पूर्वसर्गे रामः शुद्धान्तःपुरं प्रविष्टः; अयं सर्गः तस्य एव दर्शनेन आरभते, यत् समग्रस्य काण्डस्य केन्द्रम्। सः शुभे आसने विषण्णं दीनं कैकेय्या सहितं परिशुष्यन्मुखं पितरम् अपश्यत्। विनीतवत् सः प्रथमं पितुः चरणौ अभिवाद्य ततः सुसमाहितः कैकेय्याः चरणौ ववन्दे। दशरथः तु ‘राम’ इति एकम् एव वचनम् उक्त्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः दीनः सन् न ईक्षितुं न च अभिभाषितुं शशाक। कविः अत्र एकेन पदेन एव राज्ञः अवस्थां चित्रयति — यः पुत्रस्य नाम्नि एव अवरुद्धकण्ठः भवति। नरपतेः तत् अपूर्वं भयावहं रूपं दृष्ट्वा रामः अपि भयम् आपन्नः, यथा कश्चित् पदा पन्नगं स्पृष्ट्वा भयम् आप्नुयात्। एतत् उपमानं मार्मिकम् — भयं न शत्रुदर्शनात्, अपि तु पितुः मुखदर्शनात् एव जातम्। यः रणे न बिभेति, सः पितुः मौनेन कम्पते; एतेन कविः पुत्रस्य स्नेहं वीर्यात् अपि बलवत्तरं दर्शयति। ‘परिशुष्यता मुखेन’ इति च एकं शारीरिकं लक्षणम् एव समग्रस्य मानसिकस्य विनाशस्य साक्षि भवति।

अप्रहृष्टैः इन्द्रियैः युक्तं, शोकसंतापेन कर्शितं, निःश्वसन्तं, व्यथिताकुलचेतसं तं महाराजं सः अपश्यत्। कविः त्रीणि उपमानानि प्रयुङ्क्ते — ऊर्मिमालिनम् अक्षोभ्यं सागरम् इव क्षुभ्यन्तम्, उपप्लुतम् आदित्यम् इव, उक्तानृतम् ऋषिम् इव। प्रथमेन उपमानेन स्वभावेन अक्षोभ्यस्य क्षोभः सूचितः, द्वितीयेन तेजस्विनः तेजोहानिः, तृतीयेन च सत्यनिष्ठस्य सत्यभङ्गजा ग्लानिः — एतत् तृतीयम् एव वस्तुतः दशरथस्य स्थितिम् अक्षरशः वर्णयति, यतः सः वरदानेन बद्धः सत्यात् च भ्रष्टः इव मन्यते। पितुः तम् अचिन्त्यकल्पं शोकम् उपधारयन् रामः पर्वणि समुद्रः इव संरब्धतरः बभूव। पुत्रस्य क्षोभः अपि पितुः क्षोभेण एव उद्दीपितः इति कविः दर्शयति। ‘पर्वणि समुद्रः’ इति उपमानं विशेषतः योजितम् — पञ्चमे श्लोके राजा क्षुब्धसागरः इव उक्तः, सप्तमे च रामः; एकेन एव उपमानेन पितापुत्रयोः एकात्म्यं सूचितम्।

पितृहिते रतः चतुरः रामः चिन्तयामास — ‘किं स्वित् अद्य एव नृपतिः मां न प्रत्यभिनन्दति? अन्यदा तु पिता कुपितः अपि मां दृष्ट्वा प्रसीदति; तस्य अद्य मां सम्प्रेक्ष्य कः आयासः प्रवर्तते?’ इति। अत्र रामस्य वात्सल्यं प्रकटीभवति — सः न स्वस्य अभिषेकं स्मरति, अपि तु पितुः क्लेशम् एव चिन्तयति। ततः दीनः इव शोकार्तः विषण्णवदनद्युतिः सः कैकेयीम् अभिवाद्य एव वचनम् अब्रवीत्। ‘अभिवाद्य एव’ इति पदेन कविः सूचयति यत् प्रश्नात् पूर्वम् अपि रामः विनयं न त्यजति; यां सः प्रष्टुम् उद्यतः, तस्याः एव पादौ पूर्वं वन्दते। एषा एव मर्यादा अस्य सर्गस्य अन्ते तस्य अविचलितस्य स्थैर्यस्य मूलं भविष्यति। ‘चतुरः’ इति विशेषणम् अपि सार्थकम् — रामः अनुमानेन एव जानाति यत् किञ्चित् असामान्यं घटितम्, तथापि सः न आक्षिपति, अपि तु प्रश्नेन एव सत्यम् अन्विष्यति।

सः अपृच्छत् — ‘कच्चित् मया अज्ञानात् किञ्चित् न अपराद्धम्, येन मे पिता कुपितः? तत् मम आचक्ष्व, त्वम् एव च एनं प्रसादय। अयं सदा मां प्रति वत्सलः आसीत्; अद्य तु अप्रसन्नमनाः, विषण्णवदनः दीनः च सन् मां प्रति न भाषते। कच्चित् एनं शारीरः मानसः वा कश्चित् संतापः अभितापः वा न बाधते? सुखं हि सदा दुर्लभम्।’ अत्र रामः प्रथमं स्वस्य एव दोषम् आशङ्कते, न तु अन्यस्य — एषा एव सज्जनानां रीतिः। ‘त्वम् एव एनं प्रसादय’ इति वचनेन च सः कैकेय्याः प्रभावं राज्ञि जानाति, तां च मध्यस्थां मत्वा प्रार्थयते; एतत् एव तस्य विश्वासस्य परिमाणम्, यत् अनन्तरम् एव भग्नं भविष्यति। ‘दुर्लभं हि सदा सुखम्’ इति च रामस्य सामान्यवचनं समग्रस्य काण्डस्य सूत्रम् इव भाति — यत् सुखम् अद्य पूर्णम् इव आसीत्, तत् एव मुहूर्तात् परं नङ्क्ष्यति।

पुनः सः पृच्छति — ‘कच्चित् प्रियदर्शने कुमारे भरते, महासत्त्वे शत्रुघ्ने, मातृषु वा मम किञ्चित् अशुभं न जातम्? महाराजम् अतोषयन् पितुः वचः वा अकुर्वन् अहं नृपे कुपिते सति मुहूर्तम् अपि जीवितुं न इच्छेयम्। यतः मूलात् नरः इह आत्मनः प्रादुर्भावं पश्येत्, तस्मिन् प्रत्यक्षे दैवते सति कथं न वर्तेत?’ इति। एतेषु त्रिषु श्लोकेषु रामस्य धर्मदृष्टिः सम्पूर्णतया निबद्धा — भरतशत्रुघ्नयोः मातॄणां च क्षेमं स्वात् पूर्वं चिन्तयति, पितुः कोपे जीवितम् एव न इच्छति, पितरं च प्रत्यक्षं दैवतं मन्यते। यः एवं वदति, सः वनवासाज्ञां श्रुत्वा अपि न विचलिष्यति — कविः रामस्य उत्तरं तस्य एव पूर्ववचनैः पूर्वम् एव सिद्धं करोति। एषा एव वाल्मीकेः रचनारीतिः — पात्रस्य निर्णयः न आकस्मिकः, अपि तु तस्य एव पूर्वोक्तैः वचनैः अनिवार्यः कृतः।

‘कच्चित् त्वया अभिमानात् रोषेण वा मम पितुः किञ्चित् परुषम् उक्तम्, येन अस्य मनः लुलितम्? हे देवि, तत्त्वेन परिपृच्छतः मम एतत् आचक्ष्व — किंनिमित्तम् अयम् अपूर्वः विकारः मनुजाधिपे जातः?’ इति। एवं महात्मना राघवेण उक्ता सुनिर्लज्जा कैकेयी धृष्टम् आत्महितं वचः उवाच — ‘हे राम, राजा न कुपितः, न च अस्य किञ्चित् व्यसनम् अस्ति; किञ्चित् तु अस्य मनोगतम् अस्ति, यत् त्वद्भयात् सः न अनुभाषते’ इति। ‘सुनिर्लज्जा’ ‘धृष्टम्’ ‘आत्महितम्’ इति त्रिभिः पदैः कविः स्पष्टं निर्णयं ददाति — एतत् वचनं न धर्म्यम्, न च राज्ञः हितम्, अपि तु वक्त्र्याः एव स्वार्थसाधकम्। ‘त्वद्भयात्’ इति पदम् अपि मार्मिकम् — पिता पुत्रात् बिभेति इति एव विपर्ययस्य पराकाष्ठा; वस्तुतः तु राजा पुत्रात् न बिभेति, अपि तु स्वस्य एव वचनात् लज्जते। कैकेयी तु तत् भयम् इति व्यपदिशन्ती राज्ञः दौर्बल्यम् एव आत्मनः आयुधं करोति।

सा वदति — ‘त्वं प्रियः असि; त्वां प्रति अप्रियं वक्तुम् अस्य वाणी न प्रवर्तते। किन्तु यत् अनेन मम अग्रे आश्रुतम्, तत् त्वया अवश्यं कार्यम्। एषः पुरा मां सम्पूज्य वरं दत्त्वा पश्चात् अन्यः प्राकृतः जनः इव तप्यते। अतिसृज्य ‘ददानि’ इति उक्त्वा अयं विशाम्पतिः गतजले सेतुं बन्धितुम् इच्छति — तत् निरर्थम्। हे राम, धर्ममूलम् इदं सत्यम्, सतां च विदितम्; तत् सत्यं राजा त्वत्कृते कुपितः सन् अपि न त्यजेत्’ इति। ‘गतजले सेतुबन्धनम्’ इति दृष्टान्तः अत्यन्तं तीक्ष्णः — वरः दत्तः, अवसरः अतीतः; अधुना पश्चात्तापेन किमपि न सिध्यति। कैकेयी धर्मशास्त्रस्य एव वचनैः रामं बध्नाति, येन सः प्रतिवक्तुं न शक्नुयात्; एषा एव तस्याः वाक्कौशलस्य क्रूरता। सा न स्वयं याचते, अपि तु राज्ञः सत्यरक्षणम् एव रामस्य कर्तव्यत्वेन स्थापयति; एवं याचिका न्यायाधिका इव भासते।

सा पुनः वदति — ‘यदि राजा यत् किञ्चित् वक्ष्यते — शुभं वा अशुभं वा — तत् त्वं करिष्यसि, ततः अहं पुनः सर्वम् आख्यास्यामि। यदि राज्ञा अभिहितं त्वयि न विपत्स्यते, ततः एव अहम् अभिधास्यामि; एषः स्वयं तु त्वयि न वक्ष्यति’ इति। कैकेय्या समुदाहृतम् एतत् वचनं श्रुत्वा व्यथितः रामः नृपसंनिधौ एव तां देवीम् उवाच। अत्र द्रष्टव्यं यत् सा प्रथमं प्रतिज्ञां गृह्णाति, ततः एव वृत्तान्तं कथयति — एषा एव तस्याः पूर्वपरिकल्पिता युक्तिः; यः प्रतिज्ञातः, सः पश्चात् निवर्तितुं न शक्नोति। ‘नृपसंनिधौ’ इति पदेन च कविः सूचयति यत् रामस्य प्रतिज्ञा पितुः साक्षात् एव कृता, अतः सा द्विगुणं बन्धनम्। ‘व्यथितः’ इति च रामस्य विशेषणम् एकम् एव — सः व्यथते, किन्तु न क्रुध्यति, न च प्रतिकर्तुं यतते।

रामः उवाच — ‘अहो, धिक्! हे देवि, माम् ईदृशं वचः वक्तुं त्वं न अर्हसि। अहं हि राज्ञः वचनात् पावके अपि पतेयम्, तीक्ष्णं विषं भक्षयेयम्, अर्णवे अपि पतेयम्। गुरुणा पित्रा नृपेण हितेन च नियुक्तः अहं किं न कुर्याम्? तत् हे देवि, राज्ञः यत् अभिकाङ्क्षितं तत् वचनं ब्रूहि; करिष्ये, प्रतिजाने च — रामः द्विः न अभिभाषते’ इति। ‘रामो द्विर्नाभिभाषते’ इति वाक्यं समग्रस्य रामायणस्य मूलमन्त्रः इव; एकवचनत्वम् एव रामस्य लक्षणम्। ततः तम् आर्जवसमायुक्तं सत्यवादिनं रामम् अनार्या कैकेयी भृशदारुणं वचनम् उवाच। ‘आर्जवसमायुक्तम्’ इति ‘अनार्या’ इति च पदयोः सन्निधानेन कविः द्वयोः स्वभावयोः विरोधम् एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयति। ऋजुः सत्यवादी च पुरुषः, अनार्या च क्रूरवचना नारी — एतत् एव द्वन्द्वम् अयोध्याकाण्डस्य समग्रस्य कथाबीजम्।

सा अवदत् — ‘हे राघव, पुरा देवासुरे युद्धे महारणे सशल्येन तव पित्रा मया रक्षितेन मह्यं द्वौ वरौ दत्तौ। तत्र मया राजा याचितः — भरतस्य अभिषेचनं, तव च अद्य एव दण्डकारण्ये गमनम्। यदि त्वं पितरं सत्यप्रतिज्ञं कर्तुम् इच्छसि, आत्मानं च, हे नरश्रेष्ठ, तर्हि मम इदं वाक्यं शृणु। पितुः संनिदेशे तिष्ठ; यथा अनेन प्रतिश्रुतं, तथा त्वया नव पञ्च च वर्षाणि अरण्यं प्रवेष्टव्यम्। यत् एतत् अभिषेचनं राज्ञा त्वदर्थे विहितं, तेन सर्वेण एव इह भरतः अभिषिच्येत’ इति। एवं द्वाभ्यां वराभ्यां सा एकेन एव प्रहारेण रामस्य राज्यं हरति, वनवासं च ददाति। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ इति च विचित्रा गणनारीतिः — न ‘चतुर्दश’ इति, अपि तु विभज्य; एतेन कविः तस्याः क्रूरां स्पष्टताम् एव सूचयति; सप्तत्रिंशे श्लोके च पुनः ‘सप्त सप्त च’ इति। सा हि गणनां द्विः त्रिः वा आवर्तयन्ती वनवासस्य दैर्घ्यम् एव रामस्य मनसि दृढीकर्तुम् इच्छति।

‘सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रितः इमम् अभिषेकं त्यक्त्वा जटाचीरधरः भव। नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलां कोसलपतेः इमां वसुधां भरतः प्रशास्तु। एतेन एव कारुण्येन समाप्लुतः अयं नरेन्द्रः शोकैः संक्लिष्टवदनः सन् त्वां निरीक्षितुम् अपि न शक्नोति। हे रघुनन्दन, नरेन्द्रस्य एतत् वचनं कुरु; महता सत्येन च राम नरेश्वरं तारयस्व’ इति। एवं तस्यां परुषं वदन्त्याम् अपि रामः शोकं न प्रविवेश; महानुभावः राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः सन् प्रविव्यथे। अनेन विरोधेन सर्गः समाप्यते — या वाक् पुत्रं न व्यथयति, सा एव पितरं मूर्च्छयति। एकोनविंशे सर्गे रामस्य प्रत्युत्तरं श्रोष्यामः; समीक्षितसंस्करणे तु अयं वुल्गेटसर्गः एकोनविंशेन सह एकीभूय २.०१६ इति एकः एव सर्गः वर्तते। ‘तारयस्व नरेश्वरम्’ इति कैकेय्याः अन्तिमं पदं विशेषतः स्मरणीयम् — पुत्रः पितरं तारयतु इति सा वदति, किन्तु यः तारयितव्यः, सः एव तस्याः एव वचनेन मज्जितः।

గత సర్గలో రాముడు అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు; ఈ సర్గ అతని దర్శనంతోనే ఆరంభమవుతుంది, ఇదే కాండమంతటికీ కేంద్రం. అతడు శుభమైన ఆసనంపై విషణ్ణుడై, దీనుడై, కైకేయితో కూడి, ఎండిపోతున్న ముఖంతో ఉన్న తండ్రిని చూశాడు. వినయంగా అతడు మొదట తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించి, తరువాత ఏకాగ్రతతో కైకేయి పాదాలకు వందనం చేశాడు. దశరథుడు మాత్రం ‘రామా’ అనే ఒక్క మాటనే పలికి, కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో దీనుడై, చూడనూ లేకపోయాడు, మాట్లాడనూ లేకపోయాడు. కవి ఇక్కడ ఒక్క పదంతోనే రాజు అవస్థను చిత్రిస్తున్నాడు — కుమారుని పేరు పలకగానే గొంతు పూడుకుపోయినవాడు. రాజు యొక్క అపూర్వమైన, భయంకరమైన ఆ రూపాన్ని చూసి రాముడు కూడా భయపడ్డాడు, ఎవరైనా కాలితో పామును తొక్కి భయపడినట్లు. ఈ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — భయం శత్రువును చూడడం వల్ల కాదు, తండ్రి ముఖం చూడడం వల్లనే కలిగింది. యుద్ధంలో భయపడనివాడు తండ్రి మౌనంతో వణికిపోతున్నాడు; దీనితో కవి కుమారుని స్నేహాన్ని వీర్యం కంటే బలమైనదిగా చూపుతున్నాడు. ‘ఎండిపోతున్న ముఖంతో’ అనే ఒక్క శారీరక లక్షణమే సమస్త మానసిక వినాశనానికి సాక్ష్యమవుతోంది.

ఆనందం కోల్పోయిన ఇంద్రియాలతో, శోకసంతాపంతో కృశించి, నిట్టూరుస్తూ, బాధతో కలవరపడిన మనస్సుతో ఉన్న ఆ మహారాజును అతడు చూశాడు. కవి మూడు ఉపమానాలను ప్రయోగిస్తున్నాడు — అలలమాలలు గల, కలత చెందని సముద్రం కలత చెందుతున్నట్లు, గ్రహణం పట్టిన సూర్యునిలా, అబద్ధమాడిన ఋషిలా. మొదటి ఉపమానంతో స్వభావతః కలత చెందనివాని కలత సూచించబడింది, రెండవదానితో తేజస్వి తేజోహాని, మూడవదానితో సత్యనిష్ఠుని సత్యభంగజన్యమైన గ్లాని — ఈ మూడవదే నిజానికి దశరథుని స్థితిని అక్షరశః వర్ణిస్తోంది, ఎందుకంటే ఆయన వరదానంతో బంధింపబడి సత్యం నుండి జారిపోయినట్లు భావిస్తున్నాడు. తండ్రి యొక్క ఊహకందని ఆ శోకాన్ని గ్రహించి రాముడు పర్వదినాన సముద్రంలా మరింత కలవరపడ్డాడు. కుమారుని కలత కూడా తండ్రి కలతతోనే ఉద్దీపితమైందని కవి చూపుతున్నాడు. ‘పర్వదినాన సముద్రం’ అనే ఉపమానం ప్రత్యేకంగా కూర్చబడింది — ఐదవ శ్లోకంలో రాజు కలత చెందిన సముద్రంలా చెప్పబడ్డాడు, ఏడవ శ్లోకంలో రాముడు; ఒకే ఉపమానంతో తండ్రీ కొడుకుల ఏకాత్మత సూచించబడింది.

తండ్రి హితంలో నిమగ్నుడైన, నేర్పరి అయిన రాముడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఈ రోజు మాత్రమే రాజు నన్ను ఎందుకు ప్రత్యభినందించడం లేదు? ఇతర సమయాల్లో తండ్రి కోపంగా ఉన్నా నన్ను చూడగానే ప్రసన్నుడవుతాడు; ఈ రోజు నన్ను చూసి ఆయనకు ఏమి ఆయాసం కలుగుతోంది?’ ఇక్కడ రాముని వాత్సల్యం బయటపడుతుంది — అతడు తన అభిషేకాన్ని తలచుకోవడం లేదు, తండ్రి క్లేశాన్నే ఆలోచిస్తున్నాడు. తరువాత దీనునిలా, శోకార్తుడై, విషణ్ణమైన ముఖకాంతితో అతడు కైకేయికి నమస్కరించే మాట్లాడాడు. ‘నమస్కరించే’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ప్రశ్నించడానికి ముందు కూడా రాముడు వినయాన్ని విడువడు; ఎవరిని ప్రశ్నించబోతున్నాడో, ఆమె పాదాలకే ముందు వందనం చేస్తాడు. ఈ మర్యాదే ఈ సర్గ చివరలో అతని చలించని స్థైర్యానికి మూలమవుతుంది. ‘నేర్పరి’ అనే విశేషణం కూడా సార్థకమైనది — ఏదో అసాధారణమైనది జరిగిందని రాముడు అనుమానంతోనే గ్రహిస్తాడు, అయినా అతడు నిందించడు, ప్రశ్నతోనే సత్యాన్ని అన్వేషిస్తాడు.

అతడు ఇలా అడిగాడు — ‘తెలియక నేను ఏదైనా అపరాధం చేశానా, దానివల్ల నా తండ్రి కోపించాడా? అది నాకు చెప్పు, నువ్వే ఆయనను ప్రసన్నం చేయి. ఈయన ఎల్లప్పుడూ నా పట్ల వాత్సల్యంతో ఉండేవాడు; ఈ రోజు మాత్రం అప్రసన్నమైన మనస్సుతో, విషణ్ణమైన ముఖంతో, దీనుడై నాతో మాట్లాడడం లేదు. ఏదైనా శారీరకమైన లేక మానసికమైన సంతాపంగానీ బాధగానీ ఈయనను వేధించడం లేదు కదా? సుఖం ఎల్లప్పుడూ దుర్లభమే.’ ఇక్కడ రాముడు మొదట తన దోషాన్నే శంకిస్తున్నాడు, ఇతరులది కాదు — ఇదే సజ్జనుల రీతి. ‘నువ్వే ఆయనను ప్రసన్నం చేయి’ అనే మాటతో అతడు రాజుపై కైకేయికున్న ప్రభావాన్ని గుర్తించి, ఆమెను మధ్యవర్తిగా భావించి ప్రార్థిస్తున్నాడు; ఇదే అతని విశ్వాసపు పరిమాణం, ఇది వెంటనే భగ్నమవుతుంది. ‘సుఖం ఎల్లప్పుడూ దుర్లభమే’ అనే రాముని సామాన్యవచనం కాండమంతటికీ సూత్రంలా తోస్తుంది — ఈ రోజు పరిపూర్ణంగా ఉన్నట్లు కనిపించిన సుఖమే క్షణం తరువాత నశిస్తుంది.

అతడు మళ్ళీ అడుగుతున్నాడు — ‘చూడముచ్చటైన కుమారుడు భరతునికిగానీ, మహాసత్త్వుడైన శత్రుఘ్నునికిగానీ, నా తల్లులకుగానీ ఏ అశుభమూ జరగలేదు కదా? మహారాజును సంతోషపెట్టక, తండ్రి మాట పాటించక, రాజు కోపించి ఉండగా నేను ఒక్క క్షణం కూడా జీవించాలని కోరుకోను. మనిషి ఏ మూలం నుండి ఈ లోకంలో తన జన్మను చూస్తాడో, ఆ ప్రత్యక్షదైవం ఉండగా ఆయనకు అనుగుణంగా ఎలా నడుచుకోకుండా ఉంటాడు?’ ఈ మూడు శ్లోకాలలో రాముని ధర్మదృష్టి సంపూర్ణంగా కూర్చబడింది — భరతశత్రుఘ్నుల, తల్లుల క్షేమాన్ని తన క్షేమం కంటే ముందు ఆలోచిస్తాడు, తండ్రి కోపిస్తే జీవితాన్నే కోరుకోడు, తండ్రిని ప్రత్యక్షదైవంగా భావిస్తాడు. ఇలా మాట్లాడేవాడు వనవాసాజ్ఞ విన్నా చలించడు — కవి రాముని సమాధానాన్ని అతని పూర్వవచనాలతోనే ముందుగా సిద్ధం చేస్తున్నాడు. ఇదే వాల్మీకి రచనారీతి — పాత్ర నిర్ణయం ఆకస్మికమైనది కాదు, దాని సొంత పూర్వవచనాలతోనే అనివార్యం చేయబడుతుంది.

‘అహంకారంతోనో రోషంతోనో నువ్వు నా తండ్రితో ఏదైనా కఠినంగా మాట్లాడావా, దానివల్ల ఈయన మనస్సు కలతచెందిందా? ఓ దేవీ, నిజంగా అడుగుతున్న నాకు ఇది చెప్పు — ఏ కారణంగా ఈ మనుజాధిపునిలో ఈ అపూర్వమైన వికారం కలిగింది?’ మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఇలా అనగా, మిక్కిలి సిగ్గులేనిదైన కైకేయి ధృష్టమైన, తనకు హితమైన మాట అంది — ‘ఓ రామా, రాజు కోపించలేదు, ఈయనకు ఏ ఆపదా లేదు; కానీ ఈయన మనస్సులో ఏదో ఉంది, నీ భయంతో దాన్ని ఈయన చెప్పడం లేదు.’ ‘మిక్కిలి సిగ్గులేనిది’, ‘ధృష్టమైన’, ‘తనకు హితమైన’ అనే మూడు పదాలతో కవి స్పష్టమైన తీర్పు ఇస్తున్నాడు — ఈ మాట ధర్మబద్ధమైనది కాదు, రాజుకు హితమైనదీ కాదు, చెబుతున్నదాని స్వార్థాన్నే సాధించేది. ‘నీ భయంతో’ అనే పదం కూడా మర్మస్పర్శి — తండ్రి కొడుకుకు భయపడుతున్నాడనడమే విపర్యయపు పరాకాష్ఠ; నిజానికి రాజు కొడుకుకు భయపడడం లేదు, తన మాటకే సిగ్గుపడుతున్నాడు. కైకేయి మాత్రం దాన్ని భయమని చెబుతూ రాజు బలహీనతనే తన ఆయుధంగా మలచుకుంటోంది.

ఆమె ఇలా అంటోంది — ‘నువ్వు ప్రియుడివి; నీతో అప్రియం చెప్పడానికి ఈయన నోరు రావడం లేదు. కానీ ఈయన నా ఎదుట మాట ఇచ్చినదాన్ని నువ్వు తప్పక చేయాలి. ఈయన పూర్వం నన్ను గౌరవించి వరమిచ్చి, తరువాత మరొక సామాన్య మనిషిలా పశ్చాత్తాపపడుతున్నాడు. ‘ఇస్తాను’ అని చెప్పి వరాన్ని ఇచ్చేసి, ఈ ప్రజాపాలకుడు నీరు వెళ్ళిపోయాక ఆనకట్ట కట్టాలనుకుంటున్నాడు — అది నిరర్థకం. ఓ రామా, ఈ సత్యం ధర్మానికి మూలమని సత్పురుషులకు తెలుసు; ఆ సత్యాన్ని రాజు నీ కోసం కోపించినా విడిచిపెట్టకూడదు.’ ‘నీరు పోయాక ఆనకట్ట కట్టడం’ అనే దృష్టాంతం అత్యంత తీక్ష్ణమైనది — వరం ఇవ్వబడింది, అవకాశం దాటిపోయింది; ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపంతో ఏమీ సాధించబడదు. కైకేయి ధర్మశాస్త్రపు మాటలతోనే రాముని బంధిస్తోంది, అతడు ఎదురు చెప్పలేనట్లుగా; ఇదే ఆమె వాక్చాతుర్యపు క్రూరత్వం. ఆమె స్వయంగా యాచించదు, రాజు సత్యరక్షణనే రాముని కర్తవ్యంగా నిలుపుతుంది; ఇలా యాచన న్యాయపు తీర్పులా భాసిస్తుంది.

ఆమె మళ్ళీ ఇలా అంది — ‘రాజు ఏం చెప్పినా — శుభమైనా అశుభమైనా — నువ్వు చేస్తానంటే, అప్పుడు నేను అంతా వివరంగా చెబుతాను. రాజు చెప్పినది నీ విషయంలో విఫలం కాకుండా ఉంటేనే నేను చెబుతాను; ఈయన స్వయంగా నీతో చెప్పడు.’ కైకేయి పలికిన ఈ మాట విని బాధపడిన రాముడు రాజు సన్నిధిలోనే ఆ దేవితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — ఆమె మొదట ప్రతిజ్ఞను తీసుకుంటుంది, ఆ తరువాతే వృత్తాంతాన్ని చెబుతుంది — ఇదే ఆమె ముందుగా పన్నిన యుక్తి; ప్రతిజ్ఞ చేసినవాడు తరువాత వెనక్కి తగ్గలేడు. ‘రాజు సన్నిధిలోనే’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రాముని ప్రతిజ్ఞ తండ్రి సాక్షిగానే చేయబడింది, అందుకే అది రెట్టింపు బంధనం. రామునికి ‘బాధపడిన’ అనే విశేషణం ఒక్కటే — అతడు బాధపడతాడు, కానీ కోపించడు, ప్రతీకారానికీ ప్రయత్నించడు.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘అయ్యో, ఛీ! ఓ దేవీ, నాతో ఇలాంటి మాట అనడం నీకు తగదు. రాజు మాట మీద నేను అగ్నిలోనైనా దూకుతాను, తీక్ష్ణమైన విషాన్నైనా తింటాను, సముద్రంలోనైనా పడతాను. గురువూ, తండ్రీ, రాజూ, హితుడూ అయిన ఆయన నియోగిస్తే నేను ఏం చేయను? కాబట్టి ఓ దేవీ, రాజు కోరుకునే ఆ మాట చెప్పు; చేస్తాను, ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — రాముడు రెండు మాటలు మాట్లాడడు.’ ‘రామో ద్విర్నాభిభాషతే’ (రాముడు రెండు మాటలు మాట్లాడడు) అనే వాక్యం రామాయణమంతటికీ మూలమంత్రంలా ఉంది; ఒకే మాట మీద నిలవడమే రాముని లక్షణం. అప్పుడు ఋజుత్వం గలవాడూ, సత్యవాదీ అయిన ఆ రామునితో అనార్యురాలైన కైకేయి అతి దారుణమైన మాట అంది. ‘ఋజుత్వం గలవాడు’, ‘అనార్యురాలు’ అనే పదాలను పక్కపక్కనే ఉంచి కవి రెండు స్వభావాల విరోధాన్ని ఒకే శ్లోకంలో నిలుపుతున్నాడు. ఋజువూ సత్యవాదీ అయిన పురుషుడు, అనార్యురాలూ క్రూరవచనాలు పలికేదీ అయిన స్త్రీ — ఈ ద్వంద్వమే అయోధ్యాకాండమంతటికీ కథాబీజం.

ఆమె ఇలా అంది — ‘ఓ రాఘవా, పూర్వం దేవాసురయుద్ధంలో, ఆ మహాయుద్ధంలో, బాణాలు గుచ్చుకున్న నీ తండ్రిని నేను రక్షించగా ఆయన నాకు రెండు వరాలిచ్చాడు. వాటితో నేను రాజును యాచించాను — భరతుని అభిషేకాన్నీ, ఈ రోజే నువ్వు దండకారణ్యానికి వెళ్ళడాన్నీ. నరశ్రేష్ఠా, నీ తండ్రినీ నిన్నూ సత్యప్రతిజ్ఞులుగా చేయాలనుకుంటే, నా ఈ మాట విను. తండ్రి ఆజ్ఞలో నిలువు; ఈయన మాట ఇచ్చినట్లుగా, నువ్వు తొమ్మిది ఐదు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో ప్రవేశించాలి. రాజు నీ కోసం ఏర్పాటు చేసిన ఈ అభిషేకసామగ్రి అంతటితోనే ఇక్కడ భరతుడు అభిషిక్తుడవుగాక.’ ఇలా రెండు వరాలతో ఆమె ఒక్క దెబ్బతోనే రాముని రాజ్యాన్ని హరిస్తోంది, వనవాసాన్ని ఇస్తోంది. ‘తొమ్మిది ఐదు సంవత్సరాలు’ అనేది విచిత్రమైన లెక్కింపు రీతి — ‘పద్నాలుగు’ అని కాకుండా విభజించి చెప్పడం; దీనితో కవి ఆమె క్రూరమైన స్పష్టతనే సూచిస్తున్నాడు; ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ‘ఏడు ఏడు’ అని వస్తుంది. లెక్కను రెండుసార్లు మూడుసార్లు పునరావృతం చేస్తూ ఆమె వనవాసపు దీర్ఘతనే రాముని మనస్సులో దృఢపరచాలనుకుంటోంది.

‘ఏడు ఏడు సంవత్సరాలు దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, ఈ అభిషేకాన్ని విడిచిపెట్టి, జటలూ నారచీరలూ ధరించు. నానారత్నాలతో నిండిన, గుర్రాలతో రథాలతో నిండిన కోసలపతి యొక్క ఈ భూమిని భరతుడు పాలించుగాక. ఈ కారుణ్యంతోనే నిండిపోయిన ఈ నరేంద్రుడు శోకాలతో క్లేశపడిన ముఖంతో నిన్ను చూడనూ లేకపోతున్నాడు. ఓ రఘునందనా, నరేంద్రుని ఈ మాటను పాటించు; రామా, మహత్తరమైన సత్యంతో నరేశ్వరుని తరింపజేయి.’ ఇలా ఆమె కఠినంగా మాట్లాడుతున్నా రాముడు శోకంలోకి ప్రవేశించలేదు; మహానుభావుడైన రాజు మాత్రం పుత్రవ్యసనంతో తపించి తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు. ఈ విరోధంతో సర్గ ముగుస్తుంది — కుమారుని బాధించని మాటే తండ్రిని మూర్ఛపోయేలా చేస్తోంది. పందొమ్మిదవ సర్గలో రాముని ప్రత్యుత్తరాన్ని వింటాం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఈ వల్గేట్ సర్గ పందొమ్మిదవ సర్గతో కలిసి 2.016 అనే ఒకే సర్గగా ఉంది. ‘నరేశ్వరుని తరింపజేయి’ అనే కైకేయి చివరి మాట ప్రత్యేకంగా స్మరించదగినది — కుమారుడు తండ్రిని తరింపజేయాలని ఆమె అంటోంది, కానీ తరింపజేయవలసినవాడే ఆమె మాటతో మునిగిపోయాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் தூய அந்தப்புரத்துள் நுழைந்தான்; இந்தச் சர்க்கம் அவன் காணும் காட்சியோடு தொடங்குகிறது; அதுவே காண்டம் முழுவதன் மையம். மங்கலமான இருக்கையில் கைகேயியோடு அமர்ந்திருந்த, துயருற்ற, தீனமான, உலர்ந்த முகமுடைய தந்தையை அவன் கண்டான். பணிவுடையவனாய் அவன் முதலில் தந்தையின் பாதங்களை வணங்கி, பின்னர் மிகுந்த கவனத்தோடு கைகேயியின் பாதங்களை வணங்கினான். தசரதனோ ‘ராமா’ என்ற ஒரே சொல்லைச் சொல்லிவிட்டு, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு தீனனாய், பார்க்கவும் பேசவும் இயலாதிருந்தான். மகனின் பெயரிலேயே தொண்டை அடைபட்டவனாக அரசனின் நிலையைக் கவிஞர் ஒரே சொல்லால் சித்திரிக்கிறார். மன்னனின் முன்பு கண்டிராத அந்த அச்சமூட்டும் தோற்றத்தைக் கண்டு, காலால் பாம்பை மிதித்தவன் அஞ்சுவதுபோல ராமனும் அச்சமுற்றான். இந்த உவமை நெஞ்சைத் தொடுவது — அச்சம் பகைவனைக் கண்டதால் அல்ல, தந்தையின் முகத்தைக் கண்டதாலேயே பிறந்தது. போரில் அஞ்சாதவன் தந்தையின் மௌனத்தால் நடுங்குகிறான்; இதனால் மகனின் அன்பு வீரத்தைவிடவும் வலியது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘உலர்ந்த முகத்தோடு’ என்ற ஒரு உடல் அடையாளமே முழு மனச் சிதைவுக்குச் சான்றாகிறது.

மகிழ்ச்சியற்ற புலன்களோடு, துயரத்தின் வெம்மையால் மெலிந்து, பெருமூச்செறிந்து, வேதனையால் கலங்கிய மனமுடைய அந்த மாமன்னனை அவன் கண்டான். கவிஞர் மூன்று உவமைகளைப் பயன்படுத்துகிறார் — அலைகள் மாலையாகச் சூழ்ந்த, கலங்காத கடல் கலங்குவதுபோல; கிரகணம் பிடித்த சூரியன்போல; பொய் சொன்ன முனிவர்போல. முதல் உவமையால் இயல்பிலேயே கலங்காதவனின் கலக்கம் சுட்டப்படுகிறது; இரண்டாவதால் ஒளியுடையவனின் ஒளியிழப்பு; மூன்றாவதால் வாய்மையில் பற்றுடையவனுக்கு வாய்மை மீறலால் வரும் சோர்வு — இந்த மூன்றாவதே உண்மையில் தசரதனின் நிலையை எழுத்துக்கு எழுத்து வருணிக்கிறது; ஏனெனில் வரம் கொடுத்ததால் கட்டுண்ட அவன் தன்னை வாய்மையிலிருந்து வழுவியவனாகக் கருதுகிறான். தந்தையின் அந்த நினைத்தும் பார்க்க முடியாத துயரத்தைக் கண்டு, ராமன் பருவ நாளில் கடல்போல மேலும் கலக்கமுற்றான். மகனின் கலக்கமும் தந்தையின் கலக்கத்தாலேயே தூண்டப்பட்டது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘பருவ நாளில் கடல்’ என்ற உவமை சிறப்பாக அமைக்கப்பட்டுள்ளது — ஐந்தாம் சுலோகத்தில் அரசன் கலங்கிய கடல்போல என்று சொல்லப்பட்டான்; ஏழாம் சுலோகத்தில் ராமன்; ஒரே உவமையால் தந்தை மகனின் ஒருமை சுட்டப்படுகிறது.

தந்தையின் நலனில் ஈடுபாடுடைய, கூர்மதியுடைய ராமன் சிந்தித்தான்: ‘இன்று மட்டும் ஏன் மன்னர் என்னை மகிழ்ந்து வரவேற்கவில்லை? மற்ற நேரங்களில் தந்தை சினமுற்றிருந்தாலும் என்னைக் கண்டதும் மனம் மகிழ்வார்; இன்று என்னைக் கண்டதும் அவருக்கு ஏன் இந்த வேதனை எழுகிறது?’ இங்கே ராமனின் பாசம் வெளிப்படுகிறது — அவன் தன் அபிஷேகத்தை நினைக்கவில்லை, தந்தையின் துன்பத்தையே எண்ணுகிறான். பின்னர் தீனன்போலத் துயருற்று, முகப்பொலிவு வாடியவனாய், அவன் கைகேயியை வணங்கிய பின்பே பேசினான். ‘வணங்கிய பின்பே’ என்ற சொல்லால், கேள்வி கேட்பதற்கு முன்பும் ராமன் பணிவைக் கைவிடவில்லை என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்; யாரிடம் கேட்க முனைகிறானோ, அவளுடைய பாதங்களையே முதலில் வணங்குகிறான். இந்த முறைமையே இந்தச் சர்க்கத்தின் முடிவில் அவனுடைய அசையாத உறுதிக்கு வேராகும். ‘சதுர:’ (கூர்மதியுடையவன்) என்ற அடைமொழியும் பொருள் நிறைந்தது — ஏதோ இயல்புக்கு மாறானது நிகழ்ந்திருக்கிறது என்று ராமன் ஊகத்தாலேயே அறிகிறான்; இருந்தும் அவன் குற்றம் சாட்டவில்லை, கேள்வியாலேயே உண்மையைத் தேடுகிறான்.

அவன் கேட்டான்: ‘அறியாமையால் நான் ஏதேனும் தவறு செய்து, அதனால் என் தந்தை சினமுற்றாரோ? அதை எனக்குச் சொல்; நீயே அவரை மகிழ்விப்பாயாக. இவர் எப்போதும் என்னிடம் பாசமுடையவராக இருந்தார்; இன்றோ மனம் மகிழாமல், முகம் வாடி, தீனராய் என்னிடம் பேசவில்லை. உடல் சார்ந்தோ மனம் சார்ந்தோ ஏதேனும் வெம்மையோ வேதனையோ இவரை வருத்தவில்லையே? சுகம் என்பது எப்போதும் அரிதானதுதான்.’ இங்கே ராமன் முதலில் தன் குற்றத்தையே ஐயுறுகிறான், பிறருடையதை அல்ல — இதுவே நல்லோர் முறை. ‘நீயே அவரை மகிழ்விப்பாயாக’ என்ற சொல்லால், அரசன்மீது கைகேயிக்கு உள்ள செல்வாக்கை அவன் அறிந்து, அவளை இடையாளாகக் கருதி வேண்டுகிறான்; இதுவே அவனுடைய நம்பிக்கையின் அளவு; அது மறுகணமே உடையப்போகிறது. ‘சுகம் என்பது எப்போதும் அரிதானது’ என்ற ராமனின் பொதுமொழி காண்டம் முழுவதன் சூத்திரம்போலத் தோன்றுகிறது — இன்று முழுமையானதுபோல் இருந்த சுகமே ஒரு கணத்தில் அழியப்போகிறது.

மீண்டும் அவன் கேட்கிறான்: ‘காண்பதற்கு இனிய குமாரன் பரதனுக்கோ, பேராற்றல் உடைய சத்ருக்னனுக்கோ, என் தாய்மாருக்கோ ஏதேனும் தீங்கு நேரவில்லையே? மாமன்னரை மகிழ்விக்காமலோ, தந்தையின் சொல்லைச் செய்யாமலோ, மன்னர் சினமுற்றிருக்கையில் நான் ஒரு கணமும் வாழ விரும்பமாட்டேன். மனிதன் இவ்வுலகில் எந்த மூலத்திலிருந்து தன் தோற்றத்தைக் காண்கிறானோ, அந்தக் கண்கண்ட தெய்வம் இருக்கையில் அவன் அவர் சொல்படி ஏன் நடக்கமாட்டான்?’ இந்த மூன்று சுலோகங்களில் ராமனின் அறப்பார்வை முழுமையாக அமைந்துள்ளது — பரதன், சத்ருக்னன், தாய்மார் ஆகியோரின் நலத்தைத் தன் நலத்துக்கு முன்பே எண்ணுகிறான்; தந்தையின் சினத்தில் வாழ்வையே விரும்பவில்லை; தந்தையைக் கண்கண்ட தெய்வமாகக் கருதுகிறான். இப்படிச் சொல்பவன் வனவாச ஆணையைக் கேட்டும் அசையமாட்டான் — ராமனின் மறுமொழியை அவனுடைய முந்தைய சொற்களாலேயே கவிஞர் முன்கூட்டியே நிறுவிவிடுகிறார். இதுவே வால்மீகியின் படைப்பு முறை — பாத்திரத்தின் முடிவு திடீரென்று வருவதல்ல; அவனுடைய முந்தைய சொற்களாலேயே தவிர்க்க முடியாததாக்கப்படுகிறது.

‘நீ செருக்காலோ சினத்தாலோ என் தந்தையிடம் ஏதேனும் கடுஞ்சொல் சொல்லி, அதனால் அவர் மனம் கலங்கியதோ? தேவி, உண்மையில் கேட்கும் எனக்கு இதைச் சொல் — மனிதர் தலைவனிடம் முன்பு கண்டிராத இந்த மாற்றம் எதனால் உண்டாயிற்று?’ மகாத்மாவான ராகவன் இவ்வாறு சொன்னதும், சிறிதும் வெட்கமற்ற கைகேயி துணிச்சலான, தன்னலமான சொல்லைச் சொன்னாள்: ‘ராமா, அரசர் சினமுறவில்லை; அவருக்கு எந்தத் துன்பமும் இல்லை; ஆனால் அவர் மனத்தில் ஏதோ ஒன்று இருக்கிறது; உன்மீதுள்ள அச்சத்தால் அதை அவர் சொல்லவில்லை.’ ‘ஸுநிர்லஜ்ஜா’ (சிறிதும் வெட்கமற்றவள்), ‘த்ருஷ்டம்’ (துணிச்சலான), ‘ஆத்மஹிதம்’ (தன்னலமான) என்ற மூன்று சொற்களால் கவிஞர் தெளிவான தீர்ப்பு அளிக்கிறார் — இந்தச் சொல் அறத்துக்கு உகந்ததல்ல, அரசனுக்கு நன்மையானதுமல்ல, சொல்பவளின் சொந்த நலனையே சாதிப்பது. ‘த்வத்பயாத்’ (உன்மீதுள்ள அச்சத்தால்) என்ற சொல்லும் நெஞ்சைத் தொடுவது — தந்தை மகனுக்கு அஞ்சுகிறான் என்பதே தலைகீழ் நிலையின் உச்சம்; உண்மையில் அரசன் மகனுக்கு அஞ்சவில்லை, தன் சொந்தச் சொல்லுக்கே வெட்குகிறான். கைகேயியோ அதை அச்சம் என்று பெயரிட்டு, அரசனின் பலவீனத்தையே தன் ஆயுதமாக்குகிறாள்.

அவள் சொல்கிறாள்: ‘நீ அவருக்கு அன்பிற்குரியவன்; உன்னிடம் வெறுப்பானதைச் சொல்ல அவர் நா எழவில்லை. ஆனால் அவர் என் முன் உறுதியளித்ததை நீ கட்டாயம் செய்ய வேண்டும். இவர் முன்பு என்னை மதித்து வரம் கொடுத்துவிட்டு, பின்னர் சாதாரண மனிதன் போல வருந்துகிறார். ‘தருகிறேன்’ என்று சொல்லிக் கொடுத்துவிட்டு, இந்த மன்னர் நீர் வடிந்த பின் அணை கட்ட விரும்புகிறார் — அது பயனற்றது. ராமா, இந்த வாய்மை அறத்தின் வேர்; நல்லோர் அறிந்தது; உன் பொருட்டுச் சினமுற்றிருந்தாலும் அரசர் அந்த வாய்மையைக் கைவிடக்கூடாது.’ ‘நீர் வடிந்த பின் அணை கட்டுதல்’ என்ற எடுத்துக்காட்டு மிகக் கூர்மையானது — வரம் கொடுக்கப்பட்டுவிட்டது, வாய்ப்பு கடந்துவிட்டது; இனி வருந்துவதால் எதுவும் ஆகாது. கைகேயி அறநூலின் சொற்களாலேயே ராமனைக் கட்டுகிறாள்; அதனால் அவன் மறுத்துப் பேச இயலாது; இதுவே அவளுடைய சொல்வன்மையின் கொடுமை. அவள் தானே இரக்கவில்லை; அரசனின் வாய்மையைக் காப்பதையே ராமனின் கடமையாக நிறுவுகிறாள்; இவ்வாறு கோருபவள் நீதிபதிபோலத் தோன்றுகிறாள்.

அவள் மீண்டும் சொல்கிறாள்: ‘அரசர் சொல்லப்போவது — நல்லதோ கெட்டதோ — எதுவாயினும் அதை நீ செய்வாயானால், அப்போது நான் எல்லாவற்றையும் மீண்டும் சொல்வேன். அரசர் சொன்னது உன்னிடம் வீணாகாது என்றால் மட்டுமே நான் சொல்வேன்; இவர் தாமே உன்னிடம் சொல்லமாட்டார்.’ கைகேயி சொன்ன இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வேதனையுற்ற ராமன், மன்னனின் முன்னிலையிலேயே அந்தத் தேவியிடம் சொன்னான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — அவள் முதலில் உறுதிமொழியைப் பெறுகிறாள், பின்னரே நிகழ்ச்சியைச் சொல்கிறாள் — இதுவே அவளுடைய முன்பே திட்டமிட்ட சூழ்ச்சி; உறுதியளித்தவன் பின்னர் பின்வாங்க முடியாது. ‘ந்ருபஸந்நிதௌ’ (மன்னனின் முன்னிலையில்) என்ற சொல்லால், ராமனின் உறுதிமொழி தந்தையின் கண்முன்பே செய்யப்பட்டது, ஆகவே அது இருமடங்குக் கட்டு என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். ‘வ்யதித:’ (வேதனையுற்றவன்) என்பது ராமனுக்கான ஒரே அடைமொழி — அவன் வேதனைப்படுகிறான், ஆனால் சினம் கொள்ளவில்லை, எதிர்க்கவும் முயலவில்லை.

ராமன் சொன்னான்: ‘ஐயோ, சீ! தேவி, என்னிடம் இப்படிப்பட்ட சொல்லைச் சொல்வது உனக்குத் தகாது. அரசரின் சொல்லுக்காக நான் நெருப்பிலும் விழுவேன், கொடிய நஞ்சையும் உண்பேன், கடலிலும் விழுவேன். குருவும் தந்தையும் மன்னரும் நலம் நாடுபவருமான அவரால் ஏவப்பட்டால் நான் எதைத்தான் செய்யமாட்டேன்? ஆகவே தேவி, அரசர் விரும்பும் அந்தச் சொல்லைச் சொல்; செய்வேன், உறுதியளிக்கிறேன் — ராமன் இருமுறை பேசுவதில்லை.’ ‘ராமோ த்விர்நாபிபாஷதே’ (ராமன் இருமுறை பேசுவதில்லை) என்ற தொடர் ராமாயணம் முழுவதன் மூலமந்திரம் போன்றது; சொன்ன சொல் ஒன்றே என்பதே ராமனின் இலக்கணம். பின்னர் நேர்மை நிறைந்தவனும் வாய்மை பேசுபவனுமான அந்த ராமனிடம், இழிந்தவளான கைகேயி மிகக் கொடிய சொல்லைச் சொன்னாள். ‘ஆர்ஜவஸமாயுக்தம்’ (நேர்மை நிறைந்தவன்), ‘அனார்யா’ (இழிந்தவள்) என்ற இரு சொற்களை அருகருகே வைத்து, கவிஞர் இரு இயல்புகளின் முரணை ஒரே சுலோகத்தில் நிறுவுகிறார். நேர்மையும் வாய்மையும் உடைய ஆண், இழிந்த கொடுஞ்சொல் பேசும் பெண் — இந்த இரட்டையே அயோத்தியா காண்டம் முழுவதன் கதை வித்து.

அவள் சொன்னாள்: ‘ராகவா, முன்பு தேவாசுரப் பெரும்போரில் அம்பு தைத்திருந்த உன் தந்தையை நான் காத்தேன்; அப்போது அவர் எனக்கு இரு வரங்களைத் தந்தார். அவற்றின்படி நான் அரசரிடம் கேட்டேன் — பரதனுக்கு அபிஷேகம், உனக்கு இன்றே தண்டகாரண்யத்துக்குப் பயணம். மனிதருள் சிறந்தவனே, உன் தந்தையை வாய்மை தவறாதவராகவும் உன்னையும் அப்படியே ஆக்க விரும்பினால், என் இந்தச் சொல்லைக் கேள். தந்தையின் ஆணையில் நில்; அவர் உறுதியளித்தபடி நீ ஒன்பதும் ஐந்துமாக ஆண்டுகள் காட்டுக்குள் புக வேண்டும். அரசர் உனக்காக ஏற்பாடு செய்த இந்த அபிஷேகம் அனைத்தாலும் இங்கே பரதன் அபிஷேகம் செய்யப்படட்டும்.’ இவ்வாறு இரு வரங்களால் அவள் ஒரே அடியில் ராமனின் அரசைப் பறிக்கிறாள், வனவாசத்தையும் கொடுக்கிறாள். ‘நவ வர்ஷாணி பஞ்ச ச’ (ஒன்பதும் ஐந்தும் ஆண்டுகள்) என்பது விசித்திரமான கணக்கு முறை — ‘பதினான்கு’ என்று அல்ல, பிரித்துச் சொல்லுதல்; இதனால் கவிஞர் அவளுடைய கொடிய தெளிவையே சுட்டுகிறார்; முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் ‘ஏழும் ஏழும்’ என்று வருகிறது. கணக்கை இருமுறை மும்முறை திரும்பச் சொல்லி, வனவாசத்தின் நீளத்தையே ராமன் மனத்தில் உறுதிப்படுத்த அவள் விரும்புகிறாள்.

‘ஏழும் ஏழுமாக ஆண்டுகள் தண்டகாரண்யத்தைச் சார்ந்து, இந்த அபிஷேகத்தைக் கைவிட்டுச் சடையும் மரவுரியும் தரித்தவனாக இரு. பலவகை இரத்தினங்கள் நிறைந்த, குதிரைகளும் தேர்களும் நெருங்கிய, கோசல மன்னனின் இந்த நிலத்தைப் பரதன் ஆளட்டும். இந்த இரக்கத்திலேயே மூழ்கிய இந்த மன்னர், துயரங்களால் வாடிய முகத்தோடு உன்னைப் பார்க்கவும் இயலாதிருக்கிறார். ரகுகுலத்தை மகிழ்விப்பவனே, மன்னரின் இந்தச் சொல்லைச் செய்; ராமா, பெரும் வாய்மையால் மன்னரைக் கரையேற்று.’ அவள் இவ்வாறு கடுமையாகப் பேசியும் ராமன் துயரத்துள் புகவில்லை; பெருந்தன்மையுடைய அரசனோ மகனுக்கு நேர்ந்த துன்பத்தால் வெந்து வேதனையுற்றான். இந்த முரணோடு சர்க்கம் முடிகிறது — மகனை வருத்தாத சொல்லே தந்தையை மயங்கச் செய்கிறது. பத்தொன்பதாம் சர்க்கத்தில் ராமனின் மறுமொழியைக் கேட்போம்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ இந்த வல்கேட் சர்க்கம் பத்தொன்பதாம் சர்க்கத்தோடு இணைந்து 2.016 என்ற ஒரே சர்க்கமாக உள்ளது. ‘தாரயஸ்வ நரேஶ்வரம்’ (மன்னரைக் கரையேற்று) என்ற கைகேயியின் இறுதிச் சொல் சிறப்பாக நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — மகன் தந்தையைக் கரையேற்றட்டும் என்கிறாள்; ஆனால் கரையேற்றப்பட வேண்டியவன் அவளுடைய சொல்லாலேயே மூழ்கடிக்கப்பட்டவன்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನು ಕಂಡ ದೃಶ್ಯದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರ. ಶುಭವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ವಿಷಣ್ಣನಾದ, ದೀನನಾದ, ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖವುಳ್ಳ ತಂದೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ವಿನೀತನಾಗಿ ಅವನು ಮೊದಲು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ದಶರಥನಾದರೋ ‘ರಾಮಾ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ, ನೋಡಲೂ ಆಗದೆ ಮಾತನಾಡಲೂ ಆಗದೆ ಹೋದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೇ ಅವನ ಕಂಠ ಕಟ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನೂ ಭಯಗೊಂಡನು — ಯಾರೋ ಕಾಲಿನಿಂದ ಹಾವನ್ನು ತುಳಿದು ಭಯಗೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮಾನ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಭಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆದರದವನು ತಂದೆಯ ಮೌನದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮಗನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ವೀರ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಲವತ್ತರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿಶುಷ್ಯತಾ ಮುಖೇನ’ (ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಶಾರೀರಿಕ ಲಕ್ಷಣವೇ ಸಮಗ್ರ ಮಾನಸಿಕ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹರ್ಷವಿಲ್ಲದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ, ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶನಾದ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕವಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಂತೆ; ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ಸುಳ್ಳಾಡಿದ ಋಷಿಯಂತೆ. ಮೊದಲ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಸ್ವಭಾವತಃ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದವನ ಕ್ಷೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿಯ ತೇಜೋಹಾನಿ, ಮೂರನೆಯದರಿಂದ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠನಿಗೆ ಸತ್ಯಭಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗ್ಲಾನಿ — ಈ ಮೂರನೆಯದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದಶರಥನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವರದಾನದಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿ ತಾನು ಸತ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದವನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆ ಊಹಿಸಲಾಗದ ಶೋಕವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ರಾಮನು ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು. ಮಗನ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ತಂದೆಯ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಂದಲೇ ಉದ್ದೀಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರ್ವಣಿ ಸಮುದ್ರಃ’ (ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು; ಒಂದೇ ಉಪಮಾನದಿಂದ ತಂದೆ–ಮಗನ ಏಕಾತ್ಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ತಂದೆಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಚತುರನಾದ ರಾಮನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಇಂದೇ ಏಕೆ ರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಬೇರೆ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಆಯಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಕ್ಲೇಶವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ದೀನನಂತೆ, ಶೋಕಾರ್ತನಾಗಿ, ವಿಷಣ್ಣವಾದ ಮುಖಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಮಾತನಾಡಿದನು. ‘ಅಭಿವಾದ್ಯೈವ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೂ ರಾಮನು ವಿನಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೇ ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಚಲ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗುವುದು. ‘ಚತುರಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಏನೋ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದದ್ದು ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ರಾಮನು ಅನುಮಾನದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ತಂದೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಾನು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಏನಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು, ನೀನೇ ಇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು. ಇವನು ಸದಾ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು; ಇಂದಾದರೋ ಅಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ವಿಷಣ್ಣಮುಖನಾಗಿ, ದೀನನಾಗಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇವನನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಸಂತಾಪವಾಗಲಿ ವೇದನೆಯಾಗಲಿ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಸುಖವು ಸದಾ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರದನ್ನಲ್ಲ — ಇದೇ ಸಜ್ಜನರ ರೀತಿ. ‘ನೀನೇ ಇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಕೈಕೇಯಿಗಿರುವ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿ, ಅವಳನ್ನು ಮಧ್ಯಸ್ಥಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರಮಾಣ, ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಭಗ್ನವಾಗಲಿದೆ. ‘ದುರ್ಲಭಂ ಹಿ ಸದಾ ಸುಖಮ್’ (ಸುಖವು ಸದಾ ದುರ್ಲಭ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಸೂತ್ರದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಇಂದು ಪೂರ್ಣವಾದಂತಿದ್ದ ಸುಖವೇ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ನಂತರ ನಶಿಸಲಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಕುಮಾರ ಭರತನಿಗಾಗಲಿ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗಾಗಲಿ, ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರಿಗಾಗಲಿ ಯಾವ ಅಶುಭವೂ ಸಂಭವಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸದೆ, ಅಥವಾ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸದೆ, ರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವಾಗ ನಾನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ, ಆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವವು ಇರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವನು?’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ — ಭರತ–ಶತ್ರುಘ್ನರ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತನ್ನದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ಬದುಕನ್ನೇ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವನು ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ವಿಚಲಿತನಾಗನು — ರಾಮನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕವಿ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಚನಾರೀತಿ — ಪಾತ್ರದ ನಿರ್ಣಯ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಅವನದೇ ಹಿಂದಿನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು.

‘ನೀನು ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೋ ರೋಷದಿಂದಲೋ ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಏನಾದರೂ ಕಠೋರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ ತಾನೇ, ಅದರಿಂದ ಇವನ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಹೋಗಿರುವಂತೆ? ದೇವಿ, ನಿಜವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳು — ಮನುಜಾಧಿಪನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ಈ ವಿಕಾರ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ?’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಲಜ್ಜಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಧೃಷ್ಟವಾದ, ಸ್ವಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಮಾ, ರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ವಿಪತ್ತೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಇವನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಸುನಿರ್ಲಜ್ಜಾ’ (ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಲಜ್ಜಳು), ‘ಧೃಷ್ಟಮ್’ (ಧೃಷ್ಟವಾದ), ‘ಆತ್ಮಹಿತಮ್’ (ಸ್ವಹಿತದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ತೀರ್ಪು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಲ್ಲ, ರಾಜನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಹೇಳುವವಳ ಸ್ವಾರ್ಥಸಾಧನೆಗಾಗಿಯೇ. ‘ತ್ವದ್ಭಯಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಭಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ತಂದೆ ಮಗನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ವಿಪರ್ಯಾಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಜನು ಮಗನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಮಾತಿಗೆ ನಾಚುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ಅದನ್ನು ಭಯವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿ ರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ತನ್ನ ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಇವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನು; ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಇವನ ಮಾತು ಹೊರಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇವನು ನನಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇವನು ಹಿಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟು, ಈ ಪ್ರಜಾಪತಿ ನೀರು ಹರಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅದು ನಿರರ್ಥಕ. ರಾಮಾ, ಈ ಸತ್ಯವೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ, ಇದು ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿದದ್ದು; ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಾಜನು ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡರೂ ತ್ಯಜಿಸದಿರಲಿ.’ ‘ಗತಜಲೇ ಸೇತುಬಂಧನಮ್’ (ನೀರು ಹರಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವುದು) ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಅವಕಾಶ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ; ಈಗ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಏನೂ ಸಿದ್ಧಿಸದು. ಕೈಕೇಯಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಲಾಗದಂತೆ; ಇದೇ ಅವಳ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದ ಕ್ರೌರ್ಯ. ಅವಳು ತಾನೇ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹೀಗೆ ಯಾಚಕಿಯು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಜನು ಏನನ್ನು ಹೇಳುವನೋ — ಶುಭವಾಗಲಿ ಅಶುಭವಾಗಲಿ — ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡುವೆಯಾದರೆ, ಆಗ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಜನು ಹೇಳಿದ್ದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಇವನಾದರೋ ತಾನೇ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೈಕೇಯಿ ನುಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ರಾಮನು ರಾಜನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಆ ದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ಅವಳು ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಮೊದಲೇ ಯೋಜಿಸಿದ ಯುಕ್ತಿ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದವನು ಆಮೇಲೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಾರನು. ‘ನೃಪಸನ್ನಿಧೌ’ (ರಾಜನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ತಂದೆಯ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಎರಡರಷ್ಟು ಬಂಧನ. ‘ವ್ಯಥಿತಃ’ (ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವನು) ಎಂಬುದೊಂದೇ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ನೋಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೂ ಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಧಿಕ್ಕಾರ! ದೇವಿ, ನನಗೆ ಇಂಥ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ರಾಜನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ಬೆಂಕಿಗೂ ಬೀಳಬಲ್ಲೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷವನ್ನೂ ತಿನ್ನಬಲ್ಲೆ, ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ಧುಮುಕಬಲ್ಲೆ. ಗುರುವೂ ತಂದೆಯೂ ರಾಜನೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದವನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ನಾನು ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಲಾರೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ, ರಾಜನು ಬಯಸುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು; ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ರಾಮನು ಎರಡು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ರಾಮೋ ದ್ವಿರ್ನಾಭಿಭಾಷತೇ’ (ರಾಮನು ಎರಡು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಮಂತ್ರದಂತಿದೆ; ಒಂದೇ ಮಾತು ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ಲಕ್ಷಣ. ಆಮೇಲೆ ಆರ್ಜವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಅನಾರ್ಯಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ‘ಆರ್ಜವಸಮಾಯುಕ್ತಮ್’ (ಆರ್ಜವದಿಂದ ಕೂಡಿದವನನ್ನು) ಮತ್ತು ‘ಅನಾರ್ಯಾ’ (ಅನಾರ್ಯಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಎರಡು ಸ್ವಭಾವಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಜುವೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ಪುರುಷ, ಅನಾರ್ಯಳೂ ಕ್ರೂರವಚನಳೂ ಆದ ನಾರಿ — ಈ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ.

ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಘವಾ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಮಹಾರಣದಲ್ಲಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ನನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅದರಂತೆ ನಾನು ರಾಜನನ್ನು ಬೇಡಿದೆ — ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ, ನೀನು ಇಂದೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನೂ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ನೀನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು; ಇವನು ಮಾತುಕೊಟ್ಟಂತೆ ನೀನು ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು. ರಾಜನು ನಿನಗಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿರುವ ಈ ಅಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವರಗಳಿಂದ ಅವಳು ಒಂದೇ ಏಟಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ವನವಾಸವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ನವ ವರ್ಷಾಣಿ ಪಂಚ ಚ’ (ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಎಣಿಕೆಯ ರೀತಿ — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು’ ಎಂದಲ್ಲ, ವಿಭಜಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಕ್ರೂರ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ‘ಸಪ್ತ ಸಪ್ತ ಚ’ (ಏಳು ಮತ್ತು ಏಳು) ಎಂದಿದೆ. ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಎರಡು–ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತ ಅವಳು ವನವಾಸದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಏಳು ಮತ್ತು ಏಳು ವರ್ಷಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಈ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಜಟೆ–ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನಾಗು. ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಕುದುರೆ–ರಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೋಸಲಪತಿಯ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭರತನು ಆಳಲಿ. ಇದೇ ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿರುವ ಈ ನರೇಂದ್ರನು ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಮುಖದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಘುನಂದನನೇ, ನರೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸು; ರಾಮಾ, ಮಹಾ ಸತ್ಯದಿಂದ ನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಾರುಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ; ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ರಾಜನಾದರೋ ಪುತ್ರವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಬೆಂದು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟನು. ಈ ವಿರೋಧದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಮಗನನ್ನು ನೋಯಿಸದ ಮಾತೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳುವೆವು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಈ ವಲ್ಗೇಟ್ ಸರ್ಗ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರೊಡನೆ ಸೇರಿ 2.016 ಎಂಬ ಒಂದೇ ಸರ್ಗವಾಗಿದೆ. ‘ತಾರಯಸ್ವ ನರೇಶ್ವರಮ್’ (ನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಾರುಮಾಡು) ಎಂಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೊನೆಯ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು ಪಾರುಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಪಾರುಮಾಡಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನು ಅವಳದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಳುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഈ സർഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ ദർശനത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു — ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കേന്ദ്രം അതാണ്. മനോഹരമായ ആസനത്തിൽ, വിഷണ്ണനും ദീനനുമായി, കൈകേയിയോടൊപ്പം, വറ്റിയ മുഖത്തോടെ ഇരിക്കുന്ന പിതാവിനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. വിനീതനായി അദ്ദേഹം ആദ്യം പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളെ വന്ദിച്ചു, പിന്നെ ഏകാഗ്രതയോടെ കൈകേയിയുടെ പാദങ്ങളെയും വന്ദിച്ചു. ദശരഥനാകട്ടെ ‘രാമാ’ എന്ന ഒരേയൊരു വാക്കു പറഞ്ഞ്, കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, ദീനനായി, നോക്കാനോ സംസാരിക്കാനോ കഴിയാതെയായി. പുത്രന്റെ പേരിൽത്തന്നെ തൊണ്ടയിടറുന്ന രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ കവി ഇവിടെ ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ടുതന്നെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ആ ഭയാനകരൂപം കണ്ട് രാമനും ഭയപ്പെട്ടു — കാൽകൊണ്ട് പാമ്പിനെ ചവിട്ടിയ ഒരാൾ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ. ഈ ഉപമ മർമ്മസ്പർശിയാണ് — ഭയം ശത്രുവിനെ കണ്ടിട്ടല്ല, പിതാവിന്റെ മുഖം കണ്ടിട്ടുതന്നെയാണ് ഉണ്ടായത്. യുദ്ധത്തിൽ ഭയപ്പെടാത്തവൻ പിതാവിന്റെ മൗനത്താൽ വിറയ്ക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി പുത്രന്റെ സ്നേഹം വീര്യത്തെക്കാളും ബലവത്താണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘വറ്റിയ മുഖം’ എന്ന ഒരു ശാരീരികലക്ഷണംതന്നെ സമഗ്രമായ മാനസികനാശത്തിനു സാക്ഷിയാകുന്നു.

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഹർഷമറ്റവനും ശോകസന്താപത്താൽ ക്ഷീണിച്ചവനും നിശ്വസിക്കുന്നവനും വ്യഥിതവും കലുഷിതവുമായ മനസ്സുള്ളവനുമായ ആ മഹാരാജാവിനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. കവി മൂന്ന് ഉപമകൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു — തിരമാലകളണിഞ്ഞ, ഇളക്കാനാവാത്ത സമുദ്രം ഇളകുന്നതുപോലെ; ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ; അസത്യം പറഞ്ഞുപോയ ഋഷിയെപ്പോലെ. ആദ്യത്തെ ഉപമയാൽ സ്വഭാവത്താൽ ഇളക്കമില്ലാത്തവന്റെ ഇളക്കവും, രണ്ടാമത്തേതിനാൽ തേജസ്വിയുടെ തേജോഹാനിയും, മൂന്നാമത്തേതിനാൽ സത്യനിഷ്ഠന് സത്യഭംഗത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ഗ്ലാനിയും സൂചിതമാകുന്നു — ഈ മൂന്നാമത്തേതാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ദശരഥന്റെ സ്ഥിതിയെ അക്ഷരംപ്രതി വർണ്ണിക്കുന്നത്, കാരണം വരദാനത്താൽ ബന്ധിതനായ അദ്ദേഹം സത്യത്തിൽനിന്ന് ഭ്രഷ്ടനായതുപോലെ സ്വയം കരുതുന്നു. പിതാവിന്റെ ആ അചിന്ത്യമായ ശോകം മനസ്സിലാക്കിയ രാമൻ വാവുദിവസത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ അത്യധികം ക്ഷോഭിതനായി. പുത്രന്റെ ക്ഷോഭവും പിതാവിന്റെ ക്ഷോഭത്താൽത്തന്നെ ഉദ്ദീപിതമായി എന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. ‘വാവുദിവസത്തിലെ സമുദ്രം’ എന്ന ഉപമ പ്രത്യേകം ചേർത്തതാണ് — അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ രാജാവിനെ ക്ഷുബ്ധസമുദ്രംപോലെ എന്നു പറഞ്ഞു, ഏഴാമത്തേതിൽ രാമനെയും; ഒരേ ഉപമകൊണ്ട് പിതാപുത്രന്മാരുടെ ഏകാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിതാവിന്റെ ഹിതത്തിൽ തൽപരനും ചതുരനുമായ രാമൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഇന്നുമാത്രം രാജാവ് എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യാത്തതെന്ത്? മറ്റു സമയങ്ങളിൽ പിതാവ് കോപിച്ചിരുന്നാലും എന്നെ കാണുമ്പോൾ പ്രസന്നനാകുന്നു; ഇന്ന് എന്നെ കണ്ടിട്ട് അദ്ദേഹത്തിന് എന്തു ക്ലേശമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്?’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാത്സല്യം വെളിപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം തന്റെ അഭിഷേകത്തെ ഓർക്കുന്നില്ല, പിതാവിന്റെ ക്ലേശത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നു. പിന്നെ ദീനനെപ്പോലെ, ശോകാർത്തനായി, മുഖകാന്തി മങ്ങി, അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ വന്ദിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ സംസാരിച്ചു. ‘വന്ദിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ’ എന്ന പദത്താൽ, ചോദ്യത്തിനു മുമ്പുപോലും രാമൻ വിനയം കൈവിടുന്നില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആരോടു ചോദിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നുവോ, അവളുടെ പാദങ്ങളെ അദ്ദേഹം ആദ്യം വന്ദിക്കുന്നു. ഈ മര്യാദതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളകാത്ത സ്ഥൈര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്. ‘ചതുരൻ’ എന്ന വിശേഷണവും അർത്ഥവത്താണ് — അസാധാരണമായ എന്തോ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് രാമൻ അനുമാനത്താൽത്തന്നെ അറിയുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ചോദ്യത്തിലൂടെ മാത്രം സത്യം അന്വേഷിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു — ‘അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് ഞാൻ എന്തെങ്കിലും തെറ്റു ചെയ്തുപോയതുകൊണ്ടാണോ എന്റെ പിതാവ് കോപിച്ചിരിക്കുന്നത്? അത് എന്നോടു പറയൂ; അമ്മതന്നെ ഇദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കൂ. ഇദ്ദേഹം എന്നും എന്നോടു വാത്സല്യമുള്ളവനായിരുന്നു; ഇന്നോ, അപ്രസന്നമായ മനസ്സോടെ, വിഷണ്ണമുഖനായി, ദീനനായി എന്നോടു സംസാരിക്കുന്നില്ല. ശാരീരികമോ മാനസികമോ ആയ ഏതെങ്കിലും സന്താപമോ വേദനയോ ഇദ്ദേഹത്തെ ബാധിക്കുന്നുണ്ടോ? സുഖം എന്നും ദുർലഭമാണല്ലോ.’ ഇവിടെ രാമൻ ആദ്യം സ്വന്തം ദോഷമാണ് ശങ്കിക്കുന്നത്, മറ്റാരുടേതുമല്ല — ഇതാണ് സജ്ജനങ്ങളുടെ രീതി. ‘അമ്മതന്നെ ഇദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കൂ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, രാജാവിന്റെമേൽ കൈകേയിക്കുള്ള സ്വാധീനം അദ്ദേഹം അറിയുന്നു, അവളെ മദ്ധ്യസ്ഥയായി കരുതി അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസത്തിന്റെ അളവ് — അതു തൊട്ടുപിന്നാലെ തകരാൻ പോകുന്നു. ‘സുഖം എന്നും ദുർലഭമാണല്ലോ’ എന്ന രാമന്റെ പൊതുവചനം ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ സൂത്രവാക്യംപോലെ തോന്നുന്നു — ഇന്ന് പൂർണ്ണമെന്നപോലെയിരുന്ന സുഖം ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനപ്പുറം നശിക്കും.

അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു — ‘പ്രിയദർശനനായ കുമാരൻ ഭരതനോ, മഹാസത്ത്വനായ ശത്രുഘ്നനോ, എന്റെ അമ്മമാർക്കോ എന്തെങ്കിലും അശുഭം സംഭവിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ? മഹാരാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാതെയോ പിതാവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാതെയോ, രാജാവ് കോപിച്ചിരിക്കെ, ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഏതു മൂലത്തിൽനിന്നാണോ മനുഷ്യൻ ഇവിടെ തന്റെ ജന്മം കാണുന്നത്, ആ പ്രത്യക്ഷദൈവം ഉണ്ടായിരിക്കെ അദ്ദേഹത്തിന് അനുസരിച്ച് എങ്ങനെ വർത്തിക്കാതിരിക്കും?’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ ധർമ്മദൃഷ്ടി സമ്പൂർണ്ണമായി നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരുടെയും അമ്മമാരുടെയും ക്ഷേമം സ്വന്തം ക്ഷേമത്തിനു മുമ്പേ ചിന്തിക്കുന്നു, പിതാവ് കോപിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ജീവിതംതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, പിതാവിനെ പ്രത്യക്ഷദൈവമായി കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയുന്നവൻ വനവാസാജ്ഞ കേട്ടാലും ഇളകുകയില്ല — രാമന്റെ ഉത്തരം അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ മുൻവാക്കുകളാൽ കവി മുമ്പേ സിദ്ധമാക്കുന്നു. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ രചനാരീതി — കഥാപാത്രത്തിന്റെ തീരുമാനം ആകസ്മികമല്ല, അയാൾതന്നെ മുമ്പു പറഞ്ഞ വാക്കുകളാൽ അനിവാര്യമാക്കപ്പെട്ടതാണ്.

‘അഭിമാനംകൊണ്ടോ രോഷംകൊണ്ടോ അമ്മ എന്റെ പിതാവിനോട് എന്തെങ്കിലും പരുഷമായി പറഞ്ഞതുകൊണ്ടാണോ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സു കലങ്ങിയിരിക്കുന്നത്? ദേവീ, സത്യമായി ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് ഇതു പറയൂ — എന്തു കാരണത്താലാണ് രാജാവിൽ മുമ്പില്ലാത്ത ഈ വികാരം ഉണ്ടായത്?’ മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, തീരെ ലജ്ജയില്ലാത്ത കൈകേയി ധാർഷ്ട്യമുള്ളതും തനിക്കു മാത്രം ഹിതമായതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, രാജാവ് കോപിച്ചിട്ടില്ല, ഇദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ആപത്തുമില്ല; എന്നാൽ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു കാര്യമുണ്ട്, നിന്നെ ഭയന്ന് അത് ഇദ്ദേഹം പറയുന്നില്ല.’ ‘തീരെ ലജ്ജയില്ലാത്തവൾ’, ‘ധാർഷ്ട്യമുള്ളത്’, ‘തനിക്കു ഹിതമായത്’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങളാൽ കവി വ്യക്തമായ വിധി നൽകുന്നു — ഈ വാക്ക് ധർമ്മ്യമല്ല, രാജാവിനു ഹിതവുമല്ല, പറയുന്നവളുടെ സ്വാർത്ഥം സാധിക്കുന്നതു മാത്രമാണ്. ‘നിന്നെ ഭയന്ന്’ എന്ന പദവും മർമ്മസ്പർശിയാണ് — പിതാവ് പുത്രനെ ഭയക്കുന്നു എന്നതുതന്നെ വിപര്യയത്തിന്റെ പാരമ്യമാണ്; യഥാർത്ഥത്തിൽ രാജാവ് പുത്രനെ ഭയക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം വാക്കിനെ ഓർത്തു ലജ്ജിക്കുകയാണ്. കൈകേയിയാകട്ടെ അതിനെ ഭയമെന്നു വ്യാഖ്യാനിച്ച് രാജാവിന്റെ ദൗർബല്യത്തെത്തന്നെ തന്റെ ആയുധമാക്കുന്നു.

അവൾ പറയുന്നു — ‘നീ ഇദ്ദേഹത്തിനു പ്രിയനാണ്; നിന്നോട് അപ്രിയം പറയാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ നാവു പൊങ്ങുന്നില്ല. എന്നാൽ ഇദ്ദേഹം എന്നോടു വാഗ്ദാനം ചെയ്തത് നീ നിശ്ചയമായും ചെയ്യണം. ഇദ്ദേഹം മുമ്പ് എന്നെ ആദരിച്ച് വരം തന്നിട്ട്, പിന്നീട് മറ്റേതൊരു സാധാരണക്കാരനെയുംപോലെ പശ്ചാത്തപിക്കുന്നു. ‘തരാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് വരം അനുവദിച്ചിട്ട്, ഈ രാജാവ് വെള്ളം ഒഴുകിപ്പോയശേഷം അണകെട്ടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അതു നിരർത്ഥകമാണ്. രാമാ, ഈ സത്യം ധർമ്മത്തിന്റെ മൂലമാണ്, സജ്ജനങ്ങൾക്ക് അറിയാവുന്നതുമാണ്; നിനക്കുവേണ്ടി കോപിച്ചാലും രാജാവ് ആ സത്യം ഉപേക്ഷിക്കരുത്.’ ‘വെള്ളം പോയശേഷം അണകെട്ടൽ’ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — വരം നൽകിക്കഴിഞ്ഞു, അവസരം കടന്നുപോയി; ഇനി പശ്ചാത്താപംകൊണ്ട് ഒന്നും സാധിക്കില്ല. രാമനു മറുപടി പറയാൻ കഴിയാത്തവിധം കൈകേയി ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെതന്നെ വാക്കുകളാൽ അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിക്കുന്നു; ഇതാണ് അവളുടെ വാക്ചാതുര്യത്തിന്റെ ക്രൂരത. അവൾ സ്വയം യാചിക്കുന്നില്ല, രാജാവിന്റെ സത്യരക്ഷയെത്തന്നെ രാമന്റെ കർത്തവ്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; അങ്ങനെ യാചിക്കുന്നവൾ ന്യായാധിപയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു.

അവൾ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘രാജാവ് എന്തു പറഞ്ഞാലും — ശുഭമായാലും അശുഭമായാലും — അതു നീ ചെയ്യുമെങ്കിൽ, പിന്നെ ഞാൻ എല്ലാം പറയാം. രാജാവ് പറഞ്ഞത് നിന്നിൽ വിഫലമാകില്ലെങ്കിൽ മാത്രമേ ഞാൻ പറയൂ; ഇദ്ദേഹം സ്വയം നിന്നോടു പറയുകയില്ല.’ കൈകേയി ഉച്ചരിച്ച ഈ വാക്കു കേട്ട് വ്യഥിതനായ രാമൻ രാജസന്നിധിയിൽവച്ചുതന്നെ ആ ദേവിയോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, അവൾ ആദ്യം പ്രതിജ്ഞ വാങ്ങുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രമേ വൃത്താന്തം പറയുന്നുള്ളൂ എന്നതാണ് — ഇതാണ് അവൾ മുമ്പേ ആസൂത്രണം ചെയ്ത യുക്തി; പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തവന് പിന്നീട് പിന്മാറാനാവില്ല. ‘രാജസന്നിധിയിൽ’ എന്ന പദത്താൽ, രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ പിതാവിന്റെ സാക്ഷാൽ സാന്നിദ്ധ്യത്തിൽത്തന്നെയാണ് ചെയ്യപ്പെട്ടത്, അതുകൊണ്ട് അത് ഇരട്ടിബന്ധനമാണ് എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വ്യഥിതൻ’ എന്ന ഒരൊറ്റ വിശേഷണമേ രാമനുള്ളൂ — അദ്ദേഹം വ്യഥിക്കുന്നു, പക്ഷേ കോപിക്കുന്നില്ല, പ്രതിരോധിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നുമില്ല.

രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘അഹോ, കഷ്ടം! ദേവീ, എന്നോട് ഇങ്ങനെയൊരു വാക്കു പറയാൻ അമ്മയ്ക്കു യോഗ്യതയില്ല. രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞാൻ അഗ്നിയിൽപോലും ചാടും, തീക്ഷ്ണമായ വിഷം കഴിക്കും, സമുദ്രത്തിൽപോലും വീഴും. ഗുരുവും പിതാവും രാജാവും ഹിതൈഷിയുമായ അദ്ദേഹം നിയോഗിച്ചാൽ ഞാൻ എന്താണ് ചെയ്യാത്തത്? അതുകൊണ്ട് ദേവീ, രാജാവ് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ വാക്കു പറയൂ; ഞാൻ ചെയ്യും, പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — രാമൻ രണ്ടുവിധം പറയുകയില്ല.’ ‘രാമോ ദ്വിർനാഭിഭാഷതേ’ (രാമൻ രണ്ടുവിധം പറയുകയില്ല) എന്ന വാക്യം മുഴുവൻ രാമായണത്തിന്റെയും മൂലമന്ത്രംപോലെയാണ്; ഒരേ വാക്കുമാത്രം പറയുക എന്നതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ ലക്ഷണം. അപ്പോൾ ആർജ്ജവസമ്പന്നനും സത്യവാദിയുമായ ആ രാമനോട് അനാര്യയായ കൈകേയി അതിദാരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ആർജ്ജവസമ്പന്നൻ’ എന്നും ‘അനാര്യ’ എന്നും ഉള്ള പദങ്ങൾ അടുത്തടുത്തു വയ്ക്കുന്നതിലൂടെ, രണ്ടു സ്വഭാവങ്ങളുടെ വൈരുദ്ധ്യം കവി ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഋജുവും സത്യവാദിയുമായ പുരുഷനും, അനാര്യയും ക്രൂരവചനയുമായ സ്ത്രീയും — ഈ ദ്വന്ദ്വമാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥാബീജം.

അവൾ പറഞ്ഞു — ‘രാഘവാ, പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ, ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ, ശരമേറ്റു മുറിവേറ്റ നിന്റെ പിതാവിനെ ഞാൻ രക്ഷിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം എനിക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ തന്നു. അവയിലൂടെ ഞാൻ രാജാവിനോട് യാചിച്ചു — ഭരതന്റെ അഭിഷേകവും ഇന്നുതന്നെ നിന്റെ ദണ്ഡകാരണ്യഗമനവും. നരശ്രേഷ്ഠാ, പിതാവിനെയും നിന്നെത്തന്നെയും സത്യപ്രതിജ്ഞരാക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ എന്റെ ഈ വാക്കു കേൾക്കുക. പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കുക; ഇദ്ദേഹം വാഗ്ദാനം ചെയ്തതുപോലെ, ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം നീ കാട്ടിൽ പ്രവേശിക്കണം. നിനക്കുവേണ്ടി രാജാവ് ഒരുക്കിയ ഈ അഭിഷേകസാമഗ്രികളെല്ലാംകൊണ്ടുതന്നെ ഇവിടെ ഭരതൻ അഭിഷിക്തനാകട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ രണ്ടു വരങ്ങളാൽ ഒറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ അവൾ രാമന്റെ രാജ്യം കവരുകയും വനവാസം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം’ എന്നത് വിചിത്രമായ എണ്ണൽരീതിയാണ് — ‘പതിനാല്’ എന്നല്ല, വിഭജിച്ചാണ് പറയുന്നത്; ഇതിലൂടെ കവി അവളുടെ ക്രൂരമായ വ്യക്തതതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ‘ഏഴും ഏഴും’ എന്നു വരുന്നു. എണ്ണൽ രണ്ടുമൂന്നു തവണ ആവർത്തിച്ച് വനവാസത്തിന്റെ ദൈർഘ്യംതന്നെ രാമന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

‘ഏഴും ഏഴും വർഷം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിച്ച്, ഈ അഭിഷേകം ഉപേക്ഷിച്ച്, ജടയും മരവുരിയും ധരിക്കുന്നവനാകുക. നാനാരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിയതുമായ കോസലപതിയുടെ ഈ ഭൂമി ഭരതൻ ഭരിക്കട്ടെ. ഈ കാരുണ്യത്തിൽ മുങ്ങിയതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഈ രാജാവ് ശോകത്താൽ ക്ലേശിച്ച മുഖത്തോടെ നിന്നെ നോക്കാൻപോലും കഴിയാതിരിക്കുന്നത്. രഘുനന്ദനാ, രാജാവിന്റെ ഈ വാക്ക് അനുസരിക്കുക; രാമാ, മഹത്തായ സത്യത്താൽ രാജാവിനെ കരകയറ്റുക.’ അവൾ ഇങ്ങനെ പരുഷം പറഞ്ഞിട്ടും രാമൻ ശോകത്തിൽ പ്രവേശിച്ചില്ല; മഹാനുഭാവനായ രാജാവാകട്ടെ പുത്രന്റെ ആപത്തിനാൽ തപിച്ച് അത്യന്തം വ്യഥിതനായി. ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു — പുത്രനെ വ്യഥിപ്പിക്കാത്ത വാക്കുതന്നെ പിതാവിനെ ബോധംകെടുത്തുന്നു. പത്തൊൻപതാം സർഗത്തിൽ രാമന്റെ മറുപടി കേൾക്കാം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിലെ ഈ സർഗം പത്തൊൻപതാം സർഗത്തോടു ചേർന്ന് 2.016 എന്ന ഒരൊറ്റ സർഗമായിരിക്കുന്നു. ‘രാജാവിനെ കരകയറ്റുക’ എന്ന കൈകേയിയുടെ അന്തിമപദം പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ് — പുത്രൻ പിതാവിനെ കരകയറ്റട്ടെ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു; എന്നാൽ കരകയറ്റപ്പെടേണ്ടവനെ മുക്കിക്കളഞ്ഞത് അവളുടെതന്നെ വാക്കാണ്.

In the last sarga Rāma had entered the private apartments, and this sarga, the centre of the whole kāṇḍa, opens with what he saw there. He found his father seated on a handsome seat, dejected and wretched, with Kaikeyī beside him and his face all dried up — a single bodily sign that bore witness to the ruin within. Humbly he first bowed at his father's feet, and then, with great care, saluted the feet of Kaikeyī. The king, wretched, said only the one word "Rāma"; his eyes brimmed with tears, and he could neither look at his son nor speak to him. With that one word the poet paints the king's state: his throat closed at the very name of his son. Seeing on the king's face that dreadful look he had never seen before, Rāma too was seized with fear, like a man who has trodden on a snake. The image is poignant: his fear came not from the sight of an enemy but from the sight of his father's face; the man who did not fear battle trembled at his father's silence, and so the poet shows a son's love to be stronger even than his valour.

He saw the great king joyless in every sense, worn down by grief and pain, sighing, his mind distressed and confused. The poet uses three images: he was like the unshakeable ocean whipped into waves, like the sun in eclipse, like a sage who has told a lie. The first shows the one who is by nature unshakeable now shaken, the second the radiant one losing his radiance, and the third the shame of one devoted to truth who has broken it — and this last describes Daśaratha's state exactly, for bound by the boon he felt himself fallen from truth. Taking in his father's grief, which passed all imagining, Rāma grew more agitated still, like the sea at the full moon. The son's agitation was kindled by the father's, and since the king too was likened to the troubled sea, the same image makes father and son one.

Devoted to his father's good and quick to understand, Rāma thought: "Why does the king not greet me today? On other days, even when he is angry, my father softens at the sight of me. What distress comes over him now as he looks at me?" His tenderness shows here: he does not think of his own consecration but only of his father's pain. He saw that something unusual had happened, yet he did not accuse anyone but sought the truth by asking. Then, as if wretched himself and stricken with grief, the light gone from his face, he saluted Kaikeyī and spoke to her — even before questioning her he did not abandon courtesy, bowing first at the feet of the very one he meant to ask, and this propriety will be the root of his unshaken steadiness at the end of the sarga.

He asked: "Have I unknowingly done something wrong that has made my father angry with me? Tell me, and please win him over yourself. He has always been affectionate to me; why is he so out of sorts now, looking dejected and wretched and not speaking to me? Is some pain of body or of mind troubling him, some fever or torment? For happiness is always hard to keep." Rāma suspects his own fault first, not another's, which is the way of the good. By asking Kaikeyī to win the king over, he shows he knows her influence on the king and trusts her as a go-between — a measure of his trust that will be shattered in a moment. And his saying that happiness is hard to keep reads like the thread of the whole kāṇḍa: the happiness that seemed complete today will vanish within the hour.

He asked again: "Has some misfortune befallen handsome young Bharata, or mighty Śatrughna, or my mothers? If I had failed to please the great king or disobeyed my father's word, I would not wish to live for a moment while the king was angry. When a man sees before him the very source of his own being, how should he not serve that visible god?" These three verses contain Rāma's whole view of dharma: he thinks of the welfare of Bharata, Śatrughna and his mothers before his own, does not wish to live under his father's displeasure, and regards his father as a god in visible form. One who speaks like this will not waver even on hearing the order of exile; the poet makes Rāma's answer certain beforehand through his own earlier words, so that a character's decision is never sudden but made inevitable by what he has already said.

"Or have you, out of pride or anger, said something harsh to my father that has shaken his mind? Tell me this, my lady; I ask you for the truth. What has caused this change in the lord of men, which was never seen before?" So addressed by the great-souled Rāghava, Kaikeyī, utterly shameless, spoke bold words that served only herself — with those three words the poet gives his verdict that her speech was neither righteous nor for the king's good. "The king is not angry, Rāma, and no misfortune has befallen him. There is something on his mind, but out of fear of you he will not say it." That a father should fear his son is the height of inversion; in truth the king did not fear his son but was ashamed of his own promise, and by calling it fear Kaikeyī turns the king's weakness into her own weapon.

"You are dear to him, and his voice cannot bring itself to say anything unwelcome to you. But what he promised in my presence you must certainly carry out. Long ago he honoured me and granted me a boon, and now he regrets it like any common man. Having granted it and said 'I give it', the lord of the people now wants to build a dam after the water has gone — and that is useless. Truth is the root of dharma, Rāma, as good men know. The king must not abandon that truth, however angry he may be on your account." The image of the dam after the water has gone is sharp: the boon has been given, the moment has passed, and regret can achieve nothing now. Kaikeyī binds Rāma with the very words of dharma, so that he cannot answer back — the cruelty of her skill with words. She does not ask for herself but makes the keeping of the king's truth Rāma's duty, so that her demand appears as a claim of justice.

"If you will do whatever the king says, good or bad, then I will tell you everything. If what the king has said to you is not to come to nothing, then I will speak; he himself will not say it to you." Notice that she first secures his promise and only then tells him the matter — her long-planned device, for one who has promised cannot draw back afterwards. Hearing Kaikeyī's words, Rāma was pained, and in the king's very presence he answered her; made before his father, his promise was a double bond. The only word the poet uses of him is "pained": he suffers, but he does not grow angry or try to resist.

Rāma said: "Oh, shame! You should not say such a thing to me, my lady. At the king's word I would throw myself into fire, swallow deadly poison, or leap into the sea. When I am commanded by my elder, my father, the king, who wishes me well, what would I not do? So tell me, my lady, what the king wishes. I will do it; I promise — Rāma does not speak twice." That sentence, "Rāma does not speak twice", is like the root formula of the whole Rāmāyaṇa: to keep one word is Rāma's very mark. Then to Rāma, so upright and truthful, the ignoble Kaikeyī spoke words of the utmost cruelty. By setting "upright" and "ignoble" side by side the poet places two opposite natures in one verse — a straight and truthful man and a harsh-tongued, ignoble woman — and this opposition is the seed of the whole Ayodhyā Kāṇḍa.

She said: "Long ago, Rāghava, in the great war of the gods and demons, your father, pierced by darts, was saved by me and gave me two boons. With them I have asked the king for Bharata's consecration and for your departure to the Daṇḍaka forest this very day. If you wish to keep your father true to his promise, and yourself true as well, best of men, then listen to me. Obey your father's command: as he has promised, you must go into the forest for nine years and five. And let Bharata be consecrated here with all the things the king has prepared for your consecration, Rāghava." So with two boons and a single blow she takes the kingdom from Rāma and gives him exile. She does not say "fourteen" but divides the number, "nine and five", and soon again "twice seven"; repeating the count this way, she means to fix the length of the exile firmly in Rāma's mind, which shows her cruel plainness.

"For twice seven years you are to live in the Daṇḍaka forest; give up this consecration and go with matted hair and bark garments. Let Bharata rule this land of the lord of Kosala, strewn with every kind of jewel and thronged with horses and chariots. It is for this that the king is overwhelmed with pity and, his face drawn with grief, cannot bring himself to look at you. Carry out the king's word, Rāghava, and by your great truthfulness save the lord of men." Her last words, "save the king", are especially to be remembered: she tells the son to save the father, yet the one to be saved is being drowned by her own words. Though she spoke so harshly, Rāma did not give way to grief; but the noble king was stricken, burning at the thought of losing his son. The sarga ends on this contrast: the words that do not shake the son send the father into anguish. In the next sarga we shall hear Rāma's reply.