पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथः सुमन्त्रं रामम् आनेतुं प्रैषीत्; अयं सर्गः तस्य एव गमनेन आरभते। पुराणवृत्तान्तानां ज्ञाता सः सूतः जनाकुलम् अन्तःपुरद्वारं समतीत्य ततः प्रविविक्तां कक्ष्याम् आससाद, यत्र जनसम्मर्दः न आसीत्। सा कक्ष्या तरुणैः रक्षिभिः अधिष्ठिता आसीत् — ते प्रासान् कार्मुकाणि च बिभ्रतः, मृष्टकुण्डलधारिणः, अप्रमादिनः, एकाग्राः, स्वामिनि च सुष्ठु अनुरक्ताः। तत्र च सुमन्त्रः काषायवस्त्रधारिणः वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान् वृद्धान् पुरुषान् द्वारि सुसमाहितान् स्थितान् अपश्यत्; ते अन्तःपुरस्त्रीणाम् अध्यक्षाः आसन्। अत्र कविः अन्तःपुररक्षायाः द्विविधं विधानं दर्शयति — बहिः आयुधधारिणः तरुणाः, अन्तः च संयताः वृद्धाः। ते सर्वे समायान्तं सूतं समीक्ष्य रामस्य प्रियं चिकीर्षवः सहसा सम्भ्रमेण आसनेभ्यः उदतिष्ठन्। तेषाम् एषा त्वरा एव सूचयति यत् रामस्य प्रियकरणं तेषां स्वाभाविकी प्रवृत्तिः आसीत्, न तु आज्ञया कृतम् औपचारिकम् आदरमात्रम्। अत्र च द्रष्टव्यं यत् सुमन्त्रः स्वयं न प्रविशति; रक्षिणाम् अनुमतिम् अपेक्षते। सः हि मर्यादाज्ञः सूतः, राज्ञः च अन्तरङ्गः मन्त्री; तस्य एतादृशी संयता प्रवृत्तिः एव अस्मिन् काण्डे तस्य चरित्रस्य मूलम्।

विनीतात्मा राजसेवायां प्रदक्षिणः सः सूतपुत्रः तान् रक्षिणः उवाच — ‘रामाय शीघ्रम् आख्यात, सुमन्त्रः द्वारि तिष्ठति’ इति। ते स्वामिनः प्रियं चिकीर्षवः रामम् उपसङ्गम्य सभार्याय तस्मै क्षिप्रम् एव निवेदितवन्तः। निवेदनं ज्ञात्वा राघवः पितुः प्रियं कर्तुकामः तम् अभ्यन्तरं सूतं तत्र एव आनाययामास। अत्र द्रष्टव्यं यत् रामः सूतं बहिः न स्थापयति, अपि तु अन्तरङ्गं मत्वा समीपम् एव आह्वयति। प्रविष्टः सुमन्त्रः वैश्रवणसंकाशं स्वलंकृतम् उपविष्टं रामम् उत्तरच्छदयुक्ते सौवर्णे पर्यङ्के ददर्श। कुबेरोपमानेन कविः सूचयति यत् रामस्य श्रीः तदा राजलक्ष्म्याः एव पूर्वरूपम् आसीत्; सुवर्णपर्यङ्कः च आगामिनः अभिषेकस्य उचितं परिवेशं रचयति। एतत् सर्वं वाचकस्य मनसि सुखसमृद्धेः चित्रं स्थापयति, येन अग्रिमेषु सर्गेषु दैवस्य विपर्यासः अधिकं हृदयस्पृक् भवति। किञ्च ‘अभ्यन्तरम्’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् सुमन्त्रः बाह्यः दूतः न, अपि तु राजकुलस्य अन्तरङ्गः पुरुषः आसीत्; तेन एव रामः तम् अविलम्बम् आह्वयति।

परंतपः रामः वाराहरुधिराभेण शुचिना सुगन्धिना परार्ध्येन चन्दनेन अनुलिप्तः आसीत्। पार्श्वे स्थिता सीता हस्तगतेन वालव्यजनेन तं वीजयति स्म; तया उपेतः सः चित्रानक्षत्रेण युक्तः शशी इव शुशुभे। एतेन उपमानेन कविः दम्पत्योः अविच्छिन्नं साहचर्यं सूचयति। तं स्वतेजसा उपपन्नं तपन्तम् आदित्यम् इव वरदं रामं विनयज्ञः वन्दी विनीतवत् ववन्दे। ततः राजसत्कृतः सुमन्त्रः विहारशयनासने सुमुखम् उपविष्टं राजपुत्रं दृष्ट्वा प्राञ्जलिः इदम् उवाच — ‘हे राम, कौसल्या सुप्रजा जाता; महिष्या कैकेय्या सह उपविष्टः पिता त्वां द्रष्टुम् इच्छति; तत्र गम्यताम्, मा चिरम्’ इति। ‘कौसल्या सुप्रजा’ इति सम्बोधनेन सूतः रामस्य श्रेष्ठताम् एव प्रथमं स्तौति — पुत्रस्य गुणैः एव माता श्लाघ्या भवति इति लोकरीतिः। ‘महिष्यापि हि कैकेय्या’ इति पदेन च सूतः सूचयति यत् राजा एकाकी न आसीत्; तत् एव वचनं रामस्य मनसि अभिषेकस्य निश्चयं जनयति। ‘मा चिरम्’ इति त्वरावचनं तु अग्रिमस्य दुःखस्य सूचकम् इव भाति, यद्यपि सूतः तदा किमपि न जानाति।

एवम् उक्तः महाद्युतिः नरसिंहः संहृष्टः अभवत्; ततः सीतां सम्मान्य इदम् उवाच — ‘देवि, देवः देवी च समागम्य मम विषये ध्रुवम् अभिषेचनसंहितं किञ्चित् मन्त्रयेते। सुदक्षिणा असितेक्षणा सा मम प्रियकामा राज्ञः अभिप्रायं लक्षयित्वा मदर्थं राजानं संचोदयति। सा प्रहृष्टा मे जननी केकयाधिपतेः सुता महाराजस्य हितकामम् अनुवर्तते, मम च अर्थकामा अस्ति। दिष्ट्या खलु महाराजः प्रियया महिष्या सह वर्तते, मम च अर्थकामकरं सुमन्त्रं दूतं प्राहिणोत्’ इति। अत्र रामस्य निर्मलं मनः प्रकटीभवति — यां कैकेयीं सः ‘जननी’ ‘मम अर्थकामा’ इति मन्यते, सा एव तस्य वनवासं याचिष्यते। कविः इदं वैपरीत्यं पुरस्तात् एव स्थापयति, येन उत्तरसर्गस्य आघातः तीव्रतरः भवति। रामः कैकेयीं सापत्न्यभावेन न पश्यति; ‘जननी’ इति एव तां वदति, तस्याः च हितकामताम् अनुमोदते। एषा एव तस्य आर्जवस्य परीक्षा, या अष्टादशे सर्गे पूर्णतया प्रकटीभविष्यति। ‘दिष्ट्या’ इति हर्षवचनेन च सः दैवम् एव अनुकूलं मन्यते — तत् एव दैवं वस्तुतः प्रतिकूलम् आसीत् इति काव्यस्य विडम्बना।

रामः अनुमिनोति — ‘यादृशी तत्र परिषत्, तादृशः एव दूतः आगतः; अतः ध्रुवं राजा माम् अद्य एव यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति। हन्त, इतः शीघ्रं गत्वा महीपतिं द्रक्ष्यामि। त्वं परिवारेण सह सुखम् आस्स्व, रमस्व च’ इति। एतेन ज्ञायते यत् रामः न स्वयं राज्यम् इच्छति, अपि तु परिषदः च दूतस्य च गौरवात् एव अभिषेकम् अनुमिनोति; सीतां च सः न सह नयति, किन्तु सुखेन स्थातुं वदति। पत्या तथा सम्मानिता असितेक्षणा सीता मङ्गलानि अभिदध्युषी भर्तारम् आद्वारम् अनुवव्राज। ‘आद्वारम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सा गृहसीमाम् एव न अतिचक्राम — एषा एव तदानीन्तनी मर्यादा। किञ्च ‘पतिसम्मानिता’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् सीता न स्वयम् अनुसरति, अपि तु पत्या सम्मानिता सती अनुगच्छति; दाम्पत्यस्य एषा पारस्परिकता वाल्मीकेः प्रियम् अङ्गम्। ‘सुखम् आस्स्व रमस्व च’ इति रामस्य वचनं च सूचयति यत् सः तदा वियोगस्य लेशम् अपि न आशङ्कते।

तदा सीता आशिषम् उवाच — ‘द्विजातिभिः जुष्टं राज्यं, राजसूयाभिषेचनं च ते राजा कर्तुम् अर्हति, यथा लोककृत् ब्रह्मा वासवस्य अकरोत्। दीक्षितं व्रतसम्पन्नं शुचिं वराजिनधरं कुरङ्गशृङ्गपाणिं च त्वां पश्यन्ती अहं त्वां भजामि। पूर्वां दिशं वज्रधरः, दक्षिणां यमः, पश्चिमाम् आशां वरुणः, उत्तरां च धनेशः पातु’ इति। एषा आशीः द्विविधा — एका यौवराज्यात् परं राजसूययज्ञं च साम्राज्यं च प्रार्थयते, अपरा दिक्पालैः रक्षां याचते। एतत् आशीर्वचनं समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; वुल्गेटपरम्परायाम् एव सीतायाः वात्सल्यं विस्तरेण निबद्धम्। पत्नी अत्र न केवलं पतिम् अनुवर्तते, अपि तु तस्य भविष्याय दिक्पालान् अपि प्रार्थयते। ‘लोककृत् वासवस्येव’ इति उपमानेन सीता रामं देवराजतुल्यं मन्यते, दशरथं च ब्रह्मतुल्यम्। ‘कुरङ्गशृङ्गपाणिम्’ इति पदेन दीक्षितस्य यज्ञियं वेषम् एव सा स्मरति — मृगचर्म, मृगशृङ्गम्, शौचं च। विडम्बना तु एषा, यत् अनन्तरम् एव रामः मृगचर्म धारयिष्यति, किन्तु यज्ञदीक्षायां न, अपि तु वनवासे।

अथ कृतकौतुकमङ्गलः रामः सीताम् अनुज्ञाप्य सुमन्त्रेण सह निवेशनात् निश्चक्राम। गिरिगुहाशयः सिंहः पर्वतात् इव सः भवनात् निष्क्रम्य द्वारि प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितं लक्ष्मणम् अपश्यत्। सिंहोपमानेन कविः तस्य निर्भयं गाम्भीर्यं च सूचयति; लक्ष्मणस्य प्रह्वता च तस्य नित्यां सेवाशीलताम्। ततः मध्यमकक्ष्यायां सुहृज्जनैः सह समागच्छत्; सर्वान् अर्थिनः दृष्ट्वा तान् समेत्य प्रतिनन्द्य च पुरुषव्याघ्रः राजनन्दनः पावकसंकाशं वैयाघ्रचर्मावृतं राजितं रथोत्तमम् आरुरोह। ‘सर्वान् अर्थिनः प्रतिनन्द्य’ इति पदैः कविः सूचयति यत् रामः अभिषेकत्वरायाम् अपि याचकान् न उपेक्षते — एषा एव तस्य प्रजावत्सलता। ‘मध्यमकक्ष्यायाम्’ इति पदेन राजभवनस्य स्तराः सूचिताः; बहिःकक्ष्यासु रक्षिणः, मध्यमे सुहृदः, अन्तः च दम्पती। रथस्य ‘पावकसंकाशम्’ इति विशेषणं तेजसः सूचकम्, ‘वैयाघ्रम्’ इति च क्षात्रस्य; उभाभ्यां राजपुत्रस्य योग्यता दर्शिता।

सः रथः मेघनादः असम्बाधः मणिहेमविभूषितः च आसीत्; प्रभया मेरुवर्चसं सन् सः नृणां चक्षूंषि मुष्णन् इव आसीत्। तस्मिन् करेणुशिशुकल्पाः परमवाजिनः युक्ताः आसन्। यथा सहस्राक्षः इन्द्रः हरियुक्तम् आशुगं रथम् आरोहति, तथा श्रिया ज्वलितः राघवः तं रथम् आस्थाय तूर्णं प्रययौ। आकाशे स्वनवान् पर्जन्यः इव सः दिशः अभिनादयन् महाभ्रात् निर्गच्छन् चन्द्रमाः इव श्रीमान् निकेतात् निर्ययौ। राघवानुजः लक्ष्मणः चित्रचामरपाणिः पृष्ठतः रथम् आस्थाय भ्रातरं जुगोप। ततः निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः तुमुलः हलहलाशब्दः समजायत। अत्र त्रयः ध्वनयः मिलिताः — रथस्य घर्घरः, पर्जन्यस्य इव प्रतिनादः, जनौघस्य च हलहला। एवं कविः दृश्यं श्रव्येण सह योजयति। ‘महाभ्रात् इव चन्द्रमाः’ इति उपमानेन निर्गमनस्य सौम्यता सूचिता, ‘पर्जन्यः इव’ इति च तस्य गाम्भीर्यम्; द्वाभ्याम् उपमानाभ्यां रामस्य द्विविधं रूपं — सौम्यं तेजस्वि च — एकत्र दर्शितम्। लक्ष्मणस्य च पृष्ठतः स्थितिः तस्य नित्यम् अनुगमनशीलतां सूचयति; सः न पार्श्वे, न अग्रे, अपि तु रक्षणयोग्ये पृष्ठदेशे तिष्ठति।

तस्य निष्क्रममाणस्य पृष्ठतः गिरिसंनिभाः मुख्याः नागाः हयवराः च शतशः सहस्रशः रामम् अनुजग्मुः। अग्रतः च चन्दनागुरुभूषिताः संनद्धाः खड्गचापधराः शूराः आशंसवः जनाः जग्मुः। ततः वादित्रशब्दाः वन्दिनां स्तुतिशब्दाः शूराणां सिंहनादाः च पथि शुश्रुविरे। हर्म्यवातायनस्थाभिः समन्ततः भूषिताभिः स्त्रीभिः सुपुष्पौघैः कीर्यमाणः अरिंदमः अग्रे ययौ। सर्वानवद्याङ्ग्यः ताः प्रमदाः रामपिप्रीषया तं पुष्पैः अभ्यवर्षन्। एवं यात्रा चतुर्भिः अङ्गैः पूर्णा — गजाश्वबलम्, आयुधधारिणः शूराः, वादित्रवन्दिघोषः, प्रासादस्थानां नारीणां पुष्पवर्षः च। एतत् सर्वं पुरजनानां सहजम् उत्साहम् एव प्रकटयति, न तु राज्ञः आदेशम्। गजाः गिरिसंनिभाः, अश्वाः वराः, पुरुषाः संनद्धाः — एवं बलस्य समृद्धिः दर्शिता; किन्तु तेषां हस्तेषु आयुधानि सन्ति अपि ते ‘आशंसवः’ एव, न योद्धारः। एतेन ज्ञायते यत् एषा यात्रा उत्सवस्य, न युद्धस्य। स्त्रीणां पुष्पवर्षः च नागरिकानां प्रीतेः सूक्ष्मतमं रूपम् — ताः न वाचा स्तुवन्ति, अपि तु पुष्पैः एव आत्मानं निवेदयन्ति।

हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाः च ताः अग्र्यैः वचोभिः रामं ववन्दिरे — ‘हे मातृनन्दन, सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यम् उपस्थितं पश्यन्ती ते माता कौसल्या नूनं नन्दति’ इति। ताः नार्यः रामस्य हृदयप्रियां सीतां सर्वसीमन्तिनीभ्यः वरां सीमन्तिनीम् अमन्यन्त — ‘तया देव्या पुरा नूनं महत् तपः सुचरितम्, येन सा शशाङ्केन रोहिणी इव रामसंयोगम् आप’ इति। एवं प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिः उदाहृताः प्रियाः वाचः राजमार्गस्थः नरोत्तमः शुश्राव। अत्र द्रष्टव्यं यत् नार्यः प्रथमं मातरं स्मरन्ति, ततः पत्नीम् — रामस्य सौभाग्यं तैः द्वाभ्यां सम्बन्धाभ्याम् एव मीयते। अयं द्विचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः वर्तते; मुद्रणे त्रीणि अपि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के (॥४२॥) समापितानि। भावदृष्ट्या अपि एतत् उचितम् — एकेन एव वाक्येन स्त्रीणां वचनम्, तस्य च रामेण श्रवणम्, उभयं निबद्धम्। ‘रोहिणीव शशाङ्केन’ इति उपमानं विशेषतः स्मरणीयम्, यतः रोहिणी चन्द्रस्य प्रियतमा भार्या; तया सीतायाः अनन्यसाधारणं सौभाग्यं सूचितम्।

समागतस्य लोकस्य आत्माधिकाराः विविधाः वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरजनस्य प्रलापान् च राघवः तत्र शुश्राव। ते अवदन् — ‘एषः राघवः अद्य श्रियं गच्छति; राजप्रसादात् विपुलां सम्पदं गमिष्यन् अस्ति। वयं सर्वसमृद्धकामाः, येषाम् अयम् एव प्रशास्ता भविता। यत् एषः इदं राष्ट्रं चिराय प्रपत्स्यते, तत् अस्य जनस्य महान् लाभः; अस्मिन् मनुजाधिपे सति कश्चित् जातु किञ्चित् अप्रियं न पश्येत्, दुःखं च न पश्येत्’ इति। एते त्रयः श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः; अनुष्टुभः त्यागेन कविः जनवाचां हर्षोच्छ्वासं सूचयति। ‘आत्माधिकाराः वाचः’ इति पदेन ज्ञायते यत् जनाः रामस्य अभिषेकं स्वकीयम् एव लाभं मन्यन्ते। राजा हि प्रजानां क्षेमस्य निमित्तम्; अतः तेषां हर्षः न परार्थः, अपि तु स्वार्थसहितः एव धर्म्यः। ‘चिराय’ इति पदेन दीर्घकालिकं राज्यम् आशास्यते — एषा आशा तु श्वः एव भग्ना भविष्यति। एवं कविः जनानां वचनैः एव आगामिनः विपर्यासस्य पार्श्वभूमिं रचयति।

घोषवद्भिः हयैः सनागैः पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः च महीयमानः, प्रवरैः वादकैः च अभिष्टुतः सः वैश्रवणः इव ययौ। ततः रामः करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरं प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं विमलं महापथं ददर्श। एतेन दर्शनेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे तस्य एव राजमार्गस्य विस्तृतं वर्णनं पौराणां च आशीर्वचनानि आयान्ति। कुबेरोपमानम् अत्र पुनः आगतम् — सर्गस्य आदौ रामः कुबेरसदृशः उपविष्टः दृष्टः, अन्ते च कुबेरः इव यात्रां करोति; एवं कविः वर्तुलं रचयति। ‘विमलम्’ इति पदेन मार्गस्य शुद्धिः, ‘प्रभूतरत्नम्’ इति पदेन च नगरस्य समृद्धिः सूचिता। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘रुचिरम्’ इति पाठः, गीताप्रेस-मुद्रणे तु ‘विमलम्’; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘अतीव निर्मलम्’ इति वदत् मुद्रणस्य पाठम् एव समर्थयति। एवं षोडशः सर्गः रामस्य अभिषेकयात्रायाः उत्सवमयं चित्रम् अवसाने स्थापयति।

గత సర్గలో దశరథుడు రాముని తీసుకురావడానికి సుమంత్రుని పంపాడు; ఈ సర్గ అతని గమనంతోనే ఆరంభమవుతుంది. పురాణవృత్తాంతాలు తెలిసిన ఆ సూతుడు జనంతో క్రిక్కిరిసిన అంతఃపురద్వారాన్ని దాటి, తరువాత జనసమ్మర్దం లేని ఏకాంతమైన కక్ష్యను చేరాడు. ఆ కక్ష్యను యువకులైన రక్షకులు కాపాడుతున్నారు — వారు బల్లేలనూ ధనుస్సులనూ ధరించి, మెరుగుపెట్టిన కుండలాలు ధరించి, ఏమరుపాటు లేకుండా, ఏకాగ్రతతో, తమ స్వామి పట్ల గాఢమైన అనురాగంతో ఉన్నారు. అక్కడ సుమంత్రుడు కాషాయవస్త్రాలు ధరించి, చేతుల్లో బెత్తాలు పట్టుకుని, చక్కగా అలంకరించుకుని, ద్వారం వద్ద ఏకాగ్రతతో నిలిచి ఉన్న వృద్ధపురుషులను చూశాడు; వారు అంతఃపురస్త్రీలకు అధ్యక్షులు. ఇక్కడ కవి అంతఃపుర రక్షణకు రెండు రకాల ఏర్పాట్లను చూపుతున్నాడు — బయట ఆయుధధారులైన యువకులు, లోపల సంయమంగల వృద్ధులు. వారందరూ వస్తున్న సూతుని చూసి, రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, తటాలున హడావుడిగా ఆసనాల నుండి లేచారు. వారి ఈ తొందరే సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రామునికి ప్రియం చేయడం వారికి స్వాభావికమైన ప్రవృత్తి, ఆజ్ఞవల్ల చేసే లాంఛనప్రాయమైన ఆదరం మాత్రమే కాదు. ఇక్కడ మరొకటి గమనించాలి — సుమంత్రుడు స్వయంగా ప్రవేశించడు; రక్షకుల అనుమతి కోసం ఎదురుచూస్తాడు. అతడు మర్యాద తెలిసిన సూతుడు, రాజుకు అంతరంగికుడైన మంత్రి; అతని ఇలాంటి సంయమంతో కూడిన ప్రవర్తనే ఈ కాండంలో అతని పాత్రకు మూలం.

వినయం గలవాడూ, రాజసేవలో నేర్పరి అయినవాడూ అయిన ఆ సూతపుత్రుడు ఆ రక్షకులతో ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రుడు ద్వారం వద్ద నిలిచి ఉన్నాడని రామునికి త్వరగా తెలియజేయండి.’ తమ స్వామికి ప్రియం చేయాలని కోరే వారు రాముని సమీపించి, భార్యతో ఉన్న అతనికి వెంటనే తెలియజేశారు. ఆ నివేదనను తెలుసుకుని రాఘవుడు, తండ్రికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో, అంతరంగికుడైన ఆ సూతుని అక్కడికే లోపలికి పిలిపించాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాముడు సూతుని బయట నిలపడు, అంతరంగికునిగా భావించి సమీపానికే పిలుస్తాడు. లోపలికి ప్రవేశించిన సుమంత్రుడు, కుబేరునిలా చక్కగా అలంకరించుకుని, మెత్తని పైదుప్పటి గల బంగారు మంచంపై కూర్చుని ఉన్న రాముని చూశాడు. కుబేరుని ఉపమానంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — రాముని శోభ అప్పుడు రాజలక్ష్మికే పూర్వరూపం; బంగారు మంచం రాబోయే అభిషేకానికి తగిన పరిసరాన్ని సృష్టిస్తోంది. ఇదంతా పాఠకుని మనస్సులో సుఖసమృద్ధుల చిత్రాన్ని నిలుపుతుంది, దీనివల్ల తరువాతి సర్గలలో దైవపు విపర్యాసం మరింత హృదయస్పర్శిగా మారుతుంది. అంతేకాక ‘అభ్యంతరం’ (అంతరంగికుడు) అనే విశేషణంతో సుమంత్రుడు బయటి దూత కాదని, రాజకులానికి అంతరంగికుడైన పురుషుడని తెలుస్తోంది; అందుకే రాముడు అతన్ని ఆలస్యం లేకుండా పిలుస్తాడు.

శత్రువులను తపింపజేసే రాముడు వరాహరక్తంలాంటి ఎర్రని వర్ణం గల, స్వచ్ఛమైన, సుగంధభరితమైన, అతి విలువైన చందనాన్ని పూసుకుని ఉన్నాడు. పక్కనే నిలిచిన సీత చేతిలోని చామరంతో అతనికి వీస్తోంది; ఆమెతో కూడిన అతడు చిత్తానక్షత్రంతో కూడిన చంద్రునిలా శోభిల్లాడు. ఈ ఉపమానంతో కవి దంపతుల అవిచ్ఛిన్నమైన సాహచర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. తన తేజస్సుతో కూడి తపిస్తున్న సూర్యునిలా ఉన్న, వరాలిచ్చే ఆ రామునికి వినయం తెలిసిన ఆ వంది వినయంగా నమస్కరించాడు. తరువాత రాజుచేత సత్కరింపబడిన సుమంత్రుడు విహారశయ్యాసనంపై ప్రసన్నముఖుడై కూర్చున్న రాజకుమారుని చూసి చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ రామా, కౌసల్య ఉత్తమసంతానం గలదయింది; మహారాణి కైకేయితో కలిసి కూర్చున్న నీ తండ్రి నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు; అక్కడికి వెళ్ళు, ఆలస్యం చేయకు.’ ‘కౌసల్య ఉత్తమసంతానం గలదయింది’ అనే సంబోధనతో సూతుడు మొదట రాముని శ్రేష్ఠతనే స్తుతిస్తున్నాడు — కుమారుని గుణాలతోనే తల్లి ప్రశంసనీయురాలవుతుందనేది లోకరీతి. ‘మహారాణి కైకేయితో కలిసి’ అనే మాటతో రాజు ఒంటరిగా లేడని సూతుడు సూచిస్తున్నాడు; ఆ మాటే రాముని మనస్సులో అభిషేకం నిశ్చయమనే భావనను పుట్టిస్తుంది. ‘ఆలస్యం చేయకు’ అనే తొందరమాట మాత్రం రాబోయే దుఃఖానికి సూచనలా తోస్తుంది, ఆ సమయంలో సూతునికి ఏమీ తెలియకపోయినా.

ఇలా అనబడిన మహాతేజస్వి అయిన ఆ నరసింహుడు ఎంతో సంతోషించాడు; తరువాత సీతను గౌరవించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, మహారాజూ దేవీ కలిసి నా విషయంలో తప్పక అభిషేకానికి సంబంధించిన ఏదో ఆలోచిస్తున్నారు. మిక్కిలి ఉదారురాలూ, నల్లని కన్నులు గలదీ, నా ప్రియాన్ని కోరేదీ అయిన ఆమె రాజు అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి నా కోసం రాజును ప్రేరేపిస్తోంది. కేకయరాజు కుమార్తె అయిన నా ఆ తల్లి ఆనందంతో మహారాజు హితాన్ని కోరుతూ ఆయనను అనుసరిస్తోంది, నా శ్రేయస్సును కూడా కోరుతోంది. అదృష్టవశాత్తూ మహారాజు ప్రియమైన మహారాణితో కలిసి ఉన్నాడు, నా శ్రేయస్సును కోరే సుమంత్రుని దూతగా పంపాడు.’ ఇక్కడ రాముని నిర్మలమైన మనస్సు బయటపడుతోంది — ఏ కైకేయిని అతడు ‘తల్లి’ అని, ‘నా శ్రేయస్సును కోరేది’ అని భావిస్తున్నాడో, ఆమెయే అతని వనవాసాన్ని యాచిస్తుంది. కవి ఈ వైపరీత్యాన్ని ముందుగానే నెలకొల్పుతున్నాడు, దీనివల్ల తరువాతి సర్గలోని ఆఘాతం మరింత తీవ్రమవుతుంది. రాముడు కైకేయిని సవతితల్లి భావంతో చూడడు; ‘తల్లి’ అనే ఆమెను పిలుస్తాడు, ఆమె హితకామనను ఆమోదిస్తాడు. ఇదే అతని ఋజుత్వానికి పరీక్ష, ఇది పద్దెనిమిదవ సర్గలో పూర్తిగా బయటపడుతుంది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తూ) అనే హర్షవచనంతో అతడు దైవాన్నే అనుకూలమని భావిస్తున్నాడు — ఆ దైవమే నిజానికి ప్రతికూలంగా ఉండడం కావ్యపు విడంబన.

రాముడు ఇలా ఊహిస్తున్నాడు — ‘అక్కడి సభ ఎలాంటిదో, దూత కూడా అలాంటివాడే వచ్చాడు; కాబట్టి రాజు తప్పక ఈ రోజే నన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడు. సరే, ఇక్కడినుండి త్వరగా వెళ్ళి భూపతిని దర్శిస్తాను. నువ్వు పరివారంతో కలిసి సుఖంగా ఉండు, ఆనందించు.’ దీనివల్ల తెలుస్తున్నదేమిటంటే — రాముడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని కోరుకోవడం లేదు, సభ, దూతల గౌరవాన్ని బట్టి మాత్రమే అభిషేకాన్ని ఊహిస్తున్నాడు; సీతను వెంట తీసుకువెళ్ళడం లేదు, సుఖంగా ఉండమని చెబుతున్నాడు. భర్తచేత అలా గౌరవింపబడిన నల్లని కన్నుల సీత మంగళవచనాలు పలుకుతూ భర్తను ద్వారం వరకూ అనుసరించింది. ‘ద్వారం వరకూ’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఆమె గృహపు సరిహద్దును దాటలేదు; ఇదే ఆనాటి మర్యాద. అంతేకాక ‘భర్తచేత గౌరవింపబడిన’ అనే విశేషణంతో సీత తనంతట తానే అనుసరించడం లేదని, భర్తచేత గౌరవింపబడి అనుసరిస్తోందని తెలుస్తోంది; దాంపత్యంలోని ఈ పరస్పరత వాల్మీకికి ప్రియమైన అంశం. ‘సుఖంగా ఉండు, ఆనందించు’ అనే రాముని మాట అతడు ఆ సమయంలో వియోగాన్ని లేశమాత్రమైనా శంకించడం లేదని సూచిస్తోంది.

అప్పుడు సీత ఆశీర్వదించింది — ‘లోకసృష్టికర్త బ్రహ్మ ఇంద్రునికి చేసినట్లు, ద్విజులు సేవించే రాజ్యాన్నీ, రాజసూయాభిషేకాన్నీ రాజు నీకు చేయాలి. దీక్ష పొందినవాడవై, వ్రతసంపన్నుడవై, శుచివై, శ్రేష్ఠమైన మృగచర్మం ధరించి, చేతిలో జింక కొమ్ము పట్టుకున్న నిన్ను చూస్తూ నేను నిన్ను సేవిస్తాను. తూర్పు దిక్కున వజ్రధరుడు (ఇంద్రుడు), దక్షిణాన యముడు, పశ్చిమాన వరుణుడు, ఉత్తరాన ధనేశుడు (కుబేరుడు) నిన్ను కాపాడుగాక.’ ఈ ఆశీస్సు రెండు రకాలు — ఒకటి యౌవరాజ్యం తరువాత రాజసూయయజ్ఞాన్నీ సామ్రాజ్యాన్నీ ప్రార్థిస్తుంది, మరొకటి దిక్పాలకుల నుండి రక్షణను యాచిస్తుంది. ఈ ఆశీర్వచనం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; వల్గేట్ పరంపరలోనే సీత వాత్సల్యం విస్తారంగా కూర్చబడింది. ఇక్కడ భార్య భర్తను అనుసరించడమే కాదు, అతని భవిష్యత్తు కోసం దిక్పాలకులను కూడా ప్రార్థిస్తోంది. ‘లోకసృష్టికర్త ఇంద్రునికి చేసినట్లు’ అనే ఉపమానంతో సీత రాముని దేవరాజుతో సమానునిగా, దశరథుని బ్రహ్మతో సమానునిగా భావిస్తోంది. ‘చేతిలో జింక కొమ్ము’ అనే పదంతో ఆమె దీక్షితుని యజ్ఞవేషాన్నే స్మరిస్తోంది — మృగచర్మం, జింక కొమ్ము, శౌచం. కానీ విడంబన ఏమిటంటే — ఆ వెంటనే రాముడు మృగచర్మం ధరిస్తాడు, అయితే యజ్ఞదీక్షలో కాదు, వనవాసంలో.

తరువాత మంగళాచారాలు పూర్తిచేసుకున్న రాముడు సీత అనుమతి తీసుకుని సుమంత్రునితో కలిసి భవనం నుండి బయలుదేరాడు. కొండగుహలో పడుకునే సింహం పర్వతం నుండి బయటకు వచ్చినట్లు భవనం నుండి బయటకు వచ్చి, ద్వారం వద్ద వినయంతో వంగి చేతులు జోడించి నిలిచి ఉన్న లక్ష్మణుని అతడు చూశాడు. సింహపు ఉపమానంతో కవి అతని నిర్భయత్వాన్నీ గాంభీర్యాన్నీ సూచిస్తున్నాడు; లక్ష్మణుని వినయం అతని నిత్యసేవాశీలతను సూచిస్తోంది. తరువాత మధ్యకక్ష్యలో మిత్రులతో కలిశాడు; అర్థులందరినీ చూసి, వారిని కలిసి, వారిని అభినందించి, పురుషవ్యాఘ్రుడైన ఆ రాజనందనుడు అగ్నిలా ప్రకాశించే, పులిచర్మంతో కప్పబడిన, విరాజిల్లుతున్న శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కాడు. ‘అర్థులందరినీ అభినందించి’ అనే మాటలతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — అభిషేకపు తొందరలో కూడా రాముడు యాచకులను ఉపేక్షించడు; ఇదే అతని ప్రజావాత్సల్యం. ‘మధ్యకక్ష్య’ అనే పదంతో రాజభవనపు అంతస్తులు సూచించబడ్డాయి; బయటి కక్ష్యలలో రక్షకులు, మధ్యలో మిత్రులు, లోపల దంపతులు. రథానికి ‘అగ్నిలా ప్రకాశించే’ అనే విశేషణం తేజస్సుకు సూచకం, ‘పులిచర్మంతో కప్పబడిన’ అనేది క్షాత్రానికి సూచకం; ఈ రెండింటితో రాజకుమారుని యోగ్యత చూపబడింది.

ఆ రథం మేఘంలా గర్జించేది, విశాలమైనది, మణులతో బంగారంతో అలంకరించబడినది; కాంతిలో మేరువులా ప్రకాశిస్తూ అది మనుషుల కన్నులను దోచుకుంటున్నట్లుంది. దానికి ఏనుగుపిల్లల్లాంటి (బలిష్ఠమైన) శ్రేష్ఠాశ్వాలు పూన్చబడి ఉన్నాయి. వేయికన్నుల ఇంద్రుడు హరి అనే గుర్రాలు పూన్చిన వేగవంతమైన రథాన్ని ఎక్కినట్లు, శోభతో ప్రజ్వలిస్తున్న రాఘవుడు ఆ రథాన్ని ఎక్కి త్వరగా బయలుదేరాడు. ఆకాశంలో గర్జించే మేఘంలా దిక్కులను ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, మహామేఘం నుండి బయటకు వచ్చే చంద్రునిలా శోభతో అతడు భవనం నుండి బయలుదేరాడు. రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు చేతిలో చిత్రమైన చామరం పట్టుకుని వెనుక రథంపై నిలిచి అన్నను కాపాడాడు. తరువాత బయలుదేరుతున్న జనసమూహం నుండి అన్నివైపులా తుములమైన కోలాహలధ్వని పుట్టింది. ఇక్కడ మూడు ధ్వనులు కలిశాయి — రథపు ఘర్ఘరం, మేఘంలాంటి ప్రతిధ్వని, జనసమూహపు కోలాహలం. ఇలా కవి దృశ్యాన్ని శ్రవ్యంతో జోడిస్తున్నాడు. ‘మహామేఘం నుండి బయటకు వచ్చే చంద్రునిలా’ అనే ఉపమానంతో బయలుదేరడంలోని సౌమ్యత, ‘మేఘంలా’ అనే ఉపమానంతో దాని గాంభీర్యం సూచించబడ్డాయి; ఈ రెండు ఉపమానాలతో రాముని రెండు రూపాలు — సౌమ్యమూ తేజస్సూ — ఒక్కచోట చూపబడ్డాయి. లక్ష్మణుడు వెనుక నిలవడం అతని నిత్యానుగమనశీలతను సూచిస్తోంది; అతడు పక్కన కాదు, ముందు కాదు, రక్షించడానికి తగిన వెనుకభాగంలో నిలుస్తాడు.

బయలుదేరుతున్న అతని వెనుక పర్వతాల్లాంటి ముఖ్యమైన ఏనుగులూ శ్రేష్ఠాశ్వాలూ వందలకొద్దీ వేలకొద్దీ రాముని అనుసరించాయి. ముందు చందనం అగరులతో అలంకరించుకున్న, కవచాలు ధరించిన, ఖడ్గధనుర్ధారులైన శూరులూ, ఆశీస్సులు పలికే జనులూ నడిచారు. తరువాత వాద్యాల శబ్దాలూ, వందిజనుల స్తుతిశబ్దాలూ, శూరుల సింహనాదాలూ దారిలో వినిపించాయి. మేడల కిటికీల వద్ద నిలిచిన, అన్నివైపులా అలంకరించుకున్న స్త్రీలు చక్కని పూలగుత్తులు చల్లుతుండగా ఆ అరిందముడు ముందుకు సాగాడు. సర్వాంగసుందరులైన ఆ ప్రమదలు రాముని ప్రీతి కోసం అతనిపై పూలవాన కురిపించారు. ఇలా యాత్ర నాలుగు అంగాలతో పరిపూర్ణమైంది — గజాశ్వబలం, ఆయుధధారులైన శూరులు, వాద్యవందిఘోషం, మేడలపై ఉన్న స్త్రీల పుష్పవర్షం. ఇదంతా పురజనుల సహజోత్సాహాన్నే ప్రకటిస్తోంది, రాజాజ్ఞను కాదు. ఏనుగులు పర్వతాల్లాంటివి, గుర్రాలు శ్రేష్ఠమైనవి, పురుషులు కవచధారులు — ఇలా బలపు సమృద్ధి చూపబడింది; కానీ వారి చేతుల్లో ఆయుధాలున్నా వారు ‘ఆశంసవః’ (ఆశీస్సులు పలికేవారు) మాత్రమే, యోధులు కాదు. దీనివల్ల ఈ యాత్ర ఉత్సవానికి సంబంధించినది, యుద్ధానికి కాదని తెలుస్తోంది. స్త్రీల పుష్పవర్షం పౌరుల ప్రీతికి అత్యంత సూక్ష్మమైన రూపం — వారు మాటలతో స్తుతించరు, పూలతోనే తమను తాము నివేదించుకుంటారు.

మేడలపై ఉన్నవారూ నేలపై ఉన్నవారూ అయిన ఆ స్త్రీలు శ్రేష్ఠమైన మాటలతో రామునికి వందనం చేశారు — ‘ఓ తల్లికి ఆనందం కలిగించేవాడా, నీ ప్రయాణం సిద్ధించి తండ్రి రాజ్యాన్ని పొందుతున్న నిన్ను చూస్తూ నీ తల్లి కౌసల్య తప్పక ఆనందిస్తుంది.’ ఆ స్త్రీలు రాముని హృదయానికి ప్రియమైన సీతను సమస్త సుమంగళులలోనూ శ్రేష్ఠమైన సుమంగళిగా భావించారు — ‘ఆ దేవి పూర్వం తప్పక మహాతపస్సు చక్కగా ఆచరించి ఉంటుంది, అందుకే చంద్రునితో రోహిణిలా ఆమె రాముని సాంగత్యాన్ని పొందింది.’ ఇలా మేడల శిఖరాలపై ప్రమదలు పలికిన ప్రియమైన మాటలను రాజమార్గంలో ఉన్న ఆ నరోత్తముడు విన్నాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — స్త్రీలు మొదట తల్లిని తలచుకుంటారు, తరువాత భార్యను; రాముని సౌభాగ్యం వారిచేత ఈ రెండు సంబంధాలతోనే కొలవబడుతోంది. ఈ నలభై రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చిన ఆరు పాదాల శ్లోకం; ముద్రిత ప్రతిలో మూడు అర్ధాలూ ఒకే సంఖ్య (42) వద్ద ముగించబడ్డాయి. భావదృష్టితో కూడా ఇది సముచితం — ఒకే వాక్యంలో స్త్రీల మాటా, దాన్ని రాముడు వినడమూ రెండూ కూర్చబడ్డాయి. ‘చంద్రునితో రోహిణిలా’ అనే ఉపమానం ప్రత్యేకంగా స్మరించదగినది, ఎందుకంటే రోహిణి చంద్రునికి అత్యంత ప్రియమైన భార్య; దానితో సీత అసాధారణమైన సౌభాగ్యం సూచించబడింది.

అక్కడ కూడిన జనుల తమకు సంబంధించిన విధవిధాల మాటలనూ, ఆనందంతో నిండిన పురజనుల సంభాషణలనూ రాఘవుడు విన్నాడు. వారు ఇలా అన్నారు — ‘ఈ రాఘవుడు ఈ రోజు రాజ్యలక్ష్మిని పొందుతున్నాడు; రాజానుగ్రహంతో విపులమైన సంపదను పొందబోతున్నాడు. ఇతడే మనకు పాలకుడవుతాడు కాబట్టి మన కోరికలన్నీ సమృద్ధిగా తీరినట్లే. ఇతడు ఈ రాష్ట్రాన్ని చిరకాలం పొందితే అది ఈ జనానికి మహాలాభం; ఈ మనుజాధిపుడు ఉండగా ఎవరూ ఎన్నడూ ఏ అప్రియాన్నీ చూడరు, దుఃఖాన్నీ చూడరు.’ ఈ మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి; అనుష్టుప్‌ను విడిచి కవి జనుల మాటలలోని హర్షోచ్ఛ్వాసాన్ని సూచిస్తున్నాడు. ‘ఆత్మాధికారాః వాచః’ (తమకు సంబంధించిన మాటలు) అనే పదంతో జనులు రాముని అభిషేకాన్ని తమ సొంత లాభంగానే భావిస్తున్నారని తెలుస్తోంది. రాజు ప్రజల క్షేమానికి నిమిత్తం; అందుకే వారి హర్షం పరార్థం కాదు, స్వార్థసహితమైనా ధర్మబద్ధమైనదే. ‘చిరకాలం’ అనే పదంతో దీర్ఘకాలిక రాజ్యం ఆశించబడుతోంది — ఈ ఆశ మాత్రం రేపటికే భగ్నమవుతుంది. ఇలా కవి జనుల మాటలతోనే రాబోయే విపర్యాసానికి నేపథ్యాన్ని రచిస్తున్నాడు.

ఘోషించే గుర్రాలతో, ఏనుగులతో, ముందు నడిచే స్వస్తివాచకులతో, సూతమాగధులతో గౌరవింపబడుతూ, శ్రేష్ఠమైన వాద్యకారులచేత స్తుతింపబడుతూ అతడు కుబేరునిలా సాగిపోయాడు. తరువాత రాముడు ఆడేనుగులతో, మదపుటేనుగులతో, రథాలతో, గుర్రాలతో నిండిన, మహాజనసమూహాలతో నిండిన కూడళ్ళు గల, అపారమైన రత్నాలు గల, అనేక వర్తకవస్తువుల రాశులు గల, నిర్మలమైన మహామార్గాన్ని చూశాడు. ఈ దర్శనంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అదే రాజమార్గపు విస్తారమైన వర్ణనా, పౌరుల ఆశీర్వచనాలూ వస్తాయి. కుబేరుని ఉపమానం ఇక్కడ మళ్ళీ వచ్చింది — సర్గ ఆరంభంలో రాముడు కుబేరునిలా కూర్చుని కనిపించాడు, చివరలో కుబేరునిలా యాత్ర చేస్తున్నాడు; ఇలా కవి ఒక వృత్తాన్ని పూర్తిచేస్తున్నాడు. ‘విమలం’ (నిర్మలం) అనే పదంతో మార్గపు శుద్ధి, ‘అపారమైన రత్నాలు గల’ అనే పదంతో నగరపు సమృద్ధి సూచించబడ్డాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘రుచిరం’ అనే పాఠం ఉంది, గీతాప్రెస్ ముద్రణలో మాత్రం ‘విమలం’; హిందీ భాష్యం కూడా ‘చాలా శుభ్రంగా ఉన్న’ అని చెబుతూ ముద్రిత పాఠాన్నే సమర్థిస్తోంది. ఇలా పదహారవ సర్గ రాముని అభిషేకయాత్ర యొక్క ఉత్సవమయ చిత్రాన్ని ముగింపులో నిలుపుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் தசரதன் ராமனை அழைத்துவரச் சுமந்திரனை அனுப்பினான்; இந்தச் சர்க்கம் அவன் செல்வதிலேயே தொடங்குகிறது. பழங்கதைகளை அறிந்த அந்தச் சூதன், மக்கள் நிறைந்த அந்தப்புர வாயிலைக் கடந்து, பின் மக்கள் நெருக்கம் இல்லாத தனிமையான ஒரு முற்றத்தை அடைந்தான். அந்த முற்றம் இளம் காவலர்களால் காக்கப்பட்டிருந்தது — அவர்கள் ஈட்டிகளையும் விற்களையும் ஏந்தி, பளபளக்கும் குண்டலங்கள் அணிந்து, விழிப்போடும் ஒருமுகப்பட்ட மனத்தோடும், தலைவனிடம் மிகுந்த பற்றோடும் இருந்தனர். அங்கே சுமந்திரன், காவியுடை அணிந்து, கையில் பிரம்பு ஏந்தி, நன்கு அணிசெய்துகொண்டு, வாயிலில் கவனமாக நின்றிருந்த முதியவர்களைக் கண்டான்; அவர்கள் அந்தப்புரப் பெண்டிரின் கண்காணிப்பாளர்கள். இங்கே கவிஞர் அந்தப்புரக் காவலின் இருவகை ஏற்பாட்டைக் காட்டுகிறார் — வெளியே ஆயுதம் ஏந்திய இளைஞர்கள், உள்ளே அடக்கமான முதியோர். வருகின்ற சூதனைக் கண்டதும், ராமனுக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பிய அவர்கள் அனைவரும் திடீரெனப் பரபரப்போடு இருக்கைகளிலிருந்து எழுந்தனர். அவர்களுடைய இந்த விரைவே, ராமனுக்கு இனியது செய்வது அவர்களுடைய இயல்பான நாட்டம், ஆணையால் செய்யப்படும் சம்பிரதாய மரியாதை மட்டுமல்ல என்று சுட்டுகிறது. இங்கே சுமந்திரன் தானே உள்ளே நுழையவில்லை என்பதும் கவனிக்கத்தக்கது; காவலர்களின் அனுமதியை எதிர்பார்க்கிறான். அவன் வரம்பறிந்த சூதன், அரசனின் உள்வட்ட அமைச்சன்; அவனுடைய இத்தகைய அடக்கமான நடத்தையே இந்தக் காண்டத்தில் அவன் பாத்திரத்தின் அடிப்படை.

அடக்கமுடையவனும் அரசப் பணியில் திறமைமிக்கவனுமான அந்தச் சூதன் மகன் அக்காவலர்களிடம், ‘சுமந்திரன் வாயிலில் நிற்கிறான் என்று ராமனுக்கு விரைந்து தெரிவியுங்கள்’ என்றான். தலைவனுக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பிய அவர்கள் ராமனை அணுகி, மனைவியோடு இருந்த அவனிடம் விரைவாகத் தெரிவித்தனர். செய்தியை அறிந்த ராகவன், தந்தைக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பி, உள்வட்டத்தவனான அந்தச் சூதனை அங்கேயே உள்ளே அழைத்துவரச் செய்தான். இங்கே ராமன் சூதனை வெளியே நிறுத்தாமல், நெருக்கமானவன் என்று கருதி அருகிலேயே அழைக்கிறான் என்பது கவனிக்கத்தக்கது. உள்ளே நுழைந்த சுமந்திரன், குபேரனுக்கு ஒப்பான, நன்கு அணிசெய்துகொண்ட ராமன், மேல்விரிப்புடைய பொற்கட்டிலில் அமர்ந்திருப்பதைக் கண்டான். குபேர உவமையால், அப்போது ராமனின் செல்வச் சிறப்பு அரசத் திருமகளின் முன்வடிவமாகவே இருந்தது என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்; பொற்கட்டிலும் வரவிருக்கும் அபிஷேகத்துக்கு ஏற்ற சூழலை அமைக்கிறது. இவையனைத்தும் வாசகன் மனத்தில் இன்பச் செழிப்பின் சித்திரத்தை நிறுத்துகின்றன; இதனால் அடுத்த சர்க்கங்களில் ஊழின் தலைகீழ் மாற்றம் மேலும் நெஞ்சைத் தொடுவதாகிறது. மேலும் ‘அப்யந்தரம்’ (உள்வட்டத்தவன்) என்ற அடைமொழியால், சுமந்திரன் வெளியாளான தூதன் அல்ல, அரசகுலத்தின் நெருக்கமான மனிதன் என்று தெரிகிறது; அதனாலேயே ராமன் அவனைத் தாமதமின்றி அழைக்கிறான்.

பகைவரை வாட்டும் ராமன், பன்றியின் குருதிபோல் சிவந்த, தூய, நறுமணமுடைய, விலைமதிப்புள்ள சந்தனத்தைப் பூசியிருந்தான். அருகில் நின்ற சீதை கையில் சாமரம் ஏந்தி அவனுக்கு விசிறிக்கொண்டிருந்தாள்; அவளோடு கூடிய அவன் சித்திரை நட்சத்திரத்தோடு கூடிய நிலவுபோல ஒளிர்ந்தான். இந்த உவமையால் கவிஞர் தம்பதியரின் பிரிவற்ற இணைவைச் சுட்டுகிறார். தன் ஒளியால் நிறைந்து, சுடும் சூரியன்போல் இருந்த, வரம் தருபவனான ராமனை, பணிவறிந்த அந்த வந்தி பணிவோடு வணங்கினான். பின்னர் அரசனால் மதிக்கப்பட்ட சுமந்திரன், பொழுதுபோக்குக் கட்டிலில் மலர்ந்த முகத்தோடு அமர்ந்திருந்த அரசகுமாரனைக் கண்டு, கைகூப்பி இதைச் சொன்னான்: ‘ராமா, கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்; பட்டத்தரசி கைகேயியோடு அமர்ந்திருக்கும் உன் தந்தை உன்னைக் காண விரும்புகிறார்; அங்கே செல்வாயாக, தாமதிக்காதே.’ ‘கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்’ என்ற விளியால் சூதன் முதலில் ராமனின் மேன்மையையே புகழ்கிறான் — மகனின் குணங்களாலேயே தாய் புகழப்படுகிறாள் என்பது உலக வழக்கு. ‘பட்டத்தரசி கைகேயியோடு’ என்ற சொல்லால், அரசன் தனியாக இல்லை என்று சூதன் சுட்டுகிறான்; அந்தச் சொல்லே ராமன் மனத்தில் அபிஷேகம் உறுதி என்ற எண்ணத்தை எழுப்புகிறது. ‘தாமதிக்காதே’ என்ற அவசரச் சொல்லோ வரவிருக்கும் துயரத்தின் முன்னறிவிப்புபோலத் தோன்றுகிறது — சூதன் அப்போது எதையும் அறியாவிட்டாலும்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பேரொளி கொண்ட மனிதருள் சிங்கம் மகிழ்ந்தான்; பின்னர் சீதையை மதித்து இதைச் சொன்னான்: ‘தேவி, அரசரும் தேவியும் கூடி என்னைப் பற்றி, அபிஷேகம் தொடர்பான ஏதோ ஒன்றை நிச்சயமாக ஆலோசிக்கிறார்கள். மிகுந்த திறமையுடையவளும், கருவிழிக் கண்ணுடையவளும், எனக்கு இனியதையே விரும்புபவளுமான அவள், அரசனின் எண்ணத்தை அறிந்து, எனக்காக அரசனைத் தூண்டுகிறாள். கேகய மன்னனின் மகளான என் அந்தத் தாய் மகிழ்ச்சியோடு மாமன்னனின் நலனை நாடுகிறாள்; எனக்கும் நன்மையை விரும்புகிறாள். நல்வினையால் மாமன்னன் அன்பிற்குரிய பட்டத்தரசியோடு இருக்கிறார்; எனக்கு நன்மையையும் விருப்பத்தையும் நிறைவேற்றும் சுமந்திரனைத் தூதனாக அனுப்பியிருக்கிறார்.’ இங்கே ராமனின் களங்கமற்ற மனம் வெளிப்படுகிறது — எந்தக் கைகேயியை அவன் ‘தாய்’, ‘எனக்கு நன்மையை விரும்புபவள்’ என்று கருதுகிறானோ, அவளே அவனுடைய வனவாசத்தைக் கோரப்போகிறாள். கவிஞர் இந்த முரணை முன்னதாகவே நிறுவுகிறார்; இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தின் அதிர்ச்சி மேலும் கடுமையாகிறது. ராமன் கைகேயியைச் சக்களத்தி மனப்பான்மையோடு பார்க்கவில்லை; ‘தாய்’ என்றே அவளைச் சொல்கிறான்; அவளுடைய நல்லெண்ணத்தையும் ஏற்கிறான். இதுவே அவனுடைய நேர்மையின் சோதனை; அது பதினெட்டாம் சர்க்கத்தில் முழுமையாக வெளிப்படும். ‘திஷ்ட்யா’ (நல்வினையால்) என்ற மகிழ்ச்சிச் சொல்லால் அவன் ஊழையே சாதகமாகக் கருதுகிறான் — அதே ஊழ் உண்மையில் பாதகமாக இருந்தது என்பது காவியத்தின் முரண்நகை.

ராமன் ஊகிக்கிறான்: ‘அங்கே சபை எத்தகையதோ, அத்தகைய தூதனே வந்திருக்கிறான்; ஆகவே அரசர் இன்றே என்னை இளவரசுப் பட்டத்தில் அபிஷேகம் செய்வார் என்பது உறுதி. நல்லது, இங்கிருந்து விரைந்து சென்று மன்னரைக் காண்பேன். நீ பரிவாரத்தோடு சுகமாக இரு, மகிழ்ந்திரு.’ இதனால் ராமன் தானே அரசை விரும்பவில்லை, சபையின் பெருமையாலும் தூதனின் பெருமையாலும் அபிஷேகத்தை ஊகிக்கிறான் என்று தெரிகிறது; சீதையையும் அவன் உடன் அழைத்துச் செல்லவில்லை, சுகமாக இருக்கும்படி சொல்கிறான். கணவனால் அவ்வாறு மதிக்கப்பட்ட கருவிழிக் கண்ணுடைய சீதை, மங்கல வாழ்த்துகளைச் சொல்லியவாறு கணவனை வாயில்வரை பின்தொடர்ந்தாள். ‘ஆத்வாரம்’ (வாயில்வரை) என்ற சொல்லால், அவள் இல்லத்தின் எல்லையைக் கடக்கவில்லை என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார் — அதுவே அக்கால முறைமை. மேலும் ‘பதிஸம்மானிதா’ (கணவனால் மதிக்கப்பட்டவள்) என்ற அடைமொழியால், சீதை தானாகப் பின்தொடரவில்லை, கணவனால் மதிக்கப்பட்டவளாகப் பின்தொடர்கிறாள் என்று தெரிகிறது; இல்லறத்தின் இந்தப் பரஸ்பரத் தன்மை வால்மீகிக்கு விருப்பமான அம்சம். ‘சுகமாக இரு, மகிழ்ந்திரு’ என்ற ராமனின் சொல், அப்போது அவன் பிரிவைச் சிறிதும் ஐயுறவில்லை என்றும் சுட்டுகிறது.

அப்போது சீதை வாழ்த்துச் சொன்னாள்: ‘உலகைப் படைத்த பிரம்மன் இந்திரனுக்குச் செய்ததுபோல, அந்தணர்கள் போற்றும் அரசையும் ராஜசூய அபிஷேகத்தையும் அரசர் உனக்குச் செய்யத் தகுந்தவர். தீட்சை பெற்று, விரதம் நிறைந்து, தூயவனாய், சிறந்த மான்தோல் அணிந்து, கையில் மான்கொம்பு ஏந்திய உன்னைக் கண்டவாறே நான் உனக்குப் பணிவிடை செய்வேன். கிழக்குத் திசையில் வஜ்ரதாரியான இந்திரனும், தெற்கில் யமனும், மேற்குத் திசையில் வருணனும், வடக்கில் செல்வத்தின் தலைவனான குபேரனும் உன்னைக் காக்கட்டும்.’ இந்த வாழ்த்து இருவகையானது — ஒன்று இளவரசுப் பட்டத்துக்கு அப்பால் ராஜசூய வேள்வியையும் பேரரசையும் வேண்டுகிறது; மற்றது திசைக்காவலர்களிடம் காப்பை வேண்டுகிறது. இந்த வாழ்த்துரை திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வழக்கிலுள்ள (வல்கேட்) பாடமரபிலேயே சீதையின் அன்பு விரிவாக அமைக்கப்பட்டுள்ளது. இங்கே மனைவி கணவனைப் பின்தொடர்வது மட்டுமல்ல, அவனுடைய எதிர்காலத்துக்காகத் திசைக்காவலர்களையும் வேண்டுகிறாள். ‘உலகைப் படைத்தவன் இந்திரனுக்குப் போல’ என்ற உவமையால் சீதை ராமனைத் தேவராஜனுக்கு இணையாகவும், தசரதனைப் பிரம்மனுக்கு இணையாகவும் கருதுகிறாள். ‘குரங்கஶ்ருங்கபாணிம்’ (கையில் மான்கொம்பு ஏந்தியவனை) என்ற சொல்லால் அவள் தீட்சை பெற்றவனின் வேள்விக் கோலத்தையே நினைக்கிறாள் — மான்தோல், மான்கொம்பு, தூய்மை. முரண்நகையோ இது: விரைவிலேயே ராமன் மான்தோல் அணிவான் — ஆனால் வேள்வித் தீட்சையில் அல்ல, வனவாசத்தில்.

பின்னர் காப்பு நாண் முதலிய மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்துகொண்ட ராமன், சீதையிடம் விடைபெற்றுச் சுமந்திரனோடு இல்லத்திலிருந்து புறப்பட்டான். மலைக்குகையில் வாழும் சிங்கம் மலையிலிருந்து வெளிவருவதுபோல அவன் மாளிகையிலிருந்து வெளிவந்து, வாயிலில் பணிவோடு கைகூப்பி நின்ற லக்ஷ்மணனைக் கண்டான். சிங்க உவமையால் கவிஞர் அவனுடைய அச்சமின்மையையும் கம்பீரத்தையும் சுட்டுகிறார்; லக்ஷ்மணனின் பணிவு அவனுடைய என்றுமுள்ள பணிவிடை இயல்பைச் சுட்டுகிறது. பின்னர் நடு முற்றத்தில் நண்பர்களோடு சேர்ந்தான்; வேண்டுகோளோடு வந்த அனைவரையும் கண்டு, அவர்களை அணுகி மகிழ்வித்து, மனிதருள் புலியான அந்த அரசகுமாரன், அக்கினிபோல் ஒளிரும், புலித்தோல் போர்த்திய, விளங்கும் சிறந்த தேரில் ஏறினான். ‘வேண்டுகோளோடு வந்த அனைவரையும் மகிழ்வித்து’ என்ற சொற்களால், அபிஷேக அவசரத்திலும் ராமன் இரப்போரைப் புறக்கணிக்கவில்லை என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார் — இதுவே அவனுடைய மக்கள்மீதான அன்பு. ‘நடு முற்றத்தில்’ என்ற சொல்லால் அரச மாளிகையின் அடுக்குகள் சுட்டப்படுகின்றன; வெளி முற்றங்களில் காவலர்கள், நடுவில் நண்பர்கள், உள்ளே தம்பதியர். தேருக்கான ‘அக்கினிபோல் ஒளிரும்’ என்ற அடைமொழி ஒளியையும், ‘புலித்தோல் போர்த்திய’ என்பது க்ஷத்திரியத் தன்மையையும் சுட்டுகின்றன; இரண்டாலும் அரசகுமாரனின் தகுதி காட்டப்படுகிறது.

அந்தத் தேர் மேக முழக்கம் கொண்டது, இடநெருக்கமற்றது, இரத்தினங்களாலும் பொன்னாலும் அணிசெய்யப்பட்டது; ஒளியால் மேருவைப்போல் விளங்கி, மனிதர்களின் கண்களைக் கவர்வதுபோல இருந்தது. அதில் யானைக்குட்டிகள் போன்ற சிறந்த குதிரைகள் பூட்டப்பட்டிருந்தன. ஆயிரம் கண்ணனான இந்திரன் பச்சைக் குதிரைகள் பூட்டிய விரைவான தேரில் ஏறுவதுபோல, திருவால் ஒளிர்ந்த ராகவன் அந்தத் தேரில் ஏறி விரைந்து சென்றான். வானில் முழங்கும் மேகம்போலத் திசைகளை எதிரொலிக்கச் செய்தவாறும், பெருமேகத்திலிருந்து வெளிப்படும் நிலவுபோல அழகோடும் அவன் இல்லத்திலிருந்து புறப்பட்டான். ராகவனின் தம்பி லக்ஷ்மணன் கையில் வண்ணச் சாமரம் ஏந்திப் பின்புறம் தேரில் நின்று அண்ணனைக் காத்தான். பின்னர் வெளியேறும் மக்கள் வெள்ளத்திடமிருந்து எல்லாப் புறமும் பெரும் ஆரவாரம் எழுந்தது. இங்கே மூன்று ஒலிகள் கலக்கின்றன — தேரின் கடகடப்பு, மேகம்போன்ற எதிரொலி, மக்கள் வெள்ளத்தின் ஆரவாரம். இவ்வாறு கவிஞர் காட்சியைக் கேள்வியோடு இணைக்கிறார். ‘பெருமேகத்திலிருந்து நிலவுபோல’ என்ற உவமையால் புறப்பாட்டின் மென்மையும், ‘மேகம்போல’ என்பதால் அதன் கம்பீரமும் சுட்டப்படுகின்றன; இரு உவமைகளால் ராமனின் இருவகை வடிவம் — மென்மையும் ஒளியும் — ஒருசேரக் காட்டப்படுகிறது. லக்ஷ்மணன் பின்புறம் நிற்பது அவனுடைய என்றும் பின்தொடரும் இயல்பைச் சுட்டுகிறது; அவன் பக்கத்திலும் இல்லை, முன்னும் இல்லை; காப்பதற்கு ஏற்ற பின்புறத்திலேயே நிற்கிறான்.

அவன் புறப்பட்டபோது, பின்னால் மலைபோன்ற சிறந்த யானைகளும் உயர்ந்த குதிரைகளும் நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் ராமனைப் பின்தொடர்ந்தன. முன்னே சந்தனமும் அகிலும் பூசி, கவசம் அணிந்து, வாளும் வில்லும் ஏந்திய, வாழ்த்துச் சொல்லும் வீரர்கள் சென்றனர். பின்னர் வழியில் இசைக்கருவிகளின் ஒலிகளும், வந்திகளின் புகழ்ச்சி ஒலிகளும், வீரர்களின் சிம்மநாதங்களும் கேட்டன. மாடங்களின் சாளரங்களில் நின்ற, எல்லாப் புறமும் அணிசெய்துகொண்ட பெண்டிர் நல்ல மலர்க் குவியல்களைத் தூவ, பகைவரை அடக்குபவன் முன்னே சென்றான். குறையற்ற அங்கங்களுடைய அந்த மங்கையர் அனைவரும் ராமனை மகிழ்விக்க விரும்பி அவன்மீது மலர்மாரி பொழிந்தனர். இவ்வாறு ஊர்வலம் நான்கு அங்கங்களால் நிறைவு பெற்றது — யானை குதிரைப் படை, ஆயுதம் ஏந்திய வீரர்கள், இசைக்கருவி வந்திகளின் முழக்கம், மாடங்களில் நின்ற மங்கையரின் மலர்மாரி. இவையனைத்தும் நகரமக்களின் இயல்பான உற்சாகத்தையே வெளிப்படுத்துகின்றன, அரசனின் ஆணையை அல்ல. யானைகள் மலைபோன்றவை, குதிரைகள் சிறந்தவை, மனிதர்கள் கவசம் அணிந்தவர்கள் — இவ்வாறு படையின் செழிப்பு காட்டப்படுகிறது; ஆனால் கைகளில் ஆயுதம் இருந்தும் அவர்கள் ‘ஆஶம்ஸவ:’ (வாழ்த்துபவர்கள்) மட்டுமே, போர்வீரர்கள் அல்லர். இதனால் இந்த ஊர்வலம் விழாவுக்கானது, போருக்கானது அல்ல என்று தெரிகிறது. மங்கையரின் மலர்மாரி நகரமக்களின் அன்பின் மிக நுட்பமான வடிவம் — அவர்கள் சொல்லால் புகழவில்லை, மலர்களாலேயே தங்களை அர்ப்பணிக்கிறார்கள்.

மாடங்களிலும் தரையிலும் நின்ற அப்பெண்டிர் சிறந்த சொற்களால் ராமனை வாழ்த்தினர்: ‘தாயை மகிழ்விப்பவனே, பயணம் நிறைவேறி, தந்தையின் அரசைப் பெற வந்திருக்கும் உன்னைக் கண்டு உன் தாய் கௌசல்யை நிச்சயம் மகிழ்கிறாள்.’ ராமனின் நெஞ்சுக்கினிய சீதையை அப்பெண்டிர் மங்கையர் அனைவரிலும் சிறந்த மங்கையாகக் கருதினர்: ‘அந்தத் தேவி முன்பு நிச்சயமாகப் பெருந்தவம் நன்கு செய்திருக்க வேண்டும்; அதனால்தான் நிலவோடு ரோகிணிபோல அவள் ராமனோடு இணைந்தாள்.’ இவ்வாறு மாடச் சிகரங்களில் மங்கையர் சொன்ன இனிய சொற்களை அரசவீதியில் சென்ற மனிதருள் சிறந்தவன் கேட்டான். இங்கே பெண்டிர் முதலில் தாயை நினைக்கிறார்கள், பின்னர் மனைவியை — ராமனின் நற்பேறு அந்த இரு உறவுகளாலேயே அளக்கப்படுகிறது என்பது கவனிக்கத்தக்கது. இந்த நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகம் மூன்று அரைகளால் அமைந்த ஆறடிச் சுலோகம்; அச்சுப் பதிப்பில் மூன்று அரைகளும் ஒரே எண்ணின் கீழ் (42) முடிக்கப்பட்டுள்ளன. பொருள் நோக்கிலும் இது பொருத்தமானதே — ஒரே தொடரில் பெண்டிரின் சொல்லும் அதை ராமன் கேட்டதும் இரண்டும் அமைந்துள்ளன. ‘நிலவோடு ரோகிணிபோல’ என்ற உவமை சிறப்பாக நினைவில் கொள்ளத்தக்கது; ஏனெனில் ரோகிணி சந்திரனின் மிக அன்பிற்குரிய மனைவி; அதனால் சீதையின் ஈடற்ற நற்பேறு சுட்டப்படுகிறது.

கூடியிருந்த மக்களின் தம்மைப் பற்றிய பலவகைச் சொற்களையும், மகிழ்ச்சி நிறைந்த நகரமக்களின் பேச்சுகளையும் ராகவன் அங்கே கேட்டான். அவர்கள் சொன்னார்கள்: ‘இந்த ராகவன் இன்று திருவை அடைகிறான்; அரசனின் அருளால் பெருஞ்செல்வத்தை அடையப்போகிறான். இவனே எங்களை ஆள்பவனாகப் போவதால் நாங்கள் எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறியவர்கள். இவன் இந்த நாட்டை நெடுங்காலம் அடைவான் என்பது இம்மக்களுக்குப் பெரும் பேறு; இவன் மன்னனாக இருக்கையில் யாரும் ஒருபோதும் வெறுப்பான எதையும் காணமாட்டார்கள், துன்பத்தையும் காணமாட்டார்கள்.’ இந்த மூன்று சுலோகங்களும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை; அனுஷ்டுப்பைக் கைவிட்டதன் மூலம் கவிஞர் மக்கள் பேச்சின் மகிழ்ச்சிப் பெருக்கைச் சுட்டுகிறார். ‘ஆத்மாதிகாரா: வாச:’ (தம்மைப் பற்றிய சொற்கள்) என்ற சொற்றொடரால், மக்கள் ராமனின் அபிஷேகத்தைத் தங்கள் சொந்த நலனாகவே கருதுகிறார்கள் என்று தெரிகிறது. அரசன் மக்களின் நலனுக்குக் காரணம்; ஆகவே அவர்கள் மகிழ்ச்சி பிறருக்கானது மட்டுமல்ல, தன்னலம் கலந்ததாயினும் அறத்துக்கு ஏற்றதே. ‘சிராய’ (நெடுங்காலம்) என்ற சொல்லால் நீண்ட ஆட்சி விழையப்படுகிறது — இந்த நம்பிக்கையோ நாளையே உடைந்துபோகும். இவ்வாறு கவிஞர் மக்களின் சொற்களாலேயே வரவிருக்கும் தலைகீழ் மாற்றத்தின் பின்னணியை அமைக்கிறார்.

முழங்கும் குதிரைகளோடும் யானைகளோடும் முன்செல்வோரோடும், மங்கலம் பாடும் சூதர் மாகதரோடும் போற்றப்பட்டு, சிறந்த இசைக்கலைஞர்களால் புகழப்பட்டு, அவன் குபேரன்போலச் சென்றான். பின்னர் ராமன், பெண்யானைகள், ஆண்யானைகள், தேர்கள், குதிரைகள் நெருங்கியதும், பெருமக்கள் வெள்ளத்தால் நிறைந்த சந்திகளுடையதும், மிகுந்த இரத்தினங்கள் உடையதும், பல விற்பனைப் பொருள்களின் குவியல்கள் கொண்டதும், தூய்மையானதுமான பெருவீதியைக் கண்டான். இந்தக் காட்சியோடு சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அதே அரசவீதியின் விரிவான வருணனையும் நகரமக்களின் வாழ்த்துரைகளும் வருகின்றன. குபேர உவமை இங்கே மீண்டும் வருகிறது — சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் ராமன் குபேரனைப் போல அமர்ந்திருப்பதாகக் காணப்பட்டான்; இறுதியில் குபேரனைப் போலப் பயணம் செய்கிறான்; இவ்வாறு கவிஞர் ஒரு வட்டத்தை அமைக்கிறார். ‘விமலம்’ (தூய்மையான) என்ற சொல்லால் வீதியின் தூய்மையும், ‘ப்ரபூதரத்னம்’ என்பதால் நகரத்தின் செழிப்பும் சுட்டப்படுகின்றன. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘ருசிரம்’ (அழகிய) என்ற பாடம்; கீதா பிரஸ் அச்சிலோ ‘விமலம்’; இந்தி உரையும் ‘மிகவும் தூய்மையான’ என்று பொருள் சொல்லி அச்சுப் பதிப்பின் பாடத்தையே ஆதரிக்கிறது. இவ்வாறு பதினாறாம் சர்க்கம் ராமனின் அபிஷேகப் பயணத்தின் விழாக்கோலச் சித்திரத்தை இறுதியில் நிறுத்துகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನ ಪ್ರಯಾಣದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ಸೂತನು ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ದಾಟಿ, ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಜನವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತರುಣರಾದ ರಕ್ಷಕರು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು — ಅವರು ಈಟಿಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದರು, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತ ಹಿಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದ ವೃದ್ಧಪುರುಷರನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವರು ಅಂತಃಪುರಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಅಂತಃಪುರರಕ್ಷಣೆಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ತರುಣರು, ಒಳಗೆ ಸಂಯಮಿಗಳಾದ ವೃದ್ಧರು. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸೂತನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಥಟ್ಟನೆ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಸನಗಳಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ಅವರ ಈ ತ್ವರೆಯೇ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಔಪಚಾರಿಕ ಆದರವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ತಾನೇ ಒಳಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅವನು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸೂತ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ಮಂತ್ರಿ; ಅವನ ಇಂಥ ಸಂಯಮಿತ ನಡವಳಿಕೆಯೇ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲ.

ವಿನೀತಸ್ವಭಾವದವನೂ ರಾಜಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ಆ ಸೂತಪುತ್ರನು ಆ ರಕ್ಷಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿ.’ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಅವರು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಪತ್ನಿಯೊಡನಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ರಾಘವನು ಅಂತರಂಗದವನಾದ ಆ ಸೂತನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೂತನನ್ನು ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂತರಂಗದವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಮೀಪಕ್ಕೇ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಒಳಹೊಕ್ಕ ಸುಮಂತ್ರನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಮನು ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿನ್ನದ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಕುಬೇರನ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಆಗ ರಾಮನ ಶೋಭೆ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಪೂರ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿತ್ತು; ಚಿನ್ನದ ಮಂಚವು ಮುಂಬರುವ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಖಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದೈವದ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಹೆಚ್ಚು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಅಭ್ಯಂತರಮ್’ (ಅಂತರಂಗದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೊರಗಿನ ದೂತನಲ್ಲ, ರಾಜಕುಲದ ಅಂತರಂಗದ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ತಡಮಾಡದೆ ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ರಾಮನು ಹಂದಿಯ ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ, ಶುದ್ಧವಾದ, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ, ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಸೀತೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಚಾಮರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಅವಳೊಡನಿದ್ದ ಅವನು ಚಿತ್ತಾನಕ್ಷತ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ದಂಪತಿಗಳ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಸಹಚರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ, ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ರಾಮನಿಗೆ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ವಂದಿ (ಸೂತ) ವಿನೀತನಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿರುವ ಮಂಚದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮಾ, ನಿನ್ನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಮಹಾರಾಣಿ ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿರುವ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು, ತಡಮಾಡಬೇಡ.’ ‘ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸುಪ್ರಜಾ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸೂತನು ರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ತಾಯಿ ಶ್ಲಾಘ್ಯಳಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕರೀತಿ. ‘ಮಹಿಷ್ಯಾಪಿ ಹಿ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ’ (ಮಹಾರಾಣಿ ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂತನು ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಮಾತು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಾ ಚಿರಮ್’ (ತಡಮಾಡಬೇಡ) ಎಂಬ ತ್ವರೆಯ ಮಾತಾದರೋ ಮುಂದಿನ ದುಃಖದ ಸೂಚಕದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಸೂತನಿಗೆ ಆಗ ಏನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನರಸಿಂಹನು (ರಾಮನು) ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ಆಮೇಲೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ರಾಜನೂ ರಾಣಿಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಏನನ್ನೋ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅತ್ಯಂತ ಉದಾರಳೂ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳೂ ಆದ ಅವಳು ರಾಜನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು ನನಗಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಕೇಕಯರಾಜನ ಮಗಳಾದ ನನ್ನ ಆ ತಾಯಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮಹಾರಾಜನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಾರಾಣಿಯೊಡನಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಮಲ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಅವನು ‘ತಾಯಿ’, ‘ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವಳು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವಳೇ ಅವನ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡುವಳು. ಉತ್ತರಸರ್ಗದ ಆಘಾತ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಈ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸವತಿತಾಯಿಯ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ತಾಯಿ’ ಎಂದೇ ಅವಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವಳ ಹಿತಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಆರ್ಜವದ (ಋಜುತ್ವದ) ಪರೀಕ್ಷೆ; ಅದು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಹರ್ಷವಚನದಿಂದ ಅವನು ದೈವವನ್ನೇ ಅನುಕೂಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದೇ ದೈವ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ವಿಡಂಬನೆ.

ರಾಮನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಸಭೆಯಿದೆಯೋ ಅಂಥದೇ ದೂತನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು. ಸರಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಮಹೀಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿರು, ಆನಂದಿಸು.’ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ತಾನಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಮತ್ತು ದೂತನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖವಾಗಿರಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪತಿಯಿಂದ ಹಾಗೆ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾದ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಸೀತೆ ಮಂಗಳಗಳನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತ ಪತಿಯನ್ನು ಬಾಗಿಲವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ‘ಆದ್ವಾರಮ್’ (ಬಾಗಿಲವರೆಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಳು ಮನೆಯ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ದಾಟಲಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಆ ಕಾಲದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪತಿಸಮ್ಮಾನಿತಾ’ (ಪತಿಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸೀತೆ ತಾನಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಪತಿಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ದಾಂಪತ್ಯದ ಈ ಪರಸ್ಪರತೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಅಂಶ. ‘ಸುಖಮಾಸ್ಸ್ವ ರಮಸ್ವ ಚ’ (ಸುಖವಾಗಿರು, ಆನಂದಿಸು) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು, ಅವನು ಆಗ ವಿಯೋಗದ ಲೇಶವನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಸೀತೆ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ನುಡಿದಳು — ‘ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ, ದ್ವಿಜರು ಸೇವಿಸುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರಾಜಸೂಯದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ರಾಜನು ನಿನಗೆ ಮಾಡಲಿ. ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿ, ವ್ರತಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಕೊಂಬನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುವೆನು. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನೂ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಯಮನೂ, ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವರುಣನೂ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಈ ಆಶೀರ್ವಾದ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದು ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಆಚೆಗೆ ರಾಜಸೂಯಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ. ಈ ಆಶೀರ್ವಚನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸೀತೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯು ಕೇವಲ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ದಿಕ್ಪಾಲಕರನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಲೋಕಕೃತ್ ವಾಸವಸ್ಯೇವ’ (ಲೋಕಕರ್ತನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ದೇವರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನನೆಂದೂ ದಶರಥನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕುರಂಗಶೃಂಗಪಾಣಿಮ್’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಕೊಂಬು ಹಿಡಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ದೀಕ್ಷಿತನ ಯಜ್ಞವೇಷವನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ಮೃಗಚರ್ಮ, ಮೃಗಶೃಂಗ, ಶೌಚ. ವಿಡಂಬನೆಯೆಂದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವನು, ಆದರೆ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ.

ಆಮೇಲೆ ಮಂಗಳಕೌತುಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಸಿಂಹವು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಬರುವಂತೆ ಅವನು ಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಿಂಹದ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಮ್ರತೆ ಅವನ ನಿತ್ಯ ಸೇವಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ನಡುವಿನ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಎಲ್ಲ ಯಾಚಕರನ್ನೂ ಕಂಡು, ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ರಾಜನಂದನನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಹುಲಿಚರ್ಮದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ‘ಸರ್ವಾನ್ ಅರ್ಥಿನಃ ಪ್ರತಿನಂದ್ಯ’ (ಎಲ್ಲ ಯಾಚಕರನ್ನೂ ಅಭಿನಂದಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅಭಿಷೇಕದ ಅವಸರದಲ್ಲೂ ರಾಮನು ಯಾಚಕರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯ. ‘ಮಧ್ಯಮಕಕ್ಷ್ಯಾಯಾಮ್’ (ನಡುವಿನ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಭವನದ ಹಂತಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕರು, ನಡುವಿನದರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಿತರು, ಒಳಗೆ ದಂಪತಿಗಳು. ರಥದ ‘ಪಾವಕಸಂಕಾಶಮ್’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೂಚಕ, ‘ವೈಯಾಘ್ರಮ್’ (ಹುಲಿಚರ್ಮದ) ಎಂಬುದು ಕ್ಷಾತ್ರದ ಸೂಚಕ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ರಾಜಪುತ್ರನ ಯೋಗ್ಯತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಆ ರಥವು ಮೇಘದಂತೆ ಗುಡುಗುತ್ತಿತ್ತು, ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು, ಮಣಿ–ಸುವರ್ಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಮೇರುವಿನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ ಅದು ಜನರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕದಿಯುವಂತಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಆನೆಮರಿಗಳಂತಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ಹಸಿರುಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವೇಗದ ರಥವನ್ನು ಏರುವಂತೆ, ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮೇಘದಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ, ಮಹಾಮೇಘದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಾಯಮಾನನಾಗಿ ಅವನು ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಾಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದೆ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಾಗರದ ತುಮುಲವಾದ ಹಲಹಲಾ ಶಬ್ದ ಸುತ್ತಲೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಧ್ವನಿಗಳು ಸೇರಿವೆ — ರಥದ ಘರ್ಘರ, ಮೇಘದಂತಹ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ, ಜನಸಾಗರದ ಹಲಹಲಾ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಶ್ರವ್ಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಭ್ರಾದಿವ ಚಂದ್ರಮಾಃ’ (ಮಹಾಮೇಘದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಹೊರಡುವಿಕೆಯ ಸೌಮ್ಯತೆ, ‘ಪರ್ಜನ್ಯ ಇವ’ (ಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಎರಡು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ರೂಪ — ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿ — ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದೆ ಇರುವುದು ಅವನ ನಿತ್ಯ ಅನುಗಮನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಾಗಲಿ ಮುಂದಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ ಮುಖ್ಯ ಆನೆಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳೂ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಮುಂದೆ ಚಂದನ–ಅಗರುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ, ಸನ್ನದ್ಧರಾದ, ಖಡ್ಗ–ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಶುಭವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಿದ್ದ ಶೂರರಾದ ಜನರು ಸಾಗಿದರು. ಆಮೇಲೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದಗಳೂ ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಶಬ್ದಗಳೂ ಶೂರರ ಸಿಂಹನಾದಗಳೂ ಕೇಳಿಬಂದವು. ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಕಿಟಕಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಸುತ್ತಲೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುಂದರವಾದ ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಎರಚುತ್ತಿರಲು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮಿಸುವ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ನಿರ್ದೋಷರಾದ ಆ ಯುವತಿಯರು ರಾಮನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಯಾತ್ರೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳ ಬಲ, ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಶೂರರು, ವಾದ್ಯ–ವಂದಿಗಳ ಘೋಷ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ನಾರಿಯರ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಪುರಜನರ ಸಹಜ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ಆದೇಶವನ್ನಲ್ಲ. ಆನೆಗಳು ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದವು, ಪುರುಷರು ಸನ್ನದ್ಧರು — ಹೀಗೆ ಬಲದ ಸಮೃದ್ಧಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದರೆ ಅವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳಿದ್ದರೂ ಅವರು ‘ಆಶಂಸವಃ’ (ಶುಭ ಹಾರೈಸುವವರು) ಮಾತ್ರ, ಯೋಧರಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಈ ಯಾತ್ರೆ ಉತ್ಸವದ್ದು, ಯುದ್ಧದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ನಾಗರಿಕರ ಪ್ರೀತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪ — ಅವರು ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೂವುಗಳಿಂದಲೇ ತಮ್ಮನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದವರೂ ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದವರೂ ಆದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ವಂದಿಸಿದರು — ‘ತಾಯಿಯನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವವನೇ, ಯಾತ್ರೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಆ ನಾರಿಯರು ರಾಮನ ಹೃದಯಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯರಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು — ‘ಆ ದೇವಿ ಹಿಂದೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಹಾ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿರಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಅವಳು ರಾಮನ ಸಂಗವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾಳೆ.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಯುವತಿಯರು ನುಡಿದ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ನರೋತ್ತಮನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನಾರಿಯರು ಮೊದಲು ತಾಯಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಈ ಎರಡು ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದಲೇ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ (42) ಮುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇದು ಉಚಿತ — ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತೂ ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದೂ ಎರಡೂ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ. ‘ರೋಹಿಣೀವ ಶಶಾಂಕೇನ’ (ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ; ಏಕೆಂದರೆ ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ; ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಜನರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪುರಜನರ ಮಾತುಕತೆಗಳನ್ನೂ ರಾಘವನು ಕೇಳಿದನು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು — ‘ಈ ರಾಘವನು ಇಂದು ರಾಜ್ಯಶ್ರೀಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿಪುಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯಲಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೇ ನಮ್ಮ ಶಾಸಕನಾಗುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಈಡೇರಿದಂತೆ. ಇವನು ಈ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಬಹುಕಾಲ ಆಳುವನಾದರೆ ಅದು ಈ ಜನರಿಗೆ ಮಹಾ ಲಾಭ; ಇವನು ಮನುಜಾಧಿಪನಾಗಿರುವಾಗ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಕಾಣರು, ದುಃಖವನ್ನೂ ಕಾಣರು.’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಜನರ ಮಾತಿನ ಹರ್ಷೋಚ್ಛ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆತ್ಮಾಧಿಕಾರಾ ವಾಚಃ’ (ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧದ ಮಾತುಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಲಾಭವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಹರ್ಷ ಪರರಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೇ. ‘ಚಿರಾಯ’ (ಬಹುಕಾಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಾರೈಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಆಶೆಯಾದರೋ ನಾಳೆಯೇ ಭಗ್ನವಾಗಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಜನರ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಮುಂಬರುವ ವಿಪರ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚಕರು, ಸೂತರು, ಮಾಗಧರಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾದಕರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಅವನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಸಾಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಹೆಣ್ಣಾನೆ, ಗಂಡಾನೆ, ರಥ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಹಾ ಜನಸಾಗರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚೌಕಗಳುಳ್ಳ, ಹೇರಳ ರತ್ನಗಳುಳ್ಳ, ಬಹು ಸರಕುಗಳ ಸಂಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮಹಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯೂ ಪೌರರ ಆಶೀರ್ವಚನಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಕುಬೇರನ ಉಪಮಾನ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ — ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಕಾಣಿಸಿತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದು ವೃತ್ತವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಮಲಮ್’ (ನಿರ್ಮಲವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ಶುದ್ಧಿ, ‘ಪ್ರಭೂತರತ್ನಮ್’ (ಹೇರಳ ರತ್ನಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ರುಚಿರಮ್’ (ಸುಂದರವಾದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಿಮಲಮ್’; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಬಹಳ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠವನ್ನೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಯಾತ್ರೆಯ ಉತ್ಸವಮಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ സുമന്ത്രനെ അയച്ചു; ഈ സർഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ ഗമനത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. പുരാണവൃത്താന്തങ്ങൾ അറിയുന്ന ആ സൂതൻ ജനങ്ങൾ തിങ്ങിയ അന്തഃപുരവാതിൽ കടന്ന്, പിന്നെ ജനത്തിരക്കില്ലാത്ത ഒഴിഞ്ഞ ഒരു കക്ഷ്യയിലെത്തി. ആ കക്ഷ്യ യുവാക്കളായ കാവൽക്കാരാൽ കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു — കുന്തങ്ങളും വില്ലുകളും ധരിച്ചവരും, മിനുക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞവരും, അശ്രദ്ധയില്ലാത്തവരും, ഏകാഗ്രരും, സ്വാമിയിൽ ഗാഢമായി അനുരക്തരുമായിരുന്നു അവർ. അവിടെ കാഷായവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ചൂരൽവടി കൈയിലേന്തി, നന്നായി അലങ്കരിച്ച്, വാതിൽക്കൽ ശ്രദ്ധയോടെ നിൽക്കുന്ന വൃദ്ധപുരുഷന്മാരെയും സുമന്ത്രൻ കണ്ടു; അവർ അന്തഃപുരസ്ത്രീകളുടെ അദ്ധ്യക്ഷന്മാരായിരുന്നു. ഇവിടെ കവി അന്തഃപുരരക്ഷയുടെ രണ്ടുവിധമുള്ള സംവിധാനം കാണിക്കുന്നു — പുറത്ത് ആയുധധാരികളായ യുവാക്കൾ, അകത്ത് സംയമികളായ വൃദ്ധന്മാർ. സൂതൻ വരുന്നതു കണ്ട് രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവരെല്ലാം പെട്ടെന്ന് സംഭ്രമത്തോടെ ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു. അവരുടെ ഈ തിടുക്കംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനു പ്രിയം ചെയ്യുക എന്നത് അവരുടെ സ്വാഭാവികമായ പ്രവണതയായിരുന്നു, ആജ്ഞയാൽ ചെയ്യുന്ന ഔപചാരികമായ ആദരം മാത്രമായിരുന്നില്ല എന്നാണ്. ഇവിടെ സുമന്ത്രൻ സ്വയം അകത്തു കടക്കുന്നില്ല എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്; കാവൽക്കാരുടെ അനുമതി അദ്ദേഹം കാത്തുനിൽക്കുന്നു. അദ്ദേഹം മര്യാദയറിയുന്ന സൂതനും രാജാവിന്റെ അന്തരംഗമന്ത്രിയുമാണല്ലോ; ഈ കാണ്ഡത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനംതന്നെ ഇത്തരം സംയമമുള്ള പെരുമാറ്റമാണ്.

വിനയശീലനും രാജസേവയിൽ സമർത്ഥനുമായ ആ സൂതപുത്രൻ കാവൽക്കാരോടു പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രൻ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു എന്ന് വേഗം രാമനെ അറിയിക്കുക.’ സ്വാമിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, പത്നിയോടൊപ്പമിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ഉടൻതന്നെ അറിയിച്ചു. അറിയിപ്പു കിട്ടിയപ്പോൾ പിതാവിനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാഘവൻ അന്തരംഗനായ ആ സൂതനെ അവിടേക്കുതന്നെ വിളിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, രാമൻ സൂതനെ പുറത്തു നിർത്തുന്നില്ല, അന്തരംഗനായി കരുതി അടുത്തേക്കുതന്നെ വിളിക്കുന്നു എന്നതാണ്. അകത്തു കടന്ന സുമന്ത്രൻ, വൈശ്രവണനെപ്പോലെ നന്നായി അലംകൃതനായി, മേൽവിരിയിട്ട സ്വർണ്ണക്കട്ടിലിൽ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ടു. കുബേരന്റെ ഉപമയിലൂടെ, രാമന്റെ ശ്രീ അന്ന് രാജലക്ഷ്മിയുടെതന്നെ പൂർവ്വരൂപമായിരുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സ്വർണ്ണക്കട്ടിൽ വരാനിരിക്കുന്ന അഭിഷേകത്തിന് ഉചിതമായ അന്തരീക്ഷം ഒരുക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സുഖസമൃദ്ധിയുടെ ഒരു ചിത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതുമൂലം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെ ദൈവത്തിന്റെ വിപര്യയം കൂടുതൽ ഹൃദയസ്പർശിയാകുന്നു. കൂടാതെ ‘അഭ്യന്തരം’ (അന്തരംഗൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ, സുമന്ത്രൻ പുറമേയുള്ള ഒരു ദൂതനല്ല, രാജകുലത്തിന്റെ അന്തരംഗപുരുഷനായിരുന്നു എന്നറിയാം; അതുകൊണ്ടാണ് രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ താമസമില്ലാതെ വിളിപ്പിക്കുന്നത്.

ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ പന്നിച്ചോരയുടെ നിറമുള്ള, ശുദ്ധവും സുഗന്ധമുള്ളതും വിലയേറിയതുമായ ചന്ദനം പൂശിയിരുന്നു. അരികിൽ നിന്നിരുന്ന സീത കൈയിലെ ചാമരംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു; അവളോടൊപ്പം അദ്ദേഹം ചിത്രാനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമയിലൂടെ കവി ദമ്പതികളുടെ മുറിയാത്ത സാഹചര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം തേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള, വരം നൽകുന്ന ആ രാമനെ വിനയമറിയുന്ന ആ വന്ദി വിനീതനായി വന്ദിച്ചു. പിന്നെ രാജാവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ, വിശ്രമാസനത്തിൽ പ്രസന്നമുഖനായി ഇരിക്കുന്ന രാജപുത്രനെ കണ്ട് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, (അങ്ങയെപ്പോലൊരു പുത്രനാൽ) കൗസല്യ സത്പുത്രവതിയായിരിക്കുന്നു; മഹിഷിയായ കൈകേയിയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന പിതാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവിടേക്കു പോയാലും, താമസിക്കരുത്.’ ‘കൗസല്യ സത്പുത്രവതി’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ സൂതൻ ആദ്യംതന്നെ രാമന്റെ ശ്രേഷ്ഠതയെ സ്തുതിക്കുന്നു — പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങളാലാണ് അമ്മ ശ്ലാഘ്യയാകുന്നത് എന്നതു ലോകരീതി. ‘മഹിഷിയായ കൈകേയിയോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് തനിച്ചായിരുന്നില്ല എന്നും സൂതൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ വാക്കുതന്നെ രാമന്റെ മനസ്സിൽ അഭിഷേകം നിശ്ചിതമാണെന്ന ബോധ്യം ഉളവാക്കുന്നു. ‘താമസിക്കരുത്’ എന്ന തിടുക്കവാക്കാകട്ടെ, സൂതന് അന്ന് ഒന്നും അറിയില്ലെങ്കിലും, വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ സൂചനപോലെ തോന്നുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ആ നരസിംഹൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; പിന്നെ സീതയെ ആദരിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, മഹാരാജാവും ദേവിയും ഒത്തുചേർന്ന് എന്നെക്കുറിച്ച് അഭിഷേകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എന്തോ നിശ്ചയമായും ആലോചിക്കുന്നുണ്ട്. ഉദാരയും കരിങ്കണ്ണിയും എന്റെ പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളുമായ അവൾ രാജാവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാക്കി എനിക്കുവേണ്ടി രാജാവിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുകയാണ്. കേകയാധിപന്റെ പുത്രിയായ എന്റെ ആ അമ്മ സന്തുഷ്ടയായി മഹാരാജാവിന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ അനുസരിക്കുന്നു; എന്റെ ഹിതവും അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ മഹാരാജാവ് പ്രിയയായ മഹിഷിയോടൊപ്പമാണ്; എന്റെ ഹിതവും ഇഷ്ടവും സാധിക്കുന്ന സുമന്ത്രനെ ദൂതനായി അയച്ചിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ നിർമ്മലമായ മനസ്സ് വെളിപ്പെടുന്നു — ‘അമ്മ’ എന്നും ‘എന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾ’ എന്നും അദ്ദേഹം കരുതുന്ന കൈകേയിതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനവാസം യാചിക്കാൻ പോകുന്നത്. ഈ വൈപരീത്യം കവി മുമ്പേതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതുമൂലം അടുത്ത സർഗത്തിലെ ആഘാതം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. രാമൻ കൈകേയിയെ സപത്നീഭാവത്തോടെ കാണുന്നില്ല; ‘അമ്മ’ എന്നുതന്നെ അവളെ വിളിക്കുന്നു, അവളുടെ ഹിതകാമനയെ അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആർജ്ജവത്തിന്റെ പരീക്ഷണം; പതിനെട്ടാം സർഗത്തിൽ അതു പൂർണ്ണമായി വെളിപ്പെടും. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന ഹർഷവചനത്താൽ അദ്ദേഹം ദൈവം അനുകൂലമാണെന്നു കരുതുന്നു — അതേ ദൈവംതന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രതികൂലമായിരുന്നു എന്നതാണ് കാവ്യത്തിന്റെ വിരോധാഭാസം.

രാമൻ അനുമാനിക്കുന്നു — ‘അവിടത്തെ സഭ എങ്ങനെയുള്ളതോ, അതിനു ചേർന്ന ദൂതൻതന്നെയാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് രാജാവ് ഇന്നുതന്നെ എന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും എന്നതു നിശ്ചയം. ശരി, ഇവിടെനിന്ന് വേഗം പോയി ഞാൻ മഹാരാജാവിനെ കാണാം. നീ പരിവാരത്തോടൊപ്പം സുഖമായി ഇരിക്കൂ, ആനന്ദിക്കൂ.’ ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം, രാമൻ സ്വയം രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; സഭയുടെയും ദൂതന്റെയും ഗൗരവത്തിൽനിന്നാണ് അഭിഷേകം അനുമാനിക്കുന്നത്; സീതയെ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നില്ല, സുഖമായി ഇരിക്കാൻ പറയുന്നു. ഭർത്താവിനാൽ അങ്ങനെ ആദരിക്കപ്പെട്ട കരിങ്കണ്ണിയായ സീത മംഗളങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് വാതിൽവരെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു. ‘ആദ്വാരം’ (വാതിൽവരെ) എന്ന പദത്താൽ, അവൾ ഗൃഹത്തിന്റെ അതിരു കടന്നില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതായിരുന്നു അന്നത്തെ മര്യാദ. കൂടാതെ ‘പതിസമ്മാനിതാ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, സീത സ്വമേധയാ പിന്തുടരുകയല്ല, ഭർത്താവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടവളായി അനുഗമിക്കുകയാണ് എന്നറിയാം; ദാമ്പത്യത്തിന്റെ ഈ പരസ്പരത വാല്മീകിക്കു പ്രിയപ്പെട്ട ഒരംശമാണ്. ‘സുഖമായി ഇരിക്കൂ, ആനന്ദിക്കൂ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക്, അപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിയോഗത്തിന്റെ നേരിയ ശങ്കപോലും ഇല്ലാതിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ സീത ആശീർവദിച്ചു — ‘ലോകസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവ് ഇന്ദ്രനു ചെയ്തതുപോലെ, ബ്രാഹ്മണർ സേവിക്കുന്ന രാജ്യവും രാജസൂയാഭിഷേകവും രാജാവ് അങ്ങേക്കു നൽകട്ടെ. ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച്, വ്രതനിഷ്ഠനായി, ശുദ്ധനായി, ശ്രേഷ്ഠമായ മാൻതോൽ ധരിച്ച്, കൈയിൽ മാൻകൊമ്പേന്തിയ അങ്ങയെ കണ്ടുകൊണ്ട് ഞാൻ അങ്ങയെ സേവിക്കും. കിഴക്കേ ദിക്കിൽ വജ്രധരനായ ഇന്ദ്രനും, തെക്ക് യമനും, പടിഞ്ഞാറ് വരുണനും, വടക്ക് ധനേശനായ കുബേരനും അങ്ങയെ കാക്കട്ടെ.’ ഈ ആശീർവാദം രണ്ടുവിധമാണ് — ഒന്ന് യൗവരാജ്യത്തിനപ്പുറം രാജസൂയയജ്ഞവും സാമ്രാജ്യവും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, മറ്റേത് ദിക്പാലകരോട് രക്ഷ യാചിക്കുന്നു. ഈ ആശീർവചനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാരമ്പര്യത്തിൽ മാത്രമാണ് സീതയുടെ വാത്സല്യം വിസ്തരിച്ചു നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത്. പത്നി ഇവിടെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുക മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവിക്കായി ദിക്പാലകരോടു പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ലോകസ്രഷ്ടാവ് ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ സീത രാമനെ ദേവരാജനു തുല്യനായും ദശരഥനെ ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യനായും കരുതുന്നു. ‘കുരംഗശൃംഗപാണി’ (കൈയിൽ മാൻകൊമ്പേന്തിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ ദീക്ഷിതന്റെ യജ്ഞവേഷംതന്നെയാണ് അവൾ ഓർക്കുന്നത് — മാൻതോൽ, മാൻകൊമ്പ്, ശൗചം. എന്നാൽ വിരോധാഭാസം ഇതാണ് — തൊട്ടുപിന്നാലെ രാമൻ മാൻതോൽ ധരിക്കും, പക്ഷേ യജ്ഞദീക്ഷയിലല്ല, വനവാസത്തിൽ.

പിന്നെ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ച രാമൻ സീതയോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഗിരിഗുഹയിൽ വസിക്കുന്ന സിംഹം പർവ്വതത്തിൽനിന്ന് എന്നപോലെ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന അദ്ദേഹം, വാതിൽക്കൽ കുനിഞ്ഞ് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു. സിംഹത്തിന്റെ ഉപമയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർഭയതയും ഗാംഭീര്യവും, ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യമായ സേവാശീലവും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ നടുവിലത്തെ കക്ഷ്യയിൽ അദ്ദേഹം സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടൊപ്പം ചേർന്നു; യാചകരെയെല്ലാം കണ്ട്, അവരുടെ അടുത്തുചെന്ന് സന്തോഷിപ്പിച്ച്, പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ആ രാജനന്ദനൻ അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, പുലിത്തോൽ വിരിച്ച, തിളങ്ങുന്ന ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി. ‘യാചകരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ, അഭിഷേകത്തിന്റെ തിടുക്കത്തിലും രാമൻ യാചകരെ അവഗണിക്കുന്നില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രജാവാത്സല്യം. ‘നടുവിലത്തെ കക്ഷ്യയിൽ’ എന്ന പദത്താൽ രാജഭവനത്തിന്റെ തട്ടുകൾ സൂചിതമാകുന്നു; പുറത്തെ കക്ഷ്യകളിൽ കാവൽക്കാർ, നടുവിൽ സുഹൃത്തുക്കൾ, അകത്ത് ദമ്പതികൾ. രഥത്തിന്റെ ‘അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന’ എന്ന വിശേഷണം തേജസ്സിന്റെയും ‘പുലിത്തോൽ വിരിച്ച’ എന്നത് ക്ഷാത്രത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്; രണ്ടിനാലും രാജപുത്രന്റെ യോഗ്യത കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ രഥം മേഘനാദംപോലെ മുഴങ്ങുന്നതും വിശാലവും മണികളാലും സ്വർണ്ണത്താലും അലംകൃതവുമായിരുന്നു; ശോഭയിൽ മേരുവിനൊത്ത അത് മനുഷ്യരുടെ കണ്ണുകളെ കവരുന്നതുപോലെ തോന്നി. അതിൽ ആനക്കുട്ടികളെപ്പോലെ കരുത്തുള്ള ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയിരുന്നു. സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ പച്ചക്കുതിരകളെ പൂട്ടിയ വേഗമേറിയ രഥത്തിൽ കയറുന്നതുപോലെ, ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന രാഘവൻ ആ രഥത്തിൽ കയറി വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ആകാശത്തിൽ ഗർജ്ജിക്കുന്ന മേഘംപോലെ ദിക്കുകളെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, വലിയ മേഘത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുവരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശ്രീമാനായ അദ്ദേഹം ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. രാഘവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ ചിത്രപ്പണിയുള്ള ചാമരം കൈയിലേന്തി രഥത്തിൽ പിന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ജ്യേഷ്ഠനെ കാത്തു. അപ്പോൾ പുറത്തേക്കൊഴുകുന്ന ജനക്കൂട്ടത്തിൽനിന്ന് എല്ലായിടത്തും ആർപ്പുവിളിയുടെ തുമുലമായ ശബ്ദം ഉയർന്നു. ഇവിടെ മൂന്നു ശബ്ദങ്ങൾ ഒന്നിക്കുന്നു — രഥത്തിന്റെ ഘർഘരം, മേഘത്തിന്റേതുപോലെയുള്ള പ്രതിധ്വനി, ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ ആർപ്പുവിളി. ഇങ്ങനെ കവി ദൃശ്യത്തെ ശ്രവ്യവുമായി ചേർക്കുന്നു. ‘വലിയ മേഘത്തിൽനിന്ന് ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ പുറപ്പാടിന്റെ സൗമ്യതയും ‘മേഘംപോലെ’ എന്നതിനാൽ അതിന്റെ ഗാംഭീര്യവും സൂചിതമാകുന്നു; രണ്ട് ഉപമകളാൽ രാമന്റെ രണ്ടുവിധമുള്ള രൂപം — സൗമ്യവും തേജസ്വിയും — ഒന്നിച്ചു കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പിന്നിൽ നിൽക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യമായ അനുഗമനശീലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം അരികിലോ മുന്നിലോ അല്ല, രക്ഷയ്ക്ക് ഉചിതമായ പിൻഭാഗത്താണ് നിൽക്കുന്നത്.

പുറപ്പെടുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്നാലെ പർവ്വതസമാനരായ മുഖ്യഗജങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളും നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും രാമനെ അനുഗമിച്ചു. മുന്നിൽ ചന്ദനവും അകിലും പൂശിയ, കവചമണിഞ്ഞ, വാളും വില്ലും ധരിച്ച, ആശംസകൾ ഉരുവിടുന്ന ശൂരരായ ജനങ്ങൾ നടന്നു. പിന്നെ വഴിയിൽ വാദ്യശബ്ദങ്ങളും വന്ദികളുടെ സ്തുതിശബ്ദങ്ങളും ശൂരരുടെ സിംഹനാദങ്ങളും കേട്ടു. മാളികകളുടെ ജനാലകളിൽ നിൽക്കുന്ന, എങ്ങും അലംകൃതരായ സ്ത്രീകൾ നല്ല പൂക്കൂട്ടങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ശത്രുനാശകനായ അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുപോയി. സർവ്വാംഗസുന്ദരികളായ ആ യുവതികൾ രാമനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെമേൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ യാത്ര നാല് അംഗങ്ങളാൽ പൂർണ്ണമായി — ഗജാശ്വബലം, ആയുധധാരികളായ ശൂരർ, വാദ്യങ്ങളുടെയും വന്ദികളുടെയും ഘോഷം, മാളികകളിലെ സ്ത്രീകളുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി. ഇതെല്ലാം പൗരന്മാരുടെ സഹജമായ ഉത്സാഹമാണ് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്, രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയല്ല. ആനകൾ പർവ്വതസമാനർ, കുതിരകൾ ശ്രേഷ്ഠർ, പുരുഷന്മാർ കവചമണിഞ്ഞവർ — ഇങ്ങനെ ബലത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവരുടെ കൈകളിൽ ആയുധങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും അവർ ‘ആശംസവഃ’ (ആശംസിക്കുന്നവർ) മാത്രമാണ്, യോദ്ധാക്കളല്ല. ഇതിൽനിന്ന് ഈ യാത്ര ഉത്സവത്തിന്റേതാണ്, യുദ്ധത്തിന്റേതല്ല എന്നറിയാം. സ്ത്രീകളുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി നാഗരികരുടെ പ്രീതിയുടെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ രൂപമാണ് — അവർ വാക്കുകൊണ്ടല്ല സ്തുതിക്കുന്നത്, പൂക്കളാൽത്തന്നെ തങ്ങളെ സമർപ്പിക്കുന്നു.

മാളികകളിലും നിലത്തും നിന്നിരുന്ന ആ സ്ത്രീകൾ ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കുകളാൽ രാമനെ വന്ദിച്ചു — ‘അമ്മയെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനേ, യാത്ര സഫലമായി പിതൃരാജ്യം പ്രാപിക്കുന്ന അങ്ങയെ കണ്ട് അങ്ങയുടെ അമ്മ കൗസല്യ നിശ്ചയമായും ആനന്ദിക്കുന്നുണ്ടാകും.’ രാമന്റെ ഹൃദയത്തിനു പ്രിയയായ സീതയെ ആ സ്ത്രീകൾ എല്ലാ സുമംഗലികളിലും ശ്രേഷ്ഠയായ സുമംഗലിയായി കരുതി — ‘ആ ദേവി മുമ്പ് നിശ്ചയമായും വലിയ തപസ്സ് നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ടാകും; അതുകൊണ്ടാണ് ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ അവൾക്ക് രാമനോടുള്ള സംയോഗം ലഭിച്ചത്.’ ഇങ്ങനെ മാളികമുകളുകളിൽനിന്ന് യുവതികൾ ഉച്ചരിച്ച പ്രിയവാക്കുകൾ രാജവീഥിയിലൂടെ പോകുന്ന ആ നരോത്തമൻ കേട്ടു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, സ്ത്രീകൾ ആദ്യം അമ്മയെയും പിന്നെ പത്നിയെയും ഓർക്കുന്നു എന്നതാണ് — രാമന്റെ സൗഭാഗ്യം അവർ ഈ രണ്ടു ബന്ധങ്ങളാൽത്തന്നെ അളക്കുന്നു. ഈ നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർദ്ധങ്ങളിൽ നിബന്ധിച്ച ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ മൂന്ന് അർദ്ധങ്ങളും ഒരേ അക്കത്തിൽ (42) അവസാനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭാവദൃഷ്ട്യാലും ഇത് ഉചിതമാണ് — ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽത്തന്നെ സ്ത്രീകളുടെ വാക്കും അതു രാമൻ കേൾക്കുന്നതും രണ്ടും നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ്, കാരണം രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയാണ്; അതിലൂടെ സീതയുടെ അനന്യസാധാരണമായ സൗഭാഗ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അവിടെ ഒത്തുകൂടിയ ജനങ്ങളുടെ, തങ്ങളെക്കുറിച്ചുതന്നെയുള്ള വിവിധ വാക്കുകളും, ഹർഷഭരിതരായ നഗരവാസികളുടെ സംസാരങ്ങളും രാഘവൻ കേട്ടു. അവർ പറഞ്ഞു — ‘ഈ രാഘവൻ ഇന്ന് ഐശ്വര്യത്തിലേക്കു പോകുന്നു; രാജപ്രസാദത്താൽ വിപുലമായ സമ്പത്ത് അദ്ദേഹം പ്രാപിക്കാൻ പോകുന്നു. ഇദ്ദേഹം നമ്മുടെ ഭരണാധികാരിയാകുന്നതിനാൽ നമ്മുടെ ആഗ്രഹങ്ങളെല്ലാം സഫലമായി. ഇദ്ദേഹം ഈ രാഷ്ട്രം ദീർഘകാലം ഭരിക്കും എന്നത് ഈ ജനതയ്ക്ക് വലിയ ലാഭമാണ്; ഇദ്ദേഹം രാജാവായിരിക്കെ ആരും ഒരിക്കലും ഒരു അപ്രിയവും കാണുകയില്ല, ഒരു ദുഃഖവും കാണുകയില്ല.’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത്; അനുഷ്ടുപ്പ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ കവി ജനവാക്കുകളിലെ ഹർഷത്തിന്റെ ഉച്ഛ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആത്മാധികാരാഃ വാചഃ’ (തങ്ങളെക്കുറിച്ചുതന്നെയുള്ള വാക്കുകൾ) എന്ന പദത്താൽ, ജനങ്ങൾ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം ലാഭമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു എന്നറിയാം. രാജാവാണല്ലോ പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിന്റെ നിമിത്തം; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ഹർഷം പരാർത്ഥം മാത്രമല്ല, സ്വാർത്ഥംകൂടി ചേർന്നതും എന്നാൽ ധർമ്മ്യവുമാണ്. ‘ചിരായ’ (ദീർഘകാലം) എന്ന പദത്താൽ ദീർഘകാലത്തെ ഭരണം ആശംസിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ ആശ നാളെത്തന്നെ തകരും. ഇങ്ങനെ ജനങ്ങളുടെ വാക്കുകളാൽത്തന്നെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന വിപര്യയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കുന്നു.

ശബ്ദിക്കുന്ന കുതിരകളാലും ആനകളാലും, മുന്നിൽ നടക്കുന്ന സ്വസ്തികന്മാരാലും സൂതന്മാരാലും മാഗധന്മാരാലും ബഹുമാനിക്കപ്പെട്ട്, ശ്രേഷ്ഠരായ വാദകരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം വൈശ്രവണനെപ്പോലെ യാത്ര ചെയ്തു. പിന്നെ പിടിയാനകളും കൊമ്പനാനകളും രഥങ്ങളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞ, വലിയ ജനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ കവലകൾ നിറഞ്ഞ, ധാരാളം രത്നങ്ങളും അനേകം വിൽപ്പനച്ചരക്കുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങളുമുള്ള, നിർമ്മലമായ മഹാവീഥി രാമൻ കണ്ടു. ഈ ദർശനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതേ രാജവീഥിയുടെ വിസ്തൃതമായ വർണ്ണനയും പൗരന്മാരുടെ ആശീർവചനങ്ങളും വരുന്നു. കുബേരന്റെ ഉപമ ഇവിടെ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു — സർഗാരംഭത്തിൽ രാമൻ കുബേരനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു, ഒടുവിൽ കുബേരനെപ്പോലെ യാത്ര ചെയ്യുന്നു; ഇങ്ങനെ കവി ഒരു വൃത്തം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ‘വിമലം’ എന്ന പദത്താൽ വീഥിയുടെ ശുദ്ധിയും ‘പ്രഭൂതരത്നം’ എന്ന പദത്താൽ നഗരത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും സൂചിതമാകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘രുചിരം’ എന്നാണ് പാഠം, ഗീതാപ്രസ്സ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘വിമലം’ എന്നും; ‘വളരെ വൃത്തിയും വെടിപ്പുമുള്ളത്’ എന്നു പറയുന്ന ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠത്തെത്തന്നെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പതിനാറാം സർഗം രാമന്റെ അഭിഷേകയാത്രയുടെ ഉത്സവമയമായ ഒരു ചിത്രം അവസാനത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

In the last sarga Daśaratha had sent Sumantra to fetch Rāma, and this sarga opens with his going. Sumantra, who knew the ancient lore, passed the crowded doorway of the inner palace and came to a quieter courtyard beyond, where there was no crush of people. It was held by young guards carrying javelins and bows, wearing polished earrings, alert, single-minded and deeply devoted to their master. At the door he saw old men in ochre robes, staffs in hand, finely dressed and composed — the wardens of the women's quarters. So the poet shows the two tiers of the palace guard: armed young men outside, sober old men within. Seeing him come, they all sprang up from their seats at once, eager to please Rāma; their haste shows that serving Rāma came naturally to them and was not a mere formality done on orders. Note too that Sumantra does not go in on his own; he waits for the guards' leave, for he was a charioteer who knew propriety as well as the king's intimate minister, and this restraint is the root of his character throughout the kāṇḍa.

Courteous and skilled in the king's service, the charioteer said to the guards, "Tell Rāma quickly that Sumantra is at the door." Eager to please their master, they went to Rāma, who was with his wife, and told him at once. Hearing the message and wishing to please his father, Rāghava had the charioteer, who was one of the king's own household, brought in to him then and there — he did not keep him waiting outside but called him close as an intimate. Entering, Sumantra saw Rāma seated, finely adorned, like Kubera himself, on a golden couch spread with a coverlet. With the comparison to Kubera the poet suggests that Rāma's splendour then was a foretaste of royal majesty, and the golden couch sets a fitting scene for the consecration to come. All this fixes a picture of happiness and plenty in the reader's mind, so that fate's reversal in the coming sargas strikes the heart all the harder.

Rāma, scorcher of foes, was anointed with the costliest sandal paste, pure and fragrant, the colour of a boar's blood, and Sītā stood at his side fanning him with a yak-tail fan, so that he shone like the moon joined with the star Citrā — an image of the unbroken companionship of husband and wife. The charioteer, who knew what courtesy required, bowed humbly to Rāma, the giver of boons, radiant with his own splendour like the blazing sun. Then Sumantra, honoured by the king, seeing the prince seated cheerfully on his couch, joined his hands and said: "Rāma, Kausalyā is blessed in her son. Your father wishes to see you; Queen Kaikeyī is with him. Go there, and do not delay." By calling Kausalyā blessed in her son he praises Rāma first, for, as the world says, a mother is honoured through her son's virtues. By mentioning Kaikeyī he lets Rāma know the king was not alone, and this strengthens Rāma's belief that the consecration is at hand. And his "do not delay" seems to foreshadow the sorrow ahead, though the charioteer then knew nothing.

So addressed, that lion among men, of great brilliance, was delighted. He paid Sītā due honour and said: "My lady, the king and the queen have met and are surely discussing something about me and the consecration. That generous, dark-eyed lady, who wishes me well, has seen the king's intention and is urging him on for my sake. That mother of mine, the daughter of the king of the Kekayas, is delighted; she supports what the great king wants, and she wants my good too. It is my good fortune that the great king is with his beloved queen and has sent Sumantra as his messenger, who brings me what I wish." Here Rāma's pure heart is revealed: the Kaikeyī he calls "mother" and his well-wisher is the very one who will demand his exile. The poet sets this irony out in advance so that the blow in the next sarga lands harder. Rāma does not see Kaikeyī as a rival mother; he calls her simply "mother" and approves her goodwill, a test of his candour that will be fully revealed in the eighteenth sarga. And in his "good fortune" he takes fate to be favourable — the irony of the poem being that fate was in truth against him.

Rāma reasoned: "As the council is, so is the messenger who has come; surely the king will consecrate me as heir-apparent this very day. Come, I will go at once and see the lord of the earth. Stay here happily with your attendants and enjoy yourself." This shows that Rāma was not grasping for the kingdom himself but inferred the consecration from the dignity of the council and of the messenger; and he did not take Sītā with him but told her to stay happily, never dreaming of the least separation. Honoured so by her husband — Sītā follows him not of her own accord but because he has honoured her, the mutual regard of husband and wife that Vālmīki loves — dark-eyed Sītā walked behind him as far as the door, speaking auspicious blessings. She went only as far as the door, not beyond the threshold of the house, as the custom of the time required.

Sītā gave her blessing: "May the king grant you the kingdom beloved of the brāhmaṇas, and the consecration of the Rājasūya, as Brahmā, maker of the world, did for Indra. May I see you consecrated for the sacrifice, true to your vows, pure, wearing the finest antelope-skin, with an antelope's horn in your hand, and so may I serve you. May Indra of the thunderbolt guard your eastern quarter, Yama the southern, Varuṇa the western and Kubera, lord of wealth, the northern." Her blessing has two parts: one prays, beyond the office of heir-apparent, for the Rājasūya sacrifice and empire; the other asks the guardians of the quarters for his protection. The wife here does not merely follow her husband but prays to the guardians of the world for his future. In likening the king's gift to Brahmā's gift to Indra, she makes Rāma like the king of the gods and Daśaratha like Brahmā. And in the antelope-skin and horn she recalls the dress of one consecrated for a sacrifice; the irony is that soon Rāma will indeed wear deerskin — not for a sacrifice, but in the forest.

Then Rāma, the auspicious rites performed, took leave of Sītā and went out of his house with Sumantra. Coming out of his house like a lion leaving its mountain cave — an image of his fearless dignity — he saw Lakṣmaṇa standing at the door, bowed low with joined palms, as always ready to serve. In the middle courtyard he met his friends — for the palace had its tiers, guards in the outer courts, friends in the middle and husband and wife within. Seeing all the petitioners, he went to them and greeted them warmly, for even in the haste of his consecration Rāma did not neglect those who came to him with requests — such was his love for his people. Then that tiger among men, the joy of the royal house, mounted the finest of chariots, covered with tiger-skin and bright as fire, a chariot whose fiery splendour and tiger-skin spoke of his radiance and of his warrior's calling.

The chariot rumbled like a cloud; it was roomy and adorned with gems and gold, and gleamed like Meru, dazzling men's eyes with its brilliance. Superb horses, sturdy as young elephants, were yoked to it. As thousand-eyed Indra mounts his swift chariot drawn by bay horses, so Rāghava, blazing with majesty, mounted it and set off at speed, filling the quarters with sound like a thundercloud in the sky, and came out of his house like the moon emerging from a great bank of cloud. The two images show two sides of Rāma together: the thundercloud his gravity, the moon his gentleness. His younger brother Lakṣmaṇa, holding a painted yak-tail fan, rode in the chariot behind him and guarded his brother — not at his side nor in front, but behind, in the place from which he could protect him, as he always followed. Then on every side a tumultuous din arose from the crowd as he came out; the rumble of the chariot, the thunder-like echo and the roar of the people all mingle, and so the poet joins sight to sound.

Behind him as he went came the finest elephants, huge as hills, and splendid horses, following Rāma in their hundreds and thousands; and in front of him went brave men in armour, smeared with sandal and aloe, carrying swords and bows and calling out good wishes. Though they bore arms, they came only to bless him, which shows the procession was one of festival, not of war. Then the sound of instruments, the praises of the bards and the lion-roars of the warriors were heard all along the road. Women in their finery at the windows of the mansions on every side showered the tamer of foes with masses of flowers as he passed; those women, flawless in every limb, rained flowers on Rāma to please him. So the procession was complete in four parts — the elephants and horses, the armed men, the music and the bards, and the flowers falling from the women on the terraces — all revealing the townsfolk's spontaneous joy, not any royal order. The women's shower of flowers is the most delicate form of the citizens' love: they praise him not in words but offer themselves in flowers.

From the mansions and from the street the women greeted Rāma with the choicest words: "You who are your mother's joy, surely your mother Kausalyā rejoices to see you on this successful journey, coming into your father's kingdom." And they thought Sītā, dearer to Rāma than his own heart, the best of all married women: "Surely that lady practised great austerities in some former time, to win union with Rāma as Rohiṇī won the moon." Such were the loving words the women spoke from the tops of the mansions, and that best of men heard them from the royal road. The women think first of his mother, then of his wife, measuring Rāma's good fortune through both bonds. The comparison with Rohiṇī is especially memorable, for Rohiṇī is the moon's dearest wife, and so it marks Sītā's matchless good fortune.

There Rāghava heard the many sayings of the assembled people and the happy chatter of the townsfolk, each speaking of what it meant to him: "Today Rāghava comes into good fortune; by the king's favour he is about to win great prosperity. All our wishes will be fulfilled, for he is to be our ruler. It is a great gain for these people that he will hold this realm for a long time; under such a lord of men no one will ever meet anything unwelcome or know sorrow." These three verses are in a different metre from the rest, and by leaving the ordinary metre the poet conveys the people's outburst of joy. They count Rāma's consecration as their own gain, for the king is the source of his subjects' welfare, and so their joy is rightly mixed with their own interest. Their hope of a long reign will be shattered the very next day, and so the poet, through the people's own words, builds the background of the reversal to come.

Honoured by neighing horses and trumpeting elephants, and by the heralds, charioteers and bards who went ahead of him, and praised by the finest musicians, he went on like Kubera. The comparison with Kubera returns: at the beginning of the sarga Rāma was seen seated like Kubera, and at the end he rides like Kubera, so the poet closes the circle. Then Rāma saw the great highway, crowded with she-elephants, tuskers, chariots and horses, its squares filled with great throngs of people, rich in jewels and heaped with goods for sale, and spotlessly clean — the cleanliness of the road and the wealth of the city both shown in a word. So the sixteenth sarga ends with a festive picture of Rāma's procession to his consecration; the next describes the royal road at length and the blessings of the townsmen.