अयं सर्गः अभिषेकस्य बाह्यसज्जाम् एव वर्णयति। वेदपारगाः ब्राह्मणाः तां रजनीम् उष्य राजपुरोहितेन सह उपस्थानं प्रति उपतस्थुः। अमात्याः, बलमुख्याः, निगमस्य मुख्याः च राघवस्य अभिषेकार्थं प्रीयमाणाः सुसंगताः अभवन्। विमले सूर्ये उदिते, पुष्ये नक्षत्रे अहनि च अभ्यागते, कर्कटके लग्ने प्राप्ते — यत् रामस्य जन्मलग्नम् एव — द्विजेन्द्रैः रामस्य अभिषेकाय सर्वम् उपकल्पितम्। काञ्चनाः जलकुम्भाः, स्वलंकृतं भद्रपीठम्, भास्वता व्याघ्रचर्मणा सम्यक् आस्तीर्णः रथः, गङ्गायमुनयोः पुण्यात् संगमात् आहृतं जलं च सज्जीकृतम्। ज्योतिषशास्त्रानुसारं जन्मलग्ने एव अभिषेकः प्रशस्तः; अतः कविः तत् सूक्ष्मम् अपि न विस्मरति। एषा समृद्धिः पाठकस्य मनसि आशाम् एव जनयति, यद्यपि सः जानाति यत् एतत् सर्वं व्यर्थं भविष्यति। ‘उपस्थान’ इति राजद्वारे सभायां वा उपस्थितिः। ब्राह्मणानां पुरोहितस्य च आगमनेन वैदिकः पक्षः, अमात्यानां बलमुख्यानां च आगमनेन राजनैतिकः पक्षः, निगममुख्यानाम् आगमनेन च वाणिज्यपक्षः — त्रयः अपि अभिषेके सम्मिलिताः इति सूचितम्। ‘प्रीयमाणाः’ इति पदेन तेषाम् अकृत्रिमः हर्षः दर्शितः; न कश्चित् बलात् आनीतः। पूर्वसर्गे यत् वसिष्ठेन गणितम् आसीत्, तत् एव अत्र प्रत्यक्षं सज्जीकृतं दृश्यते; एषा पुनरुक्तिः वुल्गेटपरम्परायाः एव लक्षणम्। कर्कटकलग्नं हि चन्द्रस्य स्वगृहम्, रामजन्मलग्नं च; तस्मिन् एव अभिषेकः विहितः इति ज्योतिषसम्मतम्।

जलसंग्रहः विस्तरेण वर्ण्यते — याः अन्याः पुण्याः सरितः, ह्रदाः, कूपाः, सरांसि च; ये प्राग्वहाः, ऊर्ध्ववाहाः, तिर्यग्वाहाः, क्षीरिणः च प्रवाहाः — ताभ्यः सर्वाभ्यः, सर्वेभ्यः समुद्रेभ्यः च तोयम् आहृतम्। सार्वभौमस्य अभिषेके सर्वदिशां जलं समाहर्तव्यम् इति राजशास्त्रविधिः; तम् एव कविः अनुसरति। ततः क्षौद्रं दधि घृतं लाजाः दर्भाः सुमनसः पयः च गणितानि। अष्टौ रुचिराः कन्याः, मत्तः वरवारणः, क्षीरिवृक्षपल्लवैः छन्नाः सजलाः काञ्चनराजताः घटाः च उपस्थिताः। ते घटाः पद्मोत्पलयुताः, परमवारिणा पूर्णाः सन्तः भान्ति। द्रव्याणाम् एषा गणना न केवलम् अलङ्कारः — प्रत्येकं द्रव्यं वैदिकाभिषेकविधौ नियतम्, अतः सूचिः एव विधेः प्रामाण्यं सूचयति। ‘क्षीरिणः’ इति ये क्षीरवृक्षैः — न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षैः — उपेताः तटाः, तेषां जलं विशेषेण पवित्रम्। ‘प्राग्वहाः’ इति पूर्वाभिमुखप्रवाहाः, ‘ऊर्ध्ववाहाः’ इति उत्तराभिमुखाः, ‘तिर्यग्वाहाः’ इति च तिर्यक्प्रवाहाः; एवं सर्वदिग्जलस्य समाहारः सार्वभौमत्वस्य प्रतीकः। घटानां काञ्चनराजतत्वं, पद्मोत्पलयुक्तत्वं च मङ्गलदर्शनार्थम्। अष्टौ कन्याः अपि मङ्गलार्थम् एव उपस्थापिताः, यथा पूर्वसर्गे उक्तम्।

अनन्तरं राजचिह्नानि वर्ण्यन्ते। चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् उत्तमं वालव्यजनं रामस्य कृते सज्जं तिष्ठति। चन्द्रमण्डलसंकाशम्, द्युतिकरम्, श्रीमत् पाण्डुरम् आतपत्रम् अपि अभिषेकस्य पुरस्सरं सज्जम्। पाण्डुरः वृषः, पाण्डुरः अश्वः च संस्थितौ। सर्वाणि वादित्राणि, वन्दिनः, तथा अपरे मागधादयः च उपस्थिताः। इक्ष्वाकूणां राज्ये यादृशम् अभिषेचनसाधनं सम्भ्रियेत, तादृशजातीयम् एव आदाय राजपुत्राभिषेचनाय ते सर्वे राजवचनात् तत्र समवेताः, महीपतिं च प्रतीक्षन्ते। छत्रं चामरं वृषः अश्वः च — एतानि राज्ञः ऐश्वर्यचिह्नानि; तेषां श्वेतवर्णः च मङ्गलसूचकः। ‘सम्भ्रियेत’ इति विध्यर्थकं क्रियापदम् — यत् यथा संग्रहीतव्यं तथा एव संगृहीतम् इति अर्थः। ‘तथाजातीयम्’ इति च तादृशप्रकारकम्; कुलपरम्परया यत् विहितं तत् एव अनुसृतम् इति। एतेन कविः सूचयति यत् अभिषेकः न आकस्मिकः, अपि तु इक्ष्वाकुकुलस्य प्राचीनविधेः अनुसारी। राजानः अपि समवेताः, ये सामन्तत्वेन दशरथस्य अधीनाः। श्वेतच्छत्रं हि सार्वभौमस्य प्रधानं चिह्नम्, चामरे च तस्य परिचर्यायाः।

किन्तु राजा न दृश्यते। तं महीपतिम् अपश्यन्तः ते अब्रुवन् — ‘कः नु राज्ञे अस्माकं निवेदनं प्रतिवेदयेत्? वयं राजानं न पश्यामः, दिवाकरः च उदितः, धीमतः रामस्य यौवराज्याभिषेकः च सज्जः’ इति। तेषु एवं ब्रुवाणेषु राजसत्कृतः सुमन्त्रः तान् सर्वान् महीपतीन् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राज्ञः नियोगेन रामम् आनेतुं त्वरया अहं प्रस्थितः अस्मि। भवन्तः राज्ञः पूज्याः, विशेषतः च रामस्य; अतः तस्य एव वचनात् अहं युष्माकम् आयुष्मतां सुखं पृच्छामि’ इति। सूतस्य एषा विनयपूर्णा वाणी राजसभायाः शिष्टाचारं दर्शयति; किन्तु ‘राज्ञः नियोगेन’ इति वचने सत्यस्य अर्धम् एव अस्ति। सूतस्य वचने द्वे वस्तुनी — प्रथमं स्वस्य प्रस्थानस्य निवेदनम्, द्वितीयं च रामस्य पक्षात् कुशलप्रश्नः। ‘आयुष्मताम्’ इति सम्बोधनेन शिष्टता, ‘पूज्याः’ इति च तेषां गौरवं सूचितम्। किन्तु पाठकः जानाति यत् राज्ञः नियोगः वस्तुतः कैकेय्याः चोदनया एव प्रवृत्तः; अतः सूतस्य निर्दोषा वाणी एव करुणां वर्धयति। सूर्योदयानन्तरम् अपि राज्ञः अदर्शनं सभायाः आशङ्कां जनयति; एतत् एव अग्रिमघटनानां सूचनम्। जनाः न जानन्ति यत् रात्रौ किम् अभवत्।

राज्ञः सम्प्रतिबुद्धस्य अपि अनागमनस्य कारणं तेभ्यः निवेद्य पुराणवित् सः अन्तःपुरद्वारम् आजगाम। तत् वेश्म तस्य कृते सदा सक्तम् अर्थात् उद्घाटितम् आसीत्; सः प्रविश्य विशाम्पतेः वंशं तुष्टाव। नरेन्द्रस्य शयनीयम् आसाद्य सः व्यतिष्ठत; तत् वेश्म अत्यन्तं समासाद्य, मध्ये केवलं तिरस्करणी अवशिष्टा सती, सः गुणयुक्ताभिः आशीर्भिः राघवम् अभितुष्टाव — ‘काकुत्स्थ! सोमसूर्यौ, शिववैश्रवणौ च…’ इति। वंशस्तुतिः हि सूतस्य प्रधानं कर्म; सूतमागधवन्दिनः प्रातःकाले राजानं स्तुत्या एव प्रबोधयन्ति इति प्राचीना रीतिः। ‘तिरस्करणी’ इति यवनिका; तस्याः उल्लेखेन अन्तःपुरस्य मर्यादा सूचिता। ‘सदा सक्तम्’ इति यत् तस्य कृते तत् वेश्म कदापि न पिहितम्; विश्वस्तमन्त्रिणः एषा प्रतिष्ठा पूर्वसर्गे अपि उक्ता। स्तुतौ प्रथमं वंशः, ततः देवताः, ततः कर्तव्यम् — एषः एव क्रमः शास्त्रीयः। सूतः अद्यापि रात्रौ जातं वृत्तान्तं न जानाति, अतः तस्य वचनं पूर्ववत् एव मङ्गलमयम्। शयनीयस्य समीपम् उपगम्य अपि सः यवनिकाम् अतिक्रम्य न प्रविशति — राजमर्यादायाः एतत् पालनम्।

स्तुतिः प्रवर्तते — ‘वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च तुभ्यं विजयं प्रदिशन्तु। भगवती रात्रिः गता, शिवम् अहः उपस्थितम्; राजशार्दूल बुध्यस्व, अनन्तरं कार्यं कुरु। ब्राह्मणाः, बलमुख्याः, नैगमाः च इह आगताः; ते तव दर्शनम् अभिकाङ्क्षन्ते; प्रतिबुध्यस्व राघव’ इति। एवं स्तुवन्तं मन्त्रकोविदं सूतं सुमन्त्रं प्रतिबुध्य राजा इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सूत! रामम् आनय इति यत् मया तव उक्तम्, तत् किम्? किम् इदं कारणं येन मम आज्ञा प्रतिवाह्यते? अहं सम्प्रसुप्तः नैव अस्मि; आशु इह राघवम् आनय’ इति। कैकेय्या यत् मिथ्या कथितम् आसीत् — ‘राजा निद्रावशं गतः’ इति — तत् एव राजा अत्र प्रत्याचष्टे; निद्रा हि तस्य न आसीत्, शोकः एव आसीत्। राज्ञः प्रत्युत्तरे कोपः न, केवलं व्याकुलता — ‘मम आज्ञा प्रतिवाह्यते’ इति। ‘आनय’ इति पुनरुक्तिः तस्य त्वरां सूचयति; सः रामं द्रष्टुम् एव उत्सुकः, न तु प्रव्राजयितुम्। एतेन कविः दर्शयति यत् राजा स्वयं न किमपि करोति, केवलं घटनाः तम् आकर्षन्ति। ‘मन्त्रकोविदम्’ इति सुमन्त्रस्य विशेषणं तस्य नामार्थम् एव प्रकटयति — सुष्ठु मन्त्रयते इति सुमन्त्रः। ‘प्रतिवाह्यते’ इति कर्मणि प्रयोगः, येन राज्ञः असहायता व्यज्यते।

एवं राजा दशरथः तत्र सूतं पुनः अन्वशात्। सः राजवचनं श्रुत्वा शिरसा तत् प्रतिपूज्य, महत् प्रियं मन्यमानः, नृपावासात् निर्जगाम, पताकाध्वजशोभितं राजमार्गं च प्रपन्नः। हृष्टः प्रमुदितः सः सूतः सर्वतः विलोकयन् आशु जगाम; मार्गे च रामाधिकरणाः, अभिषेचनसंयुक्ताः, सर्वलोकस्य हर्षपूर्णाः कथाः शुश्राव। ततः सः कैलाससदृशप्रभं रुचिरं रामवेश्म ददर्श — यत् शक्रवेश्मसमप्रभम्, महाकपाटपिहितम्, शतशः वितर्दिभिः शोभितम् आसीत्। नगरस्य हर्षः अत्र पुनः पुनः उल्लिख्यते; एषा एव प्रतीक्षा अग्रिमसर्गेषु विषादेन परिणंस्यते, इति पाठकः जानाति। ‘शिरसा प्रतिपूज्य’ इति भृत्यस्य विनयः। ‘महत् प्रियं मन्यमानः’ इति सूतस्य स्वकीयः हर्षः — सः मन्यते यत् रामाभिषेकस्य वार्ता तेन एव वाह्या। राजमार्गस्य पताकाध्वजशोभा, जनानां कथाः च नगरस्य उत्सवं दर्शयन्ति। रामवेश्मनः प्रथमं दर्शनं दूरात् एव — कैलासः शक्रवेश्म च उपमाने; ततः क्रमेण समीपवर्णनम्। नगरस्य कोलाहलः, सूतस्य हर्षः, राज्ञः च गूढः शोकः — त्रयाणां विरोधः अत्र पुनः पुनः सूच्यते।

भवनवर्णनम् इतः विस्तरेण प्रवर्तते। तत् काञ्चनप्रतिमैकाग्रम्, मणिविद्रुमतोरणम्, शारदाभ्रघनप्रख्यम्, दीप्तम्, मेरुगुहासमम् आसीत्। सुमहद्भिः वरमाल्यानां मणिभिः अलंकृतम्, मुक्तामणिभिः आकीर्णम्, चन्दनागुरुभिः च भूषितम्। दार्दुरं शिखरं यथा, तथा तत् मनोज्ञान् गन्धान् विसृजत्; विनदद्भिः सारसैः मयूरैः च विराजितम्। सुकृतैः ईहामृगैः आकीर्णम्, भक्तिभिः अर्थात् चित्ररचनाभिः उत्कीर्णम्, तिग्मतेजसा च भूतानां मनः चक्षुः च आददत् आसीत्। ‘ईहामृग’ इति शिल्पे निर्मिताः वृकाकाराः मूर्तयः; ‘भक्ति’ इति भित्तिषु रचिताः चित्ररेखाः। वर्णनम् इदं न रामस्य वैभवं स्तोतुम्, अपि तु यत् सर्वं सः त्यक्ष्यति तत् पाठकस्य पुरतः स्थापयितुम्। ‘मेरुगुहासमम्’ इति मुद्रणस्य पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘मेरुगुहोपमम्’ इति। उभयोः अर्थः समानः एव। वर्णने रत्नानि, गन्धाः, पक्षिणः, शिल्पानि च क्रमेण गणितानि, येन पञ्चानाम् इन्द्रियाणां तृप्तिः सूच्यते। ‘तिग्मतेजसा मनः चक्षुः च आददत्’ इति विशेषणं भवनस्य आकर्षणशक्तिं वर्णयति। गृहवर्णनं हि महाकाव्ये पात्रस्य गौरवसूचकम्; अत्र तु तत् आसन्नविपत्तेः पृष्ठभूमिः अपि।

तत् वेश्म चन्द्रभास्करसंकाशम्, कुबेरभवनोपमम्, महेन्द्रधामप्रतिमम्, नानापक्षिसमाकुलं च आसीत्। मेरुशृङ्गसमं रामवेश्म सूतः ददर्श — अञ्जलिकारिभिः उपस्थितैः जनैः समाकीर्णम्, उपायनानि आदाय समाक्रान्तैः जानपदैः जनैः च युक्तम्; ते सर्वे रामाभिषेकसुमुखाः उन्मुखाः च आसन्, तैः एव तत् समलंकृतम्। महामेघसमप्रख्यम्, उदग्रम्, सुविराजितम्, नानारत्नसमाकीर्णम्, कुब्जकैः अपि आवृतं तत् आसीत्। ‘उन्मुखैः’ इति पदेन जनानां प्रतीक्षा सूचिता — ते उत्सुकाः सन्तः ऊर्ध्वमुखाः तिष्ठन्ति। कुब्जकाः इति अन्तःपुरसेवकाः, ये प्राचीनराजकुलेषु प्रसिद्धाः। ‘उपायनानि’ इति उपहाराः, ये प्रजाभिः राजकुमाराय आनीताः। जनानां स्वेच्छया आगमनम् एव रामस्य लोकप्रियताम् अपेक्षया अधिकं दर्शयति; न कश्चित् आहूतः, तथापि सर्वे आगताः। भवनस्य वर्णने ‘महामेघसमप्रख्यम्’ इति पुनः मेघोपमा, या अस्मिन् सर्गे त्रिचतुर्वारम् आवर्तते। कुब्जकैः सह अन्ये अपि परिचारकाः तत्र आसन् इति ध्येयम्।

सः सारथिः वाजियुक्तेन वरूथिना राजगृहाभिपातिना रथेन समाकुलं राजकुलं विराजयन्, सर्वस्य पुरस्य मनांसि हर्षयन् अगच्छत्। ततः महाधनं महत् तत् गृहं समासाद्य सः प्रहृष्टरोमा बभूव — मृगैः मयूरैः च समाकुलोल्बणं तत् वरार्हस्य रामस्य गृहं शचीपतेः गृहम् इव आसीत्। कैलासनिभाः, स्वलंकृताः, त्रिदशालयोपमाः कक्ष्याः प्रविश्य, राममते स्थितान् बहून् प्रियान् वरान् पुरुषान् व्यपोह्य सः रथी शुद्धान्तम् उपस्थितः। तत्र सः रामाभिषेकार्थं कर्म कुर्वतां जनानां हर्षयुक्ताः, नरेन्द्रसूनोः अभिमङ्गलार्थाः, सर्वस्य लोकस्य प्रहृष्टाः गिरः शुश्राव। अत्र ‘शुद्धान्त’ इति अन्तःपुरस्य पर्यायः। ‘वरूथिन्’ इति रथस्य रक्षावरणयुक्तत्वम्। ‘समाकुलोल्बणम्’ इति मृगमयूरैः अत्यन्तं व्याप्तम्। ‘वरार्हस्य’ इति रामस्य विशेषणम् — यः श्रेष्ठवस्तूनाम् अर्हः। शचीपतेः गृहेण उपमा पुनः ऐश्वर्यसाम्यं सूचयति। ‘राममते स्थितान्’ इति ये रामस्य आज्ञायां वर्तन्ते, तादृशाः अनुचराः। रथस्य गतिः एव नगरस्य उत्साहं वर्धयति इति कविः वदति।

सुमन्त्रः महेन्द्रसद्मप्रतिमं मृगपक्षिजुष्टं रम्यं रामस्य वेश्म ददर्श, यत् प्रभया विभ्राजमानं मेरोः उच्चं शृङ्गम् इव आसीत्। उपस्थितैः अञ्जलिकारिभिः सोपायनैः जानपदैः जनैः, कोट्या परार्धैः च विमुक्तयानैः समाकुलं द्वारपदं सः ददर्श। ततः महामेघयुक्तमहीधराभं प्रभिन्नम्, अङ्कुशेन अनिवार्यम्, शत्रूणाम् असह्यम्, रामोपवाह्यं रुचिरम् उदग्रकायं शत्रुञ्जयं नागं ददर्श। स्वलंकृतान्, साश्वरथान्, सकुञ्जरान्, राज्ञः वल्लभान् अमात्यमुख्यान् च दृष्ट्वा, तान् समन्ततः व्यपोह्य सः सूतः समृद्धम् अन्तःपुरम् आविवेश। अन्ते उपमा — प्रभूतरत्नम् अर्णवं मकरः यथा अवार्यमाणः प्रविशति, तथा सः सारथिः अद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतं तत् गृहं प्रविवेश। सर्गः अत्र समाप्तः; अग्रिमे सर्गे सुमन्त्रः रामं सीतया सह पश्यति। ‘कोट्या परार्धैः च’ इति संख्यातिशयोक्तिः, या जनसमूहस्य अपरिमेयतां सूचयति। शत्रुञ्जयः इति रामस्य वाहनगजस्य नाम; नामार्थः एव तस्य गुणं वदति। अन्ते मकरार्णवोपमा सर्गस्य समापनम् अलंकरोति — यथा मकरः रत्नपूर्णं समुद्रं स्वच्छन्दं प्रविशति, तथा सुमन्त्रः अनिवारितः अन्तःपुरं प्रविशति। एषा एव अनिवारितता तस्य विश्वस्तत्वस्य चिह्नम्। एवम् अयं सर्गः केवलं सज्जायाः वर्णनेन एव समाप्यते, न कयाचित् कथाप्रगत्या; तत् एव अस्य वैशिष्ट्यम्।

ఈ సర్గ అభిషేకపు బాహ్యసన్నాహాన్నే వర్ణిస్తుంది. వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులు ఆ రాత్రి గడిపి రాజపురోహితునితో కలిసి రాజసభకు వచ్చారు. అమాత్యులూ, సేనాముఖ్యులూ, వర్తకసంఘాల ముఖ్యులూ రాఘవుని అభిషేకం కోసం ఆనందంగా ఒక్కచోట కూడారు. నిర్మలమైన సూర్యుడు ఉదయించి, పుష్యనక్షత్రంతో కూడిన దినం వచ్చి, కర్కాటకలగ్నం ప్రాప్తించగా — అదే రాముని జన్మలగ్నం — ద్విజశ్రేష్ఠులు రాముని అభిషేకం కోసం అంతా సిద్ధం చేశారు. బంగారు జలకలశాలు, చక్కగా అలంకరించిన భద్రపీఠం, మెరిసే పులిచర్మం చక్కగా పరచిన రథం, గంగాయమునల పుణ్యసంగమం నుండి తెచ్చిన జలం సిద్ధం చేయబడ్డాయి. జ్యోతిషశాస్త్రం ప్రకారం జన్మలగ్నంలోనే అభిషేకం ప్రశస్తం; అందుకే కవి ఆ సూక్ష్మవిషయాన్ని కూడా మరువడు. ఈ సమృద్ధి పాఠకుని మనస్సులో ఆశనే పుట్టిస్తుంది, ఇదంతా వ్యర్థమవుతుందని అతనికి తెలిసినా. ‘ఉపస్థానం’ అంటే రాజద్వారం వద్దగానీ సభలోగానీ హాజరవడం. బ్రాహ్మణుల, పురోహితుని రాకతో వైదికపక్షం, అమాత్యుల, సేనాముఖ్యుల రాకతో రాజకీయపక్షం, వర్తకముఖ్యుల రాకతో వాణిజ్యపక్షం — మూడూ అభిషేకంలో పాలుపంచుకున్నాయని సూచించబడింది. ‘ప్రీయమాణాః’ (ఆనందిస్తూ) అనే పదంతో వారి అకృత్రిమమైన హర్షం చూపబడింది; ఎవరూ బలవంతంగా తీసుకురాబడలేదు. గత సర్గలో వసిష్ఠుడు లెక్కించినదే ఇక్కడ కళ్ళెదుట సిద్ధమై కనిపిస్తోంది; ఈ పునరుక్తి వల్గేట్ (ప్రచలిత పాఠ) పరంపర లక్షణమే. కర్కాటకలగ్నం చంద్రుని స్వగృహం, రాముని జన్మలగ్నం కూడా; అందులోనే అభిషేకం విహితమని జ్యోతిషశాస్త్రం అంగీకరిస్తుంది.

జలసేకరణ విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది — ఇతర పుణ్యనదులు, మడుగులు, బావులు, సరస్సులు; తూర్పుకు ప్రవహించేవీ, ఉత్తరానికి ప్రవహించేవీ, అడ్డంగా ప్రవహించేవీ, క్షీరవృక్షాలు గల ప్రవాహాలూ — వాటన్నిటి నుండీ, సమస్త సముద్రాల నుండీ జలం తేబడింది. సార్వభౌముని అభిషేకంలో అన్ని దిక్కుల జలాన్నీ సేకరించాలని రాజశాస్త్రవిధి; దాన్నే కవి అనుసరిస్తున్నాడు. తరువాత తేనె, పెరుగు, నెయ్యి, పేలాలు, దర్భలు, పూలు, పాలు లెక్కించబడ్డాయి. ఎనిమిది మంది అందమైన కన్యలు, మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు, క్షీరవృక్షాల చిగుళ్ళతో కప్పబడి నీటితో నిండిన బంగారు వెండి కలశాలూ ఉన్నాయి. ఆ కలశాలు పద్మాలతో, కలువలతో కూడి, శ్రేష్ఠమైన జలంతో నిండి ప్రకాశిస్తున్నాయి. ద్రవ్యాల ఈ లెక్క కేవలం అలంకారం కాదు — ప్రతి ద్రవ్యమూ వైదికాభిషేకవిధిలో నియతమైనది, అందుకే జాబితాయే విధి ప్రామాణ్యాన్ని సూచిస్తోంది. ‘క్షీరిణః’ అంటే క్షీరవృక్షాలతో — మర్రి, మేడి, రావి, జువ్వి చెట్లతో — కూడిన తీరాలు; వాటి జలం ప్రత్యేకంగా పవిత్రమైనది. ‘ప్రాగ్వహాః’ అంటే తూర్పుముఖంగా ప్రవహించేవి, ‘ఊర్ధ్వవాహాః’ అంటే ఉత్తరముఖంగా ప్రవహించేవి, ‘తిర్యగ్వాహాః’ అంటే అడ్డంగా ప్రవహించేవి; ఇలా అన్ని దిక్కుల జలాన్ని సేకరించడం సార్వభౌమత్వానికి ప్రతీక. కలశాలు బంగారు వెండివి కావడం, పద్మాలతో కలువలతో కూడి ఉండడం మంగళదర్శనం కోసం. ఎనిమిది మంది కన్యలు కూడా మంగళార్థమే ఉంచబడ్డారు, గత సర్గలో చెప్పినట్లు.

ఆ తరువాత రాజచిహ్నాలు వర్ణించబడుతున్నాయి. చంద్రకిరణాలతో వికసించినట్లున్న, తెల్లని, రత్నాలతో అలంకరించిన ఉత్తమమైన చామరం రాముని కోసం సిద్ధంగా ఉంది. చంద్రమండలంలాంటి, కాంతిమంతమైన, శోభాయమానమైన తెల్లని గొడుగు కూడా అభిషేకానికి ముందు నడిచేందుకు సిద్ధంగా ఉంది. తెల్లని వృషభమూ, తెల్లని గుర్రమూ నిలిచి ఉన్నాయి. అన్ని వాద్యాలూ, వందిజనులూ, అలాగే ఇతర మాగధులూ ఉపస్థితమై ఉన్నారు. ఇక్ష్వాకుల రాజ్యంలో అభిషేకానికి ఎలాంటి సాధనాలు సమకూర్చాలో అలాంటివే తీసుకుని, రాజకుమారుని అభిషేకం కోసం వారందరూ రాజాజ్ఞతో అక్కడ కూడి, భూపతి కోసం నిరీక్షిస్తున్నారు. గొడుగు, చామరం, వృషభం, గుర్రం — ఇవి రాజైశ్వర్యపు చిహ్నాలు; వాటి తెల్లని రంగు మంగళసూచకం. ‘సంభ్రియేత’ (సమకూర్చాలో) అనేది విధ్యర్థక క్రియాపదం — ఏది ఎలా సేకరించాలో అలాగే సేకరించబడిందని అర్థం. ‘తథాజాతీయం’ అంటే అలాంటి రకం; కులపరంపరలో ఏది విహితమో అదే అనుసరించబడిందని. దీనితో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — అభిషేకం ఆకస్మికమైనది కాదు, ఇక్ష్వాకుకులపు ప్రాచీనవిధిని అనుసరించేది. సామంతులుగా దశరథునికి అధీనులైన రాజులు కూడా కూడారు. తెల్లని గొడుగు సార్వభౌమునికి ప్రధాన చిహ్నం, చామరాలు ఆయనకు చేసే పరిచర్యకు చిహ్నం.

కానీ రాజు కనిపించడం లేదు. ఆ భూపతిని చూడక వారు ఇలా అనుకున్నారు — ‘మా నివేదనను రాజుకు ఎవరు తెలియజేస్తారు? మేము రాజును చూడడం లేదు, సూర్యుడు ఉదయించాడు, బుద్ధిమంతుడైన రాముని యౌవరాజ్యాభిషేకం సిద్ధంగా ఉంది.’ వారు ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగా, రాజుచేత సత్కరింపబడిన సుమంత్రుడు ఆ రాజులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజు నియోగంతో రాముని తీసుకురావడానికి నేను త్వరగా బయలుదేరాను. మీరు రాజుకు పూజ్యులు, ముఖ్యంగా రామునికి; కాబట్టి అతని తరపునే నేను ఆయుష్మంతులైన మీ క్షేమం అడుగుతున్నాను.’ సూతుని ఈ వినయపూర్వకమైన మాట రాజసభ శిష్టాచారాన్ని చూపుతుంది; కానీ ‘రాజు నియోగంతో’ అనే మాటలో సత్యం సగమే ఉంది. సూతుని మాటలో రెండు విషయాలున్నాయి — మొదట తన ప్రయాణాన్ని తెలియజేయడం, రెండవది రాముని తరపున క్షేమప్రశ్న. ‘ఆయుష్మంతులు’ అనే సంబోధనతో శిష్టత, ‘పూజ్యులు’ అనే మాటతో వారి గౌరవం సూచించబడ్డాయి. కానీ రాజు నియోగం నిజానికి కైకేయి ప్రేరణతోనే వచ్చిందని పాఠకునికి తెలుసు; అందుకే సూతుని నిర్దోషమైన మాటే కరుణను పెంచుతుంది. సూర్యోదయం తరువాత కూడా రాజు కనిపించకపోవడం సభలో ఆశంకను పుట్టిస్తుంది; ఇదే రాబోయే సంఘటనలకు సూచన. రాత్రి ఏం జరిగిందో జనానికి తెలియదు.

మేల్కొని ఉన్నా రాజు రాకపోవడానికి కారణాన్ని వారికి తెలియజేసి, పురాణాలు తెలిసిన అతడు అంతఃపురద్వారానికి వచ్చాడు. ఆ భవనం అతని కోసం ఎల్లప్పుడూ తెరిచి ఉంటుంది; అతడు ప్రవేశించి ఆ ప్రజాపాలకుని వంశాన్ని స్తుతించాడు. రాజు శయ్యను సమీపించి అతడు నిలిచాడు; ఆ గదికి అత్యంత సమీపానికి చేరి, మధ్యలో కేవలం తెర మాత్రమే మిగిలి ఉండగా, అతడు గుణయుక్తమైన ఆశీస్సులతో రాఘవుని స్తుతించాడు — ‘కాకుత్స్థా! చంద్రసూర్యులూ, శివకుబేరులూ…’ అని. వంశస్తుతి సూతుని ప్రధాన కర్మ; సూతమాగధవందిజనులు ప్రాతఃకాలంలో రాజును స్తుతితోనే మేల్కొలుపుతారనేది ప్రాచీన రీతి. ‘తిరస్కరణీ’ అంటే తెర; దాని ప్రస్తావనతో అంతఃపురపు మర్యాద సూచించబడింది. ‘సదా సక్తం’ అంటే అతని కోసం ఆ భవనం ఎన్నడూ మూయబడదు; విశ్వసనీయుడైన మంత్రికున్న ఈ ప్రతిష్ఠ గత సర్గలో కూడా చెప్పబడింది. స్తుతిలో మొదట వంశం, తరువాత దేవతలు, తరువాత కర్తవ్యం — ఇదే శాస్త్రీయమైన క్రమం. రాత్రి జరిగిన వృత్తాంతం సూతునికి ఇంకా తెలియదు, అందుకే అతని మాట ఎప్పటిలాగే మంగళమయంగా ఉంది. శయ్యను సమీపించినా అతడు తెరను దాటి లోపలికి ప్రవేశించడు — ఇది రాజమర్యాద పాలన.

స్తుతి కొనసాగుతుంది — ‘వరుణుడూ, అగ్నీ, ఇంద్రుడూ నీకు విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక. పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది, శుభమైన పగలు వచ్చింది; రాజశ్రేష్ఠా, మేల్కొను, తరువాతి కార్యాన్ని చేయి. బ్రాహ్మణులూ, సేనాముఖ్యులూ, వర్తకులూ ఇక్కడికి వచ్చారు; వారు నీ దర్శనాన్ని కోరుకుంటున్నారు; మేల్కొను, రాఘవా.’ ఇలా స్తుతిస్తున్న, మంత్రాంగంలో నిపుణుడైన సూతుడు సుమంత్రుని గుర్తించి రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘సూతా! రాముని తీసుకురమ్మని నేను నీకు చెప్పినదేమైంది? నా ఆజ్ఞ ఇలా నిర్లక్ష్యం చేయబడడానికి కారణమేమిటి? నేను నిద్రపోవడం లేదు; త్వరగా రాఘవుని ఇక్కడికి తీసుకురా.’ ‘రాజు నిద్రలోకి జారుకున్నాడు’ అని కైకేయి చెప్పిన అబద్ధాన్నే రాజు ఇక్కడ ఖండిస్తున్నాడు; ఆయనకు నిద్ర లేదు, శోకమే ఉంది. రాజు ప్రత్యుత్తరంలో కోపం లేదు, కేవలం వ్యాకులత — ‘నా ఆజ్ఞ నిర్లక్ష్యం చేయబడుతోంది’ అని. ‘తీసుకురా’ అనే పునరుక్తి ఆయన తొందరను సూచిస్తోంది; ఆయన రాముని చూడాలనే ఉత్సుకుడై ఉన్నాడు, బహిష్కరించాలని కాదు. దీనితో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — రాజు స్వయంగా ఏమీ చేయడం లేదు, కేవలం సంఘటనలే ఆయనను లాక్కుపోతున్నాయి. ‘మంత్రకోవిదుడు’ అనే సుమంత్రుని విశేషణం అతని పేరు అర్థాన్నే ప్రకటిస్తోంది — చక్కగా మంత్రాంగం చేసేవాడు సుమంత్రుడు. ‘ప్రతివాహ్యతే’ అనేది కర్మణి ప్రయోగం, దీనితో రాజు నిస్సహాయత వ్యక్తమవుతోంది.

ఇలా రాజు దశరథుడు అక్కడ సూతుని మళ్ళీ ఆజ్ఞాపించాడు. అతడు రాజు మాట విని, తలవంచి దాన్ని గౌరవించి, దాన్ని మహాప్రియమైనదిగా భావించి, రాజభవనం నుండి బయలుదేరి, పతాకలతో ధ్వజాలతో శోభిల్లుతున్న రాజమార్గాన్ని చేరాడు. ఆనందంతో, సంతోషంతో ఆ సూతుడు అన్నివైపులా చూస్తూ త్వరగా వెళ్ళాడు; దారిలో రాముని గురించిన, అభిషేకానికి సంబంధించిన, సర్వలోకపు ఆనందంతో నిండిన మాటలను విన్నాడు. తరువాత అతడు కైలాసంలాంటి కాంతి గల, అందమైన రాముని భవనాన్ని చూశాడు — అది ఇంద్రభవనంతో సమానమైన కాంతి గలది, పెద్ద తలుపులతో మూయబడినది, వందలకొద్దీ అరుగులతో శోభిల్లేది. నగరపు హర్షం ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రస్తావించబడుతోంది; ఈ నిరీక్షణే తరువాతి సర్గలలో విషాదంగా మారుతుందని పాఠకునికి తెలుసు. ‘తలవంచి గౌరవించి’ అనేది సేవకుని వినయం. ‘మహాప్రియమైనదిగా భావించి’ అనేది సూతుని సొంత హర్షం — రాముని అభిషేకపు వార్తను తానే మోసుకువెళ్తున్నానని అతడు భావిస్తున్నాడు. రాజమార్గపు పతాకధ్వజశోభ, జనుల మాటలు నగరపు ఉత్సవాన్ని చూపుతున్నాయి. రాముని భవనపు మొదటి దర్శనం దూరం నుండే — కైలాసమూ ఇంద్రభవనమూ ఉపమానాలు; తరువాత క్రమంగా సమీపవర్ణన. నగరపు కోలాహలం, సూతుని హర్షం, రాజు రహస్య శోకం — ఈ మూడింటి విరోధం ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ సూచించబడుతోంది.

ఇక్కడినుండి భవనవర్ణన విస్తారంగా సాగుతుంది. దాని శిఖరాగ్రం బంగారు ప్రతిమతో ఉంది, తోరణాలు మణులతో పగడాలతో ఉన్నాయి, అది శరత్కాలపు దట్టమైన మేఘంలా ఉంది, ప్రకాశిస్తోంది, మేరుపర్వతపు గుహలా ఉంది. మహత్తరమైన శ్రేష్ఠమాలలతో, మణులతో అలంకరించబడి, ముత్యాలతో మణులతో నిండి, చందనం అగరులతో భూషితమై ఉంది. దర్దురపర్వత శిఖరంలా అది మనోహరమైన పరిమళాలను వెదజల్లుతోంది; కూస్తున్న సారసపక్షులతో, నెమళ్ళతో విరాజిల్లుతోంది. చక్కగా చెక్కిన ఈహామృగాలతో నిండి, భక్తులతో — అంటే చిత్రరచనలతో — చెక్కబడి, తన తీక్ష్ణమైన తేజస్సుతో ప్రాణుల మనస్సునూ కన్నులనూ ఆకర్షిస్తోంది. ‘ఈహామృగం’ అంటే శిల్పంలో నిర్మించిన తోడేలు ఆకారపు విగ్రహాలు; ‘భక్తి’ అంటే గోడలపై రచించిన చిత్రరేఖలు. ఈ వర్ణన రాముని వైభవాన్ని స్తుతించడానికి కాదు, అతడు విడిచిపెట్టబోయేదంతా పాఠకుని ఎదుట నిలపడానికి. ‘మేరుగుహాసమమ్’ అనేది ముద్రిత ప్రతిలోని పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘మేరుగుహోపమమ్’ అని ఉంది. రెండింటి అర్థమూ ఒకటే. వర్ణనలో రత్నాలు, పరిమళాలు, పక్షులు, శిల్పాలు క్రమంగా లెక్కించబడ్డాయి, దీనితో ఐదు ఇంద్రియాల తృప్తి సూచించబడుతోంది. ‘తీక్ష్ణమైన తేజస్సుతో మనస్సునూ కన్నులనూ ఆకర్షిస్తోంది’ అనే విశేషణం భవనపు ఆకర్షణశక్తిని వర్ణిస్తోంది. మహాకావ్యంలో గృహవర్ణన పాత్ర గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది; ఇక్కడ మాత్రం అది సమీపిస్తున్న విపత్తుకు నేపథ్యం కూడా.

ఆ భవనం చంద్రసూర్యుల వంటి కాంతి గలది, కుబేరుని భవనంలాంటిది, మహేంద్రుని ధామంలాంటిది, నానాపక్షులతో నిండినది. మేరుశిఖరంలాంటి రాముని భవనాన్ని సూతుడు చూశాడు — అది చేతులు జోడించి ఉపస్థితులైన జనంతో క్రిక్కిరిసి, కానుకలు తీసుకుని గుమిగూడిన జానపదులతో కూడి ఉంది; వారందరూ రాముని అభిషేకం పట్ల ఆనందముఖులై, తలలెత్తి ఉత్సుకతతో ఉన్నారు, వారితోనే అది అలంకృతమై ఉంది. మహామేఘంలాంటి, ఉన్నతమైన, మిక్కిలి విరాజిల్లుతున్న, నానారత్నాలతో నిండిన ఆ భవనం కుబ్జులైన పరిచారకులతో కూడా ఆవరించబడి ఉంది. ‘ఉన్ముఖైః’ (తలలెత్తి) అనే పదంతో జనుల నిరీక్షణ సూచించబడింది — వారు ఉత్సుకులై పైకి ముఖాలెత్తి నిలిచి ఉన్నారు. కుబ్జకులు అంటే అంతఃపుర సేవకులు, ప్రాచీన రాజకులాలలో ప్రసిద్ధులు. ‘ఉపాయనాలు’ అంటే ప్రజలు రాజకుమారునికి తెచ్చిన కానుకలు. జనులు స్వయంగా రావడమే రాముని లోకప్రియతను మరింత అధికంగా చూపుతుంది; ఎవరూ పిలవబడలేదు, అయినా అందరూ వచ్చారు. భవనవర్ణనలో ‘మహామేఘంలాంటి’ అనే మేఘోపమానం మళ్ళీ వచ్చింది, ఇది ఈ సర్గలో మూడు నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది. కుబ్జకులతో పాటు ఇతర పరిచారకులు కూడా అక్కడ ఉన్నారని గ్రహించాలి.

ఆ సారథి గుర్రాలు పూన్చిన, రక్షాకవచం గల, రాజగృహానికి వేగంగా వెళ్ళే రథంతో, జనంతో నిండిన రాజకులాన్ని శోభింపజేస్తూ, పురమంతటి మనస్సులనూ ఆనందపరుస్తూ వెళ్ళాడు. తరువాత మహాధనసంపన్నమైన ఆ పెద్ద గృహాన్ని చేరి అతడు పులకితుడయ్యాడు — మృగాలతో, నెమళ్ళతో దట్టంగా నిండిన, శ్రేష్ఠవస్తువులకు అర్హుడైన రాముని ఆ గృహం శచీపతి (ఇంద్రుని) గృహంలా ఉంది. కైలాసంలాంటి, చక్కగా అలంకరించిన, దేవాలయాలవంటి కక్ష్యలలోకి ప్రవేశించి, రాముని ఆజ్ఞలో ఉన్న అనేకమంది ప్రియులైన శ్రేష్ఠపురుషులను దాటుకుంటూ ఆ రథి అంతఃపురాన్ని చేరాడు. అక్కడ అతడు రాముని అభిషేకం కోసం పనిచేస్తున్న జనుల హర్షభరితమైన, రాజకుమారుని మంగళాన్ని కోరే, సర్వలోకపు ఆనందభరితమైన మాటలను విన్నాడు. ఇక్కడ ‘శుద్ధాంతం’ అనేది అంతఃపురానికి పర్యాయపదం. ‘వరూథిన్’ అంటే రక్షాకవచంతో కూడిన రథం. ‘సమాకులోల్బణం’ అంటే మృగాలతో, నెమళ్ళతో అత్యంత దట్టంగా నిండినది. ‘వరార్హుడు’ అనేది రాముని విశేషణం — శ్రేష్ఠవస్తువులకు అర్హుడైనవాడు. శచీపతి గృహంతో ఉపమానం మళ్ళీ ఐశ్వర్యసామ్యాన్ని సూచిస్తోంది. ‘రామమతే స్థితాన్’ అంటే రాముని ఆజ్ఞలో ఉండే అనుచరులు. రథగమనమే నగరపు ఉత్సాహాన్ని పెంచుతోందని కవి చెబుతున్నాడు.

సుమంత్రుడు మహేంద్రుని సదనంలాంటి, మృగపక్షులు సేవించే, రమణీయమైన రాముని భవనాన్ని చూశాడు; అది కాంతితో విరాజిల్లుతూ మేరువు ఉన్నత శిఖరంలా ఉంది. చేతులు జోడించి కానుకలతో ఉపస్థితులైన జానపదులతో, వాహనాలు దిగిన కోట్లాది, పరార్ధాలాది జనంతో క్రిక్కిరిసిన ద్వారప్రదేశాన్ని అతడు చూశాడు. తరువాత మహామేఘంతో కూడిన పర్వతంలాంటిదీ, మదజలం స్రవిస్తున్నదీ, అంకుశంతో అదుపుచేయలేనిదీ, శత్రువులకు సహింపరానిదీ, రాముని వాహనమైనదీ, అందమైనదీ, ఉన్నతమైన దేహం గలదీ అయిన శత్రుంజయమనే ఏనుగును చూశాడు. చక్కగా అలంకరించుకున్న, గుర్రాలతో రథాలతో ఏనుగులతో కూడిన, రాజుకు ప్రియులైన అమాత్యముఖ్యులను చూసి, వారిని అన్నివైపులా దాటుకుంటూ ఆ సూతుడు సమృద్ధమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. చివర ఒక ఉపమానం — అపారమైన రత్నాలు గల సముద్రంలోకి మకరం అడ్డులేకుండా ప్రవేశించినట్లు, ఆ సారథి పర్వతశిఖరంలా, అచలంలా, మేఘంలా ఉన్న, మహావిమానాలవంటి భవనాలతో కూడిన ఆ గృహంలోకి ప్రవేశించాడు. సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు సీతతో కూడిన రాముని చూస్తాడు. ‘కోట్లాది, పరార్ధాలాది’ అనేది సంఖ్యాతిశయోక్తి, ఇది జనసమూహపు అపరిమేయతను సూచిస్తోంది. శత్రుంజయం అనేది రాముని వాహనగజం పేరు; పేరు అర్థమే దాని గుణాన్ని చెబుతోంది. చివరి మకరసముద్ర ఉపమానం సర్గ ముగింపును అలంకరిస్తోంది — మకరం రత్నపూర్ణమైన సముద్రంలోకి స్వేచ్ఛగా ప్రవేశించినట్లు, సుమంత్రుడు అడ్డులేకుండా అంతఃపురంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు. ఈ అడ్డులేనితనమే అతని విశ్వసనీయతకు చిహ్నం. ఇలా ఈ సర్గ ఏ కథాప్రగతీ లేకుండా కేవలం సన్నాహవర్ణనతోనే ముగుస్తుంది; అదే దీని ప్రత్యేకత.

இந்தச் சர்க்கம் அபிஷேகத்தின் வெளி ஏற்பாடுகளையே வருணிக்கிறது. வேதம் கற்றுத் தேர்ந்த அந்தணர்கள் அந்த இரவைக் கழித்துவிட்டு அரசப் புரோகிதரோடு அரசவைக்கு வந்து சேர்ந்தனர். அமைச்சர்களும், படைத்தலைவர்களும், வணிகர் குழுவின் தலைவர்களும் ராகவனின் அபிஷேகத்துக்காக மகிழ்ச்சியோடு ஒன்றுகூடினர். களங்கமற்ற சூரியன் உதித்து, பூச நட்சத்திரத்தோடு கூடிய நாள் வந்து, கடக லக்கினம் வந்தபோது — அதுவே ராமனின் ஜன்ம லக்கினம் — அந்தணர் தலைவர்களால் ராமனின் அபிஷேகத்துக்கு எல்லாம் ஆயத்தம் செய்யப்பட்டது. பொன் நீர்க்குடங்கள், நன்கு அணிசெய்யப்பட்ட மங்கலப் பீடம், ஒளிரும் புலித்தோலால் நன்கு விரிக்கப்பட்ட தேர், கங்கையும் யமுனையும் கூடும் புனிதச் சங்கமத்திலிருந்து கொண்டுவரப்பட்ட நீர் ஆகியவை ஆயத்தமாக்கப்பட்டன. சோதிட நூலின்படி ஜன்ம லக்கினத்திலேயே அபிஷேகம் சிறந்தது; ஆகவே கவிஞர் அந்த நுட்பத்தையும் மறக்கவில்லை. இந்தச் செழிப்பு வாசகன் மனத்தில் நம்பிக்கையையே எழுப்புகிறது — இவை அனைத்தும் வீணாகும் என்று அவன் அறிந்திருந்தாலும். ‘உபஸ்தானம்’ என்பது அரசவாயிலில் அல்லது சபையில் வந்து நிற்றல். அந்தணர்களும் புரோகிதரும் வந்ததால் வைதிகத் தரப்பும், அமைச்சர்களும் படைத்தலைவர்களும் வந்ததால் அரசியல் தரப்பும், வணிகர் தலைவர்கள் வந்ததால் வணிகத் தரப்பும் — மூன்றும் அபிஷேகத்தில் பங்குகொண்டன என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘ப்ரீயமாணா:’ (மகிழ்ச்சியோடு) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய இயல்பான மகிழ்ச்சி காட்டப்படுகிறது; யாரும் கட்டாயப்படுத்திக் கொண்டுவரப்படவில்லை. முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் எண்ணிக் காட்டியவையே இங்கே கண்கூடாக ஆயத்தமாக்கப்பட்டதாகக் காணப்படுகின்றன; இந்த மறுகூறல் வழக்கிலுள்ள (வல்கேட்) பாடமரபின் இயல்பே. கடக லக்கினம் சந்திரனின் சொந்த வீடு; ராமனின் ஜன்ம லக்கினமும் அதுவே; அதிலேயே அபிஷேகம் விதிக்கப்பட்டது என்பது சோதிடத்துக்கு ஏற்றது.

நீர் சேகரிப்பு விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — மற்றப் புனித ஆறுகள், மடுக்கள், கிணறுகள், ஏரிகள்; கிழக்கு நோக்கியும் வடக்கு நோக்கியும் குறுக்காகவும் ஓடும் நீரோட்டங்கள், பால்மரங்கள் சூழ்ந்தவை — இவை அனைத்திலிருந்தும் எல்லாக் கடல்களிலிருந்தும் நீர் கொண்டுவரப்பட்டது. பேரரசனின் அபிஷேகத்துக்கு எல்லாத் திசைகளின் நீரையும் சேகரிக்க வேண்டும் என்பது அரசநூல் விதி; அதையே கவிஞர் பின்பற்றுகிறார். பின்னர் தேன், தயிர், நெய், பொரி, தர்ப்பை, மலர்கள், பால் ஆகியவை எண்ணப்படுகின்றன. அழகிய எட்டுக் கன்னியர், மதங்கொண்ட சிறந்த யானை, பால்மரத் தளிர்களால் மூடப்பட்ட நீர் நிறைந்த பொன், வெள்ளிக் குடங்கள் ஆகியவை ஆயத்தமாக இருந்தன. தாமரை, நீலோற்பல மலர்களோடு கூடி, சிறந்த நீரால் நிறைந்த அக்குடங்கள் ஒளிர்ந்தன. பொருள்களின் இந்தக் கணக்கு வெறும் அலங்காரம் அல்ல — ஒவ்வொரு பொருளும் வைதிக அபிஷேக விதியில் வரையறுக்கப்பட்டது; ஆகவே பட்டியலே விதியின் நம்பகத்தன்மையைக் காட்டுகிறது. ‘க்ஷீரிண:’ என்பது ஆல், அத்தி, அரசு, இத்தி போன்ற பால்மரங்கள் சூழ்ந்த கரைகள்; அவற்றின் நீர் சிறப்பாகப் புனிதமானது. ‘ப்ராக்வஹா:’ என்பது கிழக்கு நோக்கி ஓடுவன, ‘ஊர்த்வவாஹா:’ என்பது வடக்கு நோக்கி ஓடுவன, ‘திர்யக்வாஹா:’ என்பது குறுக்காக ஓடுவன; இவ்வாறு எல்லாத் திசை நீரையும் சேகரிப்பது பேரரசின் அடையாளம். குடங்கள் பொன்னும் வெள்ளியுமாக இருப்பதும், தாமரை நீலோற்பலங்களோடு கூடியிருப்பதும் மங்கலக் காட்சிக்காக. எட்டுக் கன்னியரும் முந்தைய சர்க்கத்தில் சொன்னதுபோல மங்கலத்துக்காகவே நிறுத்தப்பட்டனர்.

அதன்பின் அரசச் சின்னங்கள் வருணிக்கப்படுகின்றன. நிலவின் கதிர்போல் ஒளிரும், வெண்மையான, இரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட சிறந்த சாமரம் ராமனுக்காக ஆயத்தமாக இருக்கிறது. நிலவு வட்டம்போன்ற, ஒளி வீசும், அழகிய வெண்குடையும் அபிஷேகத்தின் முன்னிலையில் ஆயத்தமாக உள்ளது. வெண்காளையும் வெண்குதிரையும் நிற்கின்றன. எல்லா இசைக்கருவிகளும், வந்திகளும், மாகதர் முதலிய பிறரும் வந்திருந்தனர். இக்ஷ்வாகுக்களின் அரசில் அபிஷேகத்துக்கு எத்தகைய பொருள்கள் சேகரிக்கப்பட வேண்டுமோ, அத்தகையவற்றையே எடுத்துக்கொண்டு, அரசகுமாரனின் அபிஷேகத்துக்காக அவர்கள் அனைவரும் அரச ஆணைப்படி அங்கே கூடி மன்னனுக்காகக் காத்திருந்தனர். குடை, சாமரம், காளை, குதிரை — இவை அரசனின் செல்வச் சின்னங்கள்; அவற்றின் வெண்மை நிறம் மங்கலத்தைச் சுட்டுகிறது. ‘ஸம்ப்ரியேத’ (சேகரிக்கப்பட வேண்டும்) என்பது விதியைக் குறிக்கும் வினைச்சொல் — எப்படிச் சேகரிக்க வேண்டுமோ அப்படியே சேகரிக்கப்பட்டது என்பது பொருள். ‘ததாஜாதீயம்’ என்பது அத்தகைய வகையைச் சேர்ந்தது; குல மரபால் விதிக்கப்பட்டதே பின்பற்றப்பட்டது என்பது கருத்து. இதனால் அபிஷேகம் திடீரென நிகழ்வதல்ல, இக்ஷ்வாகு குலத்தின் பண்டைய விதிப்படியானது என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். சிற்றரசர்களாகத் தசரதனுக்குக் கட்டுப்பட்ட மன்னர்களும் கூடியிருந்தனர். வெண்குடை பேரரசனின் முதன்மைச் சின்னம்; சாமரங்கள் அவனுக்குச் செய்யப்படும் பணிவிடையின் சின்னம்.

ஆனால் அரசன் காணப்படவில்லை. அந்த மன்னனைக் காணாத அவர்கள் சொன்னார்கள்: ‘எங்கள் விண்ணப்பத்தை அரசனுக்கு யார் தெரிவிப்பார்? நாங்கள் அரசனைக் காணவில்லை; சூரியனும் உதித்துவிட்டான்; அறிவாளியான ராமனின் இளவரசுப் பட்டாபிஷேகமும் ஆயத்தமாக உள்ளது.’ அவர்கள் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும்போது, அரசனால் மதிக்கப்பட்ட சுமந்திரன் அந்த மன்னர்கள் அனைவரிடமும் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘அரசனின் ஆணைப்படி ராமனை அழைத்துவர விரைந்து புறப்பட்டிருக்கிறேன். நீங்கள் அரசனுக்கும், சிறப்பாக ராமனுக்கும், வணக்கத்துக்குரியவர்கள்; ஆகவே அவன் சொல்லின்படியே நீண்ட ஆயுளுடைய உங்கள் நலத்தை விசாரிக்கிறேன்.’ சூதனின் இந்தப் பணிவு நிறைந்த சொல் அரசவையின் நல்லொழுக்கத்தைக் காட்டுகிறது; ஆனால் ‘அரசனின் ஆணைப்படி’ என்ற சொல்லில் உண்மையின் பாதி மட்டுமே உள்ளது. சூதனின் சொல்லில் இரு விஷயங்கள் — முதலாவது தன் புறப்பாட்டைத் தெரிவித்தல், இரண்டாவது ராமனின் சார்பாக நலம் விசாரித்தல். ‘ஆயுஷ்மதாம்’ (நீண்ட ஆயுளுடையோரே) என்ற விளியால் நல்லொழுக்கமும், ‘பூஜ்யா:’ (வணக்கத்துக்குரியவர்) என்பதால் அவர்களுடைய பெருமையும் சுட்டப்படுகின்றன. ஆனால் அரசனின் ஆணை உண்மையில் கைகேயியின் தூண்டுதலால்தான் எழுந்தது என்று வாசகன் அறிவான்; ஆகவே சூதனின் குற்றமற்ற சொல்லே இரக்கத்தைக் கூட்டுகிறது. சூரியோதயத்துக்குப் பின்னும் அரசன் காணப்படாதது சபையில் ஐயத்தை எழுப்புகிறது; இதுவே அடுத்த நிகழ்ச்சிகளுக்கான முன்னறிவிப்பு. இரவில் என்ன நடந்தது என்று மக்கள் அறியவில்லை.

விழித்தெழுந்திருந்தும் அரசன் வராததன் காரணத்தை அவர்களுக்குத் தெரிவித்துவிட்டு, பழங்கதைகள் அறிந்த அவன் அந்தப்புர வாயிலுக்கு வந்தான். அந்த மாளிகை அவனுக்கு எப்போதும் திறந்தே இருந்தது; அவன் உள்ளே நுழைந்து மன்னனின் குலத்தைப் புகழ்ந்தான். அரசனின் படுக்கையை அணுகி அவன் நின்றான்; அந்த அறையை மிக நெருங்கி, இடையில் ஒரு திரை மட்டுமே எஞ்சியிருக்க, அவன் நற்குணங்கள் நிறைந்த வாழ்த்துகளால் ராகவனான அரசனைப் புகழ்ந்தான்: ‘காகுத்ஸ்தா! சந்திரனும் சூரியனும், சிவனும் குபேரனும்…’ என்று. குலப்புகழ்ச்சி சூதனின் முதன்மைப் பணி; சூதர், மாகதர், வந்திகள் காலையில் அரசனைப் புகழ்ந்தே எழுப்புவது பண்டைய மரபு. ‘திரஸ்கரணீ’ என்பது திரைச்சீலை; அதைக் குறிப்பிடுவதால் அந்தப்புரத்தின் வரம்பு சுட்டப்படுகிறது. ‘ஸதா ஸக்தம்’ என்பது அவனுக்கு அந்த மாளிகை ஒருபோதும் மூடப்படவில்லை என்பது; நம்பிக்கைக்குரிய அமைச்சனின் இந்த மதிப்பு முந்தைய சர்க்கத்திலும் சொல்லப்பட்டது. புகழுரையில் முதலில் குலம், பின் தெய்வங்கள், பின் கடமை — இதுவே சாத்திர முறை. இரவில் நிகழ்ந்ததைச் சூதன் இன்னும் அறியவில்லை; ஆகவே அவன் சொல் முன்புபோலவே மங்கலம் நிறைந்தது. படுக்கையை நெருங்கியும் அவன் திரையைக் கடந்து உள்ளே நுழையவில்லை — இது அரச வரம்பைப் பேணுதல்.

புகழுரை தொடர்கிறது: ‘வருணனும், அக்கினியும், இந்திரனும் உனக்கு வெற்றியை அருளட்டும். மாண்புமிகு இரவு கழிந்தது; மங்கலமான பகல் வந்துவிட்டது; அரசருள் புலியே, விழித்தெழு; அடுத்து ஆக வேண்டியதைச் செய். அந்தணர்களும், படைத்தலைவர்களும், வணிகர்களும் இங்கே வந்திருக்கின்றனர்; அவர்கள் உன்னைக் காண விழைகின்றனர்; ராகவா, விழித்தெழு.’ இவ்வாறு புகழ்ந்துகொண்டிருந்த, ஆலோசனையில் வல்ல சூதனான சுமந்திரனிடம், விழித்தெழுந்த அரசன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘சூதா! ராமனை அழைத்து வா என்று நான் உனக்குச் சொன்னது என்னவாயிற்று? என் ஆணை புறக்கணிக்கப்படுவதற்கு என்ன காரணம்? நான் உறங்கவே இல்லை; விரைந்து ராகவனை இங்கே அழைத்து வா.’ ‘அரசன் உறக்கத்தில் ஆழ்ந்துவிட்டான்’ என்று கைகேயி பொய்யாகச் சொன்னதையே அரசன் இங்கே மறுக்கிறான்; அவனுக்கு உறக்கம் இல்லை, துயரமே இருந்தது. அரசனின் மறுமொழியில் சினம் இல்லை, பதற்றம் மட்டுமே — ‘என் ஆணை புறக்கணிக்கப்படுகிறது’ என்று. ‘அழைத்து வா’ என்ற மறுகூறல் அவனுடைய அவசரத்தைச் சுட்டுகிறது; அவன் ராமனைக் காணவே ஆவலுற்றிருக்கிறான், நாடுகடத்த அல்ல. இதனால் அரசன் தானே எதையும் செய்யவில்லை, நிகழ்ச்சிகளே அவனை இழுத்துச் செல்கின்றன என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘மந்த்ரகோவிதம்’ (ஆலோசனையில் வல்லவன்) என்ற சுமந்திரனின் அடைமொழி அவன் பெயரின் பொருளையே வெளிப்படுத்துகிறது — நன்கு ஆலோசனை சொல்பவன் சுமந்திரன். ‘ப்ரதிவாஹ்யதே’ என்ற செயப்பாட்டுவினைப் பயன்பாட்டால் அரசனின் உதவியற்ற நிலை வெளிப்படுகிறது.

இவ்வாறு அரசன் தசரதன் அங்கே சூதனுக்கு மீண்டும் ஆணையிட்டான். அவன் அரசனின் சொல்லைக் கேட்டு, தலைவணங்கி அதை மதித்து, அதைப் பெரும் மகிழ்ச்சிக்குரியதாகக் கருதி, அரசனின் இல்லத்திலிருந்து வெளியேறி, கொடிகளாலும் பதாகைகளாலும் அழகுபெற்ற அரசவீதியை அடைந்தான். மகிழ்ந்து களிப்புற்ற அந்தச் சூதன் எங்கும் பார்த்தவாறே விரைந்து சென்றான்; வழியில் ராமனைப் பற்றிய, அபிஷேகத்தோடு தொடர்புடைய, எல்லா மக்களின் மகிழ்ச்சி நிறைந்த பேச்சுகளைக் கேட்டான். பின்னர் கைலாசம்போல் ஒளிரும், அழகிய ராமனின் மாளிகையைக் கண்டான் — அது இந்திரனின் மாளிகைக்கு இணையான ஒளியுடையது, பெரிய கதவுகளால் மூடப்பட்டது, நூற்றுக்கணக்கான திண்ணைகளால் அழகுபெற்றது. நகரத்தின் மகிழ்ச்சி இங்கே மீண்டும் மீண்டும் குறிப்பிடப்படுகிறது; இந்தக் காத்திருப்பே அடுத்த சர்க்கங்களில் துயரமாக மாறும் என்று வாசகன் அறிவான். ‘தலைவணங்கி மதித்து’ என்பது பணியாளனின் பணிவு. ‘பெரும் மகிழ்ச்சிக்குரியதாகக் கருதி’ என்பது சூதனின் சொந்த மகிழ்ச்சி — ராமனின் அபிஷேகச் செய்தியைத் தானே கொண்டுசெல்வதாக அவன் கருதுகிறான். அரசவீதியின் கொடி பதாகை அழகும், மக்களின் பேச்சுகளும் நகரத்தின் விழாவைக் காட்டுகின்றன. ராமனின் மாளிகை முதலில் தொலைவிலிருந்தே காணப்படுகிறது — கைலாசமும் இந்திரனின் மாளிகையும் உவமைகள்; பின்னர் படிப்படியாக அருகிலிருந்து வருணனை. நகரத்தின் ஆரவாரம், சூதனின் மகிழ்ச்சி, அரசனின் மறைந்த துயர் — இம்மூன்றின் முரணும் இங்கே மீண்டும் மீண்டும் சுட்டப்படுகிறது.

இங்கிருந்து மாளிகை வருணனை விரிவாகத் தொடர்கிறது. அதன் முகப்பு உச்சியில் பொற்சிலைகள் இருந்தன; இரத்தினமும் பவளமும் இழைத்த தோரணங்கள் இருந்தன; அது கூதிர்கால மேகத் திரள்போல் வெண்மையாக, ஒளிர்ந்து, மேருமலையின் குகைபோல் இருந்தது. சிறந்த மாலைகளின் பெரிய மணிகளால் அணிசெய்யப்பட்டு, முத்துகளும் மணிகளும் நிறைந்து, சந்தனமும் அகிலும் கமழ்ந்தது. தர்துர மலையின் சிகரம்போல அது மனத்துக்கினிய நறுமணங்களை வீசியது; கூவும் நாரைகளாலும் மயில்களாலும் விளங்கியது. நன்கு செய்யப்பட்ட ஈஹாம்ருகச் சிற்பங்கள் நிறைந்து, சித்திர வேலைப்பாடுகள் செதுக்கப்பட்டு, கூரிய ஒளியால் உயிர்களின் மனத்தையும் கண்ணையும் கவர்ந்தது. ‘ஈஹாம்ருகம்’ என்பது சிற்பத்தில் செய்யப்பட்ட ஓநாய் வடிவ உருவங்கள்; ‘பக்தி’ என்பது சுவர்களில் வரையப்பட்ட சித்திரக் கோடுகள். இந்த வருணனை ராமனின் செல்வத்தைப் புகழ்வதற்காக அல்ல; அவன் கைவிடப்போகும் அனைத்தையும் வாசகன் முன் நிறுத்துவதற்காகவே. ‘மேருகுஹாஸமம்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘மேருகுஹோபமம்’ என்று உள்ளது. இரண்டின் பொருளும் ஒன்றே. வருணனையில் இரத்தினங்கள், நறுமணங்கள், பறவைகள், சிற்பங்கள் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன; இதனால் ஐம்புலன்களுக்கும் நிறைவு சுட்டப்படுகிறது. ‘கூரிய ஒளியால் மனத்தையும் கண்ணையும் கவர்ந்தது’ என்ற அடைமொழி மாளிகையின் கவர்ச்சி ஆற்றலை வருணிக்கிறது. பெருங்காவியத்தில் இல்ல வருணனை பாத்திரத்தின் பெருமையைச் சுட்டுவது; இங்கேயோ அது நெருங்கிவரும் இடரின் பின்னணியும் ஆகிறது.

அந்த மாளிகை சந்திர சூரியர்போல் ஒளிர்ந்தது, குபேரனின் மாளிகைக்கு ஒப்பானது, மகேந்திரனின் இருப்பிடத்துக்கு இணையானது, பலவகைப் பறவைகள் நிறைந்தது. மேருமலைச் சிகரம்போன்ற ராமனின் மாளிகையைச் சூதன் கண்டான் — கைகூப்பி வந்து நின்ற மக்களால் நிறைந்து, காணிக்கைகளை எடுத்துக்கொண்டு திரண்டுவந்த நாட்டுமக்களோடு கூடியிருந்தது; அவர்கள் அனைவரும் ராமனின் அபிஷேகத்தை நோக்கி மலர்ந்த முகத்தோடும் தலையுயர்த்தியும் இருந்தனர்; அவர்களாலேயே அது அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது. பெருமேகம்போல் தோன்றி, உயர்ந்து, நன்கு விளங்கி, பலவகை இரத்தினங்கள் நிறைந்து, கூனர்களாலும் சூழப்பட்டிருந்தது. ‘உன்முகை:’ (தலையுயர்த்தியவர்களால்) என்ற சொல்லால் மக்களின் காத்திருப்பு சுட்டப்படுகிறது — அவர்கள் ஆவலோடு மேல்நோக்கிய முகத்துடன் நிற்கின்றனர். கூனர்கள் அந்தப்புரப் பணியாளர்கள்; பண்டைய அரசகுலங்களில் புகழ்பெற்றவர்கள். ‘உபாயனானி’ என்பது மக்கள் அரசகுமாரனுக்குக் கொண்டுவந்த காணிக்கைகள். மக்கள் தாமாகவே வந்ததே ராமனின் மக்கட்செல்வாக்கை எதையும்விட மிகுதியாகக் காட்டுகிறது; யாரும் அழைக்கப்படவில்லை, இருந்தும் அனைவரும் வந்தனர். மாளிகை வருணனையில் ‘பெருமேகம்போல் தோன்றி’ என்று மீண்டும் மேக உவமை வருகிறது; இது இந்தச் சர்க்கத்தில் மூன்று நான்கு முறை வருகிறது. கூனர்களோடு வேறு பணியாளர்களும் அங்கே இருந்தனர் என்று கொள்ள வேண்டும்.

அந்தத் தேரோட்டி, குதிரைகள் பூட்டப்பட்டு, காப்பு உறையுடன், அரச இல்லத்தை நோக்கி விரையும் தேரால், நெருக்கமான அரசகுலத்தை ஒளிரச் செய்தவாறும், நகர முழுவதன் மனங்களையும் மகிழ்வித்தவாறும் சென்றான். பின்னர் பெருஞ்செல்வம் நிறைந்த அந்தப் பெரிய இல்லத்தை அடைந்ததும் அவனுக்கு மயிர்க்கூச்செறிந்தது — மான்களும் மயில்களும் மிகுதியாக நிறைந்த, சிறந்தவற்றுக்கே உரிய ராமனின் அந்த இல்லம் சசியின் கணவனான இந்திரனின் இல்லம்போல இருந்தது. கைலாசம்போன்ற, நன்கு அணிசெய்யப்பட்ட, தேவர்களின் இருப்பிடத்துக்கு ஒப்பான முற்றங்களைக் கடந்து, ராமனின் ஆணையில் நிற்கும் அன்பிற்குரிய பல சிறந்த மனிதர்களை விலக்கிக்கொண்டு, அந்தத் தேரோட்டி அந்தப்புரத்தை அடைந்தான். அங்கே, ராமனின் அபிஷேகத்துக்காகப் பணிபுரியும் மக்களின் மகிழ்ச்சி நிறைந்த, அரசகுமாரனுக்கு மங்கலம் வேண்டும், உலகம் முழுவதன் களிப்பு நிறைந்த சொற்களைக் கேட்டான். இங்கே ‘ஶுத்தாந்தம்’ என்பது அந்தப்புரத்தின் மறுபெயர். ‘வரூதின்’ என்பது தேர் காப்பு உறையுடையது என்பது. ‘ஸமாகுலோல்பணம்’ என்பது மான்களாலும் மயில்களாலும் மிகவும் நிறைந்தது. ‘வரார்ஹஸ்ய’ (சிறந்தவற்றுக்கு உரியவனின்) என்பது ராமனுக்கான அடைமொழி — சிறந்த பொருள்களுக்குத் தகுதியானவன். இந்திரனின் இல்லத்தோடு ஒப்பிடுவது மீண்டும் செல்வ ஒப்புமையைச் சுட்டுகிறது. ‘ராமமதே ஸ்திதான்’ என்போர் ராமனின் ஆணையில் நடக்கும் பணியாளர்கள். தேரின் ஓட்டமே நகரத்தின் உற்சாகத்தைக் கூட்டுகிறது என்று கவிஞர் சொல்கிறார்.

மகேந்திரனின் மாளிகைக்கு இணையான, மான்களும் பறவைகளும் நிறைந்த, அழகிய ராமனின் மாளிகையைச் சுமந்திரன் கண்டான்; அது ஒளியால் விளங்கும் மேருமலையின் உயர்ந்த சிகரம்போல இருந்தது. கைகூப்பி வந்து நின்ற, காணிக்கைகளோடு கூடிய நாட்டுமக்களாலும், கோடிக்கணக்கிலும் பரார்த்தக் கணக்கிலும் வாகனங்களை விட்டு இறங்கியவர்களாலும் நிறைந்த வாயிலிடத்தை அவன் கண்டான். பின்னர், பெருமேகங்கள் சூழ்ந்த மலைபோன்ற, மதம் பொழியும், அங்குசத்தால் அடக்க முடியாத, பகைவரால் தாங்க முடியாத, ராமன் ஏறிச் செல்லும், அழகிய, உயர்ந்த உடலுடைய சத்ருஞ்ஜயன் என்னும் யானையைக் கண்டான். நன்கு அணிசெய்துகொண்டு, குதிரைகளோடும் தேர்களோடும் யானைகளோடும் வந்திருந்த, அரசனுக்கு அன்பிற்குரிய அமைச்சர் தலைவர்களைக் கண்டு, அவர்களை எல்லாப் புறமும் விலக்கிக்கொண்டு அந்தச் சூதன் செழிப்பான அந்தப்புரத்துள் நுழைந்தான். இறுதியில் உவமை — மிகுந்த இரத்தினங்கள் நிறைந்த கடலுக்குள் மகரம் தடையின்றி நுழைவதுபோல, அந்தத் தேரோட்டி மலைச்சிகரம், அசைவற்ற மேகம் இவற்றுக்கு ஒப்பான, பெரிய விமானம் போன்ற மாளிகைகள் சூழ்ந்த அந்த இல்லத்துள் நுழைந்தான். சர்க்கம் இங்கே முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் சீதையுடன் ராமனைக் காண்கிறான். ‘கோடியும் பரார்த்தமும்’ என்பது எண்ணிக்கையின் உயர்வுநவிற்சி; மக்கள் கூட்டத்தின் அளவிட முடியாமையைச் சுட்டுகிறது. சத்ருஞ்ஜயன் என்பது ராமன் ஏறிச் செல்லும் யானையின் பெயர்; பெயரின் பொருளே (பகைவரை வெல்பவன்) அதன் இயல்பைச் சொல்கிறது. இறுதியில் வரும் மகரம் — கடல் உவமை சர்க்கத்தின் நிறைவை அழகுபடுத்துகிறது — மகரம் இரத்தினம் நிறைந்த கடலுக்குள் தன்னிச்சையாக நுழைவதுபோல, சுமந்திரன் தடையின்றி அந்தப்புரத்துள் நுழைகிறான். இந்தத் தடையின்மையே அவனுடைய நம்பகத்தன்மையின் அடையாளம். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் கதை முன்னேற்றம் எதுவுமின்றி ஏற்பாடுகளின் வருணனையோடேயே முடிகிறது; அதுவே இதன் தனித்தன்மை.

ಈ ಸರ್ಗವು ಅಭಿಷೇಕದ ಹೊರಗಿನ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ರಾಜಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಸಭಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಮಾತ್ಯರೂ, ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರೂ, ವರ್ತಕಸಂಘಗಳ ಮುಖ್ಯರೂ ರಾಘವನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ನಿರ್ಮಲನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿ, ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ದಿನ ಬಂದು, ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ — ಅದು ರಾಮನ ಜನ್ಮಲಗ್ನವೇ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಚಿನ್ನದ ಜಲಕಲಶಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಭದ್ರಪೀಠ, ಹೊಳೆಯುವ ಹುಲಿಚರ್ಮದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಥ, ಗಂಗಾ–ಯಮುನೆಯರ ಪುಣ್ಯಸಂಗಮದಿಂದ ತಂದ ಜಲ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮಲಗ್ನದಲ್ಲೇ ಅಭಿಷೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಈ ಸಮೃದ್ಧಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉಪಸ್ಥಾನ’ ಎಂದರೆ ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗುವುದು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರ ಆಗಮನದಿಂದ ವೈದಿಕ ಪಕ್ಷ, ಅಮಾತ್ಯರ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರ ಆಗಮನದಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ, ವರ್ತಕಮುಖ್ಯರ ಆಗಮನದಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪಕ್ಷ — ಮೂರೂ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಃ’ (ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಅಕೃತ್ರಿಮ ಹರ್ಷ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಯಾರನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಎಣಿಸಿದ್ದೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆದುರು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯ ಲಕ್ಷಣವೇ. ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನವು ಚಂದ್ರನ ಸ್ವಗೃಹ, ರಾಮನ ಜನ್ಮಲಗ್ನವೂ ಹೌದು; ಅದರಲ್ಲೇ ಅಭಿಷೇಕ ವಿಹಿತವೆಂಬುದು ಜ್ಯೋತಿಷಸಮ್ಮತ.

ಜಲಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇತರ ಪುಣ್ಯನದಿಗಳು, ಮಡುಗಳು, ಬಾವಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು; ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಹಾಲುಮರಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರವಾಹಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದಲೂ, ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ನೀರನ್ನು ತರಲಾಯಿತು. ಸಾರ್ವಭೌಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜಲವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಧಿ; ಅದನ್ನೇ ಕವಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಜೇನು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಅರಳು, ದರ್ಭೆ, ಹೂವುಗಳು, ಹಾಲು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಂಟು ಸುಂದರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆ, ಹಾಲುಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ನೀರುತುಂಬಿದ ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕೊಡಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಕೊಡಗಳು ಕಮಲ–ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ದ್ರವ್ಯಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ವೈದಿಕ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾದದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪಟ್ಟಿಯೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೀರಿಣಃ’ ಎಂದರೆ ಹಾಲುಮರಗಳಿಂದ — ಆಲ, ಅತ್ತಿ, ಅರಳಿ, ಬಸರಿ — ಕೂಡಿದ ದಡಗಳು; ಅವುಗಳ ನೀರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪವಿತ್ರ. ‘ಪ್ರಾಗ್ವಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖ ಪ್ರವಾಹಗಳು, ‘ಊರ್ಧ್ವವಾಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖ ಪ್ರವಾಹಗಳು, ‘ತಿರ್ಯಗ್ವಾಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಪ್ರವಾಹಗಳು; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜಲದ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಪ್ರತೀಕ. ಕೊಡಗಳು ಚಿನ್ನ–ಬೆಳ್ಳಿಯವಾಗಿರುವುದು, ಕಮಲ–ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು ಮಂಗಳದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ. ಎಂಟು ಕನ್ಯೆಯರೂ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ.

ಅನಂತರ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಅರಳಿ ಹೊಳೆಯುವ, ಬಿಳಿಯ, ರತ್ನಭೂಷಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಚಾಮರ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಚಂದ್ರಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವೂ ಅಭಿಷೇಕದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತು, ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ ನಿಂತಿವೆ. ಎಲ್ಲ ವಾದ್ಯಗಳೂ, ವಂದಿಗಳೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಗಧರೇ ಮೊದಲಾದ ಇತರರೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದಾರೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಅಭಿಷೇಕಸಾಧನವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೋ ಅಂಥವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ರಾಜಪುತ್ರನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ, ಮಹೀಪತಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಛತ್ರ, ಚಾಮರ, ಎತ್ತು, ಕುದುರೆ — ಇವು ರಾಜನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಅವುಗಳ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಮಂಗಳಸೂಚಕ. ‘ಸಂಭ್ರಿಯೇತ’ (ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದದ್ದು) ಎಂಬುದು ವಿಧ್ಯರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯಾಪದ — ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ‘ತಥಾಜಾತೀಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಅಂಥ ಬಗೆಯದು; ಕುಲಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾದದ್ದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅಭಿಷೇಕ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂಥದ್ದು. ದಶರಥನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮಂತರಾದ ರಾಜರೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವು ಸಾರ್ವಭೌಮನ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಹ್ನೆ, ಚಾಮರಗಳು ಅವನ ಪರಿಚರ್ಯೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ಆದರೆ ರಾಜನು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹೀಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಮ್ಮ ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಯಾರು ತಿಳಿಸುವರು? ನಾವು ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹೀಪತಿಗಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ನಾನು ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ರಾಜನಿಗೆ ಪೂಜ್ಯರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಆಯುಷ್ಮಂತರಾದ ನಿಮ್ಮ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಸೂತನ ಈ ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತು ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಸತ್ಯ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಸೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದ ನಿವೇದನೆ, ಎರಡನೆಯದು ರಾಮನ ಪರವಾಗಿ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ. ‘ಆಯುಷ್ಮತಾಮ್’ (ಆಯುಷ್ಮಂತರೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಶಿಷ್ಟತೆ, ‘ಪೂಜ್ಯಾಃ’ (ಪೂಜ್ಯರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಒತ್ತಾಯದಿಂದಲೇ ಹೊರಟದ್ದು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತನ ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಮಾತೇ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಂತರವೂ ರಾಜನು ಕಾಣಿಸದಿರುವುದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳ ಸೂಚನೆ. ರಾತ್ರಿ ಏನಾಯಿತೆಂದು ಜನರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.

ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಬಾರದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಪುರಾಣವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ಭವನ ಅವನಿಗಾಗಿ ಸದಾ ತೆರೆದೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು; ಅವನು ಒಳಹೊಕ್ಕು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ (ರಾಜನ) ವಂಶವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು. ನರೇಂದ್ರನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಬಳಿ ಸಾರಿ ಅವನು ನಿಂತನು; ಆ ಭವನದ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು, ನಡುವೆ ಕೇವಲ ತೆರೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ, ಅವನು ಗುಣಯುಕ್ತವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು (ದಶರಥನನ್ನು) ಸ್ತುತಿಸಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು, ಶಿವ–ಕುಬೇರರು…’ ಎಂದು. ವಂಶಸ್ತುತಿ ಸೂತನ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತವ್ಯ; ಸೂತ–ಮಾಗಧ–ವಂದಿಗಳು ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದಲೇ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರೀತಿ. ‘ತಿರಸ್ಕರಣೀ’ ಎಂದರೆ ತೆರೆ (ಯವನಿಕೆ); ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸದಾ ಸಕ್ತಮ್’ (ಸದಾ ತೆರೆದಿರುವ) ಎಂದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಆ ಭವನ ಎಂದೂ ಮುಚ್ಚಿರಲಿಲ್ಲ; ವಿಶ್ವಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಯ ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಂಶ, ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಕರ್ತವ್ಯ — ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಮ. ರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತ ಸೂತನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಮಂಗಳಮಯ. ಹಾಸಿಗೆಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ಅವನು ತೆರೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ.

ಸ್ತುತಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ — ಇವರು ನಿನಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ. ಭಗವತಿಯಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಹಗಲು ಬಂದಿದೆ; ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರೂ ವರ್ತಕರೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ರಾಘವನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು.’ ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ರಾಜನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೂತ! ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತಾ ಎಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆನಲ್ಲ, ಅದೇನಾಯಿತು? ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಹೀಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ನಾನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬೇಗನೆ ರಾಘವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ.’ ‘ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದ ಸುಳ್ಳನ್ನೇ ರಾಜನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ನಿದ್ರೆಯಿರಲಿಲ್ಲ, ಶೋಕವೇ ಇತ್ತು. ರಾಜನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವ್ಯಾಕುಲತೆ — ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು. ‘ಕರೆತಾ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಅವಸರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಮಾತ್ರ ಕಾತರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಜನು ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಘಟನೆಗಳೇ ಅವನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿವೆ. ‘ಮಂತ್ರಕೋವಿದ’ (ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ) ಎಂಬ ಸುಮಂತ್ರನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವವನು ಸುಮಂತ್ರ. ‘ಪ್ರತಿವಾಹ್ಯತೇ’ (ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಜನ ಅಸಹಾಯಕತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಅಲ್ಲಿ ಸೂತನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅವನು ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಲೆಬಾಗಿ ಅದನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಮಹಾ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟು, ಪತಾಕೆ–ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆನಂದಿತನಾದ ಆ ಸೂತನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ಬೇಗನೆ ಸಾಗಿದನು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಎಲ್ಲ ಜನರ ಹರ್ಷತುಂಬಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು — ಅದು ಇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದು, ದೊಡ್ಡ ಕದಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ನೂರಾರು ಜಗಲಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದು. ನಗರದ ಹರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಾದವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ. ‘ಶಿರಸಾ ಪ್ರತಿಪೂಜ್ಯ’ (ತಲೆಬಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಸೇವಕನ ವಿನಯ. ‘ಮಹತ್ ಪ್ರಿಯಂ ಮನ್ಯಮಾನಃ’ (ಮಹಾ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಸೂತನ ಸ್ವಂತ ಹರ್ಷ — ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಪತಾಕೆ–ಧ್ವಜಗಳ ಶೋಭೆ ಮತ್ತು ಜನರ ಮಾತುಗಳು ನಗರದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮಭವನದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನ ದೂರದಿಂದಲೇ — ಕೈಲಾಸ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಭವನ ಉಪಮಾನಗಳು; ಆಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮೀಪದ ವರ್ಣನೆ. ನಗರದ ಕೋಲಾಹಲ, ಸೂತನ ಹರ್ಷ, ರಾಜನ ಗುಪ್ತಶೋಕ — ಈ ಮೂರರ ವಿರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಭವನವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿದ್ದವು, ಮಣಿ–ಹವಳಗಳ ತೋರಣಗಳಿದ್ದವು; ಅದು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗೆ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಮೇರುಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಂತಿತ್ತು. ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಮುತ್ತು–ಮಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಚಂದನ–ಅಗರುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ದರ್ದುರಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ ಅದು ಮನೋಜ್ಞವಾದ ಪರಿಮಳಗಳನ್ನು ಸೂಸುತ್ತಿತ್ತು; ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈಹಾಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಭಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅಂದರೆ ಚಿತ್ರರಚನೆಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕಣ್ಣನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಈಹಾಮೃಗ’ ಎಂದರೆ ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೋಳದ ಆಕಾರದ ಮೂರ್ತಿಗಳು; ‘ಭಕ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ರಚಿಸಿದ ಚಿತ್ರರೇಖೆಗಳು. ಈ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ವೈಭವವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದಕ್ಕಲ್ಲ, ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಲಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಓದುಗನ ಎದುರು ಇಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ‘ಮೇರುಗುಹಾಸಮಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೇರುಗುಹೋಪಮಮ್’ ಎಂದಿದೆ. ಎರಡರ ಅರ್ಥವೂ ಒಂದೇ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳು, ಪರಿಮಳಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳ ತೃಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಿಗ್ಮತೇಜಸಾ ಮನಃ ಚಕ್ಷುಶ್ಚ ಆದದತ್’ (ತೀಕ್ಷ್ಣ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕಣ್ಣನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಭವನದ ಆಕರ್ಷಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೃಹವರ್ಣನೆ ಪಾತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿಪತ್ತಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಆ ಭವನವು ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಕುಬೇರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಮಹೇಂದ್ರನ ಧಾಮದಂತಿತ್ತು, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಮೇರುಶಿಖರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ಸೂತನು ಕಂಡನು — ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದು ಮುತ್ತಿದ್ದ ಜಾನಪದರಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಭವನ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖರಾಗಿ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ಕಾತರದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರಿಂದಲೇ ಅದು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಮಹಾಮೇಘಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಕುಬ್ಜಕರಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ‘ಉನ್ಮುಖೈಃ’ (ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಕಾತರರಾಗಿ ಮುಖವೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಕುಬ್ಜಕರು ಎಂದರೆ ಅಂತಃಪುರದ ಸೇವಕರು; ಇವರು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ‘ಉಪಾಯನಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜಕುಮಾರನಿಗಾಗಿ ತಂದ ಕಾಣಿಕೆಗಳು. ಜನರು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವುದೇ ರಾಮನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರನ್ನೂ ಕರೆದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಭವನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಮೇಘಸಮಪ್ರಖ್ಯಮ್’ (ಮಹಾಮೇಘಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮೇಘದ ಉಪಮೆ; ಅದು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು–ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಬ್ಜಕರೊಡನೆ ಇತರ ಪರಿಚಾರಕರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಆ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ರಕ್ಷಾಕವಚದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಾಜಗೃಹದತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜಮನೆತನದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತ, ಇಡೀ ನಗರದ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾ ಧನದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನಿಗೆ ರೋಮಾಂಚನವಾಯಿತು — ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನ ಆ ಗೃಹವು ಶಚೀಪತಿಯ (ಇಂದ್ರನ) ಗೃಹದಂತಿತ್ತು. ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೇವಾಲಯಗಳಂತಿರುವ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು (ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳನ್ನು) ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಪ್ರಿಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರನ್ನು ಸರಿಸಿ ಆ ರಥಿಕನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಹರ್ಷಯುಕ್ತವಾದ, ರಾಜಪುತ್ರನ ಮಂಗಳವನ್ನು ಹಾರೈಸುವ, ಎಲ್ಲ ಜನರ ಸಂತೋಷದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುದ್ಧಾಂತ’ ಎಂಬುದು ಅಂತಃಪುರದ ಪರ್ಯಾಯಪದ. ‘ವರೂಥಿನ್’ ಎಂದರೆ ರಥವು ರಕ್ಷಾಕವಚದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು. ‘ಸಮಾಕುಲೋಲ್ಬಣಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದದ್ದು. ‘ವರಾರ್ಹಸ್ಯ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಶ್ರೇಷ್ಠವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹನಾದವನು. ಶಚೀಪತಿಯ ಗೃಹದೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತೆ ಐಶ್ವರ್ಯಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಮತೇ ಸ್ಥಿತಾನ್’ ಎಂದರೆ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅನುಚರರು. ರಥದ ಗತಿಯೇ ನಗರದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದ, ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಮೇರುವಿನ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರದಂತಿತ್ತು. ಕೈಮುಗಿದು ಕಾಣಿಕೆಗಳೊಡನೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಜಾನಪದರಿಂದಲೂ, ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಕೋಟಿ–ಪರಾರ್ಧ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ ಬಾಗಿಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಮೇಘಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ, ಮದೋದಕ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಂಕುಶದಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲಾಗದ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾದ, ರಾಮನ ವಾಹನವಾದ, ಸುಂದರವಾದ, ಎತ್ತರವಾದ ದೇಹವುಳ್ಳ ಶತ್ರುಂಜಯನೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಕುದುರೆ–ರಥಗಳೊಡನೆಯೂ ಆನೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಇದ್ದ, ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದ ಅಮಾತ್ಯಮುಖ್ಯರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸರಿಸಿ ಆ ಸೂತನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ರತ್ನಭರಿತವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಮಕರವು ಯಾರಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಆ ಸಾರಥಿಯು ಪರ್ವತಶಿಖರ, ಅಚಲವಾದ ಮೇಘ ಇವುಗಳಂತಿದ್ದ, ಮಹಾವಿಮಾನಗಳಂತಹ ಭವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಗೃಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಸರ್ಗವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಟ್ಯಾ ಪರಾರ್ಧೈಶ್ಚ’ (ಕೋಟಿ–ಪರಾರ್ಧಗಳಷ್ಟು) ಎಂಬುದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ; ಅದು ಜನಸಮೂಹದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಾಹನವಾದ ಆನೆಯ ಹೆಸರು; ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಅದರ ಗುಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಮಕರ–ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಕರವು ರತ್ನಭರಿತ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಸುಮಂತ್ರನು ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತಡೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯೇ ಅವನ ವಿಶ್ವಸ್ತತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಕಥೆಯ ಯಾವ ಮುನ್ನಡೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಸಿದ್ಧತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

ഈ സർഗം അഭിഷേകത്തിന്റെ ബാഹ്യമായ ഒരുക്കങ്ങൾ മാത്രമാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത്. വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർ ആ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി രാജപുരോഹിതനോടൊപ്പം രാജസദസ്സിലേക്കു വന്നുചേർന്നു. അമാത്യന്മാരും സേനാമുഖ്യന്മാരും വ്യാപാരിപ്രമുഖന്മാരും രാഘവന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി പ്രീതിയോടെ ഒത്തുചേർന്നു. നിർമ്മലനായ സൂര്യൻ ഉദിച്ച്, പുഷ്യനക്ഷത്രമുള്ള ദിവസം വന്നെത്തി, കർക്കടകലഗ്നം — രാമന്റെ ജന്മലഗ്നംതന്നെ — ആയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ളതെല്ലാം ഒരുക്കി. സ്വർണ്ണജലകുംഭങ്ങൾ, നന്നായി അലങ്കരിച്ച ഭദ്രപീഠം, തിളങ്ങുന്ന പുലിത്തോൽ നന്നായി വിരിച്ച രഥം, ഗംഗായമുനകളുടെ പുണ്യസംഗമത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന ജലം എന്നിവ സജ്ജമാക്കി. ജ്യോതിഷശാസ്ത്രപ്രകാരം ജന്മലഗ്നത്തിൽത്തന്നെയാണ് അഭിഷേകം പ്രശസ്തം; അതുകൊണ്ട് കവി ആ സൂക്ഷ്മകാര്യംപോലും വിസ്മരിക്കുന്നില്ല. ഇതെല്ലാം വ്യർത്ഥമാകും എന്ന് അറിയാമെങ്കിലും ഈ സമൃദ്ധി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ പ്രതീക്ഷയാണ് ഉളവാക്കുന്നത്. ‘ഉപസ്ഥാനം’ എന്നാൽ രാജദ്വാരത്തിലോ സഭയിലോ ഹാജരാകൽ. ബ്രാഹ്മണരുടെയും പുരോഹിതന്റെയും ആഗമനത്താൽ വൈദികപക്ഷവും, അമാത്യന്മാരുടെയും സേനാമുഖ്യന്മാരുടെയും ആഗമനത്താൽ രാജ്യതന്ത്രപക്ഷവും, വ്യാപാരിപ്രമുഖരുടെ ആഗമനത്താൽ വാണിജ്യപക്ഷവും — മൂന്നും അഭിഷേകത്തിൽ പങ്കുചേർന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രീയമാണാഃ’ (പ്രീതരായി) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ കൃത്രിമമല്ലാത്ത ഹർഷം കാണിക്കുന്നു; ആരെയും നിർബന്ധിച്ചു കൊണ്ടുവന്നതല്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ നേരിട്ട് ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നതായി കാണുന്നു; ഈ ആവർത്തനം പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠപാരമ്പര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കർക്കടകലഗ്നം ചന്ദ്രന്റെ സ്വക്ഷേത്രമാണല്ലോ, രാമന്റെ ജന്മലഗ്നവുമാണ്; അതിൽത്തന്നെ അഭിഷേകം വിധിച്ചത് ജ്യോതിഷസമ്മതമാണ്.

ജലശേഖരണം വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു — മറ്റു പുണ്യനദികൾ, കയങ്ങൾ, കിണറുകൾ, സരസ്സുകൾ; കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, വടക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, കുറുകെ ഒഴുകുന്നവ, പാലുള്ള മരങ്ങൾ നിൽക്കുന്ന തീരങ്ങളോടുകൂടിയവ — അവയിൽനിന്നെല്ലാം, എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളിൽനിന്നും ജലം കൊണ്ടുവന്നു. സാർവ്വഭൗമന്റെ അഭിഷേകത്തിന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലെയും ജലം ശേഖരിക്കണം എന്നാണ് രാജശാസ്ത്രവിധി; അതുതന്നെയാണ് കവി പിന്തുടരുന്നത്. പിന്നെ തേൻ, തൈര്, നെയ്യ്, മലർ, ദർഭ, പൂക്കൾ, പാൽ എന്നിവ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. സുന്ദരികളായ എട്ടു കന്യകമാരും മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജവും, പാലുള്ള മരങ്ങളുടെ തളിരുകളാൽ മൂടിയ, ജലം നിറച്ച സ്വർണ്ണ-വെള്ളിക്കുടങ്ങളും ഹാജരായിരുന്നു. താമരയും നീലോൽപ്പലവും ഇട്ട്, ഉത്തമജലം നിറച്ച ആ കുടങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു. ദ്രവ്യങ്ങളുടെ ഈ എണ്ണൽ വെറും അലങ്കാരമല്ല — ഓരോ ദ്രവ്യവും വൈദികാഭിഷേകവിധിയിൽ നിയതമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഈ പട്ടികതന്നെ വിധിയുടെ പ്രാമാണ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ക്ഷീരിണഃ’ എന്നാൽ പാലുള്ള മരങ്ങൾ — പേരാൽ, അത്തി, അരയാൽ, ഇത്തി — നിൽക്കുന്ന തീരങ്ങളുള്ളവ; അവയിലെ ജലം പ്രത്യേകിച്ചും പവിത്രമാണ്. ‘പ്രാഗ്വഹാഃ’ എന്നാൽ കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, ‘ഊർദ്ധ്വവാഹാഃ’ എന്നാൽ വടക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, ‘തിര്യഗ്വാഹാഃ’ എന്നാൽ കുറുകെ ഒഴുകുന്നവ; ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലെയും ജലത്തിന്റെ സമാഹാരം സാർവ്വഭൗമത്വത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. കുടങ്ങൾ സ്വർണ്ണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ടുള്ളതാകുന്നതും താമരയും നീലോൽപ്പലവും ഇട്ടതാകുന്നതും മംഗളദർശനത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ എട്ടു കന്യകമാരെയും മംഗളത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് നിർത്തിയിരിക്കുന്നത്.

തുടർന്ന് രാജചിഹ്നങ്ങൾ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ചന്ദ്രകിരണങ്ങൾപോലെ വിടർന്നു ശോഭിക്കുന്ന, വെളുത്ത, രത്നങ്ങൾ പതിച്ച ഉത്തമമായ ചാമരം രാമനുവേണ്ടി സജ്ജമായിരിക്കുന്നു. ചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെയുള്ള, ശോഭ പരത്തുന്ന, ശ്രീമത്തായ വെൺകൊറ്റക്കുടയും അഭിഷേകത്തിന്റെ മുന്നിൽ സജ്ജമാണ്. വെളുത്ത കാളയും വെളുത്ത കുതിരയും നിൽക്കുന്നു. എല്ലാ വാദ്യങ്ങളും വന്ദികളും മാഗധർ തുടങ്ങിയ മറ്റുള്ളവരും ഹാജരാണ്. ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജ്യത്ത് അഭിഷേകത്തിനുള്ള സാമഗ്രികൾ എങ്ങനെ ഒരുക്കപ്പെടേണ്ടതോ, അത്തരത്തിലുള്ളവതന്നെ എടുത്തുകൊണ്ട്, രാജപുത്രന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവരെല്ലാം അവിടെ ഒത്തുചേർന്ന് രാജാവിനെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. കുട, ചാമരം, കാള, കുതിര — ഇവ രാജാവിന്റെ ഐശ്വര്യചിഹ്നങ്ങളാണ്; അവയുടെ വെള്ളനിറം മംഗളസൂചകവുമാണ്. ‘സംഭ്രിയേത’ എന്നത് വിധ്യർത്ഥത്തിലുള്ള ക്രിയാപദമാണ് — ശേഖരിക്കേണ്ടതുപോലെതന്നെ ശേഖരിച്ചു എന്നർത്ഥം. ‘തഥാജാതീയം’ എന്നാൽ അത്തരത്തിലുള്ളത്; കുലപരമ്പരയാൽ വിഹിതമായതുതന്നെ പിന്തുടർന്നു എന്ന്. ഇതിലൂടെ അഭിഷേകം ആകസ്മികമല്ല, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ പ്രാചീനവിധിയെ അനുസരിക്കുന്നതാണ് എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാമന്തന്മാരായി ദശരഥന്റെ അധീനരായ രാജാക്കന്മാരും ഒത്തുചേർന്നിരുന്നു. വെൺകൊറ്റക്കുടയാണല്ലോ സാർവ്വഭൗമന്റെ പ്രധാന ചിഹ്നം, ചാമരങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനുള്ള പരിചര്യയുടെയും.

എന്നാൽ രാജാവിനെ കാണുന്നില്ല. ആ ഭൂപതിയെ കാണാതെ അവർ പറഞ്ഞു — ‘ഞങ്ങളുടെ അറിയിപ്പ് ആരാണ് രാജാവിനെ അറിയിക്കുക? ഞങ്ങൾ രാജാവിനെ കാണുന്നില്ല, സൂര്യൻ ഉദിച്ചുകഴിഞ്ഞു, ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകവും സജ്ജമാണ്.’ അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാജാവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ ആ രാജാക്കന്മാരോടെല്ലാം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാജാവിന്റെ നിയോഗമനുസരിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ തിടുക്കത്തിൽ പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ രാജാവിനു പൂജ്യരാണ്, വിശേഷിച്ച് രാമനും; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ആയുഷ്മാന്മാരായ നിങ്ങളുടെ ക്ഷേമം ഞാൻ അന്വേഷിക്കുന്നു.’ സൂതന്റെ ഈ വിനയപൂർണ്ണമായ വാക്ക് രാജസഭയുടെ ശിഷ്ടാചാരം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘രാജാവിന്റെ നിയോഗമനുസരിച്ച്’ എന്ന വാക്കിൽ സത്യത്തിന്റെ പാതി മാത്രമേയുള്ളൂ. സൂതന്റെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — ഒന്ന്, തന്റെ പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിയിപ്പ്; രണ്ട്, രാമന്റെ പക്ഷത്തുനിന്നുള്ള ക്ഷേമാന്വേഷണം. ‘ആയുഷ്മാന്മാരേ’ എന്ന സംബോധനയാൽ ശിഷ്ടതയും ‘പൂജ്യർ’ എന്നതിനാൽ അവരുടെ ഗൗരവവും സൂചിതമാകുന്നു. എന്നാൽ രാജാവിന്റെ നിയോഗം യഥാർത്ഥത്തിൽ കൈകേയിയുടെ പ്രേരണയാലാണ് ഉണ്ടായത് എന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം; അതുകൊണ്ട് സൂതന്റെ നിർദ്ദോഷമായ വാക്കുതന്നെ കരുണ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യോദയത്തിനുശേഷവും രാജാവിനെ കാണാതിരിക്കുന്നത് സഭയിൽ ആശങ്ക ഉളവാക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന സംഭവങ്ങളുടെ സൂചനയാണ്. രാത്രിയിൽ എന്തു സംഭവിച്ചു എന്ന് ജനങ്ങൾക്ക് അറിയില്ല.

രാജാവ് ഉണർന്നിട്ടും വരാത്തതിന്റെ കാരണം അവരെ അറിയിച്ചിട്ട്, പുരാണജ്ഞനായ അദ്ദേഹം അന്തഃപുരവാതിൽക്കലെത്തി. ആ ഭവനം അദ്ദേഹത്തിനുവേണ്ടി എപ്പോഴും തുറന്നുകിടന്നിരുന്നു; അകത്തു കടന്ന് അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ വംശത്തെ സ്തുതിച്ചു. രാജാവിന്റെ ശയനമുറിയുടെ അടുത്തെത്തി അദ്ദേഹം നിന്നു; ആ മുറിയുടെ തൊട്ടടുത്തെത്തി, ഇടയിൽ ഒരു തിരശ്ശീല മാത്രം ശേഷിക്കെ, ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആശീർവാദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം രാഘവനെ (ദശരഥനെ) സ്തുതിച്ചു — ‘കാകുത്സ്ഥാ! ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ശിവനും വൈശ്രവണനും…’ എന്ന്. വംശസ്തുതിയാണല്ലോ സൂതന്റെ പ്രധാനകർമ്മം; സൂതരും മാഗധരും വന്ദികളും പ്രഭാതത്തിൽ സ്തുതികൊണ്ടാണ് രാജാവിനെ ഉണർത്തുന്നത് എന്നതു പ്രാചീനരീതിയാണ്. ‘തിരസ്കരണി’ എന്നാൽ തിരശ്ശീല; അതിന്റെ പരാമർശത്താൽ അന്തഃപുരത്തിന്റെ മര്യാദ സൂചിതമാകുന്നു. ‘സദാ സക്തം’ എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിനുവേണ്ടി ആ ഭവനം ഒരിക്കലും അടച്ചിട്ടിരുന്നില്ല എന്ന്; വിശ്വസ്തമന്ത്രിയുടെ ഈ പ്രതിഷ്ഠ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. സ്തുതിയിൽ ആദ്യം വംശം, പിന്നെ ദേവതകൾ, പിന്നെ കർത്തവ്യം — ഇതാണ് ശാസ്ത്രീയമായ ക്രമം. രാത്രിയിൽ നടന്ന സംഭവം സൂതന് ഇപ്പോഴും അറിയില്ല; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ മംഗളമയമാണ്. ശയനമുറിയുടെ അടുത്തെത്തിയിട്ടും അദ്ദേഹം തിരശ്ശീല കടന്ന് അകത്തു കയറുന്നില്ല — ഇതു രാജമര്യാദയുടെ പാലനമാണ്.

സ്തുതി തുടരുന്നു — ‘വരുണനും അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും അങ്ങേക്കു വിജയം നൽകട്ടെ. ഭഗവതിയായ രാത്രി കഴിഞ്ഞു, മംഗളമായ പകൽ വന്നെത്തി; രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഉണരൂ, ഇനി ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യൂ. ബ്രാഹ്മണരും സേനാമുഖ്യരും വ്യാപാരികളും ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവർ അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാഘവാ, ഉണർന്നാലും.’ ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്ന, ആലോചനയിൽ സമർത്ഥനായ സൂതൻ സുമന്ത്രനോട് ഉണർന്നിരുന്ന രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘സൂതാ! രാമനെ കൊണ്ടുവരൂ എന്ന് ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞത് എന്തായി? എന്റെ ആജ്ഞ നടപ്പാക്കാതെ മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെടാൻ എന്താണ് കാരണം? ഞാൻ ഉറങ്ങുകയല്ല; വേഗം രാഘവനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരൂ.’ ‘രാജാവ് ഉറക്കത്തിനു വശപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു’ എന്ന് കൈകേയി പറഞ്ഞ കള്ളംതന്നെയാണ് രാജാവ് ഇവിടെ നിഷേധിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന് ഉറക്കമായിരുന്നില്ല, ശോകമായിരുന്നു. രാജാവിന്റെ മറുപടിയിൽ കോപമില്ല, വ്യാകുലത മാത്രം — ‘എന്റെ ആജ്ഞ മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെടുന്നു’ എന്ന്. ‘കൊണ്ടുവരൂ’ എന്ന ആവർത്തനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം രാമനെ കാണാനാണ് ഉത്സുകനായിരിക്കുന്നത്, നാടുകടത്താനല്ല. രാജാവ് സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, സംഭവങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുകയാണ് എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു. ‘മന്ത്രകോവിദൻ’ എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — നന്നായി ആലോചിക്കുന്നവൻ എന്നതിനാൽ സുമന്ത്രൻ. ‘പ്രതിവാഹ്യതേ’ എന്ന കർമ്മണിപ്രയോഗത്താൽ രാജാവിന്റെ നിസ്സഹായത വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ ദശരഥരാജാവ് അവിടെവച്ച് സൂതനോട് വീണ്ടും ആജ്ഞാപിച്ചു. രാജവചനം കേട്ട് അദ്ദേഹം അതിനെ ശിരസ്സാ വന്ദിച്ച്, അതു വലിയ പ്രിയമായി കരുതി, രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി, പതാകകളും കൊടികളുംകൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്ന രാജവീഥിയിലെത്തി. ഹൃഷ്ടനും പ്രമുദിതനുമായ ആ സൂതൻ ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട് വേഗം പോയി; വഴിയിൽ രാമനെക്കുറിച്ചുള്ളവയും അഭിഷേകത്തോടു ബന്ധപ്പെട്ടവയും ലോകർക്കെല്ലാം ഹർഷം നിറഞ്ഞവയുമായ സംസാരങ്ങൾ അദ്ദേഹം കേട്ടു. പിന്നെ കൈലാസംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന മനോഹരമായ രാമഭവനം അദ്ദേഹം കണ്ടു — ഇന്ദ്രഭവനത്തിനൊത്ത ശോഭയുള്ളതും വലിയ കതകുകളാൽ അടയ്ക്കപ്പെട്ടതും നൂറുകണക്കിനു തിണ്ണകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായിരുന്നു അത്. നഗരത്തിന്റെ ഹർഷം ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ കാത്തിരിപ്പുതന്നെ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വിഷാദമായി പരിണമിക്കും എന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം. ‘ശിരസ്സാ വന്ദിച്ച്’ എന്നത് ഭൃത്യന്റെ വിനയം. ‘വലിയ പ്രിയമായി കരുതി’ എന്നത് സൂതന്റെ സ്വന്തം ഹർഷമാണ് — രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ വാർത്ത വഹിക്കുന്നത് താനാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. രാജവീഥിയിലെ പതാകകളുടെയും കൊടികളുടെയും ശോഭയും ജനങ്ങളുടെ സംസാരവും നഗരത്തിന്റെ ഉത്സവം കാണിക്കുന്നു. രാമഭവനത്തിന്റെ ആദ്യദർശനം ദൂരെനിന്നാണ് — കൈലാസവും ഇന്ദ്രഭവനവും ഉപമാനങ്ങൾ; പിന്നെ ക്രമേണ സമീപവർണ്ണന. നഗരത്തിന്റെ ആരവം, സൂതന്റെ ഹർഷം, രാജാവിന്റെ ഗൂഢശോകം — ഈ മൂന്നിന്റെയും വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെനിന്ന് ഭവനവർണ്ണന വിസ്തരിച്ചു തുടരുന്നു. അതിന്റെ മുകൾഭാഗം സ്വർണ്ണപ്രതിമകളാൽ അലംകൃതവും, തോരണങ്ങൾ മണികളും പവിഴങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ളവയും, ശരത്കാലമേഘക്കൂട്ടംപോലെ വെളുത്തതും, ദീപ്തവും, മേരുവിന്റെ ഗുഹപോലെയുള്ളതുമായിരുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമാലകളിലെ വലിയ മണികളാൽ അലംകൃതവും, മുത്തുമണികൾ ചിതറിയതും, ചന്ദനവും അകിലുംകൊണ്ട് ഭൂഷിതവുമായിരുന്നു അത്. ദർദുരപർവ്വതത്തിന്റെ ശിഖരംപോലെ അതു മനോഹരഗന്ധങ്ങൾ പരത്തി; കൂകുന്ന സാരസങ്ങളാലും മയിലുകളാലും ശോഭിച്ചു. നന്നായി നിർമ്മിച്ച ഈഹാമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ‘ഭക്തികൾ’ അതായത് ചിത്രരചനകൾ കൊത്തിയതും, തീക്ഷ്ണമായ തേജസ്സാൽ ജീവികളുടെ മനസ്സും കണ്ണും കവരുന്നതുമായിരുന്നു. ‘ഈഹാമൃഗം’ എന്നാൽ ശില്പത്തിൽ നിർമ്മിച്ച ചെന്നായരൂപത്തിലുള്ള മൂർത്തികൾ; ‘ഭക്തി’ എന്നാൽ ചുമരുകളിൽ വരച്ച ചിത്രരേഖകൾ. ഈ വർണ്ണന രാമന്റെ വൈഭവം സ്തുതിക്കാനല്ല, അവൻ ഉപേക്ഷിക്കാൻ പോകുന്നതെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ മുന്നിൽ നിരത്താനാണ്. ‘മേരുഗുഹാസമം’ എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘മേരുഗുഹോപമം’ എന്നും. രണ്ടിന്റെയും അർത്ഥം ഒന്നുതന്നെ. വർണ്ണനയിൽ രത്നങ്ങൾ, ഗന്ധങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, ശില്പങ്ങൾ എന്നിവ ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു; അതുവഴി പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും തൃപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തീക്ഷ്ണതേജസ്സാൽ മനസ്സും കണ്ണും കവരുന്ന’ എന്ന വിശേഷണം ഭവനത്തിന്റെ ആകർഷണശക്തിയെ വർണ്ണിക്കുന്നു. മഹാകാവ്യത്തിൽ ഗൃഹവർണ്ണന കഥാപാത്രത്തിന്റെ ഗൗരവസൂചകമാണല്ലോ; ഇവിടെയാകട്ടെ അത് ആസന്നമായ വിപത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലംകൂടിയാണ്.

ആ ഭവനം ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതും കുബേരഭവനത്തിനൊത്തതും മഹേന്ദ്രധാമത്തിനു സമാനവും നാനാപക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. മേരുശൃംഗംപോലെയുള്ള രാമഭവനം സൂതൻ കണ്ടു — കൈകൂപ്പി ഹാജരായിരിക്കുന്ന ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളുമായി വന്നുകൂടിയ ഗ്രാമീണജനങ്ങളാൽ തിങ്ങിയതും; അവരെല്ലാം രാമാഭിഷേകത്തിൽ പ്രസന്നമുഖരും മുഖമുയർത്തി കാത്തുനിൽക്കുന്നവരുമായിരുന്നു; അവരാൽത്തന്നെ ആ ഭവനം അലംകൃതമായിരുന്നു. മഹാമേഘംപോലെ തോന്നിക്കുന്നതും ഉയർന്നതും നന്നായി ശോഭിക്കുന്നതും നാനാരത്നങ്ങൾ ചിതറിയതും കൂനരായ പരിചാരകരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു അത്. ‘ഉന്മുഖൈഃ’ (മുഖമുയർത്തിയവരാൽ) എന്ന പദത്താൽ ജനങ്ങളുടെ കാത്തിരിപ്പ് സൂചിതമാകുന്നു — അവർ ഉത്സുകരായി മുഖമുയർത്തി നിൽക്കുന്നു. ‘കുബ്ജകർ’ എന്നാൽ അന്തഃപുരസേവകർ; പ്രാചീനരാജകുലങ്ങളിൽ അവർ പ്രസിദ്ധരായിരുന്നു. ‘ഉപായനങ്ങൾ’ എന്നാൽ പ്രജകൾ രാജകുമാരനുവേണ്ടി കൊണ്ടുവന്ന കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങൾ. ജനങ്ങൾ സ്വേച്ഛയാ വന്നുചേർന്നതുതന്നെ രാമന്റെ ജനപ്രീതിയെ മറ്റെന്തിനെക്കാളും അധികം കാണിക്കുന്നു; ആരെയും വിളിച്ചില്ല, എന്നിട്ടും എല്ലാവരും വന്നു. ഭവനവർണ്ണനയിൽ ‘മഹാമേഘംപോലെ തോന്നിക്കുന്ന’ എന്ന് വീണ്ടും മേഘോപമ വരുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ അത് മൂന്നുനാലു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. കുബ്ജകരോടൊപ്പം മറ്റു പരിചാരകരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് ഓർക്കണം.

ആ സാരഥി, കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും രക്ഷാകവചമുള്ളതും രാജഗൃഹത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്നതുമായ രഥംകൊണ്ട് തിരക്കേറിയ രാജകുലത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, നഗരത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിനെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പോയി. പിന്നെ അതിധനമുള്ള ആ വലിയ ഗൃഹത്തിലെത്തിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞു — മാനുകളാലും മയിലുകളാലും നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠമായതിനെല്ലാം അർഹനായ രാമന്റെ ആ ഗൃഹം ശചീപതിയായ ഇന്ദ്രന്റെ ഗൃഹംപോലെയായിരുന്നു. കൈലാസംപോലെയുള്ളവയും നന്നായി അലങ്കരിച്ചവയും ദേവാലയങ്ങൾക്കൊത്തവയുമായ കക്ഷ്യകളിൽ (മുറ്റങ്ങളിൽ) പ്രവേശിച്ച്, രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കുന്ന അനേകം പ്രിയരും ശ്രേഷ്ഠരുമായ പുരുഷന്മാരെ കടന്ന്, ആ രഥി അന്തഃപുരത്തിലെത്തി. അവിടെ രാമാഭിഷേകത്തിനുള്ള കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ജനങ്ങളുടെ ഹർഷം നിറഞ്ഞതും രാജകുമാരന്റെ മംഗളത്തിനുവേണ്ടിയുള്ളതും ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ സന്തോഷം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കുകൾ അദ്ദേഹം കേട്ടു. ഇവിടെ ‘ശുദ്ധാന്തം’ എന്നത് അന്തഃപുരത്തിന്റെ പര്യായമാണ്. ‘വരൂഥി’ എന്നാൽ രഥം രക്ഷാകവചത്തോടുകൂടിയതാണെന്നർത്ഥം. ‘സമാകുലോൽബണം’ എന്നാൽ മാനുകളാലും മയിലുകളാലും അത്യധികം നിറഞ്ഞത്. ‘വരാർഹസ്യ’ എന്നത് രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — ശ്രേഷ്ഠവസ്തുക്കൾക്ക് അർഹനായവൻ. ശചീപതിയുടെ ഗൃഹത്തോടുള്ള ഉപമ വീണ്ടും ഐശ്വര്യസാമ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാമമതേ സ്ഥിതാൻ’ എന്നാൽ രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ വർത്തിക്കുന്ന അനുചരന്മാർ. രഥത്തിന്റെ ഗതിതന്നെ നഗരത്തിന്റെ ഉത്സാഹം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് കവി പറയുന്നു.

മഹേന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിനൊത്തതും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞതും രമ്യവുമായ രാമന്റെ ഭവനം സുമന്ത്രൻ കണ്ടു; ശോഭയാൽ തിളങ്ങുന്ന മേരുവിന്റെ ഉയർന്ന ശിഖരംപോലെയായിരുന്നു അത്. കൈകൂപ്പി കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളുമായി ഹാജരായിരിക്കുന്ന ഗ്രാമീണജനങ്ങളാലും, വാഹനങ്ങളിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയ കോടിക്കണക്കിനും പരാർദ്ധക്കണക്കിനും ആളുകളാലും നിറഞ്ഞ വാതിൽക്കൽ അദ്ദേഹം കണ്ടു. പിന്നെ മഹാമേഘങ്ങൾ ചുറ്റിയ പർവ്വതംപോലെ തോന്നിക്കുന്ന, മദം പൊട്ടിയൊഴുകുന്ന, തോട്ടികൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്ത, ശത്രുക്കൾക്കു സഹിക്കാനാവാത്ത, രാമന്റെ വാഹനമായ, മനോഹരനും ഉയർന്ന ശരീരമുള്ളവനുമായ ശത്രുഞ്ജയൻ എന്ന ആനയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. നന്നായി അലങ്കരിച്ച, അശ്വങ്ങളോടും രഥങ്ങളോടും ആനകളോടുംകൂടിയ, രാജാവിനു പ്രിയരായ അമാത്യമുഖ്യരെ കണ്ട്, അവരെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും വകഞ്ഞുമാറ്റി ആ സൂതൻ സമൃദ്ധമായ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഒടുവിൽ ഒരു ഉപമ — രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിൽ മകരം തടസ്സമില്ലാതെ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, ആ സാരഥി പർവ്വതശിഖരംപോലെയും അചലമായ മേഘംപോലെയും ഉള്ളതും മഹാവിമാനങ്ങൾപോലെയുള്ള മാളികകളോടുകൂടിയതുമായ ആ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ സീതയോടൊപ്പം രാമനെ കാണുന്നു. ‘കോടിക്കണക്കിനും പരാർദ്ധക്കണക്കിനും’ എന്നത് സംഖ്യയുടെ അതിശയോക്തിയാണ്; ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ അളവറ്റതയെ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുഞ്ജയൻ എന്നത് രാമന്റെ വാഹനമായ ആനയുടെ പേരാണ്; പേരിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ (ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവൻ) അതിന്റെ ഗുണം പറയുന്നു. ഒടുവിലത്തെ മകര-സമുദ്ര ഉപമ സർഗത്തിന്റെ സമാപനത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു — മകരം രത്നപൂർണ്ണമായ സമുദ്രത്തിൽ സ്വച്ഛന്ദം പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ സുമന്ത്രൻ തടയപ്പെടാതെ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഈ തടസ്സമില്ലായ്മതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്തതയുടെ അടയാളമാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഒരു കഥാപുരോഗതിയുമില്ലാതെ ഒരുക്കങ്ങളുടെ വർണ്ണനകൊണ്ടു മാത്രം അവസാനിക്കുന്നു; അതാണ് ഇതിന്റെ സവിശേഷത.

This sarga describes the outward preparations for the consecration. The brāhmaṇas who had mastered the Vedas spent that night and then came with the king's chaplain to the hall of attendance. The ministers, the commanders of the army and the leading men of the guilds also gathered, gladly and of their own accord, for Rāghava's consecration — so that the Vedic, the political and the mercantile sides of the kingdom were all present. When the spotless sun had risen, the day had come round to Puṣya, and the sign of Cancer stood in the ascendant — the very sign under which Rāma was born, and the house of the moon, the time astrology approves for a consecration — the best of the twice-born had everything made ready: golden water-jars, a richly adorned throne, a chariot well spread with a gleaming tiger-skin, and water brought from the holy confluence of the Gaṅgā and the Yamunā. What Vasiṣṭha had listed in the last sarga is now seen laid out in fact. This abundance fills the reader with hope, though he knows it will all come to nothing.

The gathering of water is described in full. Water was brought from the other holy rivers, pools, wells and lakes; from streams that flow east, streams that flow north, and streams that flow across, and from those whose banks are lined with milky-sapped trees like the banyan and the fig, whose water is especially pure; and from all the seas. At the consecration of a sovereign, the rule says, water must be gathered from every quarter, as a sign that his rule reaches everywhere, and the poet follows that rule. Then honey, curds, ghee, parched grain, darbha grass, flowers and milk are named; eight lovely maidens, a fine elephant in rut, and gold and silver jars filled with water and covered with the leaves of milky trees stood ready. Set about with lotuses and water-lilies and brimming with the purest water, the jars shone. This list is not mere ornament, for every item is laid down in the Vedic rite of consecration, and the list itself shows that the rite was being performed as prescribed; the gold and silver jars with their lotuses and the eight maidens are there for an auspicious sight.

Then the royal insignia are described. A splendid white yak-tail fan set with jewels, bright as the first rays of the moon, stood ready for Rāma; and a white parasol like the moon's disc, bright and beautiful, stood ready to lead the consecration. A white bull and a white horse stood waiting, and all the musical instruments, the bards and the others of their kind were present. Parasol, fan, bull and horse are the emblems of royal majesty, and their whiteness is auspicious; the white parasol above all is the chief mark of a sovereign. Whatever is gathered for a consecration in the kingdom of the Ikṣvākus, the like of it they had brought for the prince, and assembled there at the king's command, they waited for the lord of the earth. So the poet shows that this consecration was no improvised affair but followed the ancient rule of the Ikṣvāku line; the vassal kings of Daśaratha too were gathered there.

But the king did not appear. Not seeing him, they said, "Who will announce us to the king? We do not see the king, the sun has risen, and the consecration of the wise Rāma as heir-apparent is ready." The king's absence after sunrise made the assembly uneasy, for the people did not know what had happened in the night, and it foreshadows what is to come. While they were saying this, Sumantra, whom the king held in honour, said to all those kings, "At the king's command I am hurrying to fetch Rāma. You are worthy of the king's honour, and of Rāma's especially; on his behalf I ask after your welfare, long may you live." His courteous words show the etiquette of the royal court: first he tells them of his errand, then he asks after their welfare on Rāma's behalf. But "at the king's command" holds only half the truth, for the reader knows the king's command was driven by Kaikeyī's urging, and the charioteer's innocent speech only deepens the pathos.

Having told them why the king, though awake, had not yet come out, Sumantra, who knew the ancient lore, went back to the door of the inner palace. That house was always open to him — the standing of a trusted minister — and entering, he praised the king's lineage, for praising the royal line is a charioteer's chief office, and it was the old custom for charioteers, heralds and panegyrists to wake the king with praises at dawn. He went up to the king's bedchamber and stood there; close to the room, with only the curtain between them — for even there he did not pass beyond the curtain, respecting the privacy of the inner apartments — he praised Rāghava with blessings full of his virtues: "Descendant of Kakutstha, may Soma and Sūrya, Śiva and Kubera" — first the lineage, then the gods, then the duty at hand, in proper order. The charioteer still knew nothing of what had happened in the night, so his words were as auspicious as ever.

"— and Varuṇa, Agni and Indra grant you victory. The holy night is gone and an auspicious day is here. Wake, tiger among kings, and do what must be done next. The brāhmaṇas, the army commanders and the merchants have come; they long to see you. Wake, Rāghava." When Sumantra, skilled in counsel — as his very name says, "one who counsels well" — had praised him so, the king roused himself and said: "Charioteer, I told you to bring Rāma here. Why is my order being set aside? I am not asleep at all. Bring Rāghava here at once." Here the king contradicts Kaikeyī's lie that he had fallen asleep: he had not slept; he had been grieving. There is no anger in his answer, only distress that his order was being thwarted, and his repeated "bring him" shows his haste: he longs to see Rāma, not to banish him. The poet shows that the king himself is doing nothing; events are simply dragging him along.

So King Daśaratha instructed the charioteer once more. Hearing the king's words, he bowed his head to them, as a servant should, and, counting it a great kindness — believing that he would be the bearer of the news of Rāma's consecration — he left the king's apartments and came out onto the royal road, bright with flags and banners. Joyful and elated, the charioteer went quickly along, looking all about him, and everywhere he heard talk of Rāma and the consecration, and all the world glad of it. Then he saw from a distance Rāma's beautiful house, shining like Kailāsa, as splendid as Indra's palace, closed with great doors and adorned with a hundred balconies. The city's joy is mentioned again and again, and the reader knows this expectation will turn to grief in the coming sargas; the bustle of the city, the charioteer's joy and the king's hidden sorrow are set against each other throughout.

Now the house is described closely. Its main gateway was set with golden images, its arches with gems and coral; it was like a dense autumn cloud, shining, like a cave of Meru. It was adorned with great garlands of the finest flowers and with jewels, strewn with pearls and gems, and scented with sandal and aloe; like the peak of Mount Dardura it gave off delightful fragrances, and it rang with the calls of cranes and peacocks. It was set about with finely made carvings of wolf-like beasts and covered with carved patterns on its walls, and with its fierce brilliance it drew the minds and eyes of every creature. Jewels, scents, birds and carvings are named in turn, as if to satisfy every sense. In epic poetry the description of a house shows the dignity of its owner, but here the description is not meant to praise Rāma's wealth; it sets before the reader all that he is about to leave behind, the backdrop of the calamity at hand.

The house shone like the sun and the moon; it was like Kubera's palace and the equal of great Indra's dwelling, and full of birds of every kind. The charioteer saw Rāma's house, like a peak of Meru, thronged with people who stood waiting with joined palms, and crowded with country folk who had come bringing gifts for the prince. They all stood with their faces lifted in eagerness, glad at Rāma's consecration, and their upturned faces were its adornment. No one had summoned them, yet all had come, which shows Rāma's popularity more than anything. Like a great cloud, lofty and splendid, the house was strewn with every kind of jewel and full of hunchbacked attendants and other servants of the inner apartments, such as ancient royal households kept.

The charioteer drove on in his horse-drawn chariot, fitted with its protective rail and bound for the royal house, lending splendour to the crowded royal quarter and gladdening the hearts of the whole city; the very passage of his chariot heightened the city's excitement. Coming to that great and wealthy house, his hair stood on end with joy: crowded with deer and peacocks, the house of Rāma, worthy of all that is best, was like the palace of Indra, lord of Śacī. Passing through courtyards like Kailāsa, finely adorned and like the dwellings of the gods, and making his way past the many excellent men who stood there at Rāma's service, the charioteer came to the private apartments. There he heard the joyful voices of the people busy with the consecration, the glad talk of everyone, all wishing blessings on the prince.

Sumantra saw Rāma's lovely house, like the palace of great Indra, haunted by deer and birds, blazing with its own splendour like a lofty peak of Meru. He saw the gateway crowded with country people who stood with joined palms and gifts, in countless numbers, having left their carriages behind. Then he saw Śatruñjaya — "conqueror of enemies", a name that tells his nature — the handsome elephant that carried Rāma, huge of body like a mountain crowned with a great cloud, his temples streaming, beyond the control of the goad and irresistible to enemies. He saw the king's favourite chief ministers, finely adorned, with their horses, chariots and elephants, and, making his way past them all, the charioteer entered the rich inner apartments. As a sea-monster enters the jewel-filled ocean unhindered, so the charioteer entered that house, which was like a mountain peak crowned with clouds and joined with chambers like great flying palaces; his entering unhindered was the mark of the trust placed in him. The sarga ends here, with a description of the preparations alone and no advance in the story; in the next sarga Sumantra sees Rāma with Sītā.