്നരിയെപ്പോലെ ആ അമ്മ.

At the end of the previous sarga Rāma had left Kaikeyī's apartments with his hands folded in respect, and as that tiger among men went out, a great cry of grief went up among the women of the inner palace. "He saw to everything the whole household needed, though his father never had to ask him," they lamented; "he was our recourse and our refuge, and today that Rāma is going into exile. As he has always behaved towards Kausalyā, his own mother, so from his very birth he has behaved towards us." Through the mouths of these other mothers the poet shows Rāma's goodness at home. The folded hands tell us that he bowed to his stepmother before he left, and it is at that very moment that the weeping in the inner palace begins. The king's other wives thought of him as their own son, because he had always treated them as a son treats his mother, and so their grief was no formality but the grief of those who had lost one of their own.

"He never grows angry, even when he is reviled," they went on; "he avoids whatever might give offence and wins over everyone who is angry — and today he leaves us. Alas, our king has lost his judgement while he still walks the world of the living, for he is casting off Rāghava, the refuge of all beings." So all the queens railed at their husband and wailed aloud, like cows that have lost their calves. Hearing that dreadful cry from the inner apartments, the king, burning with grief for his son, shrank down on his couch in shame; a man who gives up his son has nothing left to shelter in but his bed. The image of cows robbed of their calves is deeply moving: they cried out just as a cow cries for its lost calf. In calling the king "without judgement" the women do not curse him; they only say that his power of discernment has been destroyed. "The refuge of all beings" establishes Rāma as one who serves the whole world, so that to give up the one on whom everyone depends is a loss to everyone. And the word the poet uses for the king's shrinking down mingles shame with grief: Daśaratha gave no answer, but sank out of sight into his seat.

Rāma, meanwhile, deeply troubled and sighing like an elephant, yet in full command of himself, went with his brother to his mother's apartments. At the door of the house he saw an aged and greatly honoured man seated, and many others standing by. The moment they saw him they all came forward and hailed Rāghava, best of victors, with cries of victory. This shows that the news had not yet spread: the townspeople were still waiting for the consecration, while Rāma arrived carrying his exile with him. The image of the sighing elephant tells us that he was calm outside but in great distress within, and the word "master of himself" belongs with it: his senses were under his control, so nothing showed in his face. Hailed with cheers, he had no wish to break their joy, and so he walked on in silence.

Passing through the first courtyard, in the second he saw aged brahmins learned in the Veda, men whom the king himself held in honour. He bowed to those elders, and in the third courtyard he saw women, young and old, whose charge was to guard the door. Delighted, they blessed him, hurried into the house and gave Rāma's mother the welcome news. This account of the three courtyards describes not only the plan of the house but the ignorance of the news: everywhere there was joy, and only in Rāma's heart was the truth. Learned brahmins and aged women keeping the door, all honoured by the king himself, show the dignity of Kausalyā's household. The women rushed to their mistress full of delight, their good news simply that her son had come; yet what they took for good news was the bearer of the worst.

Queen Kausalyā, for her part, seeking her son's welfare, had spent the night in watchful concentration, and at dawn she was worshipping Viṣṇu. Dressed in linen, joyful, ever devoted to her vows, she had performed the auspicious rites and was offering oblations into the fire with the proper mantras. Entering his mother's fair apartments, Rāma found her there having the offerings poured into the sacred fire. All of this was done for her son's consecration, and her son had come bringing news of exile; that contrast is the root of the pathos of the whole sarga. "Passing the night in concentration" means she had kept vigil the whole night long in her vow. The linen garment, the auspicious rites, the fire-offering with mantras were all for the consecration, and her worship of Viṣṇu has a particular point, for it is in her son that she sees her chosen deity.

Rāma saw the things laid ready there for the service of the gods: curds, unbroken rice and ghee, sweet cakes and oblations, parched grain, white garlands, milk-rice and the dish of rice and sesame, kindling sticks and brimming jars. And he saw his mother herself, a woman of lovely colouring, wrapped in white linen and grown thin with the discipline of her vow, making a water-offering to her deity. The poet shows through these words that his mother had wasted herself with fasting for her son's rise, and that the fruit of her austerity was now about to be turned upside down. The list of materials is not mere ornament: every item is a sign of good fortune, and curds, unbroken rice, ghee, parched grain, white garlands, milk-rice, the rice and sesame dish and the brimming jars are all the implements of a consecration. It is while Kausalyā is absorbed in her offering to the gods that her son arrives, so that the news of parting comes at the very moment of worship; in this lies the poet's skill of arrangement.

Seeing her son, the joy of her heart, come to her after so long, she went towards him full of delight, as a mare runs to her foal. Rāghava clasped the feet of his mother as she came, and she held him close in both arms and kissed him on the head. Then, out of a mother's love, Kausalyā spoke kind and loving words to her unconquerable son. The higher a mother's joy rises, the further it has to fall, and the poet paints her delight in full only in order to break it. "After so long" hints that Rāma had not come to his mother for some time, the days having passed in the business of the consecration. The image of mare and foal is taken from the animal world to show how natural her love was, and kissing a son on the head is the ancient gesture of a mother's tenderness.

"May you attain the long life and the fame of the great and righteous royal seers of old, and the dharma that befits our house," she said. "Go and see your father the king, Rāghava, who is true to his word; this very day that righteous man will consecrate you as heir apparent." With that she offered him a seat and invited him to eat. But Rāghava only touched the seat she offered, and, stretching out his joined hands a little, he spoke to his mother. He merely touched the seat and did not sit down, and that alone foreshadows what he was about to say. With the three epithets, "old, righteous, royal seers", she holds up before her son the ideal of long life, lasting fame and the dharma proper to their line. Her blessing was bound up with her certainty about the consecration: she was sure that he would be consecrated that very day, and this ignorance would only double her grief a moment later.

Modest by nature and bowed low by his reverence for her, he began to ask her leave, for he was setting out for the Daṇḍaka forest. "Mother, surely you do not know that a great danger has come upon us," he said, "one that will bring sorrow to you, to Vaidehī and to Lakṣmaṇa. I am going to the Daṇḍaka forest. What do I want with this seat? The time has come for me to sit on a mat of grass." A mat of grass in place of the royal throne: in that single sentence he told her briefly what his life was to be. By calling him modest by nature the poet shows that he bowed neither from fear nor from awkwardness but from his own character. And he asked her permission; he did not simply announce his decision. The grass mat stands for everything: austerity in place of kingship, the ascetic's seat in place of the throne.

"Like a sage I shall give up meat and live on roots, bulbs and fruit, and dwell for fourteen years in the lonely forest," he continued. "The great king is giving the office of heir apparent to Bharata, and he is making me an ascetic and sending me away to the Daṇḍaka forest. Six years and eight I shall live in the empty forest, making do with what the woods provide and sustaining myself on fruit and roots." By counting it again as "six and eight" the poet drives home the number fourteen, as though so that his mother should not forget it. Giving up meat stands for giving up royal pleasures, and "like a sage" describes the rule of the life ahead. The verb he uses, "is sending me away", is harsh, for it says his father himself is banishing him; yet Rāma does not complain, but simply states the facts, and even in front of his mother he does not blame his father.

Hearing this, the queen fell suddenly to the ground, like a sāl branch lopped off by an axe in the forest, like a goddess fallen from heaven. Seeing his mother, who had never known sorrow, lying senseless like a felled plantain tree, Rāma lifted her up. As she rose, wretched, like a mare that has been worked hard and rolls on the ground, her whole body covered in dust, he stroked her gently with his hand. "Never used to sorrow" tells us that this chief queen had never known grief, and today she lay in the dust. The branch cut down by an axe conveys how sudden her fall was, and the goddess fallen from heaven how high she had stood before. Rāma, for his part, did not lament; he simply brushed the dust from her with his hand, and that one gesture reveals a son's silent devotion.

Accustomed to comfort, now racked with pain, she spoke to that tiger among men as he sat beside her, while Lakṣmaṇa listened. "My son Rāghava," she said, "if you had never been born to be my sorrow, I would have been childless, and I would never have seen a grief greater than that. A barren woman has only one sorrow of the heart, the pain of thinking 'I have no child'; there is no other." The grief of having no son is a single grief, but the grief of losing a son is endless, and that is the root of her lament. That Lakṣmaṇa was standing there listening is the poet's way of preparing the ground for his anger, which will break out in the next sarga. And the contrast of "used to comfort" with "racked with pain" sums up in a phrase how completely her state had changed.

"While my husband was in power I never saw any good fortune or happiness," she went on. "I held on only in the hope that I would see it in my son. Now, though I am the senior queen, I shall have to hear many unkind, heart-piercing words from my younger rivals. What sorrow can there be for women greater than this endless grief and lamentation of mine? Even with you near me I was slighted like this; what will it be when you are gone? Death, my child, is certainly all that is left for me." Calling her grief "endless", she shows that it had no bounds. That the old chief queen should be humiliated by her co-wives is the plainest proof that all her vows had failed. Rāma's presence had been her only protection, and with him gone she thought death certain. In saying she had never seen good fortune, she condemned her whole married life in a word: she had never known happiness, and hope alone had kept her going.

"I have been thoroughly put down, never in my husband's favour," she said. "I am counted as the equal of Kaikeyī's servants, or even lower. Even those who serve me or follow me will not speak to me, once they have an eye on Kaikeyī's son. How, my son, reduced to this, shall I be able to face Kaikeyī, whose mouth is always harsh with her constant anger?" A queen standing as though she were a servant: here the poet shows the real life of the inner palace. The chief queen ranked below the maids of the youngest; and the root of her fear is shown in the words "with an eye on Kaikeyī's son", for it was not Kaikeyī alone but the kingdom her son was about to receive that would keep people silent.

"Seventeen years have passed since you were born, Rāghava," she said, "and I have lived through them waiting for my sorrow to end. That great and endless sorrow, and my rivals' contempt, I cannot bear any longer, worn out as I am. Without the sight of your face, bright as the full moon, how shall I live on, wretched, a wretched life?" The mother had lived on the hope that when her son became king all her sorrow would come to an end, and today that very hope was cut down. She names her future plainly as a life of misery, and here her lament turns from grief to condemnation of herself.

"With fasts and observances and many labours I raised you, unlucky as I am, with so much pain, and all for nothing. My heart must be hard indeed, that it does not burst like a riverbank struck by the first floods of the rains. Surely there is no death for me, and no room for me in the realm of Yama, since the Ender does not carry me off this very day as a lion seizes a weeping doe. Surely my heart is made of iron, since it neither breaks nor splits though I lie on the ground. There is no dying before one's time, it seems." Here the metre of the sarga changes to a longer verse, and the lament gathers speed with it. By calling her heart iron she blames her own survival. "No one dies before their time" is an accepted truth of the scriptures, but for her it became a kind of curse. With the image of the lion and the weeping doe she was begging for death, and grieving that even Yama would not take her.

"This is my sorrow: that my vows, my gifts and my self-restraint have all been in vain, and the austerities I practised in longing for a child are as fruitless as seed sown in salt ground. If a person worn down by heavy grief could find death at will before their time, then without you I would go today to the assembly of the dead, like a cow without her calf. What is life worth to me without you, whose face shines like the moon? I will follow you into the forest, as a weak cow follows her calf out of longing." So, unable to bear her terrible pain, she took in the enormity of the calamity and lamented long as she looked at Rāghava, like a kinnarī, a woman of the celestial kinnara folk, watching her son in chains. The seed sown in salt ground shows in one picture how fruitless all her vows had been. At the end she resolved to follow him, a resolve that Rāma will have to turn aside in the next sarga, and the poet closes with the image of the kinnarī, a mother lamenting at the sight of her son in bonds.