पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः रथम् आरुह्य राजमार्गं प्रतिपन्नः; अयं सर्गः तस्य एव मार्गस्य विस्तृतं वर्णनम् आरभते। सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः श्रीमान् रामः रथम् आस्थाय नगरम् अपश्यत् — तत् पताकाध्वजसम्पन्नं, महार्हागुरुधूपितं, नानाजनसमन्वितं च आसीत्। श्वेताभ्रसंकाशैः पाण्डुरैः गृहैः उपशोभितं तं राजमार्गं सः अगुरुधूपितस्य मार्गस्य मध्येन ययौ। अत्र त्रीणि इन्द्रियाणि युगपत् स्पृष्टानि — चक्षुषा ध्वजपताकाः पाण्डुरगृहाणि च, घ्राणेन अगुरुधूपः, श्रोत्रेण च जनसमूहस्य कोलाहलः। कविः नगरस्य समृद्धिं न केवलं धनेन मापयति, अपि तु तस्य उत्सवशीलतया; ‘सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः’ इति विशेषणेन च ज्ञायते यत् रामस्य हर्षः न एकाकी, अपि तु सुहृद्भिः सह साधारणः आसीत्।

सः मार्गः मुख्यानां चन्दनानाम् अगुरूणां च संचयैः, उत्तमानां गन्धानां क्षौमकौशाम्बरस्य च राशिभिः, अविद्धाभिः मुक्ताभिः उत्तमैः स्फाटिकैः च शोभमानः असम्बाधः च आसीत्। विविधैः पुष्पैः उच्चावचैः भक्ष्यैः च सः संवृतः आसीत्। एवं तं राजपथं रामः ददर्श, यथा दिवि देवपतिः इन्द्रः स्वं मार्गं पश्येत्। तस्य चत्वराणि दध्यक्षतहविर्लाजैः धूपैः अगुरुचन्दनैः च नित्यम् अर्चितानि आसन्। ‘असम्बाधम्’ इति पदेन मार्गस्य विशालता सूचिता — इयती जनता, तथापि न संमर्दः; एतेन नगररचनायाः कौशलम् अपि ध्वन्यते। ‘अविद्धाभिः मुक्ताभिः’ इति विशेषणं च सूचयति यत् तत्र अपरिष्कृताः अपि मणयः विक्रयाय स्थापिताः आसन्; एषा एव समृद्धेः सूक्ष्मा रेखा। इन्द्रोपमानेन च कविः अयोध्यायाः राजमार्गम् अमरावत्याः तुल्यं स्थापयति।

नानामाल्यैः उपगन्धैः च सदा अभ्यर्चितचत्वरं तं मार्गं गच्छन् रामः सुहृद्भिः समुदीरितान् बहून् आशीर्वादान् शृण्वन् ययौ, सर्वान् एव नरान् यथार्हं सम्पूज्य च। ते हितैषिणः अवदन् — ‘पितामहैः प्रपितामहैः च यः मार्गः आचरितः, तम् अद्य उपादाय अभिषिक्तः सन् त्वम् अस्मान् अनुपालय। यथा पित्रा सर्वैः च पितामहैः वयं पोषिताः, ततः अपि सुखतरं रामे राजनि सर्वे वत्स्यामः’ इति। अत्र प्रजानाम् आशंसा न नवीनस्य राज्यस्य, अपि तु परम्परायाः एव अनुवर्तनस्य; ‘पितामहैराचरितं मार्गम्’ इति पदेन इक्ष्वाकुकुलस्य राजधर्मः स्मारितः। नवमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः वर्तते; मुद्रणे त्रीणि अपि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के समापितानि। ‘अनुपालय’ इति आज्ञार्थेन प्रजाः राज्यं न ददति, अपि तु रक्षणम् एव याचन्ते — एषा एव इक्ष्वाकूणां राजनीतेः मूलभूमिका।

ते पुनः अवदन् — ‘यदि वयं राज्ये प्रतिष्ठितं रामं निर्यान्तं पश्याम, तर्हि अद्य भुक्तेन अलम्, परमार्थैः च अलम्। अमिततेजसः रामस्य राज्येन यथा अभिषेकः, ततः अपि प्रियतरं किञ्चित् अन्यत् नः न भविष्यति’ इति। एताः च अन्याः च सुहृदां शुभाः कथाः, आत्मसम्पूजनीः च वाचः, उदासीनः शृण्वन् रामः महापथं ययौ। ‘उदासीनः’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — स्तूयमानः अपि सः न विकृतिम् आपद्यते, न च गर्वम्; एतत् एव तस्य स्थैर्यं यत् अष्टादशे सर्गे कैकेय्याः वचनश्रवणे अपि अविचलितं स्थास्यति। भोगमोक्षयोः उभयोः अपि त्यागेन जनाः रामदर्शनम् एव परमं फलं मन्यन्ते; एतेन तेषां भक्तेः पराकाष्ठा दर्शिता, या च अग्रिमेषु सर्गेषु शोकस्य मात्रां निर्धारयिष्यति।

तस्मात् नरोत्तमात् कश्चित् अपि नरः मनः चक्षुषी वा अपाक्रष्टुं न शक्नोति स्म — राघवे अतिक्रान्ते अपि दृष्टिः तत्र एव लग्ना तिष्ठति। यः च रामं न पश्येत्, यं च रामः न पश्येत्, सः सर्वलोकेषु निन्दितः भवति, स्वात्मा अपि च एनं विगर्हते। कारणं तु एतत् — सः धर्मात्मा चतुर्णां वर्णानां सर्वेषु वयःस्थानां दयां करोति, तेन ते सर्वे तम् अनुव्रताः। मार्गे च नृपतेः सुतः चतुष्पथान् देवपथान् चैत्यान् आयतनानि च प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम। अन्तिमे पदे रामस्य शास्त्रनिष्ठा दर्शिता — त्वरायाम् अपि सः देवस्थानानि प्रदक्षिणीकृत्य एव गच्छति, न तु उपेक्षते। ‘स्वात्मा अपि एनं विगर्हते’ इति वचनं च लोकनिन्दायाः अपेक्षया तीव्रतरम् — बाह्या निन्दा सह्या, आत्मनिन्दा तु न।

ततः सः राजकुलम् आसाद्य, यत् मेघसङ्घोपमैः शुभैः कैलासशिखरोपमैः विविधैः प्रासादशृङ्गैः उपशोभितम्, पाण्डुरैः विमानैः इव गगनम् आवारयद्भिः रत्नजालपरिष्कृतैः वर्धमानगृहैः च युक्तम्, पृथिव्यां महेन्द्रसदनोपमं गृहवरम् आसीत् — तत् पितुः वेश्म श्रिया ज्वलन् राजपुत्रः प्रविवेश। अत्र त्रयः श्लोकाः एकम् एव वाक्यं रचयन्ति, यत् भवनस्य विस्तारम् एव वाक्यरचनया अनुकरोति। ‘श्रिया ज्वलन्’ इति विशेषणेन रामः स्वयम् एव तस्य भवनस्य शोभाम् अधिकां करोति इति सूचितम्; भवनं हि रत्नैः दीप्यते, रामः तु स्वतेजसा। अत्र मुद्रणस्य पाठः समीक्षितसंस्करणात् भिद्यते — तत्र ‘महेन्द्रभवनोपमम्’ इति एकपदेन एव वर्णनं समाप्तम्, अत्र तु त्रिभिः श्लोकैः विस्तारितम्।

धन्विभिः गुप्ताः तिस्रः कक्ष्याः सः वाजिभिः एव अतिक्रम्य, अपरे द्वे कक्ष्ये तु नरोत्तमः पदातिः जगाम। एवं सर्वाः कक्ष्याः समतिक्रम्य दशरथात्मजः सर्वं जनं संनिवर्त्य शुद्धान्तःपुरम् अत्यगात्। तस्मिन् पितुः अन्तिकं प्रविष्टे सति सः सर्वः जनः नृपात्मजे मुदितः सन् तस्य पुनः निर्गमं प्रतीक्षते स्म — यथा सरित्पतिः समुद्रः चन्द्रमसः उदयं प्रतीक्षते। इदम् उपमानं सर्गस्य अन्तिमं पदं च मार्मिकम्; समुद्रः हि चन्द्रोदयेन एव उद्वेलः भवति। जनाः तथा एव रामस्य पुनरागमनं प्रतीक्षन्ते, किन्तु यः निर्गमिष्यति सः अभिषिक्तः युवराजः न, अपि तु जटाचीरधरः वनवासी भविष्यति — एतत् वैपरीत्यम् एव अस्य सर्गस्य अन्ते कविना नीरवं स्थापितम्।

గత సర్గ చివరలో రాముడు రథం ఎక్కి రాజమార్గాన్ని చేరాడు; ఈ సర్గ అదే మార్గపు విస్తారమైన వర్ణనను ఆరంభిస్తుంది. మిక్కిలి ఆనందంగా ఉన్న మిత్రజనంతో కూడిన శ్రీమంతుడైన రాముడు రథంపై నిలిచి నగరాన్ని చూశాడు — అది పతాకలతో ధ్వజాలతో నిండి, అతి విలువైన అగరు ధూపంతో పరిమళించి, నానాజనులతో కూడి ఉంది. తెల్లని మేఘాల్లాంటి తెల్లని గృహాలతో శోభిల్లుతున్న ఆ రాజమార్గంలో, అగరు ధూపంతో పరిమళిస్తున్న దారి మధ్యగా అతడు సాగిపోయాడు. ఇక్కడ మూడు ఇంద్రియాలు ఏకకాలంలో స్పృశించబడ్డాయి — కంటితో ధ్వజపతాకలూ తెల్లని గృహాలూ, ముక్కుతో అగరు ధూపం, చెవితో జనసమూహపు కోలాహలం. కవి నగర సమృద్ధిని కేవలం ధనంతో కొలవడు, దాని ఉత్సవశీలతతో కూడా కొలుస్తాడు; ‘మిక్కిలి ఆనందంగా ఉన్న మిత్రజనంతో కూడిన’ అనే విశేషణంతో రాముని హర్షం ఒంటరిది కాదని, మిత్రులతో కలిసి పంచుకున్నదని తెలుస్తోంది.

ఆ మార్గం శ్రేష్ఠమైన చందనపు, అగరుల రాశులతో, ఉత్తమమైన సుగంధద్రవ్యాల, నార, పట్టు వస్త్రాల గుట్టలతో, రంధ్రం చేయని ముత్యాలతో, ఉత్తమమైన స్ఫటికాలతో శోభిల్లుతూ, విశాలంగా ఉంది. విధవిధాల పూలతో, రకరకాల భక్ష్యాలతో అది నిండి ఉంది. ఆకాశంలో దేవపతి ఇంద్రుడు తన మార్గాన్ని చూసినట్లు రాముడు ఆ రాజపథాన్ని చూశాడు. దాని కూడళ్ళు పెరుగు, అక్షతలు, హవిస్సు, పేలాలతో, ధూపాలతో, అగరు చందనాలతో నిత్యం పూజింపబడుతున్నాయి. ‘అసంబాధం’ (విశాలం) అనే పదంతో మార్గపు విస్తారం సూచించబడింది — ఇంతమంది జనం ఉన్నా రద్దీ లేదు; దీనితో నగరనిర్మాణపు నైపుణ్యం కూడా ధ్వనిస్తోంది. ‘రంధ్రం చేయని ముత్యాలు’ అనే విశేషణం అక్కడ సంస్కరించని మణులు కూడా అమ్మకానికి ఉంచబడ్డాయని సూచిస్తోంది; ఇదే సమృద్ధికి సూక్ష్మమైన గీత. ఇంద్రుని ఉపమానంతో కవి అయోధ్య రాజమార్గాన్ని అమరావతికి సమానంగా నిలుపుతున్నాడు.

నానావిధ మాలలతో, సుగంధాలతో ఎల్లప్పుడూ పూజింపబడే కూడళ్ళు గల ఆ మార్గంలో వెళ్తూ, రాముడు మిత్రులు పలికిన అనేక ఆశీర్వాదాలను వింటూ, మనుషులందరినీ యథోచితంగా గౌరవిస్తూ సాగిపోయాడు. ఆ హితైషులు ఇలా అన్నారు — ‘తాతలూ ముత్తాతలూ నడిచిన మార్గాన్ని ఈ రోజు స్వీకరించి, అభిషిక్తుడవై నువ్వు మమ్మల్ని పరిపాలించు. నీ తండ్రిచేతా, తాతలందరిచేతా మేము ఎలా పోషింపబడ్డామో, అంతకంటే సుఖంగా రాముడు రాజుగా ఉండగా మేమందరం జీవిస్తాం.’ ఇక్కడ ప్రజల ఆకాంక్ష కొత్త రాజ్యం కోసం కాదు, పరంపరను అనుసరించడం కోసమే; ‘తాతలు నడిచిన మార్గం’ అనే పదంతో ఇక్ష్వాకుకులపు రాజధర్మం గుర్తుచేయబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చిన ఆరు పాదాల శ్లోకం; ముద్రిత ప్రతిలో మూడు అర్ధాలూ ఒకే సంఖ్య వద్ద ముగించబడ్డాయి. ‘అనుపాలయ’ (పరిపాలించు) అనే ఆజ్ఞార్థకంతో ప్రజలు రాజ్యాన్ని ఇవ్వడం లేదు, రక్షణను మాత్రమే యాచిస్తున్నారు — ఇదే ఇక్ష్వాకుల రాజనీతికి మూలభూమిక.

వారు మళ్ళీ ఇలా అన్నారు — ‘రాజ్యంలో ప్రతిష్ఠితుడై బయలుదేరే రాముని మేము చూడగలిగితే, ఈ రోజు భోజనంతో పనిలేదు, పరమార్థాలతో కూడా పనిలేదు. అమితతేజస్వి అయిన రాముని రాజ్యాభిషేకం కంటే ప్రియమైనది మాకు మరేదీ ఉండదు.’ మిత్రుల ఈ శుభమైన మాటలనూ, ఇంకా అనేక మాటలనూ, తనను గౌరవించే వాక్కులనూ ఉదాసీనంగా వింటూ రాముడు మహామార్గంలో సాగిపోయాడు. ‘ఉదాసీనుడు’ అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — స్తుతింపబడుతున్నా అతడు వికారం పొందడు, గర్వమూ చెందడు; ఈ స్థైర్యమే పద్దెనిమిదవ సర్గలో కైకేయి మాటలు విన్నప్పుడు కూడా అతన్ని చలించకుండా నిలుపుతుంది. భోగమోక్షాలు రెండింటినీ విడిచిపెట్టి జనులు రామదర్శనాన్నే పరమఫలంగా భావిస్తున్నారు; దీనితో వారి భక్తి పరాకాష్ఠ చూపబడింది, ఇదే తరువాతి సర్గలలో శోకపు పరిమాణాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.

ఆ నరోత్తముని నుండి ఏ మనిషీ తన మనస్సునుగానీ కన్నులనుగానీ మరల్చుకోలేకపోయాడు — రాఘవుడు దాటి వెళ్ళిపోయినా దృష్టి అక్కడే అతుక్కుని ఉంది. రాముని చూడనివాడూ, రాముడు చూడనివాడూ సర్వలోకాలలోనూ నిందితుడవుతాడు, అతని అంతరాత్మ కూడా అతన్ని నిందిస్తుంది. కారణం ఇది — ఆ ధర్మాత్ముడు నాలుగు వర్ణాల వారిపైనా, అన్ని వయస్సుల వారిపైనా దయ చూపుతాడు, అందుకే వారందరూ అతనికి అనురక్తులు. దారిలో ఆ రాజకుమారుడు కూడళ్ళకూ, దేవమార్గాలకూ, చైత్యవృక్షాలకూ, ఆలయాలకూ ప్రదక్షిణంగా తప్పుకుంటూ వెళ్ళాడు. చివరి పాదంలో రాముని శాస్త్రనిష్ఠ చూపబడింది — తొందరలో కూడా అతడు దేవస్థానాలకు ప్రదక్షిణ చేసే వెళ్తాడు, వాటిని ఉపేక్షించడు. ‘అంతరాత్మ కూడా అతన్ని నిందిస్తుంది’ అనే మాట లోకనిందకంటే తీవ్రమైనది — బయటి నింద సహించవచ్చు, ఆత్మనింద మాత్రం కాదు.

తరువాత అతడు రాజకులాన్ని చేరాడు — అది మేఘసమూహాల వంటి, శుభమైన, కైలాసశిఖరాల వంటి వివిధ ప్రాసాదశిఖరాలతో శోభిల్లుతూ, తెల్లని విమానాల్లా ఆకాశాన్ని కప్పుతున్న, రత్నజాలాలతో అలంకరించిన వర్ధమానగృహాలతో కూడి, భూమిపై మహేంద్రుని సదనంలాంటి శ్రేష్ఠమైన గృహం; శోభతో ప్రజ్వలిస్తున్న ఆ రాజకుమారుడు తండ్రి యొక్క ఆ భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ మూడు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని రచిస్తున్నాయి, ఇది భవనపు విస్తారాన్నే వాక్యరచనతో అనుకరిస్తోంది. ‘శోభతో ప్రజ్వలిస్తున్న’ అనే విశేషణంతో రాముడు స్వయంగా ఆ భవనపు శోభను అధికం చేస్తున్నాడని సూచించబడింది; భవనం రత్నాలతో ప్రకాశిస్తుంది, రాముడు మాత్రం తన తేజస్సుతో. ఇక్కడ ముద్రిత పాఠం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ ‘మహేంద్రభవనోపమం’ అనే ఒక్క పదంతోనే వర్ణన ముగిసింది, ఇక్కడ మాత్రం మూడు శ్లోకాలతో విస్తరించబడింది.

ధనుర్ధారులు కాపాడుతున్న మూడు కక్ష్యలను అతడు గుర్రాలతోనే దాటి, మిగిలిన రెండు కక్ష్యలకు మాత్రం ఆ నరోత్తముడు కాలినడకన వెళ్ళాడు. ఇలా అన్ని కక్ష్యలనూ దాటి దశరథకుమారుడు జనాన్నందరినీ వెనక్కి పంపి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. అతడు తండ్రి సమీపానికి ప్రవేశించగానే, జనమంతా ఆ రాజకుమారుని విషయంలో ఆనందంతో అతడు మళ్ళీ బయటకు రావడం కోసం నిరీక్షించారు — నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు చంద్రోదయం కోసం నిరీక్షించినట్లు. ఈ ఉపమానమూ, సర్గ చివరి పదమూ మర్మస్పర్శులు; సముద్రం చంద్రోదయంతోనే ఉప్పొంగుతుంది. జనులు అలాగే రాముని పునరాగమనం కోసం నిరీక్షిస్తున్నారు, కానీ బయటకు వచ్చేవాడు అభిషిక్తుడైన యువరాజు కాదు, జటలూ నారచీరలూ ధరించిన వనవాసి — ఈ వైపరీత్యాన్నే కవి ఈ సర్గ చివరలో మౌనంగా నిలిపాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ராமன் தேரில் ஏறி அரசவீதியை அடைந்தான்; இந்தச் சர்க்கம் அதே வீதியின் விரிவான வருணனையைத் தொடங்குகிறது. மகிழ்ச்சி நிறைந்த நண்பர்கள் சூழ, திருவுடைய ராமன் தேரில் அமர்ந்து நகரைக் கண்டான் — அது கொடிகளும் பதாகைகளும் நிறைந்து, விலையுயர்ந்த அகில் தூபம் கமழ்ந்து, பலவகை மக்கள் நிறைந்திருந்தது. வெண்மேகம்போன்ற வெண்ணிற இல்லங்களால் அழகுபெற்ற அந்த அரசவீதியில், அகில் தூபம் கமழ்ந்த வழியின் நடுவே அவன் சென்றான். இங்கே மூன்று புலன்கள் ஒருசேரத் தொடப்படுகின்றன — கண்ணால் கொடி பதாகைகளும் வெண்ணிற இல்லங்களும், மூக்கால் அகில் தூபம், காதால் மக்கள் கூட்டத்தின் ஆரவாரம். கவிஞர் நகரத்தின் செழிப்பைச் செல்வத்தால் மட்டும் அளக்கவில்லை, அதன் விழாக் கோலத்தாலும் அளக்கிறார்; ‘ஸம்ப்ரஹ்ருஷ்டஸுஹ்ருஜ்ஜன:’ (மகிழ்ச்சி நிறைந்த நண்பர்கள் சூழ்ந்தவன்) என்ற அடைமொழியால், ராமனின் மகிழ்ச்சி தனிப்பட்டதல்ல, நண்பர்களோடு பகிர்ந்துகொண்டது என்று தெரிகிறது.

அந்த வீதி சிறந்த சந்தனக் குவியல்களாலும் அகில் குவியல்களாலும், சிறந்த நறுமணப் பொருள்களின் குவியல்களாலும், சணல் பட்டு ஆடைக் குவியல்களாலும், துளையிடப்படாத முத்துகளாலும் சிறந்த பளிங்குகளாலும் அழகுபெற்று, இடநெருக்கமின்றி இருந்தது. பலவகை மலர்களாலும் பலவகைத் தின்பண்டங்களாலும் அது நிறைந்திருந்தது. வானில் தேவர் தலைவனான இந்திரன் தன் வீதியைக் காண்பதுபோல ராமன் அந்த அரசவீதியைக் கண்டான். அதன் நாற்சந்திகள் தயிர், அட்சதை, அவிசு, பொரி, தூபங்கள், அகில், சந்தனம் ஆகியவற்றால் எப்போதும் வழிபடப்பட்டிருந்தன. ‘அஸம்பாதம்’ (இடநெருக்கமற்றது) என்ற சொல்லால் வீதியின் அகலம் சுட்டப்படுகிறது — இத்தனை மக்கள் இருந்தும் நெரிசல் இல்லை; இதனால் நகர அமைப்பின் திறமையும் குறிப்பாக உணர்த்தப்படுகிறது. ‘துளையிடப்படாத முத்துகள்’ என்ற அடைமொழி, பண்படுத்தப்படாத மணிகளும் அங்கே விற்பனைக்கு வைக்கப்பட்டிருந்தன என்று சுட்டுகிறது; இதுவே செழிப்பின் நுட்பமான கோடு. இந்திர உவமையால் கவிஞர் அயோத்தியின் அரசவீதியை அமராவதிக்கு இணையாக நிறுத்துகிறார்.

பலவகை மாலைகளாலும் நறுமணப் பொருள்களாலும் எப்போதும் வழிபடப்பட்ட நாற்சந்திகளுடைய அந்த வீதியில் சென்ற ராமன், நண்பர்கள் சொன்ன பல வாழ்த்துகளைக் கேட்டவாறும், எல்லா மனிதர்களையும் தகுதிக்கேற்ப மதித்தவாறும் சென்றான். அந்த நலம் விரும்பிகள் சொன்னார்கள்: ‘பாட்டன்மாரும் முப்பாட்டன்மாரும் நடந்த வழியை இன்று மேற்கொண்டு, அபிஷேகம் பெற்று நீ எங்களைக் காப்பாயாக. உன் தந்தையாலும் எல்லாப் பாட்டன்மாராலும் நாங்கள் எப்படிப் பேணப்பட்டோமோ, அதைவிடவும் சுகமாக ராமன் அரசனாக இருக்கையில் நாங்கள் அனைவரும் வாழ்வோம்.’ இங்கே மக்களின் விழைவு புதிய அரசைப் பற்றியதல்ல, மரபின் தொடர்ச்சியைப் பற்றியதே; ‘பிதாமஹைராசரிதம் மார்க்கம்’ (பாட்டன்மார் நடந்த வழி) என்ற சொற்றொடரால் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் அரசதர்மம் நினைவூட்டப்படுகிறது. ஒன்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரைகளால் அமைந்த ஆறடிச் சுலோகம்; அச்சுப் பதிப்பில் மூன்று அரைகளும் ஒரே எண்ணின் கீழ் முடிக்கப்பட்டுள்ளன. ‘அனுபாலய’ (காப்பாயாக) என்ற ஏவல் வினையால் மக்கள் அரசைக் கொடுக்கவில்லை, காப்பையே வேண்டுகிறார்கள் — இதுவே இக்ஷ்வாகுக்களின் அரசியலின் அடிப்படை.

அவர்கள் மீண்டும் சொன்னார்கள்: ‘அரசில் நிலைபெற்ற ராமன் வெளியே வருவதைக் கண்டால், இன்று எங்களுக்கு உணவும் வேண்டாம், மேலான பேறுகளும் வேண்டாம். அளவற்ற ஒளியுடைய ராமனுக்கு அரசப் பட்டாபிஷேகம் நடப்பதைவிட இனியது வேறு எதுவும் எங்களுக்கு இருக்காது.’ நண்பர்களின் இவையும் இன்னும் பலவுமான மங்கலப் பேச்சுகளையும், தன்னைப் போற்றும் சொற்களையும் பற்றின்றிக் கேட்டவாறே ராமன் பெருவீதியில் சென்றான். ‘உதாஸீன:’ (பற்றின்றி) என்ற சொல் இங்கே நெஞ்சைத் தொடுவது — புகழப்பட்டும் அவன் மாறுபடவில்லை, செருக்கும் கொள்ளவில்லை; இதுவே அவனுடைய உறுதி; பதினெட்டாம் சர்க்கத்தில் கைகேயியின் சொல்லைக் கேட்கும்போதும் அது அசையாமல் நிற்கும். இன்பம், வீடுபேறு இரண்டையும் விட்டு, மக்கள் ராமனைக் காண்பதையே மேலான பயனாகக் கருதுகிறார்கள்; இதனால் அவர்களுடைய பக்தியின் உச்சம் காட்டப்படுகிறது; அதுவே அடுத்த சர்க்கங்களில் துயரத்தின் அளவையும் நிர்ணயிக்கும்.

மனிதருள் சிறந்த அவனிடமிருந்து எந்த மனிதனும் தன் மனத்தையோ கண்களையோ விலக்க இயலவில்லை — ராகவன் கடந்து சென்ற பின்னும் பார்வை அங்கேயே பதிந்து நின்றது. ராமனைக் காணாதவனும், ராமனால் காணப்படாதவனும் எல்லா உலகங்களிலும் பழிக்கப்படுகிறான்; அவனுடைய சொந்த மனமும் அவனை இகழ்கிறது. காரணம் இதுவே — அந்த அறவோன் நான்கு வருணத்தாரிடமும், எல்லா வயதினரிடமும் இரக்கம் காட்டுகிறான்; அதனால் அவர்கள் அனைவரும் அவனிடம் பற்றுடையவர்கள். வழியில் அந்த அரசகுமாரன் நாற்சந்திகளையும், தெய்வ வீதிகளையும், சைத்தியங்களையும், கோயில்களையும் வலம் வந்தவாறே சென்றான். இறுதிச் சொற்களில் ராமனின் சாத்திரப் பற்று காட்டப்படுகிறது — அவசரத்திலும் அவன் தெய்வத் தலங்களை வலம் வந்தே செல்கிறான், புறக்கணிப்பதில்லை. ‘சொந்த மனமும் அவனை இகழ்கிறது’ என்ற சொல் உலகப் பழியைவிடக் கடுமையானது — வெளிப் பழியைத் தாங்கலாம், தன்னைத் தானே பழிப்பதைத் தாங்க முடியாது.

பின்னர் அவன் அரச இல்லத்தை அடைந்தான் — அது மேகத் திரள்களுக்கு ஒப்பான, மங்கலமான, கைலாசச் சிகரங்களுக்கு இணையான பலவகை மாளிகைக் கோபுரங்களால் அழகுபெற்று, வெண்ணிற விமானங்கள்போல வானை மறைக்கும், இரத்தின வலைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட வர்த்தமான இல்லங்களோடு கூடி, பூமியில் மகேந்திரனின் மாளிகைக்கு ஒப்பான சிறந்த இல்லமாக இருந்தது — தந்தையின் அந்த இல்லத்துள் திருவால் ஒளிர்ந்த அரசகுமாரன் நுழைந்தான். இங்கே மூன்று சுலோகங்கள் ஒரே தொடரை அமைக்கின்றன; அது மாளிகையின் விரிவையே தொடர் அமைப்பால் போலச் செய்கிறது. ‘திருவால் ஒளிர்ந்து’ என்ற அடைமொழியால், ராமன் தானே அந்த மாளிகையின் அழகைக் கூட்டுகிறான் என்று சுட்டப்படுகிறது; மாளிகை இரத்தினங்களால் ஒளிர்கிறது, ராமனோ தன் ஒளியால். இங்கே அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது — அங்கே ‘மஹேந்த்ரபவனோபமம்’ (மகேந்திரனின் மாளிகைக்கு ஒப்பானது) என்ற ஒரே சொல்லோடு வருணனை முடிகிறது; இங்கேயோ மூன்று சுலோகங்களால் விரிக்கப்பட்டுள்ளது.

வில்லாளிகளால் காக்கப்பட்ட மூன்று முற்றங்களைக் குதிரைகளோடேயே கடந்து, மற்ற இரு முற்றங்களை அந்த மனிதருள் சிறந்தவன் கால்நடையாகக் கடந்தான். இவ்வாறு எல்லா முற்றங்களையும் கடந்து, தசரதனின் மகன் எல்லா மக்களையும் திருப்பி அனுப்பிவிட்டு, தூய அந்தப்புரத்துள் சென்றான். அவன் தந்தையின் அருகில் நுழைந்தபோது, அந்த மக்கள் அனைவரும் அரசகுமாரனைப் பற்றி மகிழ்ந்து, அவன் மீண்டும் வெளிவருவதற்காகக் காத்திருந்தனர் — ஆறுகளின் தலைவனான கடல் நிலவின் உதயத்துக்காகக் காத்திருப்பதுபோல. இந்த உவமையும் சர்க்கத்தின் இறுதிச் சொல்லும் நெஞ்சைத் தொடுவன; கடல் நிலவின் உதயத்தாலேயே பொங்குகிறது. மக்களும் அப்படியே ராமனின் மறுவருகைக்காகக் காத்திருக்கிறார்கள்; ஆனால் வெளிவரப்போகிறவன் அபிஷேகம் பெற்ற இளவரசன் அல்ல, சடையும் மரவுரியும் தரித்த வனவாசி — இந்த முரணையே சர்க்கத்தின் முடிவில் கவிஞர் சொல்லாமல் நிறுத்தியிருக்கிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ಮಾರ್ಗದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿದನು — ಅದು ಪತಾಕೆ–ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಅಗರುವಿನ ಧೂಪದಿಂದ ಪರಿಮಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಮನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಅಗರುಧೂಪದಿಂದ ಪರಿಮಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾರಿಯ ನಡುವೆ ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾಗಿವೆ — ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳೂ ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಮನೆಗಳೂ, ಮೂಗಿನಿಂದ ಅಗರುಧೂಪ, ಕಿವಿಯಿಂದ ಜನಸಮೂಹದ ಕೋಲಾಹಲ. ಕವಿ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಧನದಿಂದಲ್ಲ, ಅದರ ಉತ್ಸವಶೀಲತೆಯಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ‘ಸಂಪ್ರಹೃಷ್ಟಸುಹೃಜ್ಜನಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಏಕಾಂಗಿಯದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಾರ್ಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗರುಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ಉತ್ತಮ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ–ಕೌಶಾಂಬಿ ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ತೂತುಮಾಡದ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು. ವಿವಿಧ ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ತಿಂಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ತುಂಬಿತ್ತು. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ರಾಮನು ಆ ರಾಜಪಥವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದರ ಚೌಕಗಳು ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ಹವಿಸ್ಸು, ಅರಳು, ಧೂಪ, ಅಗರು, ಚಂದನಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಅರ್ಚಿತವಾಗಿದ್ದವು. ‘ಅಸಂಬಾಧಮ್’ (ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಷ್ಟು ಜನರಿದ್ದರೂ ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ನಗರರಚನೆಯ ಕೌಶಲವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿದ್ಧಾಭಿಃ ಮುಕ್ತಾಭಿಃ’ (ತೂತುಮಾಡದ ಮುತ್ತುಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸದ ಮಣಿಗಳೂ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೇಖೆ. ಇಂದ್ರನ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ನಾನಾ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಸದಾ ಅರ್ಚಿತವಾದ ಚೌಕಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಸ್ನೇಹಿತರು ನುಡಿದ ಅನೇಕ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ, ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಆ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಿನ್ನ ಪಿತಾಮಹರೂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ನಡೆದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಇಂದು ಹಿಡಿದು, ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಂದಲೂ ನಾವು ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖವಾಗಿ ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿರುವಾಗ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವಾಸಿಸುವೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಾರೈಕೆ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯದ್ದಲ್ಲ, ಪರಂಪರೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯದು; ‘ಪಿತಾಮಹೈರಾಚರಿತಂ ಮಾರ್ಗಮ್’ (ಪಿತಾಮಹರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ರಾಜಧರ್ಮ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಅನುಪಾಲಯ’ (ಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥಕ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಇದೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಭೂಮಿಕೆ.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದರೆ, ಇಂದು ಭೋಗವೂ ಸಾಕು, ಪರಮಾರ್ಥವೂ ಸಾಕು. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು ನಮಗೆ ಬೇರೊಂದಿರದು.’ ಸ್ನೇಹಿತರ ಈ ಶುಭಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಇನ್ನಿತರ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ, ತನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ವಚನಗಳನ್ನೂ ಉದಾಸೀನನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತ ರಾಮನು ಮಹಾಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ‘ಉದಾಸೀನಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗರ್ವಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಅದು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಾಗಲೂ ಅಚಲವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದು. ಭೋಗ–ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಜನರು ರಾಮದರ್ಶನವನ್ನೇ ಪರಮಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು.

ಆ ನರೋತ್ತಮನಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನಾಗಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಹಿಂದೆಗೆಯಲಾರದಾಗಿದ್ದನು — ರಾಘವನು ದಾಟಿಹೋದ ಮೇಲೂ ನೋಟ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರನ್ನು ರಾಮನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ನಿಂದಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಆತ್ಮವೇ ಅವನನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾರಣವಿಷ್ಟೇ — ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಎಲ್ಲ ವಯಸ್ಸಿನವರ ಮೇಲೂ ದಯೆತೋರುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನಿಗೆ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನು ಚತುಷ್ಪಥಗಳನ್ನೂ, ದೇವಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ, ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಾಗಿದನು. ಕೊನೆಯ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷ್ಠೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವಸರದಲ್ಲೂ ಅವನು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಮಾಡಿಯೇ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಾತ್ಮಾಪಿ ಏನಂ ವಿಗರ್ಹತೇ’ (ಅವನ ಆತ್ಮವೇ ಅವನನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕನಿಂದೆಗಿಂತಲೂ ತೀವ್ರ — ಹೊರಗಿನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಬಹುದು, ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಜಕುಲವನ್ನು (ರಾಜಭವನವನ್ನು) ತಲುಪಿದನು — ಅದು ಮೇಘಸಮೂಹಗಳಂತಿದ್ದ, ಶುಭವಾದ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರಗಳಂತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಬಿಳಿಯ ವಿಮಾನಗಳಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಆವರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರತ್ನಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ವರ್ಧಮಾನಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಹೇಂದ್ರನ ಸದನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹವಾಗಿತ್ತು — ತಂದೆಯ ಆ ಭವನವನ್ನು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಪುತ್ರನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದು ಭವನದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೇ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯಿಂದ ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಿಯಾ ಜ್ವಲನ್’ (ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಆ ಭವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಭವನ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ, ರಾಮನಾದರೋ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾಠ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಮಹೇಂದ್ರಭವನೋಪಮಮ್’ (ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಬಿಲ್ಲುಗಾರರಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಅವನು ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೇ (ರಥದಲ್ಲೇ) ದಾಟಿದನು; ಉಳಿದ ಎರಡು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನಾದರೋ ಆ ನರೋತ್ತಮನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ದಶರಥಪುತ್ರನು ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಅಂತಃಪುರದೊಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ರಾಜಕುಮಾರನು ತಂದೆಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಆ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೊರಬರುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವು ಚಂದ್ರೋದಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮಾನವೂ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಪದವೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ; ಸಮುದ್ರವು ಚಂದ್ರೋದಯದಿಂದಲೇ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಜನರೂ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪುನರಾಗಮನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಹೊರಬರಲಿರುವವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಯುವರಾಜನಲ್ಲ, ಜಟೆ–ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿದ ವನವಾಸಿ — ಈ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನೇ ಕವಿ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ രഥത്തിൽ കയറി രാജവീഥിയിലെത്തി; ഈ സർഗം അതേ വീഥിയുടെ വിസ്തൃതമായ വർണ്ണനയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. സുഹൃജ്ജനങ്ങൾ അത്യന്തം ഹർഷിച്ചിരിക്കെ, ശ്രീമാനായ രാമൻ രഥത്തിലിരുന്ന് നഗരം കണ്ടു — പതാകകളും കൊടികളും നിറഞ്ഞതും വിലയേറിയ അകിൽധൂപത്താൽ സുഗന്ധമുള്ളതും നാനാജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു അത്. വെൺമേഘങ്ങൾപോലെയുള്ള വെളുത്ത ഗൃഹങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ രാജവീഥിയിലൂടെ, അകിൽധൂപം നിറഞ്ഞ വഴിയുടെ നടുവിലൂടെ അദ്ദേഹം പോയി. ഇവിടെ മൂന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഒരേസമയം സ്പർശിക്കപ്പെടുന്നു — കണ്ണിന് കൊടികളും പതാകകളും വെളുത്ത ഗൃഹങ്ങളും, മൂക്കിന് അകിൽധൂപം, ചെവിക്ക് ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ ആരവം. കവി നഗരത്തിന്റെ സമൃദ്ധി ധനംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഉത്സവശീലംകൊണ്ടുമാണ് അളക്കുന്നത്; ‘സമ്പ്രഹൃഷ്ടസുഹൃജ്ജനൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, രാമന്റെ ഹർഷം ഒറ്റയ്ക്കുള്ളതല്ല, സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം പങ്കിട്ടതായിരുന്നു എന്നും അറിയാം.

ആ വീഥി മുഖ്യമായ ചന്ദനങ്ങളുടെയും അകിലുകളുടെയും കൂമ്പാരങ്ങളാലും, ഉത്തമസുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളുടെയും ചണപ്പട്ടുവസ്ത്രങ്ങളുടെയും പട്ടുവസ്ത്രങ്ങളുടെയും കൂനകളാലും, തുളയ്ക്കാത്ത മുത്തുകളാലും ഉത്തമമായ സ്ഫടികങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നതും തിരക്കില്ലാത്തതുമായിരുന്നു. വിവിധ പുഷ്പങ്ങളാലും പലതരം ഭക്ഷ്യങ്ങളാലും അതു നിറഞ്ഞിരുന്നു. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ദേവപതിയായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ വീഥി കാണുന്നതുപോലെ രാമൻ ആ രാജവീഥി കണ്ടു. അതിലെ കവലകൾ തൈര്, അക്ഷതം, ഹവിസ്സ്, മലർ, ധൂപം, അകിൽ, ചന്ദനം എന്നിവകൊണ്ട് നിത്യവും പൂജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ‘അസംബാധം’ (തിരക്കില്ലാത്തത്) എന്ന പദത്താൽ വീഥിയുടെ വിശാലത സൂചിതമാകുന്നു — ഇത്രയും ജനങ്ങളുണ്ടായിട്ടും തിക്കും തിരക്കുമില്ല; ഇതിലൂടെ നഗരനിർമ്മിതിയുടെ കൗശലവും ധ്വനിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തുളയ്ക്കാത്ത മുത്തുകൾ’ എന്ന വിശേഷണം, സംസ്കരിക്കാത്ത രത്നങ്ങൾപോലും അവിടെ വിൽപ്പനയ്ക്കു വച്ചിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സമൃദ്ധിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു രേഖയാണിത്. ഇന്ദ്രോപമയാൽ കവി അയോധ്യയിലെ രാജവീഥിയെ അമരാവതിക്കു തുല്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.

നാനാമാലകളാലും സുഗന്ധങ്ങളാലും എന്നും പൂജിക്കപ്പെടുന്ന കവലകളുള്ള ആ വീഥിയിലൂടെ പോകുമ്പോൾ, സുഹൃത്തുക്കൾ ഉച്ചരിച്ച അനേകം ആശീർവാദങ്ങൾ കേട്ടുകൊണ്ടും എല്ലാ മനുഷ്യരെയും അർഹതയനുസരിച്ച് ആദരിച്ചുകൊണ്ടും രാമൻ മുന്നോട്ടുപോയി. ആ ഹിതൈഷികൾ പറഞ്ഞു — ‘പിതാമഹന്മാരും പ്രപിതാമഹന്മാരും നടന്ന വഴി ഇന്നു സ്വീകരിച്ച്, അഭിഷിക്തനായി അങ്ങ് ഞങ്ങളെ പരിപാലിക്കേണമേ. പിതാവും എല്ലാ പിതാമഹന്മാരും ഞങ്ങളെ പോറ്റിയതിനെക്കാളും സുഖമായി, രാമൻ രാജാവായിരിക്കെ ഞങ്ങളെല്ലാവരും വസിക്കും.’ ഇവിടെ പ്രജകളുടെ ആശംസ ഒരു പുതിയ രാജ്യത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, പാരമ്പര്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്; ‘പിതാമഹന്മാർ നടന്ന വഴി’ എന്ന പദത്താൽ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ രാജധർമ്മം ഓർമ്മിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒൻപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർദ്ധങ്ങളിൽ നിബന്ധിച്ച ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ മൂന്ന് അർദ്ധങ്ങളും ഒരേ അക്കത്തിൽ അവസാനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അനുപാലയ’ (പരിപാലിക്കുക) എന്ന ആജ്ഞാർത്ഥരൂപത്തിലൂടെ പ്രജകൾ രാജ്യം നൽകുകയല്ല, രക്ഷ യാചിക്കുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത് — ഇതാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജനീതിയുടെ അടിസ്ഥാനഭൂമിക.

അവർ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘രാജ്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായ രാമൻ പുറത്തേക്കു വരുന്നതു കാണാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, ഇന്നു ഭോജനംകൊണ്ട് മതി, പരമാർത്ഥങ്ങൾകൊണ്ടും മതി. അമിതതേജസ്വിയായ രാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകത്തെക്കാൾ പ്രിയതരമായ മറ്റൊന്നും നമുക്കുണ്ടാകില്ല.’ സുഹൃത്തുക്കളുടെ ഇവയും മറ്റുമായ ശുഭകഥകളും തന്നെ ആദരിക്കുന്ന വാക്കുകളും ഉദാസീനനായി കേട്ടുകൊണ്ട് രാമൻ മഹാവീഥിയിലൂടെ പോയി. ‘ഉദാസീനൻ’ എന്ന പദം ഇവിടെ മർമ്മസ്പർശിയാണ് — സ്തുതിക്കപ്പെടുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു വികാരഭേദവും ഗർവ്വവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല; പതിനെട്ടാം സർഗത്തിൽ കൈകേയിയുടെ വാക്കു കേൾക്കുമ്പോഴും ഇളകാതെ നിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥൈര്യം ഇതുതന്നെ. ഭോഗവും മോക്ഷവും രണ്ടും ഉപേക്ഷിച്ച് ജനങ്ങൾ രാമദർശനത്തെയാണ് പരമഫലമായി കരുതുന്നത്; ഇതിലൂടെ അവരുടെ ഭക്തിയുടെ പാരമ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ശോകത്തിന്റെ അളവു നിശ്ചയിക്കുന്നതും.

ആ നരോത്തമനിൽനിന്ന് ഒരു മനുഷ്യനും മനസ്സോ കണ്ണുകളോ പിൻവലിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — രാഘവൻ കടന്നുപോയിട്ടും നോട്ടം അവിടെത്തന്നെ പതിഞ്ഞുനിന്നു. രാമനെ കാണാത്തവനും രാമൻ കാണാത്തവനും എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും നിന്ദിതനാകുന്നു; അവന്റെ സ്വന്തം ആത്മാവുപോലും അവനെ പഴിക്കുന്നു. കാരണം ഇതാണ് — ആ ധർമ്മാത്മാവ് നാലു വർണ്ണങ്ങളിലെയും എല്ലാ പ്രായക്കാരോടും ദയ കാണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവരെല്ലാം അദ്ദേഹത്തോട് അനുരക്തരാണ്. വഴിയിൽ ആ രാജപുത്രൻ നാൽക്കവലകളെയും ദേവവീഥികളെയും ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളെയും ക്ഷേത്രങ്ങളെയും വലംവച്ച് ഒഴിഞ്ഞുമാറിക്കൊണ്ട് പോയി. അവസാനത്തെ പദത്തിൽ രാമന്റെ ശാസ്ത്രനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — തിടുക്കത്തിലും അദ്ദേഹം ദേവസ്ഥാനങ്ങളെ വലംവച്ചുകൊണ്ടുമാത്രമേ പോകുന്നുള്ളൂ, അവഗണിക്കുന്നില്ല. ‘സ്വന്തം ആത്മാവുപോലും അവനെ പഴിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ലോകനിന്ദയെക്കാൾ തീവ്രമാണ് — പുറമേയുള്ള നിന്ദ സഹിക്കാം, ആത്മനിന്ദ സഹിക്കാനാവില്ല.

പിന്നെ അദ്ദേഹം രാജകുലത്തിലെത്തി — മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾപോലെയും കൈലാസശിഖരങ്ങൾപോലെയുമുള്ള മനോഹരമായ വിവിധ മാളികശിഖരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും, വെളുത്ത വിമാനങ്ങൾപോലെ ആകാശത്തെ മറയ്ക്കുന്ന, രത്നജാലങ്ങൾകൊണ്ട് അലംകൃതമായ ‘വർദ്ധമാന’ ഗൃഹങ്ങളോടുകൂടിയതും, ഭൂമിയിൽ മഹേന്ദ്രസദനത്തിനൊത്തതുമായ ശ്രേഷ്ഠഗൃഹമായിരുന്നു അത് — ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന ആ രാജപുത്രൻ പിതാവിന്റെ ആ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരൊറ്റ വാക്യം രചിക്കുന്നു; അതു ഭവനത്തിന്റെ വിസ്താരത്തെ വാക്യഘടനകൊണ്ടുതന്നെ അനുകരിക്കുന്നു. ‘ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, രാമൻ സ്വയംതന്നെ ആ ഭവനത്തിന്റെ ശോഭ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഭവനം രത്നങ്ങളാൽ ദീപിക്കുന്നു, രാമനാകട്ടെ സ്വന്തം തേജസ്സിനാൽ. ഇവിടെ അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ ‘മഹേന്ദ്രഭവനോപമം’ എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ടുതന്നെ വർണ്ണന അവസാനിക്കുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലേക്കു വിസ്തരിച്ചിരിക്കുന്നു.

വില്ലാളികൾ കാക്കുന്ന മൂന്നു കക്ഷ്യകൾ അദ്ദേഹം കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽത്തന്നെ കടന്നു; ശേഷിച്ച രണ്ടു കക്ഷ്യകൾ ആ നരോത്തമൻ കാൽനടയായി കടന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ കക്ഷ്യകളും കടന്ന്, ജനങ്ങളെയെല്ലാം തിരിച്ചയച്ച്, ദശരഥപുത്രൻ അന്തഃപുരത്തിലേക്കു കടന്നു. രാജപുത്രൻ പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്കു പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, ആ ജനങ്ങളെല്ലാം സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവിനായി കാത്തുനിന്നു — നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം ചന്ദ്രോദയം കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ ഉപമയും സർഗത്തിന്റെ ഈ അന്തിമപദവും മർമ്മസ്പർശിയാണ്; ചന്ദ്രോദയത്താലാണല്ലോ സമുദ്രം വേലിയേറുന്നത്. ജനങ്ങൾ അതുപോലെ രാമന്റെ തിരിച്ചുവരവു കാത്തിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ പുറത്തുവരാൻ പോകുന്നത് അഭിഷിക്തനായ യുവരാജാവല്ല, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച വനവാസിയായിരിക്കും — ഈ വൈപരീത്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം കവി നിശ്ശബ്ദമായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നത്.

At the end of the last sarga Rāma had mounted his chariot and set out along the royal road, and this sarga describes that road in detail. Glorious Rāma, riding in the chariot with his friends beside him in high delight, looked at the city: it was bright with banners and flags, fragrant with costly aloe incense and crowded with people of every kind. Adorned with white houses tall as white clouds, the royal road lay before him, and he drove along the middle of it, through the scent of aloe. Three senses are touched at once — the eye by the flags and white houses, the nose by the incense, the ear by the noise of the crowd — and the poet measures the city's wealth not by riches alone but by its festive spirit. And the friends in high delight show that Rāma's joy was not his alone but shared with those who loved him.

The road was splendid with heaps of the finest sandal and aloe, with piles of choice perfumes, linen and silk, with unpierced pearls and the finest crystal, and yet it was not crowded — so many people and no crush, a hint of how well the city was laid out; that even unpierced pearls were set out for sale is a fine touch showing its wealth. It was strewn with flowers of every kind and with food both fine and plain. Rāma looked at that royal road as Indra, lord of the gods, looks at his own road in heaven, and with that comparison the poet makes the royal road of Ayodhyā the equal of Indra's city. Its squares were always honoured with offerings of curds, unhusked rice, oblations and parched grain, with incense, aloe and sandal.

Going along that road, whose squares were always honoured with garlands and perfumes of every kind, Rāma listened to the many blessings his friends called out, and returned each one's greeting as was fitting. They said: "Take up today the path your grandfathers and great-grandfathers walked, and once you are consecrated, protect us by it. As we were cherished by your father and all your forefathers, so we shall all live even more happily under King Rāma." The people did not hope for a new kind of rule but for the continuation of tradition, and the path walked by his forefathers recalls the royal dharma of the Ikṣvāku line. They do not grant him the kingdom; they ask only for his protection, and this is the ground of Ikṣvāku rule.

They went on: "Enough for us of food today, enough of the highest goals of life, if only we may see Rāma come forth established in the kingdom. Nothing could be dearer to us than the consecration of Rāma, whose splendour knows no bounds." Giving up both enjoyment and the higher aims of life, the people count the sight of Rāma their highest reward — the height of their devotion, which will set the measure of their grief in the coming sargas. Listening to these and many other kind words from his friends, all in his praise, Rāma went on along the highway unmoved. That word is telling: praised though he was, he was neither changed nor made proud, and this steadiness will remain unshaken in the eighteenth sarga when he hears Kaikeyī's words.

No one could draw his mind or his eyes away from that best of men; even after Rāghava had passed, their gaze stayed fixed on him. Whoever did not see Rāma, and whomever Rāma did not look at, was blamed by the whole world and reproached by his own conscience — an inner reproach harder to bear than the world's. The reason was this: that righteous man showed kindness to all four classes and to people of every age and stage of life, and so they were all devoted to him. And as he went, the king's son kept the crossroads, the roads to the temples, the sacred trees and the shrines on his right, respectfully circling them, for even in his haste he did not neglect the holy places — a sign of his devotion to the sacred law.

Then he came to the royal house. It was beautiful with its many palace towers like banks of cloud and like the peaks of Kailāsa, with tall white pavilions like celestial chariots that seemed to screen the sky, and with upper chambers adorned with lattices of jewels. That finest house on earth, the equal of great Indra's palace, was his father's dwelling, and the prince entered it blazing with splendour. The three verses form a single sentence, whose very structure imitates the vastness of the building, and the words "blazing with splendour" suggest that Rāma himself added to the beauty of the house: the house shone with jewels, but Rāma with his own radiance.

He passed through three courtyards guarded by archers still in his chariot, and that best of men went through the other two on foot. Having passed all the courtyards, the son of Daśaratha sent back all the people with him and went on alone into the private apartments. When he had gone in to his father, all the people, delighted with the prince, waited for him to come out again, as the ocean, lord of rivers, waits for the moon to rise. The closing image is poignant, for the sea swells only when the moon rises, and the people wait in the same way for Rāma's return. But the one who comes out will not be a consecrated heir-apparent; he will be a forest-dweller with matted hair and bark garments. The poet leaves that reversal unspoken at the end of the sarga.