पूर्वसर्गे कैकेयी वरद्वयं निवेद्य रामं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वस्तुम् आदिशत्। तत् अप्रियं मरणोपमं वचनं श्रुत्वा अपि अमित्रघ्नः रामः न व्यथते, न च तस्य मुखं विवर्णं भवति। सः कैकेयीम् एवम् अब्रवीत् — ‘एवम् अस्तु; अहम् इतः वनं वस्तुं गमिष्यामि; जटाचीरधरः सन् राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयिष्यामि।’ सर्गस्य मूलस्वरः प्रथमवाक्ये एव प्रकाशते — न विलम्बः, न प्रतिवादः, न शोकप्रदर्शनम्। वचनस्य यावती कठोरता, प्रतिवचनस्य तावती एव शान्तिः।

एकम् एव रामः ज्ञातुम् इच्छति — ‘किमर्थं दुर्धर्षः अरिंदमः महीपतिः मां यथापूर्वं न अभिनन्दति?’ पूर्वं हि पिता तं दृष्ट्वा प्रसीदति स्म; अद्य तु मौनम् एव। तत्रैव सः कैकेयीम् आश्वासयति — ‘देवि, त्वया मन्युः न कार्यः; तव अग्रतः एव ब्रवीमि — चीरजटाधरः सन् वनं यास्यामि, त्वं सुप्रीता भव।’ अनन्तरं हेतुम् उपन्यस्यति — हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च नियुज्यमानः विस्रब्धः अहं किं नाम प्रियं न कुर्याम्। पितुः आज्ञा तस्य विचारविषयः एव न। ‘मन्युः न कार्यः’ इति पदेन सः विमातुः शङ्काम् अपि अपनयति — न अहं कुपितः, न च त्वां दोषयामि। गुरुः, पिता, हितैषी, कृतज्ञः, नृपः च — एतैः पञ्चभिः विशेषणैः सः पितुः आज्ञायाः अनतिक्रमणीयत्वं स्थापयति।

रामस्य हृदये एकम् एव अलीकं दहति — ‘स्वयं राजा मां भरतस्य अभिषेचनं न आह।’ न राज्यनाशः, न वनवासः, अपि तु पितुः मौनम् एव तस्य दुःखम्। ततः सः वदति — ‘अहं तु सीतां राज्यं प्राणान् इष्टान् धनानि च हृष्टः सन् भ्रात्रे भरताय अप्रचोदितः अपि स्वयम् एव दद्याम्। किं पुनः मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः, तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् न दद्याम्?’ त्यागः तस्य न कष्टसाध्यः, अपि तु स्वभावसिद्धः। ‘अलीकं मानसम्’ इति पदद्वयेन कविः सूचयति यत् रामस्य दुःखं न बाह्यम्, अपि तु आन्तरम् एव; तत् च राज्यविषयकं न, अपि तु सम्बन्धविषयकम्। यदि पिता स्वयम् आदिशेत्, तर्हि सर्वं सुखेन दत्तं स्यात्।

ततः रामः कैकेयीं कार्ये नियोजयति — ‘त्वम् एनं लज्जालुं राजानम् आश्वासय। किम् इदं यत् महीपतिः वसुधासक्तनयनः सन् मन्दं मन्दम् अश्रूणि मुञ्चति?’ अनन्तरं राज्यव्यवस्थाम् अपि स्वयम् एव सूचयति — ‘नृपशासनात् अद्य एव शीघ्रजवैः हयैः दूताः भरतम् आनयितुं मातुलकुलं गच्छन्तु।’ आत्मनः विषये तु न कापि शर्तः, न च प्रतीक्षा — ‘अहम् एषः सत्वरः दण्डकारण्यं गच्छामि एव; पितुः वाक्यम् अविचार्य तत्र चतुर्दश समाः वत्स्यामि।’ ‘गच्छामि एव’ इति निश्चयवाचकेन पदेन गमनं सिद्धवत् कृतम्। राज्ञः विषये तु सः चिन्तयति एव — पितुः शोकः तस्य कृते वनवासात् अपि गुरुतरः।

रामस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा कैकेयी हृष्टा भवति; प्रस्थानं श्रद्दधाना सा राघवं त्वरयति। ‘एवं भवतु — शीघ्रजवैः हयैः नराः दूताः भरतम् इह मातुलकुलात् आवर्तयितुं यास्यन्ति’ इति उक्त्वा सा अन्यत् अपि योजयति — ‘उत्सुकस्य तव विलम्बनं न क्षमं मन्ये; राम, तस्मात् इतः शीघ्रम् एव वनं गन्तुम् अर्हसि।’ यः पुत्रः स्वयम् एव गमनम् अङ्गीकृतवान्, तम् अपि सा त्वरयति — मातुः मुखेन निष्कासनम् एव एवं त्वरारूपेण प्रकटीभवति। कैकेय्याः हर्षे तु तत् एव दृश्यते यत् सा रामस्य वचनं श्रद्दधाति — यत् रामः वदति, तत् अवश्यं करिष्यति इति तस्याः अपि विश्वासः। दूतगमनं च सा स्वयम् एव अनुमोदयति।

अनन्तरं कैकेयी कठोरतरम् आह — ‘नृपः व्रीडान्वितः सन् स्वयं त्वां न अभिभाषते; नरश्रेष्ठ, एतत् किंचित् अपि न, एषः मन्युः अपनीयताम्। यावत् त्वम् अस्मात् पुरात् अतित्वरं वनं न यातः, तावत् ते पिता न स्नास्यते न वा भोक्ष्यते।’ पितुः उपवासः एव पुत्रस्य त्वरायै साधनं क्रियते। एतत् श्रुत्वा शोकपरिप्लुतः राजा ‘धिक् कष्टम्’ इति निःश्वस्य मूर्च्छितः सन् तस्मिन् हेमभूषिते पर्यङ्के न्यपतत्। ‘न स्नास्यते न भोक्ष्यते’ इति वाक्यम् एव सर्गस्य क्रूरतमं स्थानम् — पितुः प्राणसङ्कटं दर्शयित्वा पुत्रं निष्कासयति। रामः तत् अपि शान्तः शृणोति। राज्ञः मूर्च्छा च दर्शयति यत् वरदानस्य परिणामं सः स्वयम् अपि सोढुं न शक्नोति।

रामः तु कैकेय्या अभिप्रचोदितः सन् प्रथमं पितरम् उत्थापयति, ततः कशया हतः वाजी इव वनं गन्तुं कृतत्वरः भवति। अनार्यायाः तत् दारुणोदयम् अप्रियं वचनं श्रुत्वा अपि गतव्यथः सन् सः कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘देवि, अहम् अर्थपरः सन् लोकम् आवस्तुं न उत्सहे। मां तु ऋषिभिः तुल्यं विमलं धर्मम् आस्थितं विद्धि।’ अत्र रामस्य स्थितिः स्पष्टा — राज्यं तस्य न प्रयोजनम्, धर्मः एव प्रयोजनम्; अतः राज्यहानिः तं न स्पृशति। ‘कशया हतः वाजी’ इति उपमया कविः दर्शयति — गतिः शीघ्रा, किन्तु प्रेरणा बाह्या, न अन्तरङ्गा इच्छा। तथापि रामस्य मुखे व्यथा न दृश्यते।

‘तत्रभवतः पितुः यत् किंचित् प्रियं मया कर्तुं शक्यम्, तत् प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा कृतम् एव’ इति रामः प्रतिजानीते। हेतुम् अपि वदति — ‘पितरि शुश्रूषा, तस्य वा वचनक्रिया — एतस्मात् महत्तरं धर्मचरणं किंचित् अपि नास्ति।’ ततः स्वयम् एव निर्णयम् आह — ‘तत्रभवता स्वयम् अनुक्तः अपि अहं भवत्याः वचनात् एव विजने वने इह चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि।’ पितुः मौनम् अपि तस्य कृते आज्ञैव — शुश्रूषा एव तस्य परमः धर्मः। ‘प्राणान् अपि परित्यज्य’ इति पदेन सीमा दर्शिता — यत्र प्राणाः अपि न बाधकाः, तत्र राज्यं किम्? ‘विजने वने’ इति पदेन च वासस्य कठोरता स्वयम् एव अङ्गीकृता।

एकम् एव मृदु उपालम्भवचनं रामः कैकेय्यै वदति — ‘कैकेयि, त्वं मयि नूनं किंचित् अपि गुणं न आशंससे; यतः मम ईश्वरतरा सती त्वं मां न उक्त्वा राजानम् एव अवोचः।’ ततः गमनक्रमं निवेदयति — ‘यावत् मातरम् आपृच्छे सीतां च अनुनयामि, ततः अद्य एव दण्डकानां महत् वनं गमिष्यामि।’ अन्ते कैकेयीं कर्तव्ये नियुनक्ति — ‘भरतः राज्यं पालयेत्, यथा च पितुः शुश्रूषेत् तथा त्वया कर्तव्यम्; सः एव सनातनः धर्मः।’ ‘मामेव उक्त्वा’ इति एव तस्य अपेक्षा आसीत् — वरयाचनं न दोषः, किन्तु पुत्रं विश्वासे अकृत्वा राजानम् एव पीडयितुं प्रवृत्तिः दोषः। मातरं सीतां च आपृच्छ्य गन्तुम् इति तु कुलधर्मः।

रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता शोकात् वक्तुम् अशक्नुवन् महास्वनं प्ररुरोद। महाद्युतिः रामः तु विसंज्ञस्य पितुः, अनार्यायाः कैकेय्याः च चरणौ वन्दित्वा तस्मात् स्थानात् निष्पपात। सः पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा तस्मात् अन्तःपुरात् निष्क्रम्य स्वं सुहृज्जनं ददर्श। एकस्मिन् एव स्थले पितुः क्रन्दनं, विमातुः निश्चलता, पुत्रस्य च समभावेन उभयोः प्रणामः — एषा एव सर्गस्य करुणतमा रेखा। ‘निष्पपात’ इति पदेन कविः दर्शयति — रामः न पलायते, अपि तु प्रणामं कृत्वा एव निर्गच्छति। अनार्यायाः अपि प्रदक्षिणा कृता, यतः सा विमाता एव। पुत्रस्य शान्तिः पितुः शोकं द्विगुणयति — यः विलपेत्, तस्मै सान्त्वनं दीयेत; यः तु शान्तः तिष्ठति, तस्य त्यागः एव अधिकं दहति।

बाष्पपरिपूर्णाक्षः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः तं पृष्ठतः अनुजगाम; तस्य क्रोधः मुखे प्रकटः, रामस्य तु न किंचित्। रामः आभिषेचनिकं भाण्डं प्रदक्षिणं कृत्वा, तत्र दृष्टिम् अविचालयन्, सापेक्षः सन् शनैः जगाम। राज्यनाशः तस्य महतीं लक्ष्मीं न अपकर्षति — यथा लोककान्तस्य शीतरश्मेः कान्तत्वात् क्षयः न भवति। वनं गन्तुकामस्य वसुंधरां च त्यजतः तस्य चित्तविक्रिया न लक्ष्यते, सर्वलोकातिगस्य इव। लाभः वा हानिः वा तस्य मुखं न स्पृशति; एतत् एव तस्य महत्त्वम्। ‘सापेक्षः शनैः जगाम’ इति पदाभ्यां सूच्यते — अभिषेकसामग्र्यां न आसक्तिः, अपि तु तस्याः प्रति आदरः एव अवशिष्टः। चन्द्रस्य उपमा द्विः प्रयुक्ता — पूर्वं क्षयः, अनन्तरं कान्तत्वम्; तेन कविः कथयति यत् बाह्या हानिः सहजां शोभां न ग्रसति। लक्ष्मणस्य नेत्रे बाष्पः, रामस्य नेत्रे तु सापेक्षा दृष्टिः एव — भ्रातृद्वयस्य स्वभावभेदः अत्र स्पष्टः।

ततः रामः शुभं छत्रं स्वलंकृते व्यजने च प्रतिषिध्य, स्वजनं रथं पौरान् अन्यान् च जनान् विसर्जयित्वा, मनसा दुःखं धारयन्, इन्द्रियाणि च निगृह्य, मातुः अप्रियं समाचारं शंसितुम् आत्मवान् सन् वेश्म प्राविशत्। युवराजचिह्नानि स्वयम् एव त्यक्तानि, न तु हृतानि। तस्य श्रीमतः सत्यवादिनः रामस्य सर्वः अपि अभिजनः आनने कंचित् आकारं न अलक्षयत। दुःखं हृदये एव निरुद्धम्, मुखं तु पूर्ववत् प्रसन्नम् — एषा धीरस्य लक्षणा। ‘अप्रियशंसिवान्’ इति एकेन पदेन कविः तस्य मनोदशां सूचयति — यः माता श्रुत्वा मूर्च्छेत्, तस्यै तत् एव वक्तव्यम्। तत्र गमनम् एव सर्गस्य अन्तिमः पादः।

उचितं हर्षं सः महाबाहुः आत्मवान् न जहौ — यथा शारदः समुदीर्णांशुः चन्द्रः स्वं सहजं तेजः न त्यजति, तथा। मधुरया वाचा सर्वं जनं सम्मानयन् धर्मात्मा महायशाः रामः मातुः समीपं प्राविशत्। गुणैः तस्य समतां प्राप्तः विपुलविक्रमः भ्राता सौमित्रिः आत्मगतं दुःखं धारयन् एव तम् अनुववार। अतिभृशं मुदा युतं वेश्म प्रविश्य, आगतां तां अर्थविपत्तिं समीक्ष्य अपि रामः अत्र विक्रियां न जगाम — सुहृज्जनस्य आत्मविपत्तिशङ्कया, यतः तेषां प्राणाः तस्य मुखम् एव अवलम्बन्ते। ‘मुदा युतं वेश्म’ इति च ‘अर्थविपत्तिः’ इति च द्वौ विरुद्धौ भावौ एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धौ — गृहे तु उत्सवः, आगन्तुः तु विनाशवार्ता। एतत् एव सर्गस्य अन्तिमं चित्रम्, यत् आगामिसर्गस्य विलापाय भूमिं रचयति। लक्ष्मणः अपि तत्रैव अनुगच्छति, किन्तु स्वं दुःखं मनसि एव धारयति।

గత సర్గలో కైకేయి రెండు వరాలను తెలియజేసి రాముని పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యంలో నివసించమని ఆదేశించింది. మరణంతో సమానమైన ఆ అప్రియమైన మాట విన్నా శత్రుసంహారకుడైన రాముడు బాధపడలేదు, అతని ముఖం వెలవెలబోలేదు. అతడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘అలాగే కానీ; నేను ఇక్కడినుండి వనంలో నివసించడానికి వెళ్తాను; జటలూ నారచీరలూ ధరించి రాజు ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తాను.’ సర్గ మూలస్వరం మొదటి వాక్యంలోనే ప్రకాశిస్తోంది — ఆలస్యం లేదు, ప్రతివాదం లేదు, శోకప్రదర్శన లేదు. మాటలో ఎంత కాఠిన్యం ఉందో, ప్రతిమాటలో అంతే శాంతి ఉంది.

రాముడు ఒక్కటే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు — ‘ఎదిరింపశక్యం కానివాడూ, శత్రువులను అణచేవాడూ అయిన భూపతి ఎప్పటిలాగా నన్ను ఎందుకు అభినందించడం లేదు?’ ఇంతకుముందు తండ్రి అతన్ని చూడగానే ప్రసన్నుడయ్యేవాడు; ఈ రోజు మాత్రం మౌనమే. అక్కడే అతడు కైకేయిని ఊరడిస్తున్నాడు — ‘దేవీ, నువ్వు కోపం పెట్టుకోవద్దు; నీ ఎదుటనే చెబుతున్నాను — నారచీరలూ జటలూ ధరించి వనానికి వెళ్తాను, నువ్వు సంతోషంగా ఉండు.’ ఆ తరువాత కారణాన్ని చెబుతున్నాడు — హితుడూ, గురువూ, తండ్రీ, కృతజ్ఞుడూ, రాజూ అయిన ఆయన నియోగిస్తే, నమ్మకంతో నేను ఏ ప్రియాన్ని చేయకుండా ఉంటాను? తండ్రి ఆజ్ఞ అతనికి ఆలోచించవలసిన విషయమే కాదు. ‘కోపం పెట్టుకోవద్దు’ అనే మాటతో అతడు సవతితల్లి సందేహాన్ని కూడా తొలగిస్తున్నాడు — నేను కోపించలేదు, నిన్ను నిందించడం లేదు. గురువు, తండ్రి, హితైషి, కృతజ్ఞుడు, రాజు — ఈ ఐదు విశేషణాలతో అతడు తండ్రి ఆజ్ఞ ఉల్లంఘించరానిదని స్థాపిస్తున్నాడు.

రాముని హృదయంలో ఒక్క బాధే దహిస్తోంది — ‘భరతుని అభిషేకాన్ని రాజు స్వయంగా నాతో చెప్పలేదు.’ రాజ్యనాశనం కాదు, వనవాసం కాదు, తండ్రి మౌనమే అతని దుఃఖం. తరువాత అతడు ఇలా అంటున్నాడు — ‘నేనైతే సీతనూ, రాజ్యాన్నీ, ప్రియమైన ప్రాణాలనూ, ధనాలనూ ఆనందంగా, ఎవరూ ప్రేరేపించకపోయినా, తమ్ముడు భరతునికి స్వయంగానే ఇచ్చేస్తాను. అలాంటప్పుడు మనుజేంద్రుడైన తండ్రి స్వయంగా ప్రేరేపించినప్పుడు, నీకు ప్రియం చేయడం కోసం ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తూ నేను ఎందుకు ఇవ్వను?’ త్యాగం అతనికి కష్టంతో సాధించేది కాదు, స్వభావసిద్ధమైనది. ‘అలీకం మానసం’ (మనస్సులోని బాధ) అనే రెండు పదాలతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రాముని దుఃఖం బాహ్యమైనది కాదు, ఆంతరమైనదే; అది రాజ్యానికి సంబంధించినది కాదు, సంబంధానికి సంబంధించినది. తండ్రి స్వయంగా ఆదేశించి ఉంటే, అంతా సంతోషంగా ఇచ్చి ఉండేవాడు.

తరువాత రాముడు కైకేయికి ఒక పని అప్పగిస్తున్నాడు — ‘సిగ్గుపడుతున్న ఈ రాజును నువ్వు ఊరడించు. భూమిపై దృష్టి నిలిపి భూపతి మెల్లమెల్లగా కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నాడేమిటి?’ ఆ తరువాత రాజ్యవ్యవస్థను కూడా తానే సూచిస్తున్నాడు — ‘రాజాజ్ఞతో ఈ రోజే వేగవంతమైన గుర్రాలపై దూతలు భరతుని తీసుకురావడానికి మేనమామ ఇంటికి వెళ్ళుగాక.’ తన విషయంలో మాత్రం ఏ షరతూ లేదు, ఏ నిరీక్షణా లేదు — ‘ఇదిగో నేను త్వరగా దండకారణ్యానికి వెళ్తున్నాను; తండ్రి మాటను ఆలోచించకుండా అక్కడ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నివసిస్తాను.’ ‘వెళ్తున్నాను’ అనే నిశ్చయవాచక పదంతో గమనం సిద్ధించినట్లే చేయబడింది. రాజు విషయంలో మాత్రం అతడు ఆలోచిస్తూనే ఉన్నాడు — తండ్రి శోకం అతనికి వనవాసం కంటే బరువైనది.

రాముని ఆ మాట విని కైకేయి ఆనందించింది; అతని ప్రయాణాన్ని నమ్మి ఆమె రాఘవుని తొందరపెడుతోంది. ‘అలాగే కానీ — వేగవంతమైన గుర్రాలపై దూతలు భరతుని మేనమామ ఇంటినుండి ఇక్కడికి తిరిగి తీసుకురావడానికి వెళ్తారు’ అని చెప్పి ఆమె మరొకటి కూడా జోడిస్తోంది — ‘ఉత్సుకుడవైన నీకు ఆలస్యం తగదని భావిస్తున్నాను; రామా, కాబట్టి ఇక్కడినుండి త్వరగానే వనానికి వెళ్ళాలి.’ స్వయంగా వెళ్ళడానికి అంగీకరించిన కుమారుని కూడా ఆమె తొందరపెడుతోంది — తల్లి నోటినుండి వెళ్ళగొట్టడమే ఇలా తొందరరూపంలో బయటపడుతోంది. కైకేయి ఆనందంలో కనిపించేదేమిటంటే — ఆమె రాముని మాటను నమ్ముతోంది; రాముడు చెప్పినది తప్పక చేస్తాడని ఆమెకు కూడా విశ్వాసం ఉంది. దూతల ప్రయాణాన్ని కూడా ఆమె స్వయంగా ఆమోదిస్తోంది.

ఆ తరువాత కైకేయి మరింత కఠినంగా అంది — ‘రాజు సిగ్గుతో స్వయంగా నీతో మాట్లాడడం లేదు; నరశ్రేష్ఠా, ఇది ఏమీ కాదు, ఈ బాధను తొలగించుకో. నువ్వు ఈ పురం నుండి అతిత్వరగా వనానికి వెళ్ళనంతవరకు నీ తండ్రి స్నానం చేయడు, భోజనం చేయడు.’ తండ్రి ఉపవాసమే కుమారుని తొందరకు సాధనంగా చేయబడుతోంది. ఇది విని శోకంలో మునిగిన రాజు ‘ఛీ, కష్టం!’ అని నిట్టూర్చి మూర్ఛపోయి బంగారంతో అలంకరించిన ఆ మంచంపై పడిపోయాడు. ‘స్నానం చేయడు, భోజనం చేయడు’ అనే వాక్యమే సర్గలోని అత్యంత క్రూరమైన స్థానం — తండ్రి ప్రాణసంకటాన్ని చూపి కుమారుని వెళ్ళగొడుతోంది. రాముడు దాన్ని కూడా శాంతంగా వింటున్నాడు. రాజు మూర్ఛ చూపిస్తున్నదేమిటంటే — వరదానపు పరిణామాన్ని ఆయన స్వయంగా కూడా సహించలేకపోతున్నాడు.

రాముడు మాత్రం కైకేయి ప్రేరేపించగా మొదట తండ్రిని లేవనెత్తి, తరువాత కొరడా దెబ్బ తిన్న గుర్రంలా వనానికి వెళ్ళడానికి తొందరపడ్డాడు. అనార్యురాలైన ఆమె యొక్క దారుణఫలితాన్నిచ్చే ఆ అప్రియమైన మాట విన్నా, బాధ లేనివాడై అతడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, నేను ధనాసక్తుడనై లోకంలో నివసించాలని కోరుకోను. నన్ను ఋషులతో సమానుడిగా, నిర్మలమైన ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినవానిగా తెలుసుకో.’ ఇక్కడ రాముని స్థితి స్పష్టం — రాజ్యం అతనికి ప్రయోజనం కాదు, ధర్మమే ప్రయోజనం; అందుకే రాజ్యహాని అతన్ని తాకదు. ‘కొరడా దెబ్బ తిన్న గుర్రం’ అనే ఉపమానంతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — గమనం వేగవంతమైనది, కానీ ప్రేరణ బాహ్యమైనది, అంతరంగపు కోరిక కాదు. అయినా రాముని ముఖంలో బాధ కనిపించదు.

‘పూజ్యుడైన తండ్రికి నేను చేయగలిగిన ప్రియమేదైనా, ప్రాణాలను విడిచిపెట్టైనా సరే, అది అన్నివిధాలా చేసినట్లే’ అని రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. కారణం కూడా చెబుతున్నాడు — ‘తండ్రికి సేవ, లేదా ఆయన మాటను పాటించడం — దీనికంటే గొప్ప ధర్మాచరణ ఏదీ లేదు.’ తరువాత స్వయంగా తన నిర్ణయాన్ని చెబుతున్నాడు — ‘పూజ్యుడైన తండ్రి స్వయంగా చెప్పకపోయినా, నీ మాట మీదనే నేను నిర్జనమైన వనంలో పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నివసిస్తాను.’ తండ్రి మౌనం కూడా అతనికి ఆజ్ఞే — సేవే అతని పరమధర్మం. ‘ప్రాణాలను విడిచిపెట్టైనా’ అనే పదంతో హద్దు చూపబడింది — ప్రాణాలే అడ్డుకానప్పుడు రాజ్యం ఒక లెక్కా? ‘నిర్జనమైన వనంలో’ అనే పదంతో నివాసపు కాఠిన్యాన్ని కూడా అతడు స్వయంగానే అంగీకరించాడు.

రాముడు కైకేయితో ఒకే ఒక మృదువైన నిష్ఠూరం చెబుతున్నాడు — ‘కైకేయీ, నువ్వు నాలో కొంచెమైనా గుణాన్ని తప్పక చూడడం లేదు; ఎందుకంటే నాపై అధికారం గలదానివై ఉండి కూడా నాతో చెప్పకుండా రాజుతోనే చెప్పావు.’ తరువాత తన ప్రయాణక్రమాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు — ‘తల్లి వద్ద సెలవు తీసుకుని, సీతను అనునయించి, ఈ రోజే దండకల మహావనానికి వెళ్తాను.’ చివరకు కైకేయికి కర్తవ్యాన్ని అప్పగిస్తున్నాడు — ‘భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలించేలా, తండ్రిని సేవించేలా నువ్వు చూడాలి; అదే సనాతన ధర్మం.’ ‘నాతోనే చెప్పి ఉంటే’ అనేదే అతని అపేక్ష — వరం అడగడం దోషం కాదు, కానీ కుమారుని నమ్మకుండా రాజునే పీడించడానికి పూనుకోవడం దోషం. తల్లి వద్దా సీత వద్దా సెలవు తీసుకుని వెళ్ళడం కులధర్మం.

రాముని మాట విని తీవ్రమైన దుఃఖానికి లోనైన తండ్రి శోకంతో మాట్లాడలేక గట్టిగా ఏడ్చాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాముడు మాత్రం స్పృహ కోల్పోయిన తండ్రి పాదాలకూ, అనార్యురాలైన కైకేయి పాదాలకూ నమస్కరించి ఆ చోటు నుండి బయలుదేరాడు. అతడు తండ్రికీ కైకేయికీ ప్రదక్షిణ చేసి, ఆ అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి, తన మిత్రజనాన్ని చూశాడు. ఒకే చోట తండ్రి ఆక్రందనం, సవతితల్లి నిశ్చలత, ఇద్దరికీ సమభావంతో కుమారుని ప్రణామం — ఇదే సర్గలోని అత్యంత కరుణమైన గీత. ‘నిష్పపాత’ (బయలుదేరాడు) అనే పదంతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — రాముడు పారిపోవడం లేదు, ప్రణామం చేసే బయటకు వెళ్తున్నాడు. అనార్యురాలికి కూడా ప్రదక్షిణ చేశాడు, ఎందుకంటే ఆమె సవతితల్లే. కుమారుని శాంతి తండ్రి శోకాన్ని రెట్టింపు చేస్తుంది — విలపించేవానికి ఊరడింపు ఇవ్వవచ్చు; కానీ శాంతంగా నిలిచేవాని త్యాగమే మరింత దహిస్తుంది.

కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో, పరమక్రుద్ధుడై, సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచే లక్ష్మణుడు అతని వెనుకే అనుసరించాడు; అతని కోపం ముఖంలో స్పష్టంగా ఉంది, రామునిలో మాత్రం ఏమీ లేదు. రాముడు అభిషేకపాత్రలకు ప్రదక్షిణ చేసి, అక్కడినుండి దృష్టి మరల్చకుండా, ఆదరభావంతో నెమ్మదిగా వెళ్ళాడు. రాజ్యనాశనం అతని మహత్తరమైన శోభను తగ్గించలేదు — లోకానికి ప్రియమైన చల్లని కిరణాల చంద్రునికి క్షయం వల్ల అతని కాంతి తగ్గనట్లు. వనానికి వెళ్ళాలనుకుంటూ, భూమిని విడిచిపెడుతున్న అతనిలో, సర్వలోకాలనూ అతిక్రమించినవానిలో లాగా, ఏ చిత్తవికారమూ కనిపించలేదు. లాభంగానీ నష్టంగానీ అతని ముఖాన్ని తాకవు; ఇదే అతని మహత్త్వం. ‘సాపేక్షః శనైః జగామ’ (ఆదరభావంతో నెమ్మదిగా వెళ్ళాడు) అనే పదాలతో సూచించబడేదేమిటంటే — అభిషేకసామగ్రిపై ఆసక్తి లేదు, దాని పట్ల ఆదరం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. చంద్రుని ఉపమానం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట క్షయం, తరువాత కాంతి; దానితో కవి చెబుతున్నదేమిటంటే — బాహ్యమైన హాని సహజమైన శోభను మింగదు. లక్ష్మణుని కన్నులలో కన్నీరు, రాముని కన్నులలో ఆదరపూర్వకమైన దృష్టి మాత్రమే — ఇద్దరు సోదరుల స్వభావభేదం ఇక్కడ స్పష్టం.

తరువాత రాముడు శుభమైన గొడుగునూ, చక్కగా అలంకరించిన చామరాలనూ వద్దని నిరాకరించి, తన జనాన్నీ, రథాన్నీ, పౌరులనూ, ఇతర జనులనూ వెనక్కి పంపి, మనస్సులో దుఃఖాన్ని ధరిస్తూ, ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి, తల్లికి అప్రియమైన వార్త చెప్పడానికి ఆత్మనిగ్రహం గలవాడై భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. యువరాజ చిహ్నాలను అతడు స్వయంగానే విడిచిపెట్టాడు, అవి హరించబడలేదు. శ్రీమంతుడూ సత్యవాదీ అయిన ఆ రాముని ముఖంలో అతని పరిజనులెవరూ ఏ మార్పునూ గమనించలేదు. దుఃఖం హృదయంలోనే నిరోధించబడింది, ముఖం మాత్రం ఎప్పటిలాగే ప్రసన్నంగా ఉంది — ఇదే ధీరుని లక్షణం. ‘అప్రియశంసివాన్’ (అప్రియమైన వార్త చెప్పబోయేవాడు) అనే ఒక్క పదంతో కవి అతని మనోదశను సూచిస్తున్నాడు — ఏ తల్లి విని మూర్ఛపోతుందో, ఆమెకే అది చెప్పవలసి ఉంది. అక్కడికి వెళ్ళడమే సర్గ చివరి పాదం.

ఆత్మనిగ్రహం గల ఆ మహాబాహువు తనకు ఉచితమైన ప్రసన్నతను విడువలేదు — శరత్కాలంలో కిరణాలు విరజిమ్మే చంద్రుడు తన సహజమైన తేజస్సును విడువనట్లు. మధురమైన మాటతో జనాన్నందరినీ గౌరవిస్తూ ధర్మాత్ముడూ మహాయశస్వీ అయిన రాముడు తల్లి సమీపానికి ప్రవేశించాడు. గుణాలలో అతనితో సమానుడైన, విపులపరాక్రముడైన సోదరుడు సౌమిత్రి తనలోని దుఃఖాన్ని ధరిస్తూనే అతన్ని అనుసరించాడు. అత్యంత ఆనందంతో నిండిన భవనంలోకి ప్రవేశించి, వచ్చిపడిన ఆ ప్రయోజనవిపత్తును గ్రహించినా రాముడు ఇక్కడ వికారం పొందలేదు — తన ఆపదవల్ల మిత్రజనానికి కీడు కలుగుతుందేమోనన్న శంకతో, ఎందుకంటే వారి ప్రాణాలు అతని ముఖంపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. ‘ఆనందంతో నిండిన భవనం’, ‘ప్రయోజనవిపత్తు’ అనే రెండు విరుద్ధభావాలు ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడ్డాయి — ఇంట్లో ఉత్సవం, వచ్చేవాని దగ్గర వినాశవార్త. ఇదే సర్గ చివరి చిత్రం, ఇది తరువాతి సర్గలోని విలాపానికి భూమికను రచిస్తుంది. లక్ష్మణుడు కూడా అక్కడికే అనుసరిస్తున్నాడు, కానీ తన దుఃఖాన్ని మనస్సులోనే ధరిస్తున్నాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கைகேயி இரு வரங்களைத் தெரிவித்து, ராமனைப் பதினான்கு ஆண்டுகள் தண்டகாரண்யத்தில் வாழும்படி ஆணையிட்டாள். மரணத்துக்கு ஒப்பான அந்த வெறுப்பான சொல்லைக் கேட்டும் பகைவரை அழிக்கும் ராமன் வேதனையுறவில்லை; அவன் முகமும் நிறம் மாறவில்லை. அவன் கைகேயியிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அப்படியே ஆகட்டும்; நான் இங்கிருந்து காட்டில் வாழச் செல்வேன்; சடையும் மரவுரியும் தரித்து அரசரின் வாக்குறுதியைக் காப்பேன்.’ சர்க்கத்தின் அடிநாதம் முதல் வாக்கியத்திலேயே வெளிப்படுகிறது — தாமதமும் இல்லை, மறுப்பும் இல்லை, துயரக் காட்சியும் இல்லை. சொல் எவ்வளவு கடுமையானதோ, மறுமொழி அவ்வளவு அமைதியானது.

ராமன் ஒன்றை மட்டுமே அறிய விரும்புகிறான்: ‘வெல்ல முடியாதவரும் பகைவரை அடக்குபவருமான மன்னர் முன்புபோல என்னை ஏன் மகிழ்ந்து வரவேற்கவில்லை?’ முன்பெல்லாம் தந்தை அவனைக் கண்டதும் மகிழ்வார்; இன்றோ மௌனமே. அங்கேயே அவன் கைகேயியை ஆறுதல்படுத்துகிறான்: ‘தேவி, நீ சினம் கொள்ள வேண்டாம்; உன் கண்முன்னேயே சொல்கிறேன் — மரவுரியும் சடையும் தரித்துக் காட்டுக்குச் செல்வேன்; நீ மிகவும் மகிழ்ந்திரு.’ பின்னர் காரணத்தை முன்வைக்கிறான் — நலம் நாடுபவரும், குருவும், தந்தையும், நன்றியறிந்தவரும், மன்னருமான அவரால் ஏவப்பட்டால், நம்பிக்கையோடு நான் எந்த இனிய காரியத்தைத்தான் செய்யமாட்டேன்? தந்தையின் ஆணை அவனுக்கு ஆராய்வதற்குரிய விஷயமே அல்ல. ‘சினம் கொள்ள வேண்டாம்’ என்ற சொல்லால் அவன் சிற்றன்னையின் ஐயத்தையும் நீக்குகிறான் — நான் சினமுறவில்லை, உன்னைக் குற்றம் சாட்டவுமில்லை என்று. குரு, தந்தை, நலம் நாடுபவர், நன்றியறிந்தவர், மன்னர் — இந்த ஐந்து அடைமொழிகளால் அவன் தந்தையின் ஆணை மீற முடியாதது என்று நிறுவுகிறான்.

ராமனின் நெஞ்சில் ஒரே ஒரு வருத்தம் எரிகிறது — ‘பரதனுக்கு அபிஷேகம் என்று அரசரே என்னிடம் சொல்லவில்லையே.’ அரசு இழப்பும் அல்ல, வனவாசமும் அல்ல, தந்தையின் மௌனமே அவன் துயரம். பின்னர் அவன் சொல்கிறான்: ‘நானோ சீதையையும், அரசையும், உயிரையும், விருப்பமானவற்றையும், செல்வங்களையும் மகிழ்ச்சியோடு, யாரும் தூண்டாமலேயே, தம்பி பரதனுக்குத் தாமாகக் கொடுப்பேன். மனிதர் தலைவரான என் தந்தையே தூண்டும்போது, உனக்கு இனியதைச் செய்யவும் வாக்குறுதியைக் காக்கவும் நான் ஏன் கொடுக்கமாட்டேன்?’ தியாகம் அவனுக்குச் சிரமப்பட்டுச் செய்வதல்ல, இயல்பாகவே அமைந்தது. ‘அலீகம் மானஸம்’ (மனத்தின் வருத்தம்) என்ற இரு சொற்களால், ராமனின் துயர் வெளியிலிருந்தல்ல, உள்ளத்திலிருந்தே எழுகிறது என்றும், அது அரசைப் பற்றியதல்ல, உறவைப் பற்றியது என்றும் கவிஞர் சுட்டுகிறார். தந்தையே ஆணையிட்டிருந்தால் அனைத்தும் மகிழ்வோடு கொடுக்கப்பட்டிருக்கும்.

பின்னர் ராமன் கைகேயியை ஒரு பணியில் ஈடுபடுத்துகிறான்: ‘வெட்கமுற்றிருக்கும் இந்த அரசரை நீ ஆறுதல்படுத்து. மன்னர் தரையில் கண்களைப் பதித்து மெல்ல மெல்லக் கண்ணீர் விடுவது ஏன்?’ பின்னர் அரச ஏற்பாட்டையும் அவனே சுட்டுகிறான்: ‘மன்னரின் ஆணைப்படி இன்றே விரைந்தோடும் குதிரைகளில் தூதர்கள் பரதனை அழைத்துவர அவன் மாமன் வீட்டுக்குச் செல்லட்டும்.’ தன்னைப் பற்றியோ எந்த நிபந்தனையும் இல்லை, காத்திருப்பும் இல்லை: ‘இதோ நான் விரைந்து தண்டகாரண்யத்துக்குச் செல்கிறேன்; தந்தையின் சொல்லை ஆராயாமல் அங்கே பதினான்கு ஆண்டுகள் வாழ்வேன்.’ ‘கச்சாமி ஏவ’ (செல்கிறேனே) என்ற உறுதிச் சொல்லால் பயணம் ஏற்கெனவே நிகழ்ந்ததுபோல ஆக்கப்படுகிறது. அரசனைப் பற்றியோ அவன் கவலைப்படவே செய்கிறான் — தந்தையின் துயரம் அவனுக்கு வனவாசத்தைவிடவும் கனமானது.

ராமனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுக் கைகேயி மகிழ்கிறாள்; அவன் புறப்படுவான் என்று நம்பி ராகவனை விரைவுபடுத்துகிறாள். ‘அப்படியே ஆகட்டும் — விரைந்தோடும் குதிரைகளில் தூதர்கள் பரதனை மாமன் வீட்டிலிருந்து இங்கே திருப்பி அழைத்துவரச் செல்வார்கள்’ என்று சொல்லி, அவள் இன்னொன்றையும் சேர்க்கிறாள்: ‘ஆவலுற்றிருக்கும் நீ தாமதிப்பது தகாது என்று கருதுகிறேன்; ராமா, ஆகவே இங்கிருந்து விரைவாகவே காட்டுக்குச் செல்ல வேண்டும்.’ தானே பயணத்தை ஏற்றுக்கொண்ட மகனையும் அவள் விரைவுபடுத்துகிறாள் — தாயின் வாயால் வரும் வெளியேற்றமே இவ்வாறு அவசர வடிவில் வெளிப்படுகிறது. கைகேயியின் மகிழ்ச்சியில் ஒன்று தெரிகிறது: அவள் ராமனின் சொல்லை நம்புகிறாள் — ராமன் சொன்னதைக் கட்டாயம் செய்வான் என்பதில் அவளுக்கும் நம்பிக்கை. தூதர்கள் செல்வதையும் அவளே ஒப்புக்கொள்கிறாள்.

அதன்பின் கைகேயி இன்னும் கடுமையாகச் சொன்னாள்: ‘மன்னர் வெட்கத்தால் தாமே உன்னிடம் பேசவில்லை; மனிதருள் சிறந்தவனே, இது ஒன்றுமில்லை; இந்த வருத்தத்தை நீக்கிவிடு. நீ இந்நகரிலிருந்து மிக விரைவாகக் காட்டுக்குச் செல்லும் வரை உன் தந்தை நீராடவும் மாட்டார், உண்ணவும் மாட்டார்.’ தந்தையின் உண்ணாநோன்பே மகனை விரைவுபடுத்தும் கருவியாக்கப்படுகிறது. இதைக் கேட்டுத் துயரில் மூழ்கிய அரசன் ‘சீ, கொடுமை!’ என்று பெருமூச்செறிந்து மயங்கி, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தக் கட்டிலில் வீழ்ந்தான். ‘நீராடவும் மாட்டார், உண்ணவும் மாட்டார்’ என்ற வாக்கியமே இந்தச் சர்க்கத்தின் மிகக் கொடிய இடம் — தந்தையின் உயிருக்கு வரும் ஆபத்தைக் காட்டி மகனை வெளியேற்றுகிறாள். ராமன் அதையும் அமைதியாகக் கேட்கிறான். அரசனின் மயக்கம், வரம் கொடுத்ததன் விளைவைத் தானே தாங்க இயலவில்லை என்றும் காட்டுகிறது.

கைகேயியால் தூண்டப்பட்ட ராமனோ முதலில் தந்தையைத் தூக்கி நிறுத்துகிறான்; பின்னர் சாட்டையால் அடிக்கப்பட்ட குதிரைபோலக் காட்டுக்குச் செல்ல விரைகிறான். இழிந்தவளின் கொடிய விளைவுடைய அந்த வெறுப்பான சொல்லைக் கேட்டும் வேதனையற்றவனாய் அவன் கைகேயியிடம் சொன்னான்: ‘தேவி, பொருளை நாடுபவனாக நான் உலகில் வாழ விரும்பவில்லை. என்னை முனிவர்களுக்கு இணையாகக் களங்கமற்ற அறத்தைச் சார்ந்தவனாக அறிந்துகொள்.’ இங்கே ராமனின் நிலை தெளிவானது — அரசு அவனுக்குக் குறிக்கோள் அல்ல, அறமே குறிக்கோள்; ஆகவே அரசு இழப்பு அவனைத் தீண்டவில்லை. ‘சாட்டையால் அடிக்கப்பட்ட குதிரை’ என்ற உவமையால் கவிஞர் காட்டுவது — வேகம் விரைவானது, ஆனால் தூண்டுதல் வெளியிலிருந்து வந்தது, உள்ளார்ந்த விருப்பம் அல்ல. இருந்தும் ராமனின் முகத்தில் வேதனை தெரியவில்லை.

‘மதிப்பிற்குரிய தந்தைக்கு என்னால் செய்யக்கூடிய இனியது எதுவாயினும், அதை உயிரைக் கைவிட்டேனும் எல்லா வகையிலும் செய்ததாகவே கொள்’ என்று ராமன் உறுதியளிக்கிறான். காரணத்தையும் சொல்கிறான்: ‘தந்தைக்குப் பணிவிடை செய்வதையோ, அவர் சொல்லை நிறைவேற்றுவதையோ விட மேலான அறச்செயல் எதுவும் இல்லை.’ பின்னர் தானே முடிவைச் சொல்கிறான்: ‘மதிப்பிற்குரியவர் தாமே சொல்லாவிட்டாலும், உன் சொல்லின்படியே நான் இங்கே ஆளரவமற்ற காட்டில் பதினான்கு ஆண்டுகள் வாழ்வேன்.’ தந்தையின் மௌனமும் அவனுக்கு ஆணையே — பணிவிடையே அவனுடைய மேலான அறம். ‘உயிரைக் கைவிட்டேனும்’ என்ற சொல்லால் எல்லை காட்டப்படுகிறது — உயிரே தடையாகாத இடத்தில் அரசு எம்மாத்திரம்? ‘ஆளரவமற்ற காட்டில்’ என்ற சொல்லால் வாழ்வின் கடுமையையும் அவன் தானே ஏற்றுக்கொள்கிறான்.

கைகேயியிடம் ராமன் ஒரே ஒரு மென்மையான குறைச்சொல்லைச் சொல்கிறான்: ‘கைகேயி, என்னிடம் நீ எந்த நற்குணத்தையும் நிச்சயமாக எதிர்பார்க்கவில்லை போலும்; ஏனெனில் என்மேல் மிகுந்த உரிமையுடையவளாக இருந்தும் நீ என்னிடம் சொல்லாமல் அரசரிடமே சொன்னாய்.’ பின்னர் புறப்படும் வரிசையைத் தெரிவிக்கிறான்: ‘தாயிடம் விடைபெற்று, சீதையை இணங்கவைத்த பின், இன்றே தண்டகத்தின் பெருங்காட்டுக்குச் செல்வேன்.’ இறுதியில் கைகேயியைக் கடமையில் ஈடுபடுத்துகிறான்: ‘பரதன் அரசைக் காக்க வேண்டும்; தந்தைக்கு அவன் பணிவிடை செய்யும்படி நீ பார்த்துக்கொள்ள வேண்டும்; அதுவே என்றுமுள்ள அறம்.’ ‘என்னிடமே சொல்லியிருக்கலாம்’ என்பதே அவன் எதிர்பார்ப்பு — வரம் கேட்டது குற்றமல்ல; மகனை நம்பாமல் அரசனையே வதைக்க முனைந்ததே குற்றம். தாயிடமும் சீதையிடமும் விடைபெற்றுச் செல்வதோ குல அறம்.

ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு மிகவும் துயருற்ற தந்தை, துயரத்தால் பேச இயலாமல் பெருங்குரலெடுத்து அழுதான். பேரொளி கொண்ட ராமனோ உணர்விழந்த தந்தையின் பாதங்களையும், இழிந்தவளான கைகேயியின் பாதங்களையும் வணங்கி அவ்விடத்திலிருந்து வெளியேறினான். அவன் தந்தையையும் கைகேயியையும் வலம் வந்து, அந்த அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளியேறி, தன் நண்பர்களைக் கண்டான். ஒரே இடத்தில் தந்தையின் கதறல், சிற்றன்னையின் அசைவின்மை, மகன் இருவரையும் சமநோக்கோடு வணங்குதல் — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மிக இரக்கமான கோடு. ‘நிஷ்பபாத’ (வெளியேறினான்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் காட்டுவது — ராமன் ஓடிவிடவில்லை, வணங்கிய பின்பே வெளியேறுகிறான். இழிந்தவளையும் அவன் வலம் வந்தான்; ஏனெனில் அவளும் சிற்றன்னையே. மகனின் அமைதி தந்தையின் துயரத்தை இருமடங்காக்குகிறது — புலம்புபவனுக்கு ஆறுதல் சொல்லலாம்; அமைதியாக நிற்பவனின் தியாகமோ இன்னும் அதிகமாக எரிக்கிறது.

கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன், மிகுந்த சினமுற்ற, சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் லக்ஷ்மணன் அவனைப் பின்தொடர்ந்தான்; அவன் சினம் முகத்தில் வெளிப்பட்டது; ராமனிடமோ எதுவுமில்லை. ராமன் அபிஷேகப் பொருள்களை வலம் வந்து, அவற்றின்மேல் பார்வையை அசைக்காமல், மதிப்போடு மெல்லச் சென்றான். உலகுக்கு இனிய குளிர்கதிரோனின் அழகு தேய்வால் குறையாததுபோல, அரசு இழப்பு அவனுடைய பெருந்திருவைக் குறைக்கவில்லை. காட்டுக்குச் செல்ல விரும்பி, பூமியைக் கைவிடும் அவனிடம், உலகம் அனைத்தையும் கடந்தவனிடம்போல, மனமாற்றம் எதுவும் காணப்படவில்லை. ஆதாயமோ இழப்போ அவன் முகத்தைத் தொடுவதில்லை; இதுவே அவனுடைய பெருமை. ‘ஸாபேக்ஷ: ஶனை: ஜகாம’ (மதிப்போடு மெல்லச் சென்றான்) என்ற சொற்களால் சுட்டப்படுவது — அபிஷேகப் பொருள்களில் பற்று இல்லை, அவற்றின்மீதான மதிப்பு மட்டுமே எஞ்சியது. நிலவின் உவமை இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — முதலில் தேய்வு, பின்னர் அழகு; இதனால் வெளி இழப்பு இயல்பான அழகை விழுங்குவதில்லை என்று கவிஞர் சொல்கிறார். லக்ஷ்மணனின் கண்களில் கண்ணீர், ராமனின் கண்களிலோ மதிப்பு நிறைந்த பார்வை மட்டுமே — உடன்பிறந்த இருவரின் இயல்பு வேறுபாடு இங்கே தெளிவாகிறது.

பின்னர் ராமன் மங்கலமான குடையையும் நன்கு அணிசெய்யப்பட்ட இரு சாமரங்களையும் மறுத்து, தன் மக்களையும், தேரையும், நகரமக்களையும், பிறரையும் அனுப்பிவிட்டு, மனத்தில் துயரத்தைத் தாங்கியவாறு, புலன்களை அடக்கி, தாய்க்கு வெறுப்பான செய்தியைச் சொல்லத் தன்னடக்கத்தோடு அவள் இல்லத்துள் நுழைந்தான். இளவரசுச் சின்னங்கள் பறிக்கப்படவில்லை, அவனே அவற்றைக் கைவிட்டான். திருவுடைய, வாய்மை பேசும் அந்த ராமனின் முகத்தில் அவனைச் சூழ்ந்த மக்கள் எவரும் எந்த மாற்றத்தையும் காணவில்லை. துயரம் நெஞ்சிலேயே அடக்கப்பட்டது, முகமோ முன்புபோலவே மலர்ந்திருந்தது — இதுவே தீரனின் இலக்கணம். ‘அப்ரியஶம்ஸிவான்’ (வெறுப்பானதைச் சொல்லப்போகிறவன்) என்ற ஒரே சொல்லால் கவிஞர் அவன் மனநிலையைச் சுட்டுகிறார் — கேட்டதும் மயங்கிவிடக்கூடிய தாயிடம் அதையே சொல்ல வேண்டியிருக்கிறது. அங்கே செல்வதே சர்க்கத்தின் இறுதிப் படி.

கூதிர்காலத்தில் கதிர்கள் பெருகிய நிலவு தன் இயல்பான ஒளியைக் கைவிடாததுபோல, தன்னடக்கமுடைய அந்த நீண்ட கையன் தனக்கு இயல்பான மகிழ்ச்சியைக் கைவிடவில்லை. இனிய சொல்லால் எல்லா மக்களையும் மதித்தவாறு, அறவோனும் பெரும்புகழுடையவனுமான ராமன் தாயின் அருகே சென்றான். குணங்களில் அவனுக்கு இணையான, பேராற்றல் உடைய தம்பி சௌமித்திரி, தன் உள்ளத் துயரத்தைத் தாங்கியவாறே அவனைப் பின்தொடர்ந்தான். மிகுந்த மகிழ்ச்சி நிறைந்த அந்த இல்லத்துள் நுழைந்து, வந்திருக்கும் அந்த இழப்பை எண்ணியும் ராமன் இங்கே மாற்றம் அடையவில்லை — நண்பர்களுக்குத் தங்களுக்கே இடர் வருமோ என்ற அச்சம் எழாதிருக்க; ஏனெனில் அவர்களுடைய உயிர்கள் அவன் முகத்தையே சார்ந்திருக்கின்றன. ‘மகிழ்ச்சி நிறைந்த இல்லம்’, ‘இழப்பு’ என்ற இரு முரணான உணர்வுகள் ஒரே சுலோகத்தில் அமைந்துள்ளன — இல்லத்திலோ விழா, வருபவனிடமோ அழிவுச் செய்தி. இதுவே சர்க்கத்தின் இறுதிச் சித்திரம்; இது அடுத்த சர்க்கத்தின் புலம்பலுக்குத் தளம் அமைக்கிறது. லக்ஷ்மணனும் அங்கேயே பின்தொடர்கிறான்; ஆனால் தன் துயரத்தை மனத்துக்குள்ளேயே தாங்குகிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದಳು. ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ರಾಮನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಜಟೆ–ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸ್ವರ ಮೊದಲ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿವಾದವಿಲ್ಲ, ಶೋಕಪ್ರದರ್ಶನವಿಲ್ಲ. ಮಾತು ಎಷ್ಟು ಕಠೋರವೋ ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟೇ ಶಾಂತ.

ರಾಮನು ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮಿಸುವ ಮಹೀಪತಿಯು ಹಿಂದಿನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಹಿಂದೆ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಇಂದಾದರೋ ಮೌನವೇ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ನೀನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಾರುಮಡಿ–ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಸಂತೋಷವಾಗಿರು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿತೈಷಿಯೂ ಗುರುವೂ ತಂದೆಯೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ರಾಜನೂ ಆದವನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ನಾನು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಲಾರೆ? ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವೇ ಅಲ್ಲ. ‘ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮಲತಾಯಿಯ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಕೋಪಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ. ಗುರು, ತಂದೆ, ಹಿತೈಷಿ, ಕೃತಜ್ಞ, ರಾಜ — ಈ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಲಾಗದ್ದೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನೋವು ಸುಡುತ್ತಿದೆ — ‘ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾಜನು ತಾನೇ ನನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.’ ರಾಜ್ಯನಾಶವಲ್ಲ, ವನವಾಸವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮೌನವೇ ಅವನ ದುಃಖ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಸೀತೆಯನ್ನೂ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಧನಗಳನ್ನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಯಾರೂ ಪ್ರೇರಿಸದಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಭರತನಿಗೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೊಡಬಲ್ಲೆ. ಇನ್ನು ಮನುಜೇಂದ್ರನಾದ ತಂದೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರೇರಿಸಿದಾಗ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ನಾನು ಕೊಡದಿರುವೆನೇ?’ ತ್ಯಾಗ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ. ‘ಅಲೀಕಂ ಮಾನಸಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನ ದುಃಖ ಹೊರಗಿನದಲ್ಲ, ಒಳಗಿನದು; ಅದೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ತಂದೆ ತಾನೇ ಆದೇಶಿಸಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು.

ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾಚಿಕೆಪಡುತ್ತಿರುವ ಈ ರಾಜನನ್ನು ನೀನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು. ಮಹೀಪತಿಯು ನೆಲದತ್ತ ಕಣ್ಣುನೆಟ್ಟು ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವುದೇಕೆ?’ ಅನಂತರ ರಾಜ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ತಾನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಇಂದೇ ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ದೂತರು ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲಿ.’ ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಾದರೋ ಯಾವ ಷರತ್ತೂ ಇಲ್ಲ, ಕಾಯುವಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ — ‘ಇದೋ ನಾನು ಅವಸರದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ವಿಚಾರಿಸದೆ ಅಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಗಚ್ಛಾಮ್ಯೇವ’ (ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಖಂಡಿತ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದದಿಂದ ಗಮನವನ್ನು ಆಗಲೇ ಸಿದ್ಧವಾದದ್ದಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನ ವಿಷಯದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ — ತಂದೆಯ ಶೋಕ ಅವನಿಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದದ್ದು.

ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಂಬಿ ಅವಳು ರಾಘವನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ — ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ದೂತರು ಭರತನನ್ನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಹೋಗುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಇನ್ನೊಂದನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರುವ ನೀನು ತಡಮಾಡುವುದು ಸರಿಯೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮಾ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು.’ ತಾನೇ ಗಮನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮಗನನ್ನೂ ಅವಳು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತಾಯಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವಿಕೆಯೇ ಹೀಗೆ ಅವಸರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹರ್ಷದಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ನಂಬುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವಳಿಗೂ ಇದೆ. ದೂತರ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಅವಳು ತಾನೇ ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಜನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತಾನೇ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ಏನೂ ಅಲ್ಲ, ಈ ಮನಸ್ತಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನೀನು ಈ ನಗರದಿಂದ ಅತಿ ಅವಸರದಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಊಟಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ತಂದೆಯ ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಮಗನ ಅವಸರಕ್ಕೆ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಜನು ‘ಧಿಕ್ಕಾರ, ಕಷ್ಟವೇ!’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ನ ಸ್ನಾಸ್ಯತೇ ನ ಭೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಊಟಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ಸ್ಥಾನ — ತಂದೆಯ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮಗನನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಅದನ್ನೂ ಶಾಂತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಮೂರ್ಛೆ, ವರದಾನದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅವನೂ ಸಹಿಸಲಾರನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನಾದರೋ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮೊದಲು ತಂದೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಮೇಲೆ ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅವಸರಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಾರ್ಯಳ ಆ ದಾರುಣ ಪರಿಣಾಮದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಅರ್ಥಪರನಾಗಿ (ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ) ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಳಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವವನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜ್ಯ ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮವೇ ಪ್ರಯೋಜನ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯಹಾನಿ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಶಯಾ ಹತೋ ವಾಜೀ’ (ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಗತಿ ಶೀಘ್ರ, ಆದರೆ ಪ್ರೇರಣೆ ಹೊರಗಿನದು, ಒಳಗಿನ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. ಆದರೂ ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವ್ಯಥೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಂದೆಗೆ ನಾನು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ತಿಳಿ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಅಥವಾ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವುದು — ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಹತ್ತರವಾದ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ.’ ಆಮೇಲೆ ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಂದೆ ತಾವೇ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ತಂದೆಯ ಮೌನವೂ ಅವನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯೇ — ಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಅವನ ಪರಮಧರ್ಮ. ‘ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ (ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಿರುವಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವೇನು? ‘ವಿಜನೇ ವನೇ’ (ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಸದ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳದೆ ರಾಜನಿಗೇ ಹೇಳಿದೆ.’ ಆಮೇಲೆ ಹೊರಡುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ; ಆಮೇಲೆ ಇಂದೇ ದಂಡಕದ ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆಯೂ ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುವಂತೆಯೂ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು; ಅದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ.’ ‘ನನಗೇ ಹೇಳಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬುದೊಂದೇ ಅವನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತು — ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮಗನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ರಾಜನನ್ನೇ ಪೀಡಿಸಲು ತೊಡಗಿದ್ದು ದೋಷ. ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಕುಲಧರ್ಮ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ದುಃಖಗೊಂಡ ತಂದೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾರದೆ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ತನು. ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಮನಾದರೋ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ್ದ ತಂದೆಯ ಮತ್ತು ಅನಾರ್ಯಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅವನು ತಂದೆಗೂ ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಆ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಕಂಡನು. ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಆಕ್ರಂದನ, ಮಲತಾಯಿಯ ನಿಶ್ಚಲತೆ, ಮಗನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ರೇಖೆ. ‘ನಿಷ್ಪಪಾತ’ (ಹೊರಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಾರ್ಯಳಿಗೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಮಲತಾಯಿಯೇ. ಮಗನ ಶಾಂತಿ ತಂದೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಲಪಿಸುವವನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಶಾಂತನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ಸುಡುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಅವನ ಕೋಪ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು, ರಾಮನಲ್ಲಾದರೋ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನೋಟವನ್ನು ಚಲಿಸದೆ, ಆದರದಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಸಾಗಿದನು. ರಾಜ್ಯನಾಶವು ಅವನ ಮಹಾ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಲಿಲ್ಲ — ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಶೀತಕಿರಣನ (ಚಂದ್ರನ) ಕ್ಷಯವು ಅವನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸದಂತೆ. ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಲೋಕವನ್ನೂ ಮೀರಿದವನಂತೆ, ಚಿತ್ತವಿಕಾರ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಲಾಭವಾಗಲಿ ಹಾನಿಯಾಗಲಿ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ. ‘ಸಾಪೇಕ್ಷಃ ಶನೈರ್ಜಗಾಮ’ (ಆದರದಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಸಾಗಿದನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಆದರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕ್ಷಯ, ಆಮೇಲೆ ಕಾಂತಿ; ಇದರಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಹಾನಿ ಸಹಜವಾದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನುಂಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು, ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಆದರದ ನೋಟ ಮಾತ್ರ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಸ್ವಭಾವಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಶುಭವಾದ ಛತ್ರವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಚಾಮರಗಳನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಜನರನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ಪೌರರನ್ನೂ ಇತರ ಜನರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ತಾಯಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಯುವರಾಜನ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದನು, ಅವು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ಆ ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಆಪ್ತಜನರೂ ಯಾವ ಭಾವವಿಕಾರವನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ದುಃಖ ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಮುಖವಾದರೋ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ — ಇದು ಧೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅಪ್ರಿಯಶಂಸಿವಾನ್’ (ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹೊರಟವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೇಳಿದರೆ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಲಿರುವ ತಾಯಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆ.

ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ತನ್ನ ಉಚಿತವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ — ಕಿರಣಗಳು ಉಕ್ಕಿಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸಹಜ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ. ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ವಿಪುಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ತನ್ನೊಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಬಂದೊದಗಿದ ಆ ಅರ್ಥವಿಪತ್ತನ್ನು (ಸಂಪತ್ತಿನ ನಾಶವನ್ನು) ಪರಿಗಣಿಸಿಯೂ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ — ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ತಮಗೇ ವಿಪತ್ತು ಬಂದೀತೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅವನ ಮುಖವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ‘ಮುದಾ ಯುತಂ ವೇಶ್ಮ’ (ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭವನ) ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಥವಿಪತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ — ಮನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಉತ್ಸವ, ಬರುವವನಾದರೋ ವಿನಾಶದ ಸುದ್ದಿ ತರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൈകേയി രണ്ടു വരങ്ങളും അറിയിച്ച് പതിനാലു വർഷം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കാൻ രാമനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. മരണതുല്യമായ ആ അപ്രിയവാക്കു കേട്ടിട്ടും ശത്രുനാശകനായ രാമൻ വ്യഥിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം വിളറുന്നുമില്ല. അദ്ദേഹം കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ; ഞാൻ ഇവിടെനിന്ന് വനത്തിൽ വസിക്കാൻ പോകും; ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച് രാജാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കും.’ സർഗത്തിന്റെ മൂലസ്വരം ആദ്യവാക്യത്തിൽത്തന്നെ തെളിയുന്നു — താമസമില്ല, എതിർവാദമില്ല, ശോകപ്രദർശനമില്ല. വാക്കിന് എത്ര കാഠിന്യമുണ്ടോ, മറുപടിക്ക് അത്രതന്നെ ശാന്തതയുണ്ട്.

ഒരു കാര്യം മാത്രമേ രാമന് അറിയേണ്ടതുള്ളൂ — ‘എതിർക്കാനാവാത്തവനും ശത്രുനാശകനുമായ മഹാരാജാവ് എന്തുകൊണ്ടാണ് മുമ്പത്തെപ്പോലെ എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യാത്തത്?’ മുമ്പ് പിതാവ് അദ്ദേഹത്തെ കാണുമ്പോൾ പ്രസന്നനാകുമായിരുന്നു; ഇന്നോ, മൗനം മാത്രം. അവിടെവച്ചുതന്നെ അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — ‘ദേവീ, അമ്മ വിഷമിക്കേണ്ട; അമ്മയുടെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ ഞാൻ പറയുന്നു — മരവുരിയും ജടയും ധരിച്ച് ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോകും, അമ്മ സന്തോഷിച്ചുകൊള്ളുക.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കാരണം പറയുന്നു — ഹിതൈഷിയും ഗുരുവും പിതാവും കൃതജ്ഞനും രാജാവുമായ അദ്ദേഹം നിയോഗിക്കുമ്പോൾ, വിശ്വസ്തനായ ഞാൻ എന്തു പ്രിയമാണ് ചെയ്യാതിരിക്കുക? പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന് ആലോചനാവിഷയംപോലുമല്ല. ‘മന്യു (മനോവിഷമം) വേണ്ട’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം ചെറിയമ്മയുടെ ശങ്കയെയും നീക്കുന്നു — ഞാൻ കോപിച്ചിട്ടില്ല, അമ്മയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല. ഗുരു, പിതാവ്, ഹിതൈഷി, കൃതജ്ഞൻ, രാജാവ് — ഈ അഞ്ചു വിശേഷണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു.

രാമന്റെ ഹൃദയത്തെ ഒരു വേദന മാത്രമേ ദഹിപ്പിക്കുന്നുള്ളൂ — ‘ഭരതന്റെ അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ച് രാജാവ് സ്വയം എന്നോടു പറഞ്ഞില്ല.’ രാജ്യനഷ്ടമല്ല, വനവാസവുമല്ല, പിതാവിന്റെ മൗനമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം. പിന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ‘സീതയെയും രാജ്യത്തെയും പ്രാണനെയും പ്രിയപ്പെട്ട ധനങ്ങളെയും ആരും പ്രേരിപ്പിക്കാതെതന്നെ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ സഹോദരനായ ഭരതനു നൽകും. അപ്പോൾ മനുജേന്ദ്രനായ പിതാവ് സ്വയം പ്രേരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അമ്മയുടെ പ്രിയം സാധിക്കാൻവേണ്ടി പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഞാൻ നൽകാതിരിക്കുമോ?’ ത്യാഗം അദ്ദേഹത്തിന് കഷ്ടപ്പെട്ടു സാധിക്കേണ്ട ഒന്നല്ല, സ്വഭാവസിദ്ധമാണ്. ‘അലീകം മാനസം’ (മനസ്സിലെ വേദന) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ, രാമന്റെ ദുഃഖം ബാഹ്യമല്ല, ആന്തരികമാണെന്നും, അതു രാജ്യത്തെക്കുറിച്ചല്ല, ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചാണെന്നും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിതാവ് സ്വയം ആജ്ഞാപിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ എല്ലാം സന്തോഷത്തോടെ നൽകപ്പെടുമായിരുന്നു.

പിന്നെ രാമൻ കൈകേയിയെ ഒരു കാര്യം ഏല്പിക്കുന്നു — ‘ലജ്ജിതനായിരിക്കുന്ന ഈ രാജാവിനെ അമ്മ ആശ്വസിപ്പിക്കൂ. മഹാരാജാവ് നിലത്തു കണ്ണുനട്ട് പതുക്കെപ്പതുക്കെ കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നതെന്താണ്?’ തുടർന്ന് രാജ്യവ്യവസ്ഥയും അദ്ദേഹംതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു — ‘രാജശാസനയനുസരിച്ച് ഇന്നുതന്നെ വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ ദൂതന്മാർ ഭരതനെ കൊണ്ടുവരാൻ മാതുലഗൃഹത്തിലേക്കു പോകട്ടെ.’ തന്നെക്കുറിച്ചാകട്ടെ ഒരു വ്യവസ്ഥയുമില്ല, കാത്തിരിപ്പുമില്ല — ‘ഇതാ ഞാൻ തിടുക്കത്തിൽ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകുകതന്നെയാണ്; പിതാവിന്റെ വാക്ക് ആലോചനകൂടാതെ അനുസരിച്ച് അവിടെ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും.’ ‘പോകുകതന്നെയാണ്’ എന്ന നിശ്ചയവാചകമായ പദത്താൽ ഗമനം സിദ്ധമെന്നപോലെയാക്കിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാജാവിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ചിന്തിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു — പിതാവിന്റെ ശോകം അദ്ദേഹത്തിന് വനവാസത്തെക്കാളും ഭാരമേറിയതാണ്.

രാമന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൈകേയി ഹർഷിക്കുന്നു; പുറപ്പാടിൽ വിശ്വസിച്ച് അവൾ രാഘവനെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു. ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ — വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ ദൂതന്മാർ ഭരതനെ മാതുലഗൃഹത്തിൽനിന്ന് ഇവിടേക്കു തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകും’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ മറ്റൊന്നുകൂടി ചേർക്കുന്നു — ‘ഉത്സുകനായ നീ താമസിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; രാമാ, അതുകൊണ്ട് ഇവിടെനിന്ന് വേഗം വനത്തിലേക്കു പോകണം.’ സ്വയം ഗമനം അംഗീകരിച്ച പുത്രനെപ്പോലും അവൾ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു — ഒരു അമ്മയുടെ വായിൽനിന്നുള്ള പുറത്താക്കൽതന്നെ ഇങ്ങനെ തിടുക്കമായി വെളിപ്പെടുന്നു. കൈകേയിയുടെ ഹർഷത്തിൽ കാണുന്നത് അവൾ രാമന്റെ വാക്ക് വിശ്വസിക്കുന്നു എന്നതാണ് — രാമൻ പറയുന്നത് നിശ്ചയമായും ചെയ്യും എന്ന് അവൾക്കും വിശ്വാസമുണ്ട്. ദൂതന്മാരുടെ പോക്ക് അവൾതന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് കൈകേയി കൂടുതൽ കഠിനമായി പറയുന്നു — ‘രാജാവ് ലജ്ജയോടുകൂടിയതിനാലാണ് നിന്നോടു സ്വയം സംസാരിക്കാത്തത്; നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇതൊന്നും സാരമില്ല, ഈ മനോവിഷമം നീക്കിക്കളയുക. നീ ഈ നഗരത്തിൽനിന്ന് അതിവേഗം വനത്തിലേക്കു പോകുന്നതുവരെ നിന്റെ പിതാവ് കുളിക്കുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ഇല്ല.’ പിതാവിന്റെ ഉപവാസംതന്നെ പുത്രനെ തിടുക്കപ്പെടുത്താനുള്ള ഉപകരണമാക്കുന്നു. ഇതു കേട്ട് ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് ‘ഹാ, കഷ്ടം!’ എന്നു നിശ്വസിച്ച് ബോധമറ്റ് സ്വർണ്ണാലംകൃതമായ ആ കട്ടിലിൽ വീണു. ‘കുളിക്കുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ഇല്ല’ എന്ന വാക്യമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും ക്രൂരമായ ഇടം — പിതാവിന്റെ പ്രാണസങ്കടം കാണിച്ച് അവൾ പുത്രനെ പുറത്താക്കുന്നു. രാമൻ അതും ശാന്തനായി കേൾക്കുന്നു. വരദാനത്തിന്റെ പരിണാമം രാജാവിനുപോലും സഹിക്കാനാവില്ല എന്ന് രാജാവിന്റെ മോഹാലസ്യം കാണിക്കുന്നു.

എന്നാൽ കൈകേയിയാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാമൻ ആദ്യം പിതാവിനെ എഴുന്നേല്പിക്കുന്നു; പിന്നെ ചാട്ടകൊണ്ട് അടിയേറ്റ കുതിരയെപ്പോലെ വനത്തിലേക്കു പോകാൻ തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു. അനാര്യയായ അവളുടെ ദാരുണഫലമുള്ള ആ അപ്രിയവാക്കു കേട്ടിട്ടും വ്യഥയില്ലാതെ അദ്ദേഹം കൈകേയിയോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, ധനത്തിൽ മാത്രം തൽപരനായി ലോകത്തിൽ വസിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഋഷിമാർക്കു തുല്യനായി നിർമ്മലമായ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനായി എന്നെ അറിഞ്ഞാലും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ നിലപാട് വ്യക്തമാണ് — രാജ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമല്ല, ധർമ്മമാണ് ലക്ഷ്യം; അതുകൊണ്ട് രാജ്യനഷ്ടം അദ്ദേഹത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല. ‘ചാട്ടകൊണ്ട് അടിയേറ്റ കുതിര’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ഗതി വേഗത്തിലാണ്, എന്നാൽ പ്രേരണ ബാഹ്യമാണ്, ഉള്ളിലെ ആഗ്രഹമല്ല. എന്നിട്ടും രാമന്റെ മുഖത്ത് വ്യഥ കാണുന്നില്ല.

‘പൂജ്യനായ പിതാവിന് എനിക്കു ചെയ്യാനാവുന്ന ഏതു പ്രിയവും, പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചും ഞാൻ എല്ലാവിധത്തിലും ചെയ്തതായിത്തന്നെ കരുതാം’ എന്ന് രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. കാരണവും പറയുന്നു — ‘പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുക — ഇതിനെക്കാൾ മഹത്തായ ഒരു ധർമ്മാചരണവുമില്ല.’ പിന്നെ സ്വയം തീരുമാനം പറയുന്നു — ‘പൂജ്യനായ പിതാവ് സ്വയം പറഞ്ഞില്ലെങ്കിലും, അമ്മയുടെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെ ഞാൻ ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും.’ പിതാവിന്റെ മൗനംപോലും അദ്ദേഹത്തിന് ആജ്ഞതന്നെയാണ് — ശുശ്രൂഷയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരമധർമ്മം. ‘പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചും’ എന്ന പദത്താൽ അതിര് കാണിക്കുന്നു — പ്രാണൻപോലും തടസ്സമല്ലാത്തിടത്ത് രാജ്യത്തിന് എന്തു വില? ‘ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ’ എന്ന പദത്താൽ വാസത്തിന്റെ കാഠിന്യവും അദ്ദേഹം സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു.

ഒരു മൃദുവായ പരിഭവവാക്കു മാത്രം രാമൻ കൈകേയിയോടു പറയുന്നു — ‘കൈകേയീ, എന്നിൽ ഒരു ഗുണവും അമ്മ കാണുന്നില്ലെന്നു തോന്നുന്നു; കാരണം എന്റെമേൽ കൂടുതൽ അധികാരമുള്ളവളായിട്ടും അമ്മ എന്നോടു പറയാതെ രാജാവിനോടു മാത്രം പറഞ്ഞു.’ പിന്നെ പോകേണ്ട ക്രമം അറിയിക്കുന്നു — ‘അമ്മയോടു യാത്ര ചോദിച്ച് സീതയെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നതുവരെ മാത്രം; പിന്നെ ഇന്നുതന്നെ ദണ്ഡകത്തിലെ മഹാവനത്തിലേക്കു ഞാൻ പോകും.’ ഒടുവിൽ കൈകേയിയെ ഒരു കർത്തവ്യം ഏല്പിക്കുന്നു — ‘ഭരതൻ രാജ്യം പാലിക്കുകയും പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിധത്തിൽ അമ്മ പ്രവർത്തിക്കണം; അതാണ് സനാതനധർമ്മം.’ ‘എന്നോടുതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ’ എന്നതു മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷ — വരം യാചിച്ചത് ദോഷമല്ല, പുത്രനെ വിശ്വാസത്തിലെടുക്കാതെ രാജാവിനെത്തന്നെ പീഡിപ്പിക്കാൻ ഒരുമ്പെട്ടതാണ് ദോഷം. അമ്മയോടും സീതയോടും യാത്ര ചോദിച്ചിട്ടു പോകുക എന്നതാകട്ടെ കുലധർമ്മമാണ്.

രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് അത്യന്തം ദുഃഖിതനായ പിതാവ് ശോകത്താൽ സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതെ ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. മഹാതേജസ്വിയായ രാമനാകട്ടെ ബോധമറ്റ പിതാവിന്റെയും അനാര്യയായ കൈകേയിയുടെയും പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ച് ആ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങി. പിതാവിനെയും കൈകേയിയെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ആ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ സുഹൃജ്ജനങ്ങളെ കണ്ടു. ഒരേ ഇടത്തിൽ പിതാവിന്റെ നിലവിളി, ചെറിയമ്മയുടെ നിശ്ചലത, ഇരുവർക്കും സമഭാവത്തോടെ പുത്രന്റെ പ്രണാമം — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ രേഖ. ‘നിഷ്പപാത’ (പുറത്തിറങ്ങി) എന്ന പദത്താൽ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ ഓടിപ്പോകുകയല്ല, പ്രണാമം ചെയ്തിട്ടുതന്നെയാണ് പുറത്തിറങ്ങുന്നത്. അനാര്യയായവളെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, കാരണം അവൾ ചെറിയമ്മതന്നെയാണല്ലോ. പുത്രന്റെ ശാന്തത പിതാവിന്റെ ശോകത്തെ ഇരട്ടിയാക്കുന്നു — വിലപിക്കുന്നവന് സാന്ത്വനം നൽകാം; ശാന്തനായി നിൽക്കുന്നവന്റെ ത്യാഗമാകട്ടെ കൂടുതൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തെ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം മുഖത്തു പ്രകടമായിരുന്നു, രാമന്റേതിൽ ഒന്നുമില്ല. രാമൻ അഭിഷേകസാമഗ്രികളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവിടെനിന്ന് ദൃഷ്ടി ഇളക്കാതെ, ആദരഭാവത്തോടെ പതുക്കെ നടന്നു. ലോകത്തിനു പ്രിയനായ ശീതരശ്മിക്ക് (ചന്ദ്രന്) ക്ഷയംകൊണ്ട് കാന്തി നഷ്ടപ്പെടാത്തതുപോലെ, രാജ്യനഷ്ടം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ ശ്രീയെ കുറയ്ക്കുന്നില്ല. വനത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന, ഭൂമിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിൽ, സർവ്വലോകത്തിനും അതീതനായവനിലെന്നപോലെ, മനസ്സിന്റെ ഒരു വികാരവും കാണപ്പെടുന്നില്ല. ലാഭമോ നഷ്ടമോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വം. ‘ആദരഭാവത്തോടെ പതുക്കെ നടന്നു’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് — അഭിഷേകസാമഗ്രികളിൽ ആസക്തിയില്ല, അവയോടുള്ള ആദരം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ചന്ദ്രന്റെ ഉപമ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ക്ഷയം, പിന്നെ കാന്തി; അതിലൂടെ ബാഹ്യമായ നഷ്ടം സഹജമായ ശോഭയെ ഗ്രസിക്കുന്നില്ല എന്ന് കവി പറയുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ കണ്ണിൽ കണ്ണീർ, രാമന്റെ കണ്ണിലോ ആദരം നിറഞ്ഞ നോട്ടം മാത്രം — സഹോദരന്മാരുടെ സ്വഭാവഭേദം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

പിന്നെ രാമൻ മനോഹരമായ കുടയും നന്നായി അലങ്കരിച്ച ചാമരങ്ങളും വേണ്ടെന്നുവച്ച്, സ്വജനങ്ങളെയും രഥത്തെയും പൗരന്മാരെയും മറ്റു ജനങ്ങളെയും പറഞ്ഞയച്ച്, മനസ്സിൽ ദുഃഖം ഒതുക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, അമ്മയെ അപ്രിയമായ വാർത്ത അറിയിക്കാൻ ആത്മസംയമത്തോടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. യുവരാജചിഹ്നങ്ങൾ അദ്ദേഹം സ്വയം ഉപേക്ഷിച്ചതാണ്, ആരും കവർന്നെടുത്തതല്ല. ശ്രീമാനും സത്യവാദിയുമായ ആ രാമന്റെ മുഖത്ത് ഒരു ഭാവഭേദവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആളുകളാരും കണ്ടില്ല. ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽത്തന്നെ ഒതുക്കിയിരിക്കുന്നു, മുഖമാകട്ടെ മുമ്പത്തെപ്പോലെ പ്രസന്നം — ഇതാണ് ധീരന്റെ ലക്ഷണം. ‘അപ്രിയശംസിവാൻ’ (അപ്രിയം അറിയിക്കാൻ പോകുന്നവൻ) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനോനില സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കേട്ടാൽ ബോധംകെടുന്ന അമ്മയോട് അതുതന്നെയാണ് പറയേണ്ടത്. അവിടേക്കുള്ള പോക്കുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടം.

ആത്മസംയമിയായ ആ മഹാബാഹു ഉചിതമായ ഹർഷം കൈവിട്ടില്ല — കിരണങ്ങൾ ഉയർന്നു പരക്കുന്ന ശരത്കാലചന്ദ്രൻ തന്റെ സഹജമായ തേജസ്സ് കൈവിടാത്തതുപോലെ. മധുരമായ വാക്കുകളാൽ എല്ലാവരെയും ആദരിച്ചുകൊണ്ട് ധർമ്മാത്മാവും മഹായശസ്വിയുമായ രാമൻ അമ്മയുടെ അടുത്തേക്കു പ്രവേശിച്ചു. ഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിനു തുല്യനായ, വിപുലപരാക്രമിയായ സഹോദരൻ സൗമിത്രി ഉള്ളിലെ ദുഃഖം ഒതുക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. അത്യധികം ആനന്ദം നിറഞ്ഞ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, വന്നുചേർന്ന ആ അർത്ഥനാശം കണ്ടിട്ടും രാമൻ ഇവിടെ ഭാവഭേദത്തിനു വശപ്പെട്ടില്ല — സുഹൃജ്ജനങ്ങൾക്ക് ആപത്തു വരുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ, കാരണം അവരുടെ പ്രാണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. ‘ആനന്ദം നിറഞ്ഞ ഭവനം’ എന്നും ‘അർത്ഥനാശം’ എന്നും രണ്ടു വിരുദ്ധഭാവങ്ങൾ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — ഗൃഹത്തിൽ ഉത്സവം, വരുന്നവന്റെ കൈയിലോ വിനാശവാർത്ത. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ അന്തിമചിത്രം; അത് അടുത്ത സർഗത്തിലെ വിലാപത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനും അവിടേക്ക് അനുഗമിക്കുന്നു, എന്നാൽ തന്റെ ദുഃഖം മനസ്സിൽത്തന്നെ ഒതുക്കുന്നു.

In the last sarga Kaikeyī had revealed the two boons and ordered Rāma to live for fourteen years in the Daṇḍaka forest. Hearing those unwelcome words, as deadly as death itself, Rāma, slayer of his foes, was not shaken, nor did his face change colour. He said to Kaikeyī: "So be it. I shall leave here to live in the forest, wearing matted hair and bark, and keep the king's promise." The keynote of the sarga sounds in this first sentence: no delay, no protest, no display of grief. As harsh as the command was, so calm was the reply.

Only one thing did Rāma want to know: "Why does the lord of the earth, unconquerable, the tamer of his foes, not greet me as he used to?" Before, his father had always softened at the sight of him; today there was only silence. At once he reassured Kaikeyī: "Do not be angry, my lady; I say it here before you — I shall go to the forest in bark and matted hair. Be well pleased." With "do not be angry" he removes even his stepmother's misgiving: he is not angry, and he does not blame her. Then he gave his reason: "When I am charged by one who wishes me well, my elder, my father, a grateful king, what welcome thing would I not do for him without a second thought?" His father's command was not even a matter for deliberation, and with these five titles — benefactor, elder, father, grateful man, king — he establishes that it cannot be disobeyed.

Only one thing hurt in Rāma's heart: "The king did not tell me himself of Bharata's consecration." Not the loss of the kingdom, not the exile, but his father's silence was his sorrow — an inner pain, concerned not with the kingdom but with the bond between them. "For I would gladly give Sītā, the kingdom, my own dear life and all my wealth to my brother Bharata of my own accord, without being asked. How much more when the lord of men, my own father, bids me, when it is done to please you and to keep his promise?" Renunciation cost him no effort; it was his nature. Had his father only told him himself, he would have given it all happily.

Then Rāma gave Kaikeyī a task: "Comfort the king, who is so ashamed. What is this — why does the lord of the earth let his tears fall slowly, his eyes fixed on the ground?" His father's grief weighed on him more heavily than the exile itself. He also arranged the affairs of the kingdom himself: "Let messengers go this very day on swift horses, by the king's order, to bring Bharata from his uncle's house." For himself he set no conditions and asked no delay: "As for me, I am going at once to the Daṇḍaka forest, without questioning my father's word, to live there fourteen years." In "I am going" the departure is already as good as done.

Hearing Rāma's words, Kaikeyī was delighted, and believing that he would indeed set out, she hurried him on. "So be it. Men will go as messengers on swift horses to bring Bharata back here from his uncle's house. But since you are so eager, I think it wrong for you to delay; you should leave here for the forest at once, Rāma." Even the son who had accepted the departure of his own accord she urges to hurry — the driving out spoken from a mother's mouth in the form of haste. Her delight also shows that she trusted his word: even she believed that what Rāma said he would certainly do. And she herself approved the sending of the messengers.

Then Kaikeyī said something harsher still: "That the king is ashamed and does not speak to you himself is nothing at all, best of men; put that resentment aside. Until you leave this city in great haste for the forest, your father will neither bathe nor eat." She uses the father's fasting as a spur to the son's haste; this is the cruellest moment of the sarga, driving out the son by holding up the father's danger. Rāma heard even this calmly. But the king, overwhelmed by grief, sighed, "Alas, how cruel!" and fell fainting on his gold-adorned couch — he himself could not bear the consequence of the boon he had granted.

Rāma raised his father up and then, driven on by Kaikeyī like a horse struck with a whip, made haste to leave for the forest; the image shows a swift pace, but one urged from outside, not by his own desire. Hearing the unkind words of that ignoble woman, so cruel in their outcome, Rāma, free of distress, said to Kaikeyī: "My lady, I am no seeker after wealth, to wish to live in the world on such terms. Know that I am like the sages, devoted to stainless dharma." His position is clear: the kingdom was never his aim, dharma was, and so the loss of the kingdom does not touch him; no pain showed on his face.

"Whatever I can do to please my revered father is as good as done, entirely, even if it costs me my life," Rāma declared. Where even life is no obstacle, what is a kingdom? And he gave the reason: "There is no higher practice of dharma than this — to serve one's father and to do what he says." Then he stated his own decision: "Even though my revered father has not told me himself, at your word alone I will live here in the lonely forest for fourteen years." For him even his father's silence was a command, since service was his highest dharma; and in "the lonely forest" he accepts of his own will the hardness of the life before him.

Rāma spoke just one gentle reproach to Kaikeyī: "Surely, Kaikeyī, you see no virtue in me at all, since you, who have more authority over me than anyone, spoke to the king and not to me." That was all he had wished — to be told himself. Asking for the boons was not the fault; the fault was in not trusting the son and choosing instead to torment the king. Then he told her his plan: "Let me take leave of my mother and win Sītā's consent, and then this very day I will go to the great forest of the Daṇḍakas" — to take leave of mother and wife before going was the duty of the family. Finally he charged Kaikeyī with a duty: "See to it that Bharata rules the kingdom and serves our father as he should; that is the eternal law."

Hearing Rāma's words, his father, sunk deep in sorrow, could not speak for grief and wept aloud. But radiant Rāma bowed at the feet of his senseless father and of the ignoble Kaikeyī too, and went out; he did not flee, but left only after paying his respects. Circling his father and Kaikeyī reverently on his right — even the ignoble woman, since she was his stepmother — he left the inner apartments and found his friends waiting. In one place the father's weeping, the stepmother's stillness and the son's even-minded homage to both: this is the most moving line of the sarga. The son's calm doubles the father's grief, for one who weeps can be consoled, but the renunciation of one who stays calm burns all the more.

Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, followed close behind him, his eyes full of tears and his anger at its height; his anger showed on his face, Rāma's showed nothing. Rāma walked respectfully round the vessels prepared for the consecration and went on slowly, still looking at them, not turning his eyes away — not clinging to them, but keeping his reverence for them. The loss of the kingdom did not dim his great splendour, just as the waning of the cool-rayed moon, beloved of the world, does not take away its loveliness: outward loss does not consume innate beauty. As he set out for the forest and gave up the earth, no change could be seen in his mind, as in one who has passed beyond all worlds; gain or loss did not touch his face, and this was his greatness. Lakṣmaṇa had tears in his eyes, Rāma only a respectful gaze — the difference in the brothers' natures is plain here.

Then Rāma refused the beautiful parasol and the two richly adorned fans — laying aside the insignia of the heir-apparent himself, not having them taken from him — and sent away his kinsmen, his chariot, the townsmen and the others. Holding his grief within his mind and restraining his senses, that self-possessed man went into the house to tell his mother the unwelcome news — he had to tell her the very thing that might make her faint. No one in the whole household of that glorious, truthful man could see any change in Rāma's face; his grief was held in his heart while his face stayed as serene as before, the mark of a steadfast man.

The great-armed, self-possessed Rāma did not give up his accustomed cheerfulness, just as the autumn moon with its rising beams does not give up its natural light. Honouring everyone with gentle words, the righteous and far-famed Rāma went in to his mother. His brother, the son of Sumitrā, of great valour, who had come to equal him in virtue, followed behind him, holding his own grief within. Entering the house, which was full of joy, and seeing the ruin that had come upon his fortunes, Rāma showed no change even there, for fear that his friends might come to harm, since their very lives hung on his face. The joyful house and the news of ruin are two opposite feelings bound in one verse — a festival within, and the bearer of disaster at the door. This is the last picture of the sarga, and it prepares the ground for the lament of the next.