पूर्वसर्गान्ते मूर्च्छितः दशरथः भूमौ पतितः आसीत्। पुत्रशोकार्दितं विसंज्ञं भुवि पतितं विचेष्टमानं तम् ऐक्ष्वाकम् उत्प्रेक्ष्य सा पापा कैकेयी न दयते, अपि तु उपदेष्टुम् आरभते। ‘पापं कृत्वा इव किम् इदम् आचरसि? मम संश्रवं संश्रुत्य, अर्थात् मह्यं वरदानं प्रतिज्ञाय, त्वं सन्नः क्षितितले शेषे। सतां स्थित्यां स्थातुं त्वम् अर्हसि’ इति वदति। ततः सा शास्त्रवचनम् एव प्रमाणीकरोति — ‘धर्मविदः जनाः सत्यम् एव परमं धर्मम् आहुः। तत् एव सत्यम् आश्रित्य मया त्वं धर्मे प्रतिचोदितः’ इति। अत्र कैकेय्याः वचने विडम्बना स्पष्टा — या स्वयम् अधर्मम् आचरति, सा एव सत्यशास्त्रम् उद्धरति; धर्मस्य अक्षराणि एव तया अधर्मसाधनत्वेन प्रयुज्यन्ते। एषा एव अस्य सर्गस्य मुख्या भङ्गी।

स्वपक्षसमर्थनाय सा पुराणप्रसिद्धान् दृष्टान्तान् उपन्यस्यति। ‘जगतीपतिः शैव्यः श्येनाय स्वां तनुं संश्रुत्य, तां पक्षिणे प्रदाय, उत्तमां गतिं जगाम। तथा एव तेजस्वी अलर्कः वेदपारगे ब्राह्मणे याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्य अविमनाः सन् ददौ — मनसि खेदं न अकरोत्। सरितां पतिः समुद्रः अपि सत्येन अन्वितः सन्, सत्यानुरोधात् एव पर्वसमये स्वल्पाम् अपि मर्यादां स्वां वेलां न अतिवर्तते।’ ततः सा सत्यस्य स्वरूपम् एव वर्णयति — ‘सत्यम् एकपदं ब्रह्म, सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः, सत्यम् एव अक्षयाः वेदाः, सत्येन च परं पदम् अवाप्यते।’ एते दृष्टान्ताः वस्तुतः आत्मत्यागस्य एव उदाहरणानि — शैव्यः शरीरं ददौ, अलर्कः नेत्रे ददौ; कैकेयी तु राजानं पुत्रत्यागे नियोजयति। साम्यम् आभासमात्रम्, अन्तरं च महत्। शैव्यस्य आख्यानं पुराणेषु प्रसिद्धम् — कपोतस्य रक्षणार्थं सः स्वमांसं तुलायाम् अधात्। अलर्कः काशिराजः आसीत्, यः नेत्रदानेन प्रसिद्धिं गतः। समुद्रस्य वेलामर्यादा तु प्रत्यक्षं दृश्यमानं सत्यनिष्ठायाः उदाहरणम्।

ततः सा साक्षात् प्रार्थनाम् आह — ‘यदि तव मतिः धर्मे धृता, तर्हि सत्यं समनुवर्तस्व। सत्तम! सः मम वरः सफलः अस्तु, यतः त्वम् एव वरदः असि।’ अनन्तरं सा द्विविधं हेतुं दर्शयति — ‘धर्मस्य एव अभिकामार्थं, मम च अभिचोदनात्, सुतं रामं प्रव्राजय; त्रिः खलु त्वाम् अहं ब्रवीमि’ इति। त्रिवारोक्तिः हि शास्त्रे निश्चयस्य चिह्नम्; अतः सा वचनम् अपरिहार्यं करोति। अन्ते सा भीषणम् एव प्रयुङ्क्ते — ‘आर्य! यदि त्वम् इमं मम समयं न करिष्यसि, तर्हि त्वया परित्यक्ता सती अहं तव अग्रतः एव जीवितं परित्यक्ष्यामि।’ एवं धर्मवचनेन आरब्धा तस्याः वाणी प्राणत्यागभयप्रदर्शनेन समाप्यते; उपदेशः च अभिसन्धिः च एकत्र मिलितौ।

एवं निर्विशङ्कया कैकेय्या प्रचोदितः राजा तं सत्यपाशम् उन्मोक्तुं न अशकत् — यथा बलिः इन्द्रकृतं पाशम् उन्मोचयितुं न शक्तवान्। उपमा इयं सार्थिका, यतः बलिः अपि स्वदानप्रतिज्ञया एव बद्धः आसीत्। तस्य हृदयम् उद्भ्रान्तम्, वदनं च विवर्णम् अभवत्; युगस्य चक्रस्य च अन्तरे निबद्धः धुर्यः वृषभः यथा परिस्पन्दते, तथा सः व्यथितः। विकलाभ्यां नेत्राभ्यां किमपि अपश्यन् इव सः भूमिपः कृच्छ्रात् धैर्येण आत्मानं संस्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् — ‘पापे! अग्नौ मन्त्रैः कृतः यः तव पाणिः मया गृहीतः, तं संत्यजामि; स्वजं तव पुत्रं च त्वया सह संत्यजामि’ इति। विवाहसंस्कारस्य एव प्रत्याख्यानम् इदम्; गृहस्थधर्मस्य मूलम् एव तेन छिन्नम्। ‘पाश’ इति शब्देन कविः सूचयति यत् सत्यम् अपि अविवेकेन दत्तं सत् बन्धनम् एव भवति। अत्र द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां राज्ञः शरीरं मनः च उभयम् एव विकलं दर्शितम् — हृदयम् उद्भ्रान्तम्, वदनं विवर्णम्, नेत्रे च निष्प्रभे। युगचक्रान्तरे निबद्धस्य धुर्यस्य उपमा च अत्यन्तं सार्थिका, यतः वृषभः यथा बलवान् अपि यन्त्रेण बद्धः, तथा राजा अपि स्ववचनेन बद्धः।

अनन्तरं राजा स्वस्य मरणम् एव निश्चितं मन्यमानः वदति — ‘देवि! रजनी प्रयाता, सूर्यस्य उदयनं प्रति कालः आगतः; अभिषेकाय जनः मां ध्रुवं त्वरयिष्यति। रामस्य अभिषेकार्थम् उपकल्पितैः तैः एव सम्भारैः मृतस्य मम सलिलक्रिया रामेण कारयितव्या। किन्तु अशुभाचारे! यदि त्वं रामाभिषेचनं व्याहन्तासि, तर्हि सपुत्रया त्वया मम सलिलक्रिया नैव कर्तव्या।’ ततः सः जनानां मुखम् एव स्मरति — ‘पूर्वं तथामुखं हर्षोत्फुल्लं दृष्ट्वा, अद्य हतहर्षं हतानन्दम् अवाङ्मुखं तत् एव जनं द्रष्टुम् अहं न शक्तः अस्मि।’ राज्ञः शोकः अत्र आत्मकेन्द्रितः न; प्रजानां भाविनी निराशा एव तं दहति। एतत् एव सुराज्ञः लक्षणम्। ‘सलिलक्रिया’ इति पितुः उद्देशेन क्रियमाणं तर्पणम्; तत् च पुत्रेण एव कर्तव्यम्। अतः ‘रामेण एव मम सलिलक्रिया कारयितव्या’ इति वदन् राजा रामस्य पुत्रत्वम् एव पुनः घोषयति, कैकेय्याः भरतस्य च तम् अधिकारं प्रत्याचष्टे। एतत् एव तस्य अन्तिमं निषेधवचनम्, यत् शापप्रायं भवति। जनानां मुखवर्णनं च अत्र विशेषेण द्रष्टव्यम्।

तस्य महात्मनः भूमिपस्य तथा ब्रुवतः एव चन्द्रनक्षत्रमालिनी पुण्या शर्वरी प्रभाता। ततः पापसमाचारा वाक्यज्ञा कैकेयी रोषेण मूर्च्छिता इव पुनः पार्थिवं प्रति परुषं वाक्यम् उवाच — ‘राजन्! गररुजोपमम् इदं वाक्यं किम् अर्थं भाषसे? अक्लिष्टं पुत्रं रामम् इह आनाययितुं त्वम् अर्हसि। मम सुतं राज्ये स्थापयित्वा, रामं वनेचरं कृत्वा, मां च निःसपत्नां कृत्वा त्वं कृतकृत्यः भविष्यसि’ इति। तीक्ष्णेन प्रतोदेन तुन्नः हयोत्तमः इव कैकेय्या अभीक्ष्णं प्रचोदितः सः राजा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अहं धर्मबन्धेन बद्धः अस्मि, मम चेतना च नष्टा। ज्येष्ठं प्रियं धार्मिकं पुत्रं रामं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति। अत्र शोकस्य दिशा परिवर्तते — विलापात् क्रियायाम् अवतरणम्, यत् सर्गस्य उत्तरार्धं प्रवर्तयति। कैकेय्याः वचने ‘निःसपत्ना’ इति पदम् एव तस्याः वास्तविकम् अभिप्रायं प्रकटयति — न सा धर्मं चिन्तयति, न भरतस्य हितम्; कौसल्यायाः पराभवः एव तस्याः लक्ष्यम्। ‘कृतकृत्यः भविष्यसि’ इति वचनं च परिहासप्रायम्, यतः राजा तेन कर्मणा सर्वस्वहीनः एव भविष्यति। राज्ञः प्रत्युत्तरे ‘धर्मबन्धेन बद्धः’ इति पदद्वयेन कविः सर्गस्य सारम् एव सङ्क्षिपति। ‘चेतना नष्टा’ इति च सत्यम् एव — यतः अग्रे सः न किञ्चित् प्रतिकर्तुं शक्नोति, केवलं पुत्रदर्शनम् एव याचते।

इतः कविः अन्तःपुरात् बहिः दृष्टिं नयति। रजन्यां प्रभातायां, दिवाकरे उदिते, पुण्ये नक्षत्रयोगे मुहूर्ते च समागते, गुणसम्पन्नः वसिष्ठः शिष्यैः परिवृतः अभिषेकसम्भारान् आशु उपगृह्य पुरोत्तमम् अयोध्यां प्रविवेश। सा पुरी तदा सिक्तसम्मार्जितपथा, उत्तमपताकाभिः भूषिता, संहृष्टैः मनुजैः उपेता, समृद्धविपणापणा, महोत्सवसमायुक्ता, राघवार्थे समुत्सुका, चन्दनागुरुधूपैः च सर्वतः परिधूमिता आसीत्। पुरंदरपुरोपमां तां पुरीं समतिक्रम्य श्रीमान् वसिष्ठः नानाध्वजगणायुतम् अन्तःपुरं ददर्श — पौरजानपदैः आकीर्णम्, ब्राह्मणैः उपशोभितम्, यष्टिमद्भिः प्रतीहारैः सुसम्पूर्णम्, परमार्चितैः सदश्वैः च युक्तम्। तत् अन्तःपुरम् आसाद्य परमप्रीतः परमर्षिभिः आवृतः सः तं जनं व्यतिचक्राम। नगरस्य एषः उल्लासः, अन्तःपुरस्य च शोकः — उभयोः विरोधः एव पाठकं दहति। वसिष्ठः हि इक्ष्वाकूणां कुलगुरुः; तस्य आगमनेन अभिषेकस्य शास्त्रीयं गाम्भीर्यं सूच्यते। सः न केवलं पुरोहितः, अपि तु राज्यस्य धर्मसाक्षी अपि। मुहूर्तनिर्णयः, सम्भारसंग्रहः, शिष्यपरिवारः — एतैः सर्वैः वैदिकाभिषेकस्य विधिः यथावत् प्रवर्तते इति दर्श्यते। नगरवर्णनम् अपि अत्र सङ्क्षिप्तम् एव, किन्तु पूर्णम् — मार्गाः, पताकाः, जनाः, विपणयः, धूपगन्धः च क्रमेण गणिताः। अन्तःपुरद्वारे यष्टिमन्तः प्रतीहाराः, परमार्चिताः अश्वाः, ब्राह्मणानां समूहः च — एते राजसभायाः समृद्धिं सूचयन्ति। किन्तु पाठकः जानाति यत् एतत् सर्वं व्यर्थम् एव भविष्यति; अतः एषा शोभा एव करुणरसं पुष्णाति। कविः अत्र न किमपि कथयति, केवलं वर्णयति — तत् एव वर्णनस्य बलम्। ‘पुरोत्तमम्’ इति पदेन अयोध्यायाः नगरश्रेष्ठत्वं पुनः स्मारितम्।

तत्र सः मनुजसिंहस्य द्वारे विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सचिवं सारथिं प्रियदर्शनम् अपश्यत्। महातेजाः वसिष्ठः तं विशारदं सूतपुत्रम् उवाच — ‘नृपतेः क्षिप्रम् आचक्ष्व यत् अहम् इह आगतः’ इति। ततः सः अभिषेकसम्भारान् एव गणयति — ‘इमे गङ्गोदकघटाः, सागरेभ्यः आनीताः काञ्चनाः कुम्भाः, अभिषेकार्थम् आहृतम् औदुम्बरं भद्रपीठम्, सर्वबीजानि, गन्धाः, विविधानि रत्नानि, क्षौद्रं दधि घृतं लाजाः दर्भाः सुमनसः पयः च — सर्वं सज्जम्।’ एषा सूची न केवला अलङ्कारः; राजशास्त्रे अभिषेकस्य प्रत्येकं द्रव्यं नियतम्, अतः वसिष्ठः सर्वं गणयन् कार्यस्य सम्पूर्णतां सूचयति। शोकस्य पृष्ठभूमौ एषा समृद्धिवर्णना विशेषेण करुणा जायते। सुमन्त्रः हि राज्ञः सारथिः, सचिवः, विश्वस्तः च; अतः अन्तःपुरात् बहिः आगच्छन् सः एव वसिष्ठाय प्रथमं मिलति। ‘प्रियदर्शनम्’ इति विशेषणेन तस्य सौम्यता सूचिता। वसिष्ठस्य सन्देशः अपि विनयपूर्वकः — सः न स्वयं प्रविशति, अपि तु निवेदनम् एव प्रेषयति; एषा एव मर्यादा। सम्भारगणनायां च गङ्गाजलं सागरजलं च उभयम् उक्तम्, येन सार्वभौमराज्यस्य अभिषेकः सूच्यते।

सूची अग्रे प्रवर्तते — ‘अष्टौ रुचिराः कन्याः, मत्तः वरवारणः, चतुरश्वः श्रीमान् रथः, निस्त्रिंशः, उत्तमं धनुः, नरैः वाह्यं वाहनम्, शशिसंनिभं छत्रम्, श्वेते वालव्यजने, हिरण्मयः भृङ्गारः, हेमदाम्ना पिनद्धः ककुद्मान् पाण्डुरः वृषः, चतुर्दंष्ट्रः केसरी, महाबलः हरिश्रेष्ठः, सिंहासनम्, व्याघ्रतनुः, समिधः, हुताशनः, सर्वे वादित्रसङ्घाः, अलंकृताः वेश्याः स्त्रियः, आचार्याः ब्राह्मणाः गावः, पुण्याः मृगपक्षिणः, पौरजानपदश्रेष्ठाः, गणैः सह नैगमाः — एते च अन्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः पार्थिवैः सह रामस्य अभिषेकाय तिष्ठन्ति।’ अन्ते सः आदिशति — ‘महाराजं त्वरयस्व, येन समुदिते अहनि पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामः राज्यम् अवाप्नुयात्।’ मुहूर्तस्य एषा त्वरा एव कथायाः तीव्रतां वर्धयति — यत् कालः अनुकूलः, किन्तु दैवं प्रतिकूलम्। एषु द्रव्येषु केचन मङ्गलार्थाः — अष्टौ कन्याः, श्वेतवृषभः, पाण्डुरः अश्वः; केचन राजचिह्नरूपाः — छत्रं चामरे सिंहासनं खड्गः धनुः च; केचन च यज्ञाङ्गभूताः — समिधः हुताशनः दर्भाः च। सिंहः गजः अश्वः च साक्षात् उपस्थिताः, न तु प्रतिमामात्रम् — एतेन गीताप्रेससंस्करणस्य पाठः प्राचीनां समृद्धिं वर्णयति। ‘वेश्याः अलंकृताः स्त्रियः’ इति मङ्गलदर्शनार्थम् एव उक्तम्, न अन्यथा। नैगमाः इति श्रेष्ठिनः, ये गणैः सह आगताः; तेन नगरस्य वाणिज्यशक्तिः अपि अभिषेके सम्मिलिता इति ज्ञायते। अन्ते पुष्यनक्षत्रस्य उल्लेखः पुनः क्रियते, यतः तत् अभिषेकाय प्रशस्तम्, रामस्य जन्मनक्षत्रात् पुनर्वसोः अनन्तरं च; किन्तु तत् एव दिनं वनवासस्य आरम्भदिनं भविष्यति इति विडम्बना। सूचेः एषः विस्तारः पाठकस्य मनसि अभिषेकस्य सम्भाव्यतां दृढीकरोति।

तस्य वचः श्रुत्वा महाबलः सूतपुत्रः नृपतिशार्दूलं स्तुवन् निवेशनं प्रविवेश। द्वारस्थाः राजसम्मताः राज्ञः प्रियचिकीर्षवः च तं पूर्वोदितं वृद्धम् अभिसंरोद्धुं न शेकुः — पूर्वम् एव राज्ञा तस्य अप्रतिबन्धः प्रवेशः अनुज्ञातः आसीत्। सः राज्ञः समीपे स्थितः, किन्तु तस्य तां शोकावस्थाम् अजानिवान्; अतः परमतुष्टाभिः वाग्भिः अभिष्टोतुं प्रचक्रमे। पार्थिवस्य निवेशने यथापूर्वं सुमन्त्रः प्राञ्जलिः भूत्वा जगतीपतिं तुष्टाव — ‘भास्करोदये तेजस्वी सागरः यथा नन्दति, तथा प्रीतः सन् प्रीतेन मनसा त्वम् अस्मान् नन्दय’ इति। अज्ञानात् प्रवृत्ता एषा स्तुतिः एव राज्ञः मर्मच्छेदिका भविष्यति — एतत् कविः अग्रे दर्शयति। ‘पूर्वोदितम्’ इति पदेन सूच्यते यत् सुमन्त्रस्य प्रवेशः पूर्वम् एव राज्ञा अनुज्ञातः, अतः द्वारपालाः तं न निवारयन्ति; विश्वस्तभृत्यस्य एषा प्रतिष्ठा। ‘अजानिवान्’ इति पदम् अत्र अत्यन्तं मर्मस्पृक् — सूतः रात्रौ जातां दुर्घटनां न जानाति, अतः पूर्ववत् एव हर्षेण स्तौति। ‘यथापूर्वम्’ इति च तत् एव सूचयति। सागरस्य उपमा प्रथमे स्तुतिश्लोके योजिता, यतः सूर्योदये समुद्रः वर्धते; तथा राजा अपि प्रबुद्धः सन् प्रजाः आनन्दयेत् इति आशंसा।

सूतस्य स्तुतिः पौराणिकैः उपमानैः प्रवर्तते। ‘अस्याम् एव वेलायां मातलिः इन्द्रम् अभितुष्टाव, तेन सः सर्वान् दानवान् अजयत्; तथा अहं त्वां बोधयामि। साङ्गाः वेदाः विद्याः च यथा आत्मभुवं प्रभुं ब्रह्माणं बोधयन्ति, तथा अद्य अहं त्वां बोधयामि। चन्द्रेण सह आदित्यः यथा भूतधरां शुभां पृथिवीं बोधयति, तथा अद्य अहं त्वां बोधयामि। उत्तिष्ठ सुमहाराज! कृतकौतुकमङ्गलः वपुषा विराजमानः मेरोः उपरि दिवाकरः इव भव। काकुत्स्थ! सोमसूर्यौ, शिववैश्रवणौ, वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च तुभ्यं विजयं प्रदिशन्तु। भगवती रात्रिः गता, तव इदं कृत्यं कृतम्; नृपशार्दूल बुध्यस्व, अनन्तरं कार्यं कुरु। रामस्य समग्रम् अभिषेचनम् उदतिष्ठत; पौरजानपदाः नैगमाः च कृताञ्जलयः स्थिताः। स्वयं भगवान् वसिष्ठः ब्राह्मणैः सह तिष्ठति; राजन्, राघवस्य अभिषेचनं क्षिप्रम् आज्ञाप्यताम्’ इति। एषा स्तुतिः क्रमेण त्रीन् प्रबोधदृष्टान्तान् गणयति — मातलिना इन्द्रस्य प्रबोधः, वेदैः ब्रह्मणः प्रबोधः, सूर्यचन्द्राभ्यां पृथिव्याः प्रबोधः; त्रयः अपि उत्तरोत्तरं व्यापकाः। ततः देवतानां विजयाशीर्वादः, ततः कर्तव्यस्मरणम्, ततः च प्रजानां प्रतीक्षा — एवं स्तुतेः विन्यासः शास्त्रीयः। ‘कृतकौतुकमङ्गलः’ इति पदेन प्रातःकालिकाः मङ्गलविधयः सूचिताः, ये राज्ञा कर्तव्याः आसन्। ‘मेरोः इव दिवाकरः’ इति उपमया राज्ञः औन्नत्यं वर्ण्यते। किन्तु सर्वम् इदं वचनं शोकमग्नस्य कर्णयोः विषम् इव पतति; यतः यत् सूतः मङ्गलं मन्यते, तत् एव राज्ञः कृते विनाशः। ‘क्षिप्रम् आज्ञाप्यताम्’ इति अन्तिमम् अनुरोधवचनं सर्वाधिकं दुःसहम्, यतः आज्ञा तु पूर्वम् एव अन्यथा परिवर्तिता। अत्र अष्टसु श्लोकेषु एकम् अपि वचनं राज्ञे सुखदं न भवति — एषा एव अज्ञानजन्या करुणा, यां संस्कृतकाव्यशास्त्रे ‘विपरीतफला स्तुतिः’ इति वदन्ति।

अन्ते सूतः राजनीतिवचनम् आह — ‘यथा अपालाः पशवः, यथा अनायका सेना, यथा चन्द्रं विना रात्रिः, यथा वृषं विना गावः — तथा एव तत् राष्ट्रं भवति यत्र राजा न दृश्यते।’ सान्त्वपूर्वम् इव अर्थवत् तस्य वचः श्रुत्वा महीपतिः भूयः एव शोकेन अभ्यकीर्यत। ततः सुतं प्रति सन्नहर्षः शोकरक्तेक्षणः श्रीमान् धार्मिकः सः राजा तं सूतम् ईक्ष्य उवाच — ‘वाक्यैः त्वं खलु मम मर्माणि भूयः निकृन्तसि’ इति। स्तुतिवचनानि हि यदा वस्तुस्थितेः विपरीतानि भवन्ति, तदा तानि एव शस्त्रवत् भवन्ति। करुणं तत् श्रुत्वा दीनं च पार्थिवं दृष्ट्वा सुमन्त्रः प्रगृहीताञ्जलिः सन् तस्मात् देशात् किञ्चित् अपाक्रमत् — भृत्यस्य विनयः एषः। चत्वारः दृष्टान्ताः अत्र नीतिशास्त्रस्य सिद्धान्तं दर्शयन्ति — अध्यक्षं विना कापि व्यवस्था न वर्तते। सुमन्त्रः राजानं प्रबोधयितुम् एव एतत् वदति, न तु उपालम्भाय; किन्तु राज्ञे तत् एव उपालम्भः इव प्रतिभाति। ‘सन्नहर्षः’ इति पदेन तस्य हर्षस्य सम्पूर्णः क्षयः सूचितः। ‘मर्माणि निकृन्तसि’ इति वचनेन राजा स्वस्य असह्यतां प्रकटयति, किन्तु कारणं न कथयति — तत् एव तस्य लज्जायाः चिह्नम्।

यदा दैन्यात् महीपतिः स्वयं वक्तुं न शशाक, तदा मन्त्रज्ञा कैकेयी सुमन्त्रं प्रत्युवाच — ‘सुमन्त्र! राजा रामहर्षसमुत्सुकः सन् रजनीं जागरितवान्; प्रजागरपरिश्रान्तः च निद्रावशम् उपागतः। तत् त्वरितं गच्छ, सूत! यशस्विनं राजपुत्रं रामम् आनय; ते भद्रं भवतु, अत्र विचारणा न कार्या’ इति। सुमन्त्रः तु विनयेन प्रत्याह — ‘भामिनि! राजवचनम् अश्रुत्वा कथं गच्छामि?’ इति। मन्त्रिणः तत् वाक्यं श्रुत्वा राजा एव तम् अब्रवीत् — ‘सुमन्त्र! सुन्दरं रामं द्रक्ष्यामि, शीघ्रम् आनय’ इति। तत् कल्याणं मन्यमानः सः हृदयेन ननन्द। राजशासनात् प्रीत्या त्वरितः सः निर्जगाम; तया च त्वरितं चोदितः सुमन्त्रः मार्गे चिन्तयामास। अत्र द्रष्टव्यम् — राज्ञः वचनं द्व्यर्थकम्; सः पुत्रदर्शनम् एव इच्छति, कैकेयी तु प्रव्राजनम्। कैकेय्याः मिथ्यावचनम् अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न निद्रावशं गतः, अपि तु शोकेन मूकः; तथापि सा तम् एव हेतुं कल्पयति, येन सुमन्त्रः निःशङ्कः गच्छेत्। सुमन्त्रस्य प्रश्नः च राजभृत्यधर्मानुसारी — मन्त्री राज्ञः आज्ञाम् एव अनुसरति, न अन्यस्य। अतः राजा स्वयं वक्तुं बाध्यते; किन्तु तस्य वचने ‘रामं द्रक्ष्यामि’ इत्येव अस्ति, न ‘प्रव्राजयिष्यामि’ इति। ‘सः मन्यमानः कल्याणम्’ इति पदैः सूतस्य आशा दर्शिता। एवं त्रयाणां पात्राणां भिन्नाः अभिप्रायाः एकस्मिन् एव वाक्यव्यापारे मिलिताः — इदम् एव कवेः नैपुण्यम्।

सूतः चिन्तयति — ‘व्यक्तं धर्मराट् राजा रामाभिषेकार्थम् एव इह आयास्यति’ इति। एवं मतिं कृत्वा महता हर्षेण पुनः महातेजाः सः राघवस्य दिदृक्षया निर्जगाम। सागरह्रदसंकाशात् शुभात् अन्तःपुरात् निष्क्रम्य सः अग्रतः जनसम्बाधं द्वारं ददर्श। ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतः सन् द्वारगतान् महीपतीन् विलोकयन् सः विविधान् महाधनान् पौरान् द्वारम् उपेत्य विष्ठितान् उपस्थितान् ददर्श। सर्गः अत्र समाप्यते — सूतस्य आशा, नगरस्य उत्सवः, राज्ञः च गूढः शोकः — त्रयः एकत्र मिलिताः। अग्रिमसर्गे सुमन्त्रः रामस्य भवनं प्रति गच्छति। ‘सागरह्रदसंकाशम्’ इति अन्तःपुरस्य उपमा तस्य गाम्भीर्यं विस्तारं च सूचयति। द्वारे उपस्थिताः महाधनाः पौराः अभिषेकदर्शनोत्सुकाः।

గత సర్గ చివరలో మూర్ఛపోయిన దశరథుడు నేలపై పడి ఉన్నాడు. పుత్రశోకంతో బాధపడుతూ, స్పృహ లేకుండా నేలపై పడి కొట్టుకుంటున్న ఆ ఇక్ష్వాకువంశీయుని చూసి కూడా ఆ పాపాత్మురాలు కైకేయి దయ చూపలేదు, పైగా ఉపదేశించడం ఆరంభించింది. ‘ఏదో పాపం చేసినవానిలా ఇదేమిటి ప్రవర్తిస్తున్నావు? నాకు మాట ఇచ్చి — అంటే నాకు వరాలిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి — నువ్వు కుంగిపోయి నేలపై పడుకున్నావు. సత్పురుషుల మర్యాదలో నిలవడం నీకు తగును’ అని అంది. తరువాత ఆమె శాస్త్రవచనాన్నే ప్రమాణంగా చూపింది — ‘ధర్మం తెలిసినవారు సత్యమే పరమధర్మమని చెబుతారు. ఆ సత్యాన్నే ఆశ్రయించి నేను నిన్ను ధర్మానికి ప్రేరేపించాను.’ ఇక్కడ కైకేయి మాటలోని విడంబన స్పష్టం — స్వయంగా అధర్మం ఆచరించేదే సత్యశాస్త్రాన్ని ఉదహరిస్తోంది; ధర్మపు అక్షరాలనే ఆమె అధర్మసాధనాలుగా ప్రయోగిస్తోంది. ఇదే ఈ సర్గ ముఖ్యమైన భంగిమ.

తన పక్షాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ఆమె పురాణప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతాలను చూపుతోంది. ‘భూపతి అయిన శైబ్యుడు డేగకు తన శరీరాన్ని ఇస్తానని మాట ఇచ్చి, దాన్ని ఆ పక్షికి అర్పించి ఉత్తమగతిని పొందాడు. అలాగే తేజస్వి అయిన అలర్కుడు వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు యాచించగా తన రెండు కళ్ళనూ పెకలించి, మనస్సులో ఏ ఖేదమూ లేకుండా ఇచ్చాడు. నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు కూడా సత్యానికి కట్టుబడి, సత్యాన్ని అనుసరించే పర్వసమయాలలో కూడా తన స్వల్పమైన మర్యాదను — తన తీరాన్ని — దాటడు.’ తరువాత ఆమె సత్యస్వరూపాన్నే వర్ణిస్తోంది — ‘సత్యమే ఏకాక్షర బ్రహ్మం, సత్యంలోనే ధర్మం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది, సత్యమే అక్షయమైన వేదాలు, సత్యం వల్లనే పరమపదం లభిస్తుంది.’ ఈ దృష్టాంతాలు నిజానికి ఆత్మత్యాగానికే ఉదాహరణలు — శైబ్యుడు శరీరాన్ని ఇచ్చాడు, అలర్కుడు కళ్ళను ఇచ్చాడు; కైకేయి మాత్రం రాజును పుత్రత్యాగానికి పురికొల్పుతోంది. సామ్యం పైపైది మాత్రమే, తేడా చాలా పెద్దది. శైబ్యుని కథ పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — పావురాన్ని రక్షించడానికి ఆయన తన మాంసాన్ని త్రాసులో ఉంచాడు. అలర్కుడు కాశీరాజు, నేత్రదానంతో ప్రసిద్ధి పొందాడు. సముద్రపు తీరమర్యాద కళ్ళెదుట కనిపించే సత్యనిష్ఠకు ఉదాహరణ.

తరువాత ఆమె నేరుగా ప్రార్థన చేసింది — ‘నీ బుద్ధి ధర్మంలో నిలిచి ఉంటే సత్యాన్ని అనుసరించు. సత్పురుషోత్తమా! నా ఆ వరం సఫలమవుగాక, ఎందుకంటే వరమిచ్చినవాడివి నువ్వే.’ అనంతరం ఆమె రెండు రకాల కారణాలను చూపింది — ‘ధర్మాన్ని కోరడం కోసమే, నా ప్రేరణ వల్లనూ, నీ కుమారుడైన రాముని వనానికి పంపు; ఈ మాట నీతో మూడుసార్లు చెబుతున్నాను.’ మూడుసార్లు చెప్పడం శాస్త్రంలో నిశ్చయానికి గుర్తు; అందుకే ఆమె తన మాటను తప్పించుకోలేనిదిగా చేస్తోంది. చివరకు ఆమె భయపెట్టడాన్నే ప్రయోగిస్తోంది — ‘ఆర్యా! నువ్వు నా ఈ ఒప్పందాన్ని నెరవేర్చకపోతే, నీచేత విడిచిపెట్టబడిన నేను నీ ఎదుటనే ప్రాణాలు విడుస్తాను.’ ఇలా ధర్మవచనంతో ఆరంభమైన ఆమె మాట ప్రాణత్యాగపు బెదిరింపుతో ముగుస్తుంది; ఉపదేశమూ కుట్రా ఒక్కచోట కలిసిపోయాయి.

ఇలా నిస్సంకోచంగా కైకేయి ప్రేరేపించగా, రాజు ఆ సత్యపాశాన్ని విడిపించుకోలేకపోయాడు — ఇంద్రుడు వేసిన పాశాన్ని బలి విడిపించుకోలేకపోయినట్లు. ఈ ఉపమానం సార్థకమైనది, ఎందుకంటే బలి కూడా తన దానప్రతిజ్ఞతోనే బంధింపబడ్డాడు. ఆయన హృదయం కలవరపడింది, ముఖం వెలవెలబోయింది; కాడికీ బండిచక్రానికీ మధ్య బంధింపబడిన బరువు మోసే ఎద్దు గిలగిలలాడినట్లు ఆయన బాధపడ్డాడు. వికలమైన కన్నులతో ఏమీ చూడలేనివానిలా ఉన్న ఆ భూపాలుడు కష్టంగా ధైర్యంతో తనను తాను నిలదొక్కుకుని కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘పాపాత్మురాలా! అగ్ని సాక్షిగా మంత్రాలతో నేను గ్రహించిన నీ పాణిని విడిచిపెడుతున్నాను; నీకు పుట్టిన కుమారుని కూడా నీతో పాటు విడిచిపెడుతున్నాను.’ ఇది వివాహసంస్కారానికే ప్రత్యాఖ్యానం; దీనితో గృహస్థధర్మపు మూలమే తెగిపోయింది. ‘పాశం’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — సత్యం కూడా అవివేకంతో ఇస్తే బంధనమే అవుతుంది. ఇక్కడ రెండు శ్లోకాలలో రాజు శరీరమూ మనస్సూ రెండూ వికలమైనట్లు చూపబడింది — హృదయం కలవరపడింది, ముఖం వెలవెలబోయింది, కళ్ళు కాంతిహీనమయ్యాయి. కాడికీ చక్రానికీ మధ్య బంధింపబడిన ఎద్దు ఉపమానం అత్యంత సార్థకం, ఎందుకంటే ఎద్దు బలమైనదైనా యంత్రంతో బంధింపబడినట్లు, రాజు కూడా తన మాటతోనే బంధింపబడ్డాడు.

తరువాత రాజు తన మరణమే నిశ్చితమని భావిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ! రాత్రి గడిచిపోయింది, సూర్యోదయ సమయం వచ్చేసింది; అభిషేకం కోసం జనం తప్పక నన్ను తొందరపెడతారు. రాముని అభిషేకం కోసం సిద్ధం చేసిన ఆ సంభారాలతోనే మరణించిన నాకు రాముడు జలతర్పణం చేయాలి. కానీ అశుభాచారిణీ! నువ్వు రాముని అభిషేకాన్ని భంగపరిస్తే, కుమారునితో కూడిన నువ్వు నాకు జలతర్పణం చేయనే కూడదు.’ తరువాత ఆయన జనుల ముఖాలనే తలచుకుంటున్నాడు — ‘ఇంతకుముందు ఆనందంతో వికసించిన ఆ ముఖాలను చూశాక, ఈ రోజు ఆనందం కోల్పోయి, సంతోషం నశించి, తలవంచుకున్న ఆ జనాన్నే చూడలేను.’ ఇక్కడ రాజు శోకం ఆత్మకేంద్రితం కాదు; ప్రజలకు కలగబోయే నిరాశే ఆయనను దహిస్తోంది. ఇదే మంచి రాజు లక్షణం. ‘సలిలక్రియ’ అంటే తండ్రి ఉద్దేశించి చేసే జలతర్పణం; అది కుమారుడే చేయాలి. అందుకే ‘రాముడే నాకు జలతర్పణం చేయాలి’ అని చెబుతూ రాజు రాముని పుత్రత్వాన్నే మళ్ళీ ప్రకటిస్తున్నాడు, కైకేయికీ భరతునికీ ఆ అధికారాన్ని నిరాకరిస్తున్నాడు. ఇదే ఆయన చివరి నిషేధవాక్యం, ఇది దాదాపు శాపమే. జనుల ముఖవర్ణన కూడా ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది.

ఆ మహాత్ముడైన భూపాలుడు అలా మాట్లాడుతుండగానే, చంద్రనక్షత్రమాలలతో అలంకరించబడిన పుణ్యమైన రాత్రి తెల్లవారింది. అప్పుడు పాపాచారిణీ, మాటల నేర్పు గలదీ అయిన కైకేయి రోషంతో మూర్ఛితురాలైనట్లు మళ్ళీ రాజుతో కఠినమైన మాట అంది — ‘రాజా! విషంలా, రోగంలా ఉన్న ఈ మాట ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? ఏ కష్టమూ ఎరుగని నీ కుమారుడు రాముని ఇక్కడికి రప్పించడం నీకు తగును. నా కుమారుని రాజ్యంలో నిలిపి, రాముని వనచరునిగా చేసి, నన్ను సవతి లేనిదానిగా చేసి నువ్వు కృతకృత్యుడవవుతావు.’ పదునైన ములుకోలతో పొడవబడిన ఉత్తమాశ్వంలా కైకేయి మాటిమాటికీ ప్రేరేపించగా ఆ రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘నేను ధర్మబంధంతో బంధింపబడి ఉన్నాను, నా చైతన్యం నశించింది. జ్యేష్ఠుడూ, ప్రియుడూ, ధార్మికుడూ అయిన నా కుమారుడు రాముని చూడాలనుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ శోకపు దిశ మారుతుంది — విలాపం నుండి క్రియలోకి దిగడం, ఇది సర్గ ఉత్తరార్ధాన్ని నడిపిస్తుంది. కైకేయి మాటలోని ‘సవతి లేనిది’ అనే పదమే ఆమె అసలు అభిప్రాయాన్ని బయటపెడుతుంది — ఆమె ధర్మాన్ని ఆలోచించడం లేదు, భరతుని హితాన్నీ కాదు; కౌసల్య పరాభవమే ఆమె లక్ష్యం. ‘కృతకృత్యుడవవుతావు’ అనే మాట దాదాపు పరిహాసమే, ఎందుకంటే ఆ పనితో రాజు సర్వస్వాన్నీ కోల్పోతాడు. రాజు ప్రత్యుత్తరంలో ‘ధర్మబంధంతో బంధింపబడ్డాను’ అనే రెండు పదాలతో కవి సర్గ సారాన్నే సంక్షేపిస్తున్నాడు. ‘చైతన్యం నశించింది’ అనేది కూడా నిజమే — ఎందుకంటే ఇక ముందు ఆయన ఏ ప్రతీకారమూ చేయలేడు, కేవలం కుమారుని దర్శనాన్నే యాచిస్తున్నాడు.

ఇక్కడినుండి కవి దృష్టిని అంతఃపురం నుండి బయటకు తీసుకువెళ్తున్నాడు. రాత్రి తెల్లవారి, సూర్యుడు ఉదయించి, పుణ్యమైన నక్షత్రయోగంతో కూడిన ముహూర్తం రాగానే, గుణసంపన్నుడైన వసిష్ఠుడు శిష్యులతో కలిసి అభిషేకసంభారాలను త్వరగా సేకరించుకుని నగరోత్తమమైన అయోధ్యలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ నగరం అప్పుడు నీళ్ళు చల్లి ఊడ్చిన వీధులతో, ఉత్తమమైన పతాకాలతో అలంకరించబడి, ఆనందంగా ఉన్న జనంతో నిండి, సమృద్ధమైన అంగళ్ళూ బజార్లూ కలిగి, మహోత్సవంతో కూడి, రాఘవుని కోసం ఉత్సుకతతో, చందనం అగరు ధూపాలతో అంతటా పొగలు కమ్మి ఉంది. ఇంద్రుని నగరంలాంటి ఆ పురాన్ని దాటి శ్రీమంతుడైన వసిష్ఠుడు అనేక ధ్వజసమూహాలతో కూడిన అంతఃపురాన్ని చూశాడు — అది పౌరజానపదులతో నిండి, బ్రాహ్మణులతో శోభిల్లుతూ, దండాలు ధరించిన ద్వారపాలకులతో నిండుగా, పరమపూజితమైన ఉత్తమాశ్వాలతో కూడి ఉంది. ఆ అంతఃపురాన్ని చేరి పరమప్రీతుడై, పరమర్షులతో కూడిన ఆయన ఆ జనసమూహాన్ని దాటి ముందుకు వెళ్ళాడు. నగరపు ఈ ఉల్లాసమూ, అంతఃపురపు శోకమూ — ఈ రెండింటి మధ్య విరోధమే పాఠకుని దహిస్తుంది. వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల కులగురువు; ఆయన రాకతో అభిషేకపు శాస్త్రీయ గాంభీర్యం సూచించబడుతోంది. ఆయన కేవలం పురోహితుడే కాదు, రాజ్యానికి ధర్మసాక్షి కూడా. ముహూర్తనిర్ణయం, సంభారసేకరణ, శిష్యపరివారం — వీటన్నిటితో వైదికాభిషేకపు విధి యథావిధిగా సాగుతోందని చూపబడుతోంది. నగరవర్ణన కూడా ఇక్కడ సంక్షిప్తమే, కానీ సంపూర్ణం — వీధులు, పతాకాలు, జనం, అంగళ్ళు, ధూపగంధం క్రమంగా లెక్కించబడ్డాయి. అంతఃపురద్వారం వద్ద దండధారులైన ద్వారపాలకులు, పరమపూజితమైన గుర్రాలు, బ్రాహ్మణసమూహం — ఇవి రాజసభ సమృద్ధిని సూచిస్తున్నాయి. కానీ ఇదంతా వ్యర్థమే అవుతుందని పాఠకునికి తెలుసు; అందుకే ఈ శోభే కరుణరసాన్ని పోషిస్తుంది. కవి ఇక్కడ ఏమీ వ్యాఖ్యానించడు, కేవలం వర్ణిస్తాడు — అదే వర్ణనకున్న బలం. ‘పురోత్తమం’ అనే పదంతో అయోధ్య నగరశ్రేష్ఠత మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది.

అక్కడ ఆయన ఆ నరసింహుని ద్వారం నుండి బయటకు వస్తున్న సుమంత్రుడనే సచివుని, సారథిని, చూడముచ్చటైనవానిని చూశాడు. మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు నేర్పరి అయిన ఆ సూతపుత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను ఇక్కడికి వచ్చానని రాజుకు వెంటనే తెలియజేయి.’ తరువాత ఆయన అభిషేకసంభారాలనే లెక్కించాడు — ‘ఇవిగో గంగాజలపు కుండలు, సముద్రాల నుండి తెచ్చిన బంగారు కలశాలు, అభిషేకం కోసం తెచ్చిన మేడికర్రతో చేసిన భద్రపీఠం, అన్ని రకాల విత్తనాలు, సుగంధద్రవ్యాలు, వివిధ రత్నాలు, తేనె, పెరుగు, నెయ్యి, పేలాలు, దర్భలు, పూలు, పాలు — అంతా సిద్ధంగా ఉంది.’ ఈ జాబితా కేవలం అలంకారం కాదు; రాజశాస్త్రంలో అభిషేకానికి ప్రతి ద్రవ్యమూ నియతమైనది, అందుకే వసిష్ఠుడు అన్నీ లెక్కిస్తూ కార్యం సంపూర్ణంగా సిద్ధమైందని సూచిస్తున్నాడు. శోకపు నేపథ్యంలో ఈ సమృద్ధివర్ణన ప్రత్యేకంగా కరుణాజనకమవుతుంది. సుమంత్రుడు రాజుకు సారథి, సచివుడు, విశ్వసనీయుడు; అందుకే అంతఃపురం నుండి బయటకు వస్తున్న అతడే మొదట వసిష్ఠుని కలుస్తాడు. ‘చూడముచ్చటైనవాడు’ అనే విశేషణంతో అతని సౌమ్యత సూచించబడింది. వసిష్ఠుని సందేశం కూడా వినయపూర్వకమైనది — ఆయన స్వయంగా లోపలికి ప్రవేశించడు, నివేదనను మాత్రమే పంపుతాడు; ఇదే మర్యాద. సంభారాల లెక్కలో గంగాజలమూ సముద్రజలమూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి, దీనితో సార్వభౌమ రాజ్యాభిషేకం సూచించబడుతోంది.

జాబితా ఇంకా కొనసాగుతుంది — ‘ఎనిమిది మంది అందమైన కన్యలు, మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు, నాలుగు గుర్రాలు పూన్చిన శోభాయమానమైన రథం, ఖడ్గం, ఉత్తమమైన ధనుస్సు, మనుషులు మోసే పల్లకి, చంద్రునిలాంటి గొడుగు, రెండు తెల్లని చామరాలు, బంగారు భృంగారం (కలశం), బంగారు మాలతో అలంకరించిన మూపురం గల తెల్లని వృషభం, నాలుగు కోరలు గల సింహం, మహాబలం గల శ్రేష్ఠమైన గుర్రం, సింహాసనం, పులిచర్మం, సమిధలు, అగ్ని, అన్ని రకాల వాద్యబృందాలు, అలంకరించుకున్న వేశ్యాస్త్రీలు, ఆచార్యులు, బ్రాహ్మణులు, గోవులు, పవిత్రమైన మృగపక్షులు, పౌరజానపదులలో శ్రేష్ఠులు, తమ సంఘాలతో వర్తకులు — వీరూ, ఇంకా అనేకులూ ఆనందంతో ప్రియంగా మాట్లాడుతూ రాజులతో కలిసి రాముని అభిషేకం కోసం నిలిచి ఉన్నారు.’ చివరకు ఆయన ఆదేశించాడు — ‘మహారాజును తొందరపెట్టు, సూర్యుడు ఉదయించిన ఈ రోజు పుష్యనక్షత్రయోగంలో రాముడు రాజ్యాన్ని పొందేలా.’ ముహూర్తపు ఈ తొందరే కథ తీవ్రతను పెంచుతుంది — కాలం అనుకూలంగా ఉంది, కానీ దైవం ప్రతికూలంగా ఉంది. ఈ ద్రవ్యాలలో కొన్ని మంగళార్థమైనవి — ఎనిమిది కన్యలు, తెల్లని వృషభం, తెల్లని గుర్రం; కొన్ని రాజచిహ్నాలు — గొడుగు, చామరాలు, సింహాసనం, ఖడ్గం, ధనుస్సు; కొన్ని యజ్ఞాంగాలు — సమిధలు, అగ్ని, దర్భలు. సింహం, ఏనుగు, గుర్రం సాక్షాత్తుగా ఉపస్థితమై ఉన్నాయి, కేవలం ప్రతిమలుగా కాదు — దీనితో గీతాప్రెస్ సంస్కరణ పాఠం ప్రాచీన సమృద్ధిని వర్ణిస్తోంది. ‘అలంకరించుకున్న వేశ్యాస్త్రీలు’ అనేది మంగళదర్శనం కోసమే చెప్పబడింది, మరొక ఉద్దేశంతో కాదు. ‘నైగమాః’ అంటే వర్తకశ్రేష్ఠులు, వారు తమ సంఘాలతో వచ్చారు; దీనివల్ల నగరపు వాణిజ్యశక్తి కూడా అభిషేకంలో పాలుపంచుకుందని తెలుస్తోంది. చివర పుష్యనక్షత్రం మళ్ళీ ప్రస్తావించబడింది, ఎందుకంటే అది అభిషేకానికి ప్రశస్తమైనది, రాముని జన్మనక్షత్రమైన పునర్వసు తరువాత వచ్చేది; కానీ అదే రోజు వనవాసానికి ఆరంభదినం అవుతుందనేది విడంబన. జాబితా యొక్క ఈ విస్తారం పాఠకుని మనస్సులో అభిషేకం జరుగుతుందనే సంభావ్యతను దృఢపరుస్తుంది.

ఆయన మాట విని మహాబలుడైన ఆ సూతపుత్రుడు రాజశ్రేష్ఠుని స్తుతిస్తూ భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ద్వారం వద్ద ఉన్నవారూ, రాజాదరం పొందినవారూ, రాజుకు ప్రియం చేయాలని కోరేవారూ అయిన కాపలాదారులు ఇంతకుముందే అనుమతి పొందిన ఆ వృద్ధుని అడ్డగించలేకపోయారు — ఇంతకుముందే రాజు అతనికి అడ్డులేని ప్రవేశాన్ని అనుమతించి ఉన్నాడు. అతడు రాజు సమీపంలో నిలిచాడు, కానీ రాజు ఆ శోకావస్థను ఎరుగడు; అందుకే పరమసంతోషకరమైన మాటలతో స్తుతించడం ఆరంభించాడు. రాజభవనంలో ఎప్పటిలాగే సుమంత్రుడు చేతులు జోడించి భూపతిని స్తుతించాడు — ‘సూర్యోదయ సమయంలో తేజస్వి అయిన సముద్రుడు ఆనందించినట్లు, నువ్వు ప్రీతుడవై ప్రసన్నమైన మనస్సుతో మమ్మల్ని ఆనందింపజేయి.’ తెలియక చేసిన ఈ స్తుతే రాజు మర్మాన్ని ఛేదిస్తుంది — దీన్ని కవి ముందు చూపిస్తాడు. ‘పూర్వోదితం’ (ఇంతకుముందే అనుమతి పొందిన) అనే పదంతో సుమంత్రుని ప్రవేశం ఇంతకుముందే రాజుచేత అనుమతించబడిందని సూచించబడుతోంది, అందుకే ద్వారపాలకులు అతన్ని ఆపరు; విశ్వసనీయుడైన సేవకునికున్న ప్రతిష్ఠ ఇది. ‘ఎరుగడు’ అనే పదం ఇక్కడ అత్యంత మర్మస్పర్శి — రాత్రి జరిగిన దుర్ఘటన సూతునికి తెలియదు, అందుకే ఎప్పటిలాగే ఆనందంతో స్తుతిస్తున్నాడు. ‘ఎప్పటిలాగే’ అనే మాట కూడా అదే సూచిస్తోంది. సముద్రపు ఉపమానం మొదటి స్తుతిశ్లోకంలో కూర్చబడింది, ఎందుకంటే సూర్యోదయంలో సముద్రం పొంగుతుంది; అలాగే రాజు కూడా మేల్కొని ప్రజలను ఆనందింపజేయాలని ఆకాంక్ష.

సూతుని స్తుతి పౌరాణిక ఉపమానాలతో సాగుతుంది. ‘ఇదే వేళలో మాతలి ఇంద్రుని స్తుతించాడు, దానితో ఆయన దానవులందరినీ జయించాడు; అలాగే నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను. అంగాలతో కూడిన వేదాలూ విద్యలూ స్వయంభువైన ప్రభువు బ్రహ్మను మేల్కొలిపినట్లు, ఈ రోజు నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను. చంద్రునితో కలిసి సూర్యుడు ప్రాణులను ధరించే శుభమైన భూమిని మేల్కొలిపినట్లు, ఈ రోజు నేను నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను. లే, మహారాజా! మంగళాచారాలు పూర్తిచేసుకుని, దేహకాంతితో విరాజిల్లుతూ మేరుపర్వతంపై సూర్యునిలా ప్రకాశించు. కాకుత్స్థా! చంద్రసూర్యులూ, శివకుబేరులూ, వరుణుడూ, అగ్నీ, ఇంద్రుడూ నీకు విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక. పూజ్యమైన రాత్రి గడిచిపోయింది, నీ ఈ కార్యం సిద్ధమైంది; రాజశ్రేష్ఠా, మేల్కొను, తరువాతి కార్యాన్ని చేయి. రాముని అభిషేకానికి కావలసినదంతా సిద్ధమైంది; పౌరజానపదులూ వర్తకులూ చేతులు జోడించి నిలిచి ఉన్నారు. స్వయంగా పూజ్యుడైన వసిష్ఠుడు బ్రాహ్మణులతో కలిసి నిలిచి ఉన్నాడు; రాజా, రాఘవుని అభిషేకాన్ని వెంటనే ఆజ్ఞాపించు.’ ఈ స్తుతి క్రమంగా మూడు మేల్కొలుపు దృష్టాంతాలను లెక్కిస్తోంది — మాతలి ఇంద్రుని మేల్కొలపడం, వేదాలు బ్రహ్మను మేల్కొలపడం, సూర్యచంద్రులు భూమిని మేల్కొలపడం; మూడూ ఉత్తరోత్తరం విస్తృతమైనవి. తరువాత దేవతల విజయాశీర్వాదం, తరువాత కర్తవ్యస్మరణం, ఆ తరువాత ప్రజల నిరీక్షణ — ఇలా స్తుతి కూర్పు శాస్త్రీయమైనది. ‘కృతకౌతుకమంగళః’ అనే పదంతో రాజు చేయవలసిన ప్రాతఃకాలపు మంగళవిధులు సూచించబడ్డాయి. ‘మేరువుపై సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానంతో రాజు ఔన్నత్యం వర్ణించబడుతోంది. కానీ ఈ మాటలన్నీ శోకంలో మునిగినవాని చెవులలో విషంలా పడుతున్నాయి; ఎందుకంటే సూతుడు మంగళమని భావించేదే రాజుకు వినాశనం. ‘వెంటనే ఆజ్ఞాపించు’ అనే చివరి అభ్యర్థన అన్నిటికంటే దుస్సహమైనది, ఎందుకంటే ఆజ్ఞ ఇంతకుముందే మరోలా మారిపోయింది. ఇక్కడ ఎనిమిది శ్లోకాలలో ఒక్క మాట కూడా రాజుకు సుఖం కలిగించదు — ఇదే అజ్ఞానజన్యమైన కరుణ, దీన్ని సంస్కృత కావ్యశాస్త్రంలో ‘విపరీతఫలా స్తుతిః’ (విపరీతఫలాన్నిచ్చే స్తుతి) అంటారు.

చివరకు సూతుడు రాజనీతివచనం చెప్పాడు — ‘కాపరి లేని పశువుల్లా, నాయకుడు లేని సేనలా, చంద్రుడు లేని రాత్రిలా, వృషభం లేని గోవుల్లా — రాజు కనిపించని రాష్ట్రం అలాగే ఉంటుంది.’ ఊరడింపులా ఉన్నా అర్థవంతమైన అతని మాట విని భూపతి మళ్ళీ శోకంతో నిండిపోయాడు. అప్పుడు సంతోషం కుంగిపోయి, శోకంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన శ్రీమంతుడూ ధార్మికుడూ అయిన ఆ రాజు ఆ సూతుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘నీ మాటలతో నువ్వు నా మర్మస్థానాలను మళ్ళీ మళ్ళీ కోస్తున్నావు.’ స్తుతివచనాలు వాస్తవస్థితికి విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు అవే ఆయుధాలవుతాయి. ఆ కరుణమైన మాట విని, దీనుడైన రాజును చూసి సుమంత్రుడు చేతులు జోడించి ఆ ప్రదేశం నుండి కొంచెం వెనక్కి తగ్గాడు — ఇది సేవకుని వినయం. ఇక్కడి నాలుగు దృష్టాంతాలు నీతిశాస్త్రపు సిద్ధాంతాన్ని చూపుతున్నాయి — అధ్యక్షుడు లేకుండా ఏ వ్యవస్థా నడవదు. సుమంత్రుడు రాజును మేల్కొలపడానికే ఇది చెబుతున్నాడు, నిందించడానికి కాదు; కానీ రాజుకు అదే నిందలా తోస్తోంది. ‘సన్నహర్షః’ (సంతోషం కుంగిపోయినవాడు) అనే పదంతో ఆయన సంతోషం పూర్తిగా క్షీణించిందని సూచించబడింది. ‘మర్మస్థానాలను కోస్తున్నావు’ అనే మాటతో రాజు తన సహించలేనితనాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు, కానీ కారణం చెప్పడం లేదు — అదే ఆయన సిగ్గుకు గుర్తు.

దైన్యం వల్ల భూపతి స్వయంగా మాట్లాడలేకపోయినప్పుడు, మంత్రాంగం తెలిసిన కైకేయి సుమంత్రునికి ఇలా బదులిచ్చింది — ‘సుమంత్రా! రాముని గురించిన ఆనందంతో ఉత్సుకుడైన రాజు రాత్రంతా మేల్కొని ఉన్నాడు; మేల్కొని ఉండడం వల్ల అలసిపోయి నిద్రలోకి జారుకున్నాడు. కాబట్టి త్వరగా వెళ్ళు, సూతా! యశస్వి అయిన రాజకుమారుడు రాముని తీసుకురా; నీకు శుభమవుగాక, ఇందులో ఆలోచించవలసినదేమీ లేదు.’ కానీ సుమంత్రుడు వినయంగా బదులిచ్చాడు — ‘అమ్మా! రాజు మాట వినకుండా నేనెలా వెళ్ళగలను?’ మంత్రి ఆ మాట విని రాజే అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘సుమంత్రా! సుందరుడైన రాముని చూడాలనుకుంటున్నాను, త్వరగా తీసుకురా.’ అది శుభమని భావించి అతడు హృదయంలో ఆనందించాడు. రాజశాసనంతో ప్రీతితో త్వరపడుతూ అతడు బయలుదేరాడు; ఆమె త్వరపెట్టగా బయలుదేరిన సుమంత్రుడు దారిలో ఆలోచించాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాజు మాట ద్వ్యర్థకమైనది; ఆయన కుమారుని దర్శనాన్నే కోరుకుంటున్నాడు, కైకేయి మాత్రం బహిష్కారాన్ని. కైకేయి అబద్ధపు మాటను కూడా ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు నిద్రలోకి జారుకోలేదు, శోకంతో మూగబోయాడు; అయినా సుమంత్రుడు సందేహం లేకుండా వెళ్ళేలా ఆమె అదే కారణాన్ని కల్పిస్తోంది. సుమంత్రుని ప్రశ్న రాజసేవకధర్మానికి అనుగుణమైనది — మంత్రి రాజు ఆజ్ఞనే అనుసరిస్తాడు, మరొకరిది కాదు. అందుకే రాజు స్వయంగా మాట్లాడవలసి వచ్చింది; కానీ ఆయన మాటలో ‘రాముని చూడాలనుకుంటున్నాను’ అని మాత్రమే ఉంది, ‘బహిష్కరిస్తాను’ అని కాదు. ‘అది శుభమని భావించి’ అనే మాటలతో సూతుని ఆశ చూపబడింది. ఇలా మూడు పాత్రల భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఒకే మాటల వ్యవహారంలో కలిసిపోయాయి — ఇదే కవి నైపుణ్యం.

సూతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ధర్మరాజైన రాజు రాముని అభిషేకం కోసమే ఇక్కడికి వస్తాడని స్పష్టం.’ ఇలా నిశ్చయించుకుని మహాతేజస్వి అయిన అతడు రాఘవుని చూడాలనే కోరికతో మహానందంతో మళ్ళీ బయలుదేరాడు. సముద్రంలా, సరస్సులా గంభీరమైన ఆ శుభమైన అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి, అతడు ఎదుట జనసమూహంతో క్రిక్కిరిసిన ద్వారాన్ని చూశాడు. తరువాత ముందుకు హఠాత్తుగా వచ్చి, ద్వారం వద్ద ఉన్న రాజులను చూస్తూ, ద్వారాన్ని సమీపించి నిలిచి ఉన్న అనేక మహాధనవంతులైన పౌరులను అతడు చూశాడు. సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది — సూతుని ఆశ, నగరపు ఉత్సవం, రాజు రహస్య శోకం — మూడూ ఒక్కచోట కలిశాయి. తరువాతి సర్గలో సుమంత్రుడు రాముని భవనానికి వెళ్తాడు. ‘సముద్రంలా, సరస్సులా’ అనే అంతఃపురపు ఉపమానం దాని గాంభీర్యాన్నీ విస్తారాన్నీ సూచిస్తోంది. ద్వారం వద్ద నిలిచిన మహాధనవంతులైన పౌరులు అభిషేకం చూడాలని ఉత్సుకులై ఉన్నారు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் தசரதன் மயங்கித் தரையில் வீழ்ந்திருந்தான். மகனைப் பற்றிய துயரால் வாடி, உணர்விழந்து, தரையில் வீழ்ந்து புரண்டுகொண்டிருந்த அந்த இக்ஷ்வாகு மன்னனைக் கண்டும் பாவியான கைகேயி இரங்கவில்லை; மாறாக அறிவுரை சொல்லத் தொடங்குகிறாள். ‘பாவம் செய்தவன்போல இது என்ன செய்கிறாய்? எனக்கு வாக்களித்துவிட்டு — அதாவது எனக்கு வரம் தருவதாக உறுதியளித்துவிட்டு — நீ சோர்ந்து தரையில் கிடக்கிறாய். நல்லோரின் நெறியில் நீ நிற்க வேண்டும்’ என்கிறாள். பின்னர் அவள் சாத்திர வாக்கையே சான்றாக்குகிறாள்: ‘அறம் அறிந்தோர் வாய்மையையே மேலான அறம் என்கின்றனர். அந்த வாய்மையைச் சார்ந்தே நான் உன்னை அறத்தில் தூண்டுகிறேன்.’ இங்கே கைகேயியின் பேச்சில் உள்ள முரண்நகை தெளிவானது — தானே அதர்மம் செய்பவள் வாய்மைச் சாத்திரத்தை மேற்கோள் காட்டுகிறாள்; அறத்தின் எழுத்துகளையே அவள் அதர்மத்துக்குக் கருவியாகப் பயன்படுத்துகிறாள். இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் முதன்மையான பாங்கு.

தன் தரப்பை நிலைநாட்ட அவள் புராணங்களில் புகழ்பெற்ற எடுத்துக்காட்டுகளை முன்வைக்கிறாள். ‘உலகத் தலைவனான சைப்யன் பருந்துக்குத் தன் உடலைத் தருவதாக வாக்களித்து, அதைப் பறவைக்கு அளித்து, உயர்ந்த கதியை அடைந்தான். அதுபோலவே ஒளிமிக்க அலர்க்கன், வேதம் கற்றுத் தேர்ந்த அந்தணன் கேட்டபோது தன் இரு கண்களையும் பிடுங்கி மனம் வருந்தாமல் கொடுத்தான் — உள்ளத்தில் சிறிதும் வருத்தம் கொள்ளவில்லை. ஆறுகளின் தலைவனான கடலும் வாய்மையோடு கூடியதாய், வாய்மையைப் பேணுவதற்காகவே, பருவ நாள்களிலும் தன் கரையெல்லையைச் சிறிதும் கடப்பதில்லை.’ பின்னர் அவள் வாய்மையின் இயல்பையே வருணிக்கிறாள்: ‘வாய்மையே ஓரெழுத்துப் பிரம்மம்; வாய்மையில் அறம் நிலைபெற்றுள்ளது; வாய்மையே அழியாத வேதங்கள்; வாய்மையாலேயே மேலான நிலை அடையப்படுகிறது.’ இந்த எடுத்துக்காட்டுகள் உண்மையில் தன்னைத் தியாகம் செய்வதற்கான உதாரணங்களே — சைப்யன் உடலைக் கொடுத்தான், அலர்க்கன் கண்களைக் கொடுத்தான்; கைகேயியோ அரசனை மகனைக் கைவிடும்படி ஏவுகிறாள். ஒற்றுமை வெறும் தோற்றமே; வேறுபாடோ பெரிது. சைப்யனின் கதை புராணங்களில் புகழ்பெற்றது — புறாவைக் காப்பதற்காக அவன் தன் சதையைத் தராசில் வைத்தான். அலர்க்கன் காசி மன்னன்; கண்தானத்தால் புகழ்பெற்றவன். கடலின் கரையெல்லையோ கண்கூடாகக் காணப்படும் வாய்மைப் பற்றின் எடுத்துக்காட்டு.

பின்னர் அவள் நேரடியாகக் கோருகிறாள்: ‘உன் மதி அறத்தில் நிலைத்திருந்தால் வாய்மையைப் பின்பற்று. நல்லோருள் சிறந்தவனே! என் அந்த வரம் பயனுடையதாகட்டும்; ஏனெனில் வரம் தருபவன் நீயே.’ அதன்பின் அவள் இருவகைக் காரணத்தைக் காட்டுகிறாள்: ‘அறத்தின் பொருட்டும், என் தூண்டுதலின் பொருட்டும், மகன் ராமனைக் காட்டுக்கு அனுப்பு; மூன்று முறை உன்னிடம் சொல்கிறேன்.’ மும்முறை சொல்லுதல் சாத்திரத்தில் உறுதியின் அடையாளம்; ஆகவே அவள் தன் சொல்லைத் தவிர்க்க முடியாததாக்குகிறாள். இறுதியில் அவள் அச்சுறுத்தலையே பயன்படுத்துகிறாள்: ‘ஐயனே! என்னுடன் செய்துகொண்ட இந்த ஒப்பந்தத்தை நீ நிறைவேற்றாவிட்டால், உன்னால் கைவிடப்பட்டவளாக நான் உன் கண்முன்னேயே உயிரை விடுவேன்.’ இவ்வாறு அறவுரையோடு தொடங்கிய அவள் பேச்சு உயிர்விடும் அச்சுறுத்தலோடு முடிகிறது; அறிவுரையும் சூழ்ச்சியும் ஒன்றாகக் கலந்துவிட்டன.

இவ்வாறு சிறிதும் தயக்கமில்லாத கைகேயியால் தூண்டப்பட்ட அரசன், இந்திரன் இட்ட கட்டை அவிழ்க்க முடியாத பலிபோல, அந்த வாய்மைக் கட்டை அவிழ்க்க இயலவில்லை. இந்த உவமை பொருள் நிறைந்தது; ஏனெனில் பலியும் தன் கொடை வாக்குறுதியாலேயே கட்டுண்டான். அவன் நெஞ்சம் கலங்கியது, முகம் நிறம் வெளிறியது; நுகத்துக்கும் சக்கரத்துக்கும் இடையே பிணைக்கப்பட்ட பாரம் சுமக்கும் காளை துடிப்பதுபோல அவன் வேதனையுற்றான். கலங்கிய கண்களால் எதையும் காணாதவன்போல இருந்த அந்த மன்னன், பெரும்பாடுபட்டுத் துணிவோடு தன்னைத் திடப்படுத்திக்கொண்டு கைகேயியிடம் இதைச் சொன்னான்: ‘பாவியே! அக்கினியின் முன் மந்திரங்களோடு நான் பற்றிய உன் கையை விட்டுவிடுகிறேன்; உன்னிடம் பிறந்த உன் மகனையும் உன்னோடு சேர்த்து விட்டுவிடுகிறேன்.’ இது திருமணச் சடங்கையே மறுப்பதாகும்; இல்லற தர்மத்தின் வேரையே அவன் வெட்டிவிட்டான். ‘பாசம்’ (கட்டு) என்ற சொல்லால், விவேகமின்றிக் கொடுத்த வாக்கு வாய்மையாயினும் கட்டாகவே ஆகிறது என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். இங்கே இரு சுலோகங்களால் அரசனின் உடலும் மனமும் இரண்டுமே தளர்ந்ததாகக் காட்டப்படுகிறது — நெஞ்சம் கலங்கியது, முகம் வெளிறியது, கண்கள் ஒளியிழந்தன. நுகத்துக்கும் சக்கரத்துக்கும் இடையே பிணைக்கப்பட்ட காளையின் உவமை மிகப் பொருத்தமானது; ஏனெனில் காளை வலிமையுடையதாயினும் பொறியால் கட்டுண்டிருப்பதுபோல, அரசனும் தன் சொல்லால் கட்டுண்டிருக்கிறான்.

பின்னர் அரசன் தன் மரணத்தை உறுதியானதாகக் கருதிச் சொல்கிறான்: ‘தேவி! இரவு கழிந்தது; சூரியன் உதிக்கும் நேரம் வந்துவிட்டது; அபிஷேகத்துக்காக மக்கள் என்னை நிச்சயம் விரைவுபடுத்துவார்கள். ராமனின் அபிஷேகத்துக்காகச் சேகரிக்கப்பட்ட அதே பொருள்களைக் கொண்டு, இறந்த எனக்கு நீர்க்கடனை ராமனே செய்ய வேண்டும். ஆனால் தீய நடத்தையளே! ராமனின் அபிஷேகத்தை நீ தடுத்தால், மகனோடு கூடிய நீ எனக்கு நீர்க்கடன் செய்யவே கூடாது.’ பின்னர் அவன் மக்களின் முகங்களையே நினைக்கிறான்: ‘முன்பு அவ்வாறு மகிழ்ச்சியால் மலர்ந்திருந்த முகங்களைக் கண்ட நான், இன்று மகிழ்ச்சியும் இன்பமும் இழந்து தலைகுனிந்த அதே மக்களைக் காண இயலாதவனாக இருக்கிறேன்.’ இங்கே அரசனின் துயர் தன்னை மையமாகக் கொண்டதல்ல; மக்களுக்கு வரவிருக்கும் ஏமாற்றமே அவனை எரிக்கிறது. இதுவே நல்ல அரசனின் இலக்கணம். ‘ஸலிலக்ரியா’ (நீர்க்கடன்) என்பது தந்தையின் பொருட்டுச் செய்யப்படும் தர்ப்பணம்; அதை மகனே செய்ய வேண்டும். ஆகவே ‘ராமனே எனக்கு நீர்க்கடன் செய்ய வேண்டும்’ என்று சொல்லி அரசன் ராமனே தன் மகன் என்ற உரிமையை மீண்டும் அறிவிக்கிறான்; கைகேயிக்கும் பரதனுக்கும் அந்த உரிமையை மறுக்கிறான். இதுவே அவனுடைய இறுதி மறுப்புச் சொல்; அது ஏறக்குறைய சாபமே. மக்களின் முகங்களைப் பற்றிய வருணனையும் இங்கே சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது.

மகாத்மாவான அந்த மன்னன் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே, நிலவும் விண்மீன்களும் மாலையாக அணிந்த புனிதமான இரவு விடிந்தது. அப்போது பாவச் செயல் புரிபவளும் பேச்சுத் திறனுடையவளுமான கைகேயி, சினத்தால் மயங்கியவள்போல மீண்டும் அரசனிடம் கடுஞ்சொல் சொன்னாள்: ‘அரசே! நஞ்சும் நோயும் போன்ற இந்தச் சொல்லை எதற்காகப் பேசுகிறாய்? துன்பமில்லாத உன் மகன் ராமனை இங்கே வரவழைக்க வேண்டும். என் மகனை அரசில் நிறுத்தி, ராமனைக் காட்டில் திரிபவனாக்கி, என்னைச் சக்களத்தியற்றவளாகச் செய்தால், நீ செய்ய வேண்டியதைச் செய்து முடித்தவன் ஆவாய்.’ கூரிய தார்க்குச்சியால் குத்தப்பட்ட சிறந்த குதிரைபோல, கைகேயியால் மீண்டும் மீண்டும் தூண்டப்பட்ட அந்த அரசன் சொன்னான்: ‘நான் அறக் கட்டால் கட்டுண்டிருக்கிறேன்; என் உணர்வும் அழிந்துவிட்டது. மூத்தவனும் அன்புக்குரியவனும் அறவோனுமான என் மகன் ராமனைக் காண விரும்புகிறேன்.’ இங்கே துயரத்தின் திசை மாறுகிறது — புலம்பலிலிருந்து செயலுக்கு இறங்குதல்; இதுவே சர்க்கத்தின் பிற்பாதியைத் தொடங்கிவைக்கிறது. கைகேயியின் பேச்சில் ‘நி:ஸபத்னா’ (சக்களத்தியற்றவள்) என்ற சொல்லே அவளுடைய உண்மையான நோக்கத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — அவள் அறத்தையும் எண்ணவில்லை, பரதனின் நலனையும் எண்ணவில்லை; கௌசல்யையின் தோல்வியே அவள் இலக்கு. ‘செய்ய வேண்டியதைச் செய்து முடித்தவன் ஆவாய்’ என்ற சொல் ஏறக்குறைய கேலியே; ஏனெனில் அந்தச் செயலால் அரசன் எல்லாவற்றையும் இழந்தவனே ஆவான். அரசனின் மறுமொழியில் ‘அறக் கட்டால் கட்டுண்டவன்’ என்ற இரு சொற்களால் கவிஞர் சர்க்கத்தின் சாரத்தையே சுருக்கித் தருகிறார். ‘உணர்வு அழிந்தது’ என்பதும் உண்மையே — ஏனெனில் இனி அவனால் எந்த எதிர்ச்செயலும் செய்ய முடியாது; மகனைக் காண்பதை மட்டுமே வேண்டுகிறான்.

இங்கிருந்து கவிஞர் அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளியே பார்வையைச் செலுத்துகிறார். இரவு விடிந்து, சூரியன் உதித்து, புனிதமான நட்சத்திரச் சேர்க்கையும் முகூர்த்தமும் வந்தபோது, குணங்கள் நிறைந்த வசிஷ்டர் சீடர்கள் சூழ, அபிஷேகப் பொருள்களை விரைந்து எடுத்துக்கொண்டு நகரங்களுள் சிறந்த அயோத்தியுள் நுழைந்தார். அப்போது அந்நகரம் நீர் தெளித்துப் பெருக்கிய தெருக்களுடனும், சிறந்த கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்டும், மகிழ்ந்த மக்களால் நிறைந்தும், செழித்த கடைத்தெருக்களுடனும், பெருவிழாக் கோலத்துடனும், ராகவனுக்காக ஆவலோடும், சந்தனம் அகில் தூபங்களால் எங்கும் மணம் கமழ்ந்தும் இருந்தது. இந்திரனின் நகருக்கு ஒப்பான அந்நகரைக் கடந்து, திருவுடைய வசிஷ்டர் பலவகைக் கொடித்தொகுதிகள் நிறைந்த அந்தப்புரத்தைக் கண்டார் — அது நகரமக்களாலும் நாட்டுமக்களாலும் நிறைந்து, அந்தணர்களால் அழகுபெற்று, கோல் ஏந்திய வாயிற்காவலர்களால் நிரம்பி, மிகவும் போற்றப்பட்ட சிறந்த குதிரைகளோடு கூடியிருந்தது. அந்த அந்தப்புரத்தை அடைந்து, மிக்க மகிழ்வோடு, மாமுனிவர்கள் சூழ அவர் அந்தக் கூட்டத்தைக் கடந்து சென்றார். நகரத்தின் இந்தக் களிப்பும் அந்தப்புரத்தின் துயரமும் — இவ்விரண்டின் முரணே வாசகனை எரிக்கிறது. வசிஷ்டர் இக்ஷ்வாகுக்களின் குலகுரு; அவருடைய வருகையால் அபிஷேகத்தின் சாத்திரப்படியான கனம் சுட்டப்படுகிறது. அவர் புரோகிதர் மட்டுமல்ல, அரசின் அறச் சான்றாளரும் ஆவார். முகூர்த்த நிர்ணயம், பொருள் சேகரிப்பு, சீடர் குழாம் — இவை அனைத்தாலும் வைதிக அபிஷேகத்தின் விதி முறைப்படி நடக்கிறது என்று காட்டப்படுகிறது. நகர வருணனையும் இங்கே சுருக்கமானதே, ஆனால் முழுமையானது — தெருக்கள், கொடிகள், மக்கள், கடைகள், தூப மணம் என்று வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன. அந்தப்புர வாயிலில் கோல் ஏந்திய காவலர்கள், மிகவும் போற்றப்பட்ட குதிரைகள், அந்தணர் கூட்டம் — இவை அரசவையின் செழிப்பைச் சுட்டுகின்றன. ஆனால் இவை அனைத்தும் வீணாகப் போகும் என்று வாசகன் அறிவான்; ஆகவே இந்த அழகே அவலச்சுவையை வளர்க்கிறது. கவிஞர் இங்கே எதையும் விளக்கவில்லை, வருணிக்க மட்டுமே செய்கிறார் — அதுவே வருணனையின் வலிமை. ‘புரோத்தமம்’ (நகரங்களுள் சிறந்தது) என்ற சொல்லால் அயோத்தியின் நகர மேன்மை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது.

அங்கே மனிதருள் சிங்கமான அரசனின் வாயிலிலிருந்து வெளியே வந்த, காண்பதற்கு இனிய, சுமந்திரன் என்னும் அமைச்சனும் தேரோட்டியுமானவனை அவர் கண்டார். பேரொளி கொண்ட வசிஷ்டர் அந்தத் திறமைமிக்க சூதன் மகனிடம் சொன்னார்: ‘நான் இங்கே வந்திருப்பதை அரசனுக்கு விரைந்து தெரிவி.’ பின்னர் அவர் அபிஷேகப் பொருள்களையே எண்ணிக் காட்டுகிறார்: ‘இவை கங்கை நீர்க் குடங்கள், கடல்களிலிருந்து கொண்டுவரப்பட்ட பொற்கலசங்கள், அபிஷேகத்துக்காகக் கொண்டுவரப்பட்ட அத்திமரத்தாலான மங்கலப் பீடம், எல்லா விதைகள், நறுமணப் பொருள்கள், பலவகை இரத்தினங்கள், தேன், தயிர், நெய், பொரி, தர்ப்பை, மலர்கள், பால் — எல்லாம் ஆயத்தமாக உள்ளன.’ இந்தப் பட்டியல் வெறும் அலங்காரம் அல்ல; அரசநூலில் அபிஷேகத்துக்கான ஒவ்வொரு பொருளும் வரையறுக்கப்பட்டுள்ளது; ஆகவே வசிஷ்டர் அனைத்தையும் எண்ணி, காரியத்தின் முழுமையைச் சுட்டுகிறார். துயரத்தின் பின்னணியில் இந்தச் செழிப்பு வருணனை தனி இரக்கத்தை எழுப்புகிறது. சுமந்திரன் அரசனின் தேரோட்டி, அமைச்சன், நம்பிக்கைக்குரியவன்; ஆகவே அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளியே வரும் அவனே வசிஷ்டரை முதலில் சந்திக்கிறான். ‘ப்ரியதர்ஶனம்’ (காண்பதற்கு இனியவன்) என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய மென்மை சுட்டப்படுகிறது. வசிஷ்டரின் செய்தியும் பணிவோடு கூடியது — அவர் தாமே உள்ளே நுழையாமல் தகவலை மட்டும் அனுப்புகிறார்; இதுவே முறைமை. பொருள்களை எண்ணும்போது கங்கை நீரும் கடல் நீரும் இரண்டுமே சொல்லப்படுகின்றன; இதனால் பேரரசுக்குரிய அபிஷேகம் சுட்டப்படுகிறது.

பட்டியல் தொடர்கிறது: ‘அழகிய எட்டுக் கன்னியர், மதங்கொண்ட சிறந்த யானை, நான்கு குதிரை பூட்டிய அழகிய தேர், வாள், சிறந்த வில், மனிதர் சுமக்கும் பல்லக்கு, நிலவுபோன்ற குடை, இரு வெண்சாமரங்கள், பொற்கெண்டி, பொன்மாலை அணிந்த திமில் கொண்ட வெண்காளை, நான்கு கோரைப் பற்களுடைய சிங்கம், பெரும் வலிமையுடைய சிறந்த குதிரை, அரியணை, புலித்தோல், சமித்துகள், அக்கினி, எல்லா இசைக்கருவிக் குழுக்கள், அணிசெய்யப்பட்ட கணிகையர், ஆசாரியர், அந்தணர், பசுக்கள், புனிதமான விலங்குகளும் பறவைகளும், நகர நாட்டு மக்களுள் சிறந்தோர், குழுக்களோடு கூடிய வணிகர் — இவர்களும் இன்னும் பலரும் மகிழ்ச்சியோடும் இனிய சொற்களோடும் அரசர்களுடன் ராமனின் அபிஷேகத்துக்காகக் காத்திருக்கின்றனர்.’ இறுதியில் அவர் ஆணையிடுகிறார்: ‘மாமன்னனை விரைவுபடுத்து; நாள் உதித்த இவ்வேளையில், பூச நட்சத்திரச் சேர்க்கையில் ராமன் அரசைப் பெறட்டும்.’ முகூர்த்தத்துக்கான இந்த விரைவே கதையின் தீவிரத்தைக் கூட்டுகிறது — காலம் சாதகமாக இருக்கிறது, ஆனால் ஊழ் எதிராக இருக்கிறது. இப்பொருள்களில் சில மங்கலத்துக்கானவை — எட்டுக் கன்னியர், வெண்காளை, வெண்குதிரை; சில அரசச் சின்னங்கள் — குடை, சாமரங்கள், அரியணை, வாள், வில்; சில வேள்வியின் உறுப்புகள் — சமித்துகள், அக்கினி, தர்ப்பை. சிங்கம், யானை, குதிரை ஆகியவை உருவச் சிலைகளாக அல்ல, நேரிலேயே உள்ளன — இதனால் கீதா பிரஸ் பதிப்பின் பாடம் பண்டைய செழிப்பை வருணிக்கிறது. ‘அணிசெய்யப்பட்ட கணிகையர்’ என்பது மங்கலக் காட்சிக்காகவே சொல்லப்பட்டது; வேறு பொருளில் அல்ல. ‘நைகமர்’ என்போர் வணிகப் பெருமக்கள், குழுக்களோடு வந்தவர்கள்; இதனால் நகரத்தின் வணிக வலிமையும் அபிஷேகத்தில் பங்குகொண்டது என்று தெரிகிறது. இறுதியில் பூச நட்சத்திரம் மீண்டும் குறிப்பிடப்படுகிறது; ஏனெனில் அது அபிஷேகத்துக்கு உகந்தது; ராமனின் பிறந்த நட்சத்திரமான புனர்பூசத்துக்கு அடுத்தது; ஆனால் அதே நாள் வனவாசம் தொடங்கும் நாளாகும் என்பதே முரண்நகை. பட்டியலின் இந்த விரிவு, அபிஷேகம் நடக்கும் என்ற எண்ணத்தை வாசகன் மனத்தில் உறுதிப்படுத்துகிறது.

அவர் சொல்லைக் கேட்டுப் பெரும் வலிமையுடைய சூதன் மகன் அரசருள் புலியான மன்னனைப் புகழ்ந்தவாறே மாளிகையுள் நுழைந்தான். அரசனால் மதிக்கப்பட்டவர்களும் அரசனுக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்புபவர்களுமான வாயிற்காவலர்கள், முன்பே அனுமதி பெற்றிருந்த அந்த முதியவனைத் தடுக்க இயலவில்லை — தடையின்றி நுழைய அரசன் அவனுக்கு முன்பே அனுமதி அளித்திருந்தான். அவன் அரசன் அருகில் நின்றான்; ஆனால் அவனுடைய அந்தத் துயர நிலையை அறியவில்லை; ஆகவே மிக மகிழ்ச்சியான சொற்களால் புகழத் தொடங்கினான். மன்னனின் மாளிகையில், முன்புபோலவே, சுமந்திரன் கைகூப்பி உலகத் தலைவனைப் புகழ்ந்தான்: ‘சூரியன் உதிக்கும்போது ஒளிமிக்க கடல் மகிழ்வதுபோல, நீ மகிழ்ந்து மகிழ்ந்த மனத்தோடு எங்களை மகிழ்விப்பாயாக.’ அறியாமையால் தொடங்கிய இந்தப் புகழுரையே அரசனின் உயிர்நிலையைப் பிளப்பதாக அமையும் — இதைக் கவிஞர் அடுத்துக் காட்டுகிறார். ‘பூர்வோதிதம்’ (முன்பே அனுமதிக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால், சுமந்திரனின் நுழைவு அரசனால் முன்பே அனுமதிக்கப்பட்டிருந்ததால் வாயிற்காவலர்கள் அவனைத் தடுக்கவில்லை என்று சுட்டப்படுகிறது; நம்பிக்கைக்குரிய பணியாளனின் மதிப்பு இது. ‘அஜானிவான்’ (அறியாதவனாய்) என்ற சொல் இங்கே மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவது — இரவில் நிகழ்ந்த கேட்டைச் சூதன் அறியவில்லை; ஆகவே முன்புபோலவே மகிழ்ச்சியோடு புகழ்கிறான். ‘யதாபூர்வம்’ (முன்புபோலவே) என்பதும் அதையே சுட்டுகிறது. முதல் புகழுரைச் சுலோகத்தில் கடலின் உவமை அமைக்கப்பட்டுள்ளது; ஏனெனில் சூரியோதயத்தில் கடல் பொங்குகிறது; அதுபோல அரசனும் விழித்தெழுந்து மக்களை மகிழ்விக்க வேண்டும் என்ற விழைவு.

சூதனின் புகழுரை புராண உவமைகளோடு தொடர்கிறது. ‘இதே வேளையில் மாதலி இந்திரனைப் புகழ்ந்தான்; அதனால் அவன் எல்லா தானவர்களையும் வென்றான்; அதுபோல நான் உன்னை எழுப்புகிறேன். அங்கங்களோடு கூடிய வேதங்களும் கலைகளும் தானே தோன்றிய இறைவனான பிரம்மனை எழுப்புவதுபோல, இன்று நான் உன்னை எழுப்புகிறேன். சந்திரனோடு கூடிய சூரியன் உயிர்களைத் தாங்கும் மங்கலமான பூமியை எழுப்புவதுபோல, இன்று நான் உன்னை எழுப்புகிறேன். எழுந்திரு மாமன்னா! காப்பு நாண் முதலிய மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்துகொண்டு, உடலழகால் ஒளிர்ந்து, மேருமலைமேல் சூரியன்போல விளங்கு. காகுத்ஸ்தா! சந்திரனும் சூரியனும், சிவனும் குபேரனும், வருணனும், அக்கினியும், இந்திரனும் உனக்கு வெற்றியை அருளட்டும். மாண்புமிகு இரவு கழிந்தது; உன்னுடைய இந்தக் காரியம் ஆயத்தமாகிவிட்டது; அரசருள் புலியே, விழித்தெழு; அடுத்து ஆக வேண்டியதைச் செய். ராமனின் அபிஷேகம் முழுவதும் ஆயத்தமாகிவிட்டது; நகர நாட்டு மக்களும் வணிகரும் கைகூப்பி நிற்கின்றனர். மாண்புமிகு வசிஷ்டரே அந்தணர்களுடன் நிற்கிறார்; அரசே, ராகவனின் அபிஷேகத்துக்கு விரைந்து ஆணையிடுக.’ இந்தப் புகழுரை வரிசையாக மூன்று எழுப்புதல் எடுத்துக்காட்டுகளை எண்ணுகிறது — மாதலி இந்திரனை எழுப்புதல், வேதங்கள் பிரம்மனை எழுப்புதல், சூரிய சந்திரர் பூமியை எழுப்புதல்; மூன்றும் ஒன்றைவிட ஒன்று விரிவானவை. பின்னர் தேவர்களின் வெற்றி வாழ்த்து, பின்னர் கடமையை நினைவூட்டுதல், பின்னர் மக்களின் காத்திருப்பு — இவ்வாறு புகழுரையின் அமைப்பு சாத்திர முறைப்படியானது. ‘க்ருதகௌதுகமங்கல:’ என்ற சொல்லால், அரசன் செய்ய வேண்டிய காலை மங்கலச் சடங்குகள் சுட்டப்படுகின்றன. ‘மேருவின்மேல் சூரியன்போல’ என்ற உவமையால் அரசனின் உயர்வு வருணிக்கப்படுகிறது. ஆனால் இந்தச் சொற்கள் அனைத்தும் துயரில் மூழ்கியவனின் காதுகளில் நஞ்சுபோல விழுகின்றன; ஏனெனில் சூதன் மங்கலம் என்று கருதுவதே அரசனுக்கு அழிவு. ‘விரைந்து ஆணையிடுக’ என்ற இறுதி வேண்டுகோள் எல்லாவற்றிலும் தாங்க முடியாதது; ஏனெனில் ஆணையோ முன்பே வேறுவிதமாக மாற்றப்பட்டுவிட்டது. இங்கே எட்டுச் சுலோகங்களில் ஒரு சொல்லும் அரசனுக்கு இன்பம் தரவில்லை — அறியாமையால் பிறக்கும் இந்த அவலத்தையே வடமொழிக் காவிய இயலில் ‘விபரீதபலா ஸ்துதி:’ (எதிர்ப்பயன் தரும் புகழுரை) என்கின்றனர்.

இறுதியில் சூதன் அரசநீதிச் சொல் ஒன்றைச் சொல்கிறான்: ‘மேய்ப்பவன் இல்லாத கால்நடைகள்போல, தலைவன் இல்லாத படைபோல, நிலவு இல்லாத இரவுபோல, காளை இல்லாத பசுக்கள்போல — அரசன் காணப்படாத நாடும் அப்படியே ஆகிறது.’ ஆறுதல் சொல்வதுபோலத் தோன்றிய, பொருள் நிறைந்த அவன் சொல்லைக் கேட்டு மன்னன் மீண்டும் துயரால் சூழப்பட்டான். பின்னர் மகிழ்ச்சி அழிந்து, துயரால் சிவந்த கண்களுடைய திருவுடைய அறவோனான அந்த அரசன் சூதனை நோக்கி, ‘உன் சொற்களால் நீ என் உயிர்நிலைகளை மீண்டும் அறுக்கிறாய்’ என்றான். புகழ்ச்சொற்கள் உண்மை நிலைக்கு மாறாக இருக்கும்போது அவையே ஆயுதம்போல ஆகின்றன. இரக்கமான அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தீனமான அரசனைக் கண்டு, சுமந்திரன் கைகூப்பியவாறு அவ்விடத்திலிருந்து சற்று விலகினான் — இது பணியாளனின் பணிவு. இங்கே நான்கு எடுத்துக்காட்டுகள் நீதிநூலின் கொள்கையைக் காட்டுகின்றன — தலைவனின்றி எந்த ஒழுங்கும் நிலைக்காது. சுமந்திரன் அரசனை எழுப்புவதற்காகவே இதைச் சொல்கிறான், குறைகூறுவதற்காக அல்ல; ஆனால் அரசனுக்கு அதுவே குறைகூறல்போலத் தோன்றுகிறது. ‘ஸன்னஹர்ஷ:’ (மகிழ்ச்சி அழிந்தவன்) என்ற சொல்லால் அவனுடைய மகிழ்ச்சியின் முழு அழிவு சுட்டப்படுகிறது. ‘உயிர்நிலைகளை அறுக்கிறாய்’ என்ற சொல்லால் அரசன் தன் தாங்கவியலாமையை வெளிப்படுத்துகிறான்; ஆனால் காரணத்தைச் சொல்லவில்லை — அதுவே அவனுடைய வெட்கத்தின் அடையாளம்.

தீனநிலையால் மன்னன் தானே பேச இயலாதபோது, சூழ்ச்சி அறிந்த கைகேயி சுமந்திரனுக்கு மறுமொழி கூறினாள்: ‘சுமந்திரா! ராமனைப் பற்றிய மகிழ்ச்சியில் ஆவலுற்ற அரசன் இரவு முழுவதும் விழித்திருந்தான்; விழிப்பால் களைத்து உறக்கத்தில் ஆழ்ந்துவிட்டான். ஆகவே விரைந்து செல், சூதா! புகழ்மிக்க அரசகுமாரன் ராமனை அழைத்து வா; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இதில் யோசிக்க வேண்டியதில்லை.’ சுமந்திரனோ பணிவுடன் மறுமொழி சொன்னான்: ‘அம்மையே! அரசனின் சொல்லைக் கேட்காமல் நான் எப்படிச் செல்வேன்?’ அமைச்சனின் அச்சொல்லைக் கேட்டு அரசனே அவனிடம் சொன்னான்: ‘சுமந்திரா! அழகிய ராமனைக் காண்பேன்; விரைந்து அழைத்து வா.’ அதை மங்கலமானதாகக் கருதி அவன் நெஞ்சார மகிழ்ந்தான். அரச ஆணையால் மகிழ்ச்சியோடு விரைந்து அவன் புறப்பட்டான்; அவளால் விரைவாகத் தூண்டப்பட்ட சுமந்திரன் வழியில் சிந்தித்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — அரசனின் சொல் இருபொருள் கொண்டது; அவன் மகனைக் காண்பதை மட்டுமே விரும்புகிறான், கைகேயியோ நாடுகடத்தலை. கைகேயியின் பொய்யுரையையும் இங்கே காண வேண்டும் — அரசன் உறக்கத்தில் ஆழவில்லை, துயரால் ஊமையாகியிருக்கிறான்; இருந்தும் சுமந்திரன் ஐயமின்றிச் செல்லும்படி அவள் அந்தக் காரணத்தையே புனைகிறாள். சுமந்திரனின் கேள்வியும் அரசப் பணியாளனின் அறத்துக்கு ஏற்றது — அமைச்சன் அரசனின் ஆணையையே பின்பற்றுவான், பிறருடையதை அல்ல. ஆகவே அரசனே பேசக் கட்டாயப்படுத்தப்படுகிறான்; ஆனால் அவன் சொல்லில் ‘ராமனைக் காண்பேன்’ என்பது மட்டுமே உள்ளது, ‘நாடுகடத்துவேன்’ என்பது இல்லை. ‘அதை மங்கலமானதாகக் கருதி’ என்ற சொற்களால் சூதனின் நம்பிக்கை காட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு மூன்று பாத்திரங்களின் வெவ்வேறு நோக்கங்கள் ஒரே சொல்நிகழ்வில் கலந்துள்ளன — இதுவே கவிஞரின் நுண்திறன்.

சூதன் எண்ணுகிறான்: ‘அறத்தின் அரசனான மன்னன் ராமனின் அபிஷேகத்துக்காகவே இங்கே வருவான் என்பது தெளிவு.’ இவ்வாறு முடிவு செய்து, பேரொளி கொண்ட அவன் பெரும் மகிழ்ச்சியோடு ராகவனைக் காணும் விருப்பத்தால் மீண்டும் புறப்பட்டான். கடல்போன்ற ஏரிபோல் ஆழ்ந்த மங்கலமான அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளியே வந்து, அவன் முன்னே மக்கள் நெருக்கம் நிறைந்த வாயிலைக் கண்டான். பின்னர் முன்புறமாகத் திடீரென வெளிப்பட்டு, வாயிலில் கூடியிருந்த மன்னர்களைப் பார்த்தவாறே, வாயிலை அடைந்து நின்றிருந்த பலவகைப் பெருஞ்செல்வர்களான நகரமக்களையும் கண்டான். சர்க்கம் இங்கே நிறைவுறுகிறது — சூதனின் நம்பிக்கை, நகரத்தின் விழா, அரசனின் மறைந்த துயர் — மூன்றும் ஒன்றாகக் கலக்கின்றன. அடுத்த சர்க்கத்தில் சுமந்திரன் ராமனின் மாளிகையை நோக்கிச் செல்கிறான். ‘ஸாகரஹ்ரதஸங்காஶம்’ (கடல்போன்ற ஏரிக்கு ஒப்பானது) என்ற அந்தப்புர உவமை அதன் ஆழத்தையும் விரிவையும் சுட்டுகிறது. வாயிலில் கூடியிருந்த பெருஞ்செல்வர்களான நகரமக்கள் அபிஷேகத்தைக் காண ஆவலுற்றிருந்தனர்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದು, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದವನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಪಾಪಿಷ್ಠೆ ಕೈಕೇಯಿ ದಯೆತೋರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ‘ಏನೋ ಪಾಪ ಮಾಡಿದವನಂತೆ ಇದೇನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನನಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು — ಅಂದರೆ ನನಗೆ ವರದಾನದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ — ನೀನು ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಸಜ್ಜನರ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿಲ್ಲಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಪರಮಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮದತ್ತ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ವತಃ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವವಳೇ ಸತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಧರ್ಮದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನೇ ಅವಳು ಅಧರ್ಮದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಭಂಗಿ.

ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಅವಳು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಜಗತ್ಪತಿಯಾದ ಶೈಬ್ಯನು ಗಿಡುಗನಿಗೆ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು, ಅದನ್ನು ಆ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಲರ್ಕನು ವೇದಪಾರಂಗತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬೇಡಿದಾಗ ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಖೇದವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಟ್ಟನು. ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವೂ ಸತ್ಯಬದ್ಧನಾಗಿ, ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ತೀರವೆಂಬ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಸತ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸತ್ಯವೇ ಏಕಾಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಸತ್ಯವೇ ಅಕ್ಷಯವಾದ ವೇದಗಳು, ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ಪರಮಪದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.’ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು — ಶೈಬ್ಯನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಅಲರ್ಕನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ರಾಜನನ್ನು ಪುತ್ರತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೋಲಿಕೆ ಕೇವಲ ತೋರಿಕೆಯದು, ಅಂತರ ದೊಡ್ಡದು. ಶೈಬ್ಯನ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಪಾರಿವಾಳವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನು ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟನು. ಅಲರ್ಕನು ಕಾಶಿರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ನೇತ್ರದಾನದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಪಡೆದನು. ಸಮುದ್ರದ ತೀರಮರ್ಯಾದೆಯಾದರೋ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಉದಾಹರಣೆ.

ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ನೇರವಾಗಿ ತನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು. ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನನ್ನ ಆ ವರ ಸಫಲವಾಗಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ವರವನ್ನಿತ್ತವನು ನೀನೇ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧರ್ಮದ ಸಲುವಾಗಿಯೇ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ನಿನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸು; ಮೂರು ಬಾರಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ್ದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆರ್ಯನೇ! ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾಡಿದ ಈ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಧರ್ಮವಚನದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಅವಳ ಮಾತು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಬೆದರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉಪದೇಶವೂ ಕುತಂತ್ರವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ.

ಹೀಗೆ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಆ ಸತ್ಯಪಾಶವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಾದನು — ಇಂದ್ರನು ಹಾಕಿದ ಪಾಶವನ್ನು ಬಲಿಯು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಾದಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಿಯೂ ತನ್ನ ದಾನಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಹೃದಯ ಕಲಕಿಹೋಯಿತು, ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿತು; ನೊಗ ಮತ್ತು ಚಕ್ರದ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾರಹೊರುವ ಎತ್ತು ಒದ್ದಾಡುವಂತೆ ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ವಿಕಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಕಾಣದವನಂತೆ ಆ ಭೂಪಾಲನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸಂಭಾಳಿಸಿಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪಿಷ್ಠಳೇ! ಅಗ್ನಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಹಿಡಿದ ನಿನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗನನ್ನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇದು ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರದ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ; ಇದರಿಂದ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಬೇರನ್ನೇ ಅವನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಪಾಶ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಸತ್ಯವೂ ಬಂಧನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನ ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಎರಡೂ ವಿಕಲವಾದದ್ದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೃದಯ ಕಲಕಿದೆ, ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿದೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿವೆ. ನೊಗ–ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ; ಏಕೆಂದರೆ ಎತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಯಂತ್ರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ, ರಾಜನೂ ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ! ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ; ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಜನರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುವರು. ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅದೇ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಸತ್ತ ನನಗೆ ರಾಮನೇ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಅಶುಭಾಚಾರಿಯೇ! ನೀನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆದರೆ, ಮಗನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ನೀನು ನನಗೆ ಜಲತರ್ಪಣವನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು.’ ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಜನರ ಮುಖಗಳನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ಹಾಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕಂಡ ನಾನು, ಇಂದು ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಆನಂದ ನಷ್ಟವಾದ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ ಅದೇ ಜನರನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಶೋಕ ಸ್ವಕೇಂದ್ರಿತವಲ್ಲ; ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮುಂದೆ ಉಂಟಾಗಲಿರುವ ನಿರಾಶೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ಉತ್ತಮ ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಸಲಿಲಕ್ರಿಯಾ’ ಎಂದರೆ ತಂದೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡುವ ತರ್ಪಣ; ಅದನ್ನು ಮಗನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಾಮನೇ ನನಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ರಾಜನು ರಾಮನ ಪುತ್ರತ್ವವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ನಿಷೇಧವಚನ; ಅದು ಶಾಪಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜನರ ಮುಖಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭೂಪಾಲನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಚಂದ್ರ–ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಪುಣ್ಯವಾದ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಯಿತು. ಆಗ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣೆಯೂ ಆದ ಕೈಕೇಯಿ ರೋಷದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾದವಳಂತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ರಾಜನೇ! ವಿಷದಂತೆಯೂ ರೋಗದಂತೆಯೂ ಇರುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಆಡುತ್ತಿರುವೆ? ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದಿರುವ ನಿನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸು. ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ವನಚರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನನ್ನನ್ನು ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ನೀನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆ.’ ಹರಿತವಾದ ಚಾವಟಿಯಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪದೇಪದೇ ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಧರ್ಮದ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಹಿರಿಯನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ನನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಇಳಿಯುವಿಕೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸಪತ್ನಾ’ (ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವಳ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಭರತನ ಹಿತವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪರಾಭವವೇ ಅವಳ ಗುರಿ. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಪರಿಹಾಸಪ್ರಾಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ರಾಜನು ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ರಾಜನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿನ ‘ಧರ್ಮಬಂಧೇನ ಬದ್ಧಃ’ (ಧರ್ಮದ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲೇ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಜ್ಞೆ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬುದೂ ಸತ್ಯವೇ — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನು ಏನೂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲಾರನು; ಮಗನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಕವಿ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ನೋಟವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿ, ಪುಣ್ಯವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಯೋಗದ ಮುಹೂರ್ತ ಬಂದಾಗ, ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಪರಿವೃತರಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ನಗರಿ ಆಗ ನೀರುಚಿಮುಕಿಸಿ ಗುಡಿಸಿದ ಬೀದಿಗಳಿಂದಲೂ, ಉತ್ತಮ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಂಗಡಿ–ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತ್ತು; ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಕಾತರದಿಂದಿತ್ತು; ಚಂದನ–ಅಗರುಗಳ ಧೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದ್ರನ ನಗರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ನಾನಾ ಧ್ವಜಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಕಂಡರು — ಪೌರರಿಂದಲೂ ಜಾನಪದರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆತ್ತಹಿಡಿದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಸಿಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರ. ಆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ, ಪರಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆವೃತರಾದ ಅವರು ಆ ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುನ್ನಡೆದರು. ನಗರದ ಈ ಉಲ್ಲಾಸ, ಅಂತಃಪುರದ ಶೋಕ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಓದುಗನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಗುರುಗಳು; ಅವರ ಆಗಮನದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಧರ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಹೌದು. ಮುಹೂರ್ತನಿರ್ಣಯ, ಸಾಮಗ್ರಿಸಂಗ್ರಹ, ಶಿಷ್ಯಪರಿವಾರ — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ವೈದಿಕ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಗರವರ್ಣನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣ — ಬೀದಿಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ಜನರು, ಅಂಗಡಿಗಳು, ಧೂಪದ ಪರಿಮಳ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಹಿಡಿದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು, ಸಿಂಗರಿಸಿದ ಕುದುರೆಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಮೂಹ — ಇವು ರಾಜಸಭೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶೋಭೆಯೇ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದೇ ವರ್ಣನೆಯ ಬಲ. ‘ಪುರೋತ್ತಮಮ್’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನಗರಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮನುಜಸಿಂಹನ (ರಾಜನ) ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಸುಮಂತ್ರನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಸಚಿವನೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಆದ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದವನನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಆ ನಿಪುಣನಾದ ಸೂತಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸು.’ ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇವು ಗಂಗಾಜಲದ ಕೊಡಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ತಂದ ಜಲ ತುಂಬಿದ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳು, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತರಲಾದ ಅತ್ತಿಮರದ ಭದ್ರಪೀಠ, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಬೀಜಗಳು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ವಿವಿಧ ರತ್ನಗಳು, ಜೇನು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಅರಳು, ದರ್ಭೆ, ಹೂವುಗಳು, ಹಾಲು — ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.’ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ; ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ನಿಯತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತ ಕಾರ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೋಕದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮೃದ್ಧಿವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ಸಾರಥಿ, ಸಚಿವ, ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನೇ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮೊದಲು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ’ (ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಸೌಮ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠರ ಸಂದೇಶವೂ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ — ಅವರು ತಾವೇ ಒಳಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಜಲ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಜಲ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಜ್ಯದ ಅಭಿಷೇಕ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಟ್ಟಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಎಂಟು ಸುಂದರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆ, ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳ ಶೋಭಾಯಮಾನ ರಥ, ಖಡ್ಗ, ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು, ಮನುಷ್ಯರು ಹೊರುವ ವಾಹನ (ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ), ಚಂದ್ರನಂತಹ ಛತ್ರ, ಎರಡು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಗಿಂಡಿ, ಚಿನ್ನದ ಸರಪಳಿಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಡುಬ್ಬವುಳ್ಳ ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತು, ನಾಲ್ಕು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಸಿಂಹ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆ, ಸಿಂಹಾಸನ, ಹುಲಿಚರ್ಮ, ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಸಮೂಹಗಳು, ಅಲಂಕೃತರಾದ ವೇಶ್ಯಾಸ್ತ್ರೀಯರು, ಆಚಾರ್ಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಗೋವುಗಳು, ಪುಣ್ಯವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪೌರ–ಜಾನಪದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ತಮ್ಮ ಸಂಘಗಳೊಡನೆ ವರ್ತಕರು — ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ರಾಜರೊಡನೆ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸು; ಹಗಲು ಉದಯಿಸಿರುವಾಗ, ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಾಗಲಿ.’ ಮುಹೂರ್ತದ ಈ ತ್ವರೆಯೇ ಕಥೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ದೈವ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿದೆ. ಈ ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ — ಎಂಟು ಕನ್ಯೆಯರು, ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತು, ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ; ಕೆಲವು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು — ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳು, ಸಿಂಹಾಸನ, ಖಡ್ಗ, ಧನುಸ್ಸು; ಕೆಲವು ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳು — ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ದರ್ಭೆ. ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ, ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಸಂಸ್ಕರಣದ ಪಾಠ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಲಂಕೃತರಾದ ವೇಶ್ಯಾಸ್ತ್ರೀಯರು’ ಎಂಬುದು ಮಂಗಳದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲ್ಲ. ‘ನೈಗಮರು’ ಎಂದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಿಗಳು (ವರ್ತಕಪ್ರಮುಖರು), ತಮ್ಮ ಸಂಘಗಳೊಡನೆ ಬಂದವರು; ಇದರಿಂದ ನಗರದ ವಾಣಿಜ್ಯಶಕ್ತಿಯೂ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತ, ಮತ್ತು ರಾಮನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರವಾದ ಪುನರ್ವಸುವಿನ ಅನಂತರದ್ದು; ಆದರೆ ಅದೇ ದಿನ ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಿನವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿಡಂಬನೆ. ಪಟ್ಟಿಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸೂತಪುತ್ರನು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾಜನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರೂ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವರೂ ಆದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು, ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ ಆ ವೃದ್ಧನನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದಾದರು — ಅವನಿಗೆ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ರಾಜನು ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ರಾಜನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು, ಆದರೆ ರಾಜನ ಆ ಶೋಕಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ರಾಜನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಜಗತ್ಪತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು — ‘ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕಿ ಆನಂದಿಸುವಂತೆ, ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸು.’ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸ್ತುತಿಯೇ ರಾಜನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವಂತಾಗಲಿದೆ — ಇದನ್ನು ಕವಿ ಮುಂದೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂರ್ವೋದಿತಮ್’ (ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ರಾಜನು ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಶ್ವಸ್ತ ಸೇವಕನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇದು. ‘ಅಜಾನಿವಾನ್’ (ಅರಿಯದವನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ದುರ್ಘಟನೆ ಸೂತನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ) ಎಂಬುದೂ ಅದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸ್ತುತಿಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸಲಿ ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆ.

ಸೂತನ ಸ್ತುತಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಉಪಮಾನಗಳೊಡನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತಲಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಾನವರನ್ನೂ ಗೆದ್ದನು; ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ವೇದಗಳೂ ವಿದ್ಯೆಗಳೂ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಪ್ರಭು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವಂತೆ, ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಶುಭವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವಂತೆ, ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಏಳು! ಮಂಗಳಕೌತುಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಮೇರುಪರ್ವತದ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತಾಗು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು, ಶಿವ–ಕುಬೇರರು, ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ — ಇವರು ನಿನಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ. ಭಗವತಿಯಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ನಿನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯ (ಸಿದ್ಧತೆ) ಮುಗಿದಿದೆ; ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸು. ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವೆಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ; ಪೌರರೂ ಜಾನಪದರೂ ವರ್ತಕರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ; ರಾಜನೇ, ರಾಘವನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಲಿ.’ ಈ ಸ್ತುತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆಯ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾತಲಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆ, ವೇದಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನದು, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಿಂದ ಭೂಮಿಯದು; ಮೂರೂ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕ. ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳ ವಿಜಯಾಶೀರ್ವಾದ, ಆಮೇಲೆ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಮರಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ನಿರೀಕ್ಷೆ — ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿದೆ. ‘ಕೃತಕೌತುಕಮಂಗಲಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಬೆಳಗಿನ ಮಂಗಳವಿಧಿಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮೇರುವಿನ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಔನ್ನತ್ಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಶೋಕಮಗ್ನನ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ವಿಷದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೂತನು ಯಾವುದನ್ನು ಮಂಗಳವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ರಾಜನಿಗೆ ವಿನಾಶ. ‘ಬೇಗನೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಕೋರಿಕೆಯ ಮಾತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದುಸ್ಸಹ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಜ್ಞೆ ಮೊದಲೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಿಹೋಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತೂ ರಾಜನಿಗೆ ಸುಖಕರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕರುಣೆ; ಇದನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ವಿಪರೀತಫಲಾ ಸ್ತುತಿಃ’ (ವಿಪರೀತ ಫಲ ಕೊಡುವ ಸ್ತುತಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂತನು ರಾಜನೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾವಲುಗಾರನಿಲ್ಲದ ಪಶುಗಳಂತೆ, ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆಯಂತೆ, ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಹೋರಿಯಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳಂತೆ — ರಾಜನು ಕಾಣಿಸದ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.’ ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕವಾದಂತೆ ತೋರುವ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೀಪತಿಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಹರ್ಷ ಕುಗ್ಗಿದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಆ ರಾಜನು ಸೂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಸ್ತುತಿವಚನಗಳು ವಾಸ್ತವಸ್ಥಿತಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳಂತಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೀನನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು — ಸೇವಕನ ವಿನಯ ಇದು. ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅಧ್ಯಕ್ಷನಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲೆಂದೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಕ್ಷೇಪಿಸಲೆಂದಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ಅದೇ ಆಕ್ಷೇಪದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಸನ್ನಹರ್ಷಃ’ (ಹರ್ಷ ಕುಗ್ಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹರ್ಷದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ಷಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಅಸಹನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದೇ ಅವನ ನಾಚಿಕೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ದೈನ್ಯದಿಂದ ಮಹೀಪತಿಯು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದಾಗ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಕೈಕೇಯಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಸುಮಂತ್ರ! ರಾಮನ ಹರ್ಷದ ಕಾತರದಿಂದ ರಾಜನು ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದನು; ನಿದ್ರೆಗೆಟ್ಟ ಆಯಾಸದಿಂದ ಈಗ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತನೇ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗು! ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ನಿನಗೆ ಒಳಿತಾಗಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಸುಮಂತ್ರನಾದರೋ ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಭಾಮಿನಿಯೇ! ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಿ?’ ಮಂತ್ರಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನೇ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ! ಸುಂದರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಬೇಗನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ಅದನ್ನು ಶುಭವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸಿದನು. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವಸರದಿಂದ ಅವನು ಹೊರಟನು; ಅವಳಿಂದ ಅವಸರಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಮಂತ್ರನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನ ಮಾತು ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ; ಅವನು ಮಗನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ಗಡೀಪಾರನ್ನು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಸುಳ್ಳುಮಾತನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೂಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಸುಮಂತ್ರನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಲೆಂದು ಅವಳು ಅದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ರಾಜಸೇವಕಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದದ್ದು — ಮಂತ್ರಿಯು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರದನ್ನಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಲು ಬಾಧ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ‘ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ‘ಸ ಮನ್ಯಮಾನಃ ಕಲ್ಯಾಣಮ್’ (ಅವನು ಶುಭವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂತನ ಆಶೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಪಾತ್ರಗಳ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಒಂದೇ ಮಾತಿನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ — ಇದೇ ಕವಿಯ ನೈಪುಣ್ಯ.

ಸೂತನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮರಾಜನಾದ ರಾಜನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೊರಟನು. ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೂ ಮಡುವಿನಂತೆಯೂ ಇದ್ದ ಶುಭವಾದ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅವನು ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಬಂದು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮಹಾಧನಿಕರಾದ ಪೌರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಸರ್ಗವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಸೂತನ ಆಶೆ, ನಗರದ ಉತ್ಸವ, ರಾಜನ ಗುಪ್ತಶೋಕ — ಮೂರೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಗರಹ್ರದಸಂಕಾಶಮ್’ (ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೂ ಮಡುವಿನಂತೆಯೂ ಇರುವ) ಎಂಬ ಅಂತಃಪುರದ ಉಪಮೆ ಅದರ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ಮಹಾಧನಿಕ ಪೌರರು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾತರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ബോധമറ്റ ദശരഥൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുകയായിരുന്നു. പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതനായി, ബോധമില്ലാതെ, നിലത്തു കിടന്നു പിടയുന്ന ആ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനെ കണ്ടിട്ടും പാപിയായ കൈകേയിക്ക് ദയ തോന്നുന്നില്ല; മറിച്ച് അവൾ ഉപദേശിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ‘പാപം ചെയ്തവനെപ്പോലെ ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിക്കുന്നത്? എനിക്കു വാക്കു തന്നിട്ട്, അതായത് എനിക്കു വരം നൽകാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്, അങ്ങ് തളർന്നു നിലത്തു കിടക്കുന്നു. സജ്ജനങ്ങളുടെ മര്യാദയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കാൻ അങ്ങ് ബാദ്ധ്യസ്ഥനാണ്’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ ശാസ്ത്രവചനംതന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — ‘ധർമ്മജ്ഞരായ ജനങ്ങൾ സത്യത്തെയാണ് പരമധർമ്മമെന്നു പറയുന്നത്. ആ സത്യത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ ധർമ്മത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ കൈകേയിയുടെ വാക്കിലെ വിരോധാഭാസം വ്യക്തമാണ് — സ്വയം അധർമ്മം ചെയ്യുന്നവൾതന്നെ സത്യശാസ്ത്രം ഉദ്ധരിക്കുന്നു; ധർമ്മത്തിന്റെ അക്ഷരങ്ങൾതന്നെ അവൾ അധർമ്മത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളായി പ്രയോഗിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യമായ ഭംഗി.

സ്വപക്ഷം സമർത്ഥിക്കാൻ അവൾ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ നിരത്തുന്നു. ‘ഭൂപതിയായ ശൈബ്യൻ പരുന്തിന് തന്റെ ശരീരം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, അത് ആ പക്ഷിക്കു നൽകി, ഉത്തമഗതി പ്രാപിച്ചു. അതുപോലെതന്നെ തേജസ്വിയായ അലർക്കൻ, വേദപാരംഗതനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ യാചിച്ചപ്പോൾ, സ്വന്തം കണ്ണുകൾ ചൂഴ്ന്നെടുത്ത് മനസ്സു മടുക്കാതെ നൽകി — മനസ്സിൽ ഒരു ഖേദവും തോന്നിയില്ല. നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രവും സത്യത്തോടു ചേർന്നവനായി, സത്യം പാലിക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെ, വാവുദിവസങ്ങളിൽപോലും തന്റെ തീരമെന്ന ചെറിയ അതിരുപോലും ലംഘിക്കുന്നില്ല.’ തുടർന്ന് അവൾ സത്യത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ വർണ്ണിക്കുന്നു — ‘സത്യം ഏകാക്ഷരമായ ബ്രഹ്മമാണ്, ധർമ്മം സത്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്, അക്ഷയമായ വേദങ്ങൾ സത്യംതന്നെ, സത്യത്താൽ പരമപദം പ്രാപിക്കപ്പെടുന്നു.’ ഈ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആത്മത്യാഗത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ് — ശൈബ്യൻ ശരീരം നൽകി, അലർക്കൻ കണ്ണുകൾ നൽകി; കൈകേയിയാകട്ടെ രാജാവിനെ പുത്രത്യാഗത്തിനാണ് നിയോഗിക്കുന്നത്. സാമ്യം പ്രത്യക്ഷത്തിൽ മാത്രം; അന്തരം വലുതാണ്. ശൈബ്യന്റെ കഥ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — ഒരു പ്രാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം സ്വന്തം മാംസം തുലാസിൽ വച്ചു. അലർക്കൻ കാശിരാജാവായിരുന്നു, നേത്രദാനത്താൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ. സമുദ്രത്തിന്റെ തീരമര്യാദയാകട്ടെ കൺമുന്നിൽ കാണാവുന്ന സത്യനിഷ്ഠയുടെ ഉദാഹരണമാണ്.

പിന്നെ അവൾ നേരിട്ടുള്ള അപേക്ഷ ഉന്നയിക്കുന്നു — ‘അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചതാണെങ്കിൽ സത്യത്തെ പിന്തുടരുക. സജ്ജനശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ ആ വരം സഫലമാകട്ടെ, കാരണം വരം തന്നത് അങ്ങുതന്നെയാണല്ലോ.’ തുടർന്ന് അവൾ രണ്ടുവിധം കാരണം കാണിക്കുന്നു — ‘ധർമ്മത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയും എന്റെ പ്രേരണയാലും പുത്രനായ രാമനെ കാട്ടിലേക്കയയ്ക്കുക; ഞാൻ ഇതു മൂന്നുവട്ടം പറയുന്നു.’ മൂന്നുവട്ടം പറയുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിൽ നിശ്ചയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതുകൊണ്ട് അവൾ വാക്കിനെ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ ഭീഷണിതന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ‘ആര്യാ! എന്നോടുള്ള ഈ കരാർ അങ്ങ് പാലിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അങ്ങയാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ധർമ്മവചനത്തിൽ ആരംഭിച്ച അവളുടെ വാക്ക് പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ ഭീഷണിയിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ഉപദേശവും ഗൂഢതന്ത്രവും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ഒരു സങ്കോചവുമില്ലാതെ കൈകേയി പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ ഒരുക്കിയ പാശത്തിൽനിന്ന് മോചിതനാകാൻ ബലിക്കു കഴിയാതിരുന്നതുപോലെ, ആ സത്യപാശത്തിൽനിന്ന് മോചിതനാകാൻ രാജാവിനു കഴിഞ്ഞില്ല. ഈ ഉപമ അർത്ഥപൂർണ്ണമാണ്, കാരണം ബലിയും സ്വന്തം ദാനപ്രതിജ്ഞയാൽത്തന്നെയാണ് ബന്ധിതനായത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം ഉഴറി, മുഖം വിളറി; നുകത്തിനും ചക്രത്തിനും ഇടയിൽ കുടുങ്ങിയ ഭാരവാഹിയായ കാള പിടയുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം വ്യഥിതനായി. പതറിയ കണ്ണുകളാൽ ഒന്നും കാണാത്തവനെപ്പോലെ, ആ ഭൂപൻ പ്രയാസപ്പെട്ട് ധൈര്യംകൊണ്ട് തന്നെത്താൻ പിടിച്ചുനിർത്തി കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പാപേ! അഗ്നിസാക്ഷിയായി മന്ത്രങ്ങളോടെ ഞാൻ ഗ്രഹിച്ച നിന്റെ കൈ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; നിന്നിൽ എനിക്കു ജനിച്ച പുത്രനെയും നിന്നോടൊപ്പം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ ഇത് വിവാഹസംസ്കാരത്തിന്റെതന്നെ നിരാകരണമാണ്; ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിന്റെ വേരുതന്നെ അതിനാൽ അറുക്കപ്പെട്ടു. ‘പാശം’ (കുരുക്ക്) എന്ന വാക്കിലൂടെ, അവിവേകത്തോടെ നൽകപ്പെട്ട സത്യവും ബന്ധനംതന്നെയായിത്തീരുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലായി രാജാവിന്റെ ശരീരവും മനസ്സും ഒരുപോലെ തളർന്നതായി കാണിക്കുന്നു — ഹൃദയം ഉഴറുന്നു, മുഖം വിളറുന്നു, കണ്ണുകൾ നിഷ്പ്രഭമാകുന്നു. നുകത്തിനും ചക്രത്തിനും ഇടയിൽ കുടുങ്ങിയ കാളയുടെ ഉപമയും അത്യന്തം അർത്ഥവത്താണ്; കാള ബലവാനാണെങ്കിലും യന്ത്രത്താൽ ബന്ധിതമാകുന്നതുപോലെ, രാജാവും സ്വന്തം വാക്കിനാൽ ബന്ധിതനാണ്.

തുടർന്ന് തന്റെ മരണം നിശ്ചിതമെന്നു കരുതിക്കൊണ്ട് രാജാവ് പറയുന്നു — ‘ദേവീ! രാത്രി കഴിഞ്ഞുപോയി, സൂര്യോദയത്തിനുള്ള സമയമായി; അഭിഷേകത്തിനായി ജനങ്ങൾ നിശ്ചയമായും എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തും. രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയ ആ സാമഗ്രികൾകൊണ്ടുതന്നെ, മരിച്ച എന്റെ ജലക്രിയ (ഉദകക്രിയ) രാമൻ ചെയ്യട്ടെ. എന്നാൽ ദുരാചാരിണീ! രാമന്റെ അഭിഷേകം നീ മുടക്കുകയാണെങ്കിൽ, പുത്രനോടുകൂടിയ നീ എന്റെ ജലക്രിയ ഒരിക്കലും ചെയ്യരുത്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ജനങ്ങളുടെ മുഖങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു — ‘മുമ്പ് ഹർഷത്താൽ വിടർന്ന ആ മുഖം കണ്ടിട്ട്, ഇന്ന് ഹർഷവും ആനന്ദവും നശിച്ച് തലകുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന അതേ ജനങ്ങളെ കാണാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ശോകം സ്വാർത്ഥകേന്ദ്രിതമല്ല; പ്രജകൾക്കു വരാനിരിക്കുന്ന നിരാശയാണ് അദ്ദേഹത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതാണ് നല്ല രാജാവിന്റെ ലക്ഷണം. ‘സലിലക്രിയ’ എന്നത് പിതാവിനെ ഉദ്ദേശിച്ചു ചെയ്യുന്ന തർപ്പണമാണ്; അത് പുത്രൻതന്നെ ചെയ്യേണ്ടതാണ്. അതുകൊണ്ട് ‘രാമൻതന്നെ എന്റെ ജലക്രിയ ചെയ്യട്ടെ’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രാജാവ് രാമന്റെ പുത്രത്വം വീണ്ടും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; കൈകേയിക്കും ഭരതനും ആ അധികാരം നിഷേധിക്കുന്നു. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമമായ നിഷേധവചനം; അത് ഏതാണ്ട് ഒരു ശാപംതന്നെ. ജനങ്ങളുടെ മുഖവർണ്ണനയും ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്.

മഹാത്മാവായ ആ ഭൂപൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, ചന്ദ്രനക്ഷത്രമാലകളണിഞ്ഞ പുണ്യമായ ആ രാത്രി പ്രഭാതമായി. അപ്പോൾ പാപം ആചരിക്കുന്നവളും വാക്കിൽ സമർത്ഥയുമായ കൈകേയി രോഷത്താൽ മതിമറന്നവളെപ്പോലെ വീണ്ടും രാജാവിനോട് പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ! വിഷവും രോഗവുംപോലെയുള്ള ഈ വാക്കുകൾ അങ്ങ് എന്തിനു പറയുന്നു? ഒരു ക്ലേശവും കൂടാതെ പുത്രനായ രാമനെ ഇവിടെ വരുത്തുകയാണ് അങ്ങ് ചെയ്യേണ്ടത്. എന്റെ പുത്രനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, രാമനെ വനവാസിയാക്കി, എന്നെ സപത്നിയില്ലാത്തവളാക്കിയാൽ അങ്ങ് കൃതകൃത്യനാകും.’ മൂർച്ചയുള്ള ചാട്ടകൊണ്ട് കുത്തപ്പെട്ട ഉത്തമാശ്വത്തെപ്പോലെ, കൈകേയിയാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ രാജാവ് പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ ധർമ്മബന്ധനത്താൽ ബദ്ധനാണ്, എന്റെ ബോധം നശിച്ചിരിക്കുന്നു. ജ്യേഷ്ഠനും പ്രിയനും ധാർമ്മികനുമായ എന്റെ പുത്രൻ രാമനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ശോകത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നു — വിലാപത്തിൽനിന്ന് പ്രവൃത്തിയിലേക്കുള്ള ഇറക്കം; അതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്നത്. കൈകേയിയുടെ വാക്കിലെ ‘നിഃസപത്നാ’ (സപത്നിയില്ലാത്തവൾ) എന്ന പദംതന്നെ അവളുടെ യഥാർത്ഥ ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അവൾ ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചോ ഭരതന്റെ ഹിതത്തെക്കുറിച്ചോ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; കൗസല്യയുടെ പരാജയമാണ് അവളുടെ ലക്ഷ്യം. ‘കൃതകൃത്യനാകും’ എന്ന വാക്ക് ഏതാണ്ട് പരിഹാസമാണ്, കാരണം ആ പ്രവൃത്തിയാൽ രാജാവ് സർവ്വസ്വവും നഷ്ടപ്പെട്ടവനാകും. രാജാവിന്റെ മറുപടിയിലെ ‘ധർമ്മബന്ധനത്താൽ ബദ്ധൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ കവി സർഗത്തിന്റെ സാരം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ബോധം നശിച്ചു’ എന്നതും സത്യംതന്നെ — കാരണം തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു പ്രതിവിധിയും ചെയ്യാനാവുന്നില്ല, പുത്രനെ കാണാൻ മാത്രം യാചിക്കുന്നു.

ഇവിടെനിന്ന് കവി അന്തഃപുരത്തിൽനിന്ന് പുറത്തേക്ക് ദൃഷ്ടി തിരിക്കുന്നു. രാത്രി പുലർന്ന്, സൂര്യൻ ഉദിച്ച്, പുണ്യനക്ഷത്രയോഗമുള്ള മുഹൂർത്തം വന്നെത്തിയപ്പോൾ, ഗുണസമ്പന്നനായ വസിഷ്ഠൻ ശിഷ്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അഭിഷേകസാമഗ്രികൾ വേഗം ശേഖരിച്ച്, നഗരോത്തമമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ നഗരി അപ്പോൾ വെള്ളം തളിച്ച് അടിച്ചുവാരിയ വീഥികളോടുകൂടിയതും, ഉത്തമമായ പതാകകളാൽ അലംകൃതവും, സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, സമൃദ്ധമായ അങ്ങാടികളും കടകളുമുള്ളതും, മഹോത്സവത്തോടുകൂടിയതും, രാഘവനുവേണ്ടി ഉത്സുകവും, ചന്ദനം അകിൽ ധൂപം എന്നിവയുടെ പുകയാൽ എങ്ങും നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ നഗരംപോലെയുള്ള ആ നഗരി കടന്ന് ശ്രീമാനായ വസിഷ്ഠൻ നാനാവിധ കൊടിക്കൂട്ടങ്ങളുള്ള അന്തഃപുരം കണ്ടു — പൗരന്മാരും ഗ്രാമീണരും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും, ബ്രാഹ്മണരാൽ ശോഭിതവും, വടിയേന്തിയ ദ്വാരപാലകരാൽ നിറഞ്ഞതും, ഏറെ പൂജിക്കപ്പെട്ട നല്ല കുതിരകളുള്ളതും. ആ അന്തഃപുരത്തിലെത്തി, പരമപ്രീതനായി, പരമർഷിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ആ ജനക്കൂട്ടം കടന്നുപോയി. നഗരത്തിന്റെ ഈ ഉല്ലാസവും അന്തഃപുരത്തിന്റെ ശോകവും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ് വായനക്കാരനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നത്. വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലഗുരുവാണല്ലോ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനത്താൽ അഭിഷേകത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയമായ ഗാംഭീര്യം സൂചിതമാകുന്നു. അദ്ദേഹം പുരോഹിതൻ മാത്രമല്ല, രാജ്യത്തിന്റെ ധർമ്മസാക്ഷികൂടിയാണ്. മുഹൂർത്തനിർണ്ണയം, സാമഗ്രിശേഖരണം, ശിഷ്യപരിവാരം — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് വൈദികാഭിഷേകത്തിന്റെ വിധി യഥാവിധി നടക്കുന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നു. നഗരവർണ്ണനയും ഇവിടെ സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും പൂർണ്ണമാണ് — വീഥികൾ, പതാകകൾ, ജനങ്ങൾ, അങ്ങാടികൾ, ധൂപഗന്ധം എന്നിവ ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു. അന്തഃപുരവാതിലിലെ വടിയേന്തിയ ദ്വാരപാലകരും ഏറെ പൂജിക്കപ്പെട്ട കുതിരകളും ബ്രാഹ്മണസമൂഹവും — ഇവ രാജസഭയുടെ സമൃദ്ധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതെല്ലാം വ്യർത്ഥമാകും എന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം; അതുകൊണ്ട് ഈ ശോഭതന്നെ കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, വർണ്ണിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — അതാണ് വർണ്ണനയുടെ ബലം. ‘പുരോത്തമം’ (നഗരോത്തമം) എന്ന പദത്താൽ അയോധ്യ നഗരങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന് വീണ്ടും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

അവിടെ, ആ മനുഷ്യസിംഹന്റെ വാതിൽക്കൽനിന്ന് പുറത്തേക്കു വരുന്ന, സചിവനും സാരഥിയും കാണാൻ പ്രിയനുമായ സുമന്ത്രനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ സമർത്ഥനായ ആ സൂതപുത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് വേഗം രാജാവിനെ അറിയിക്കുക.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം അഭിഷേകസാമഗ്രികൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ‘ഇതാ ഗംഗാജലം നിറച്ച കുടങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങളിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന ജലം നിറച്ച സ്വർണ്ണകുംഭങ്ങൾ, അഭിഷേകത്തിനായി കൊണ്ടുവന്ന അത്തിമരംകൊണ്ടുള്ള ഭദ്രപീഠം, സർവ്വബീജങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, വിവിധരത്നങ്ങൾ, തേൻ, തൈര്, നെയ്യ്, മലർ, ദർഭ, പൂക്കൾ, പാൽ — എല്ലാം സജ്ജമാണ്.’ ഈ പട്ടിക വെറും അലങ്കാരമല്ല; രാജശാസ്ത്രത്തിൽ അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഓരോ ദ്രവ്യവും നിയതമാണ്; അതുകൊണ്ട് വസിഷ്ഠൻ എല്ലാം എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് കാര്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശോകത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ സമൃദ്ധിവർണ്ണന പ്രത്യേകിച്ചും കരുണമായിത്തീരുന്നു. സുമന്ത്രൻ രാജാവിന്റെ സാരഥിയും സചിവനും വിശ്വസ്തനുമാണല്ലോ; അതുകൊണ്ട് അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന അദ്ദേഹമാണ് ആദ്യം വസിഷ്ഠനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നത്. ‘പ്രിയദർശനൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗമ്യത സൂചിതമാകുന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ സന്ദേശവും വിനയപൂർവ്വമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വയം അകത്തു കടക്കുന്നില്ല, അറിയിപ്പ് അയയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; ഇതാണ് മര്യാദ. സാമഗ്രികളുടെ എണ്ണലിൽ ഗംഗാജലവും സമുദ്രജലവും രണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സാർവ്വഭൗമരാജ്യത്തിന്റെ അഭിഷേകമാണ് ഇതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പട്ടിക തുടരുന്നു — ‘സുന്ദരികളായ എട്ടു കന്യകമാർ, മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠമായ ഗജം, നാലു കുതിരകളെ പൂട്ടിയ ശ്രീമത്തായ രഥം, വാൾ, ഉത്തമമായ വില്ല്, മനുഷ്യർ ചുമക്കുന്ന പല്ലക്ക്, ചന്ദ്രസമാനമായ കുട, രണ്ടു വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ, സ്വർണ്ണക്കിണ്ടി, പൊന്നിൻചങ്ങലയണിഞ്ഞ പൂഞ്ഞയുള്ള വെളുത്ത കാള, നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ള സിംഹം, മഹാബലമുള്ള ശ്രേഷ്ഠാശ്വം, സിംഹാസനം, പുലിത്തോൽ, സമിധുകൾ, അഗ്നി, എല്ലാത്തരം വാദ്യസംഘങ്ങൾ, അലംകൃതരായ വേശ്യാസ്ത്രീകൾ, ആചാര്യന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, പശുക്കൾ, പുണ്യമായ മൃഗപക്ഷികൾ, പൗരന്മാരിലും ഗ്രാമീണരിലും ശ്രേഷ്ഠർ, സംഘങ്ങളോടൊപ്പം വ്യാപാരികൾ — ഇവരും മറ്റനേകരും പ്രീതിയോടെ, പ്രിയം പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, രാജാക്കന്മാരോടൊപ്പം രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘ദിവസം നന്നായി ഉദിച്ച് പുഷ്യനക്ഷത്രയോഗമുള്ളപ്പോൾത്തന്നെ രാമനു രാജ്യം ലഭിക്കേണ്ടതിന് മഹാരാജാവിനെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുക.’ മുഹൂർത്തത്തിന്റെ ഈ തിടുക്കംതന്നെ കഥയുടെ തീവ്രത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു — കാലം അനുകൂലമാണ്, ദൈവം പ്രതികൂലവും. ഈ ദ്രവ്യങ്ങളിൽ ചിലത് മംഗളത്തിനുള്ളവയാണ് — എട്ടു കന്യകമാർ, വെളുത്ത കാള, വെളുത്ത കുതിര; ചിലത് രാജചിഹ്നങ്ങളാണ് — കുട, ചാമരങ്ങൾ, സിംഹാസനം, വാൾ, വില്ല്; ചിലത് യജ്ഞാംഗങ്ങളാണ് — സമിധ്, അഗ്നി, ദർഭ. സിംഹവും ഗജവും അശ്വവും പ്രതിമകളായല്ല, നേരിട്ടുതന്നെ ഹാജരാണ് — ഇതിലൂടെ ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിലെ പാഠം പ്രാചീനമായ സമൃദ്ധിയെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ‘അലംകൃതരായ വേശ്യാസ്ത്രീകൾ’ എന്നത് മംഗളദർശനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം പറഞ്ഞതാണ്, മറ്റൊരർത്ഥത്തിലല്ല. ‘നൈഗമന്മാർ’ എന്നാൽ സംഘങ്ങളോടൊപ്പം വന്ന വ്യാപാരിപ്രമുഖർ; അതിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ വാണിജ്യശക്തിയും അഭിഷേകത്തിൽ പങ്കുചേർന്നു എന്ന് അറിയാം. ഒടുവിൽ പുഷ്യനക്ഷത്രം വീണ്ടും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അത് അഭിഷേകത്തിനു പ്രശസ്തമാണ്, രാമന്റെ ജന്മനക്ഷത്രമായ പുണർതത്തിനു തൊട്ടടുത്തതുമാണ്; എന്നാൽ അതേ ദിവസംതന്നെ വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭദിനമാകും എന്നതാണ് വിരോധാഭാസം. പട്ടികയുടെ ഈ വിസ്താരം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ അഭിഷേകം നടക്കുമെന്ന പ്രതീതി ദൃഢമാക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട്, മഹാബലനായ സൂതപുത്രൻ രാജശ്രേഷ്ഠനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവിനു സമ്മതരും രാജാവിനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ ദ്വാരപാലകർക്ക്, മുമ്പേ അനുവാദമുള്ള ആ വൃദ്ധനെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — തടസ്സമില്ലാത്ത പ്രവേശനം രാജാവ് നേരത്തേതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവദിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ അടുത്തുചെന്നു നിന്നു, പക്ഷേ രാജാവിന്റെ ആ ശോകാവസ്ഥ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് അത്യന്തം സന്തോഷഭരിതമായ വാക്കുകളാൽ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി. രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പതിവുപോലെ സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പിനിന്ന് ഭൂപതിയെ സ്തുതിച്ചു — ‘സൂര്യോദയത്തിൽ തേജസ്വിയായ സമുദ്രം ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രീതനായി പ്രസന്നമായ മനസ്സോടെ അങ്ങ് ഞങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കേണമേ.’ അറിവില്ലായ്മയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ സ്തുതിതന്നെ രാജാവിന്റെ മർമ്മം പിളർക്കുന്നതാകും — ഇതു കവി തുടർന്ന് കാണിക്കുന്നു. ‘പൂർവ്വോദിതം’ (മുമ്പേ അനുവാദമുള്ള) എന്ന പദത്താൽ സുമന്ത്രന്റെ പ്രവേശനം രാജാവ് മുമ്പേ അനുവദിച്ചതാണെന്നും, അതുകൊണ്ട് ദ്വാരപാലകർ അദ്ദേഹത്തെ തടയുന്നില്ലെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വിശ്വസ്തഭൃത്യന്റെ പ്രതിഷ്ഠ ഇതാണ്. ‘അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല’ എന്ന പദം ഇവിടെ അത്യന്തം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — രാത്രിയിൽ സംഭവിച്ച ദുരന്തം സൂതന് അറിയില്ല; അതുകൊണ്ട് മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ ഹർഷത്തോടെ സ്തുതിക്കുന്നു. ‘പതിവുപോലെ’ എന്നതും അതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ സ്തുതിശ്ലോകത്തിൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ ചേർത്തിരിക്കുന്നു, കാരണം സൂര്യോദയത്തിൽ സമുദ്രം വേലിയേറുന്നു; അതുപോലെ രാജാവും ഉണർന്ന് പ്രജകളെ ആനന്ദിപ്പിക്കട്ടെ എന്ന ആശംസ.

സൂതന്റെ സ്തുതി പുരാണോപമാനങ്ങളിലൂടെ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. ‘ഇതേ സമയത്താണ് മാതലി ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സകല ദാനവരെയും ജയിച്ചു; അതുപോലെ ഞാൻ അങ്ങയെ ഉണർത്തുന്നു. അംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങളും വിദ്യകളും സ്വയംഭൂവായ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവിനെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ, ഇന്ന് ഞാൻ അങ്ങയെ ഉണർത്തുന്നു. ചന്ദ്രനോടൊപ്പം സൂര്യൻ ജീവികളെ താങ്ങുന്ന ശുഭയായ ഭൂമിയെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ, ഇന്ന് ഞാൻ അങ്ങയെ ഉണർത്തുന്നു. മഹാരാജാവേ, എഴുന്നേൽക്കൂ! മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ച്, ശരീരശോഭയോടെ, മേരുവിനു മുകളിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കൂ. കാകുത്സ്ഥാ! ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ശിവനും വൈശ്രവണനും വരുണനും അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും അങ്ങേക്കു വിജയം നൽകട്ടെ. ഭഗവതിയായ രാത്രി കഴിഞ്ഞു, അങ്ങയുടെ ഈ കർത്തവ്യം നിർവ്വഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഉണരൂ, ഇനി ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യൂ. രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ളതെല്ലാം ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; പൗരന്മാരും ഗ്രാമീണരും വ്യാപാരികളും കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ സ്വയം ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം നിൽക്കുന്നു; രാജാവേ, രാഘവന്റെ അഭിഷേകത്തിന് വേഗം ആജ്ഞ നൽകിയാലും.’ ഈ സ്തുതി ക്രമമായി മൂന്ന് ഉണർത്തൽദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മാതലി ഇന്ദ്രനെ ഉണർത്തുന്നത്, വേദങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉണർത്തുന്നത്, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ഭൂമിയെ ഉണർത്തുന്നത്; മൂന്നും ഒന്നിനൊന്ന് വ്യാപകമായവ. പിന്നെ ദേവതകളുടെ വിജയാശീർവാദം, പിന്നെ കർത്തവ്യസ്മരണ, പിന്നെ പ്രജകളുടെ കാത്തിരിപ്പ് — ഇങ്ങനെ സ്തുതിയുടെ വിന്യാസം ശാസ്ത്രീയമാണ്. ‘കൃതകൗതുകമംഗളൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്ന പ്രഭാതമംഗളവിധികൾ സൂചിതമാകുന്നു. ‘മേരുവിനു മുകളിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാജാവിന്റെ ഔന്നത്യം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ വാക്കുകളെല്ലാം ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയവന്റെ ചെവിയിൽ വിഷംപോലെ വീഴുന്നു; കാരണം സൂതൻ മംഗളമെന്നു കരുതുന്നതുതന്നെ രാജാവിനു വിനാശമാണ്. ‘വേഗം ആജ്ഞ നൽകിയാലും’ എന്ന അവസാനത്തെ അഭ്യർത്ഥനയാണ് ഏറ്റവും ദുസ്സഹം, കാരണം ആജ്ഞ നേരത്തേതന്നെ മറ്റൊന്നായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു. ഇവിടെ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു വാക്കുപോലും രാജാവിനു സുഖം നൽകുന്നില്ല — അറിവില്ലായ്മയിൽനിന്നുളവാകുന്ന ഈ കരുണയെയാണ് സംസ്കൃതകാവ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ‘വിപരീതഫലമായ സ്തുതി’ എന്നു പറയുന്നത്.

ഒടുവിൽ സൂതൻ ഒരു രാജനീതിവചനം പറയുന്നു — ‘ഇടയനില്ലാത്ത കന്നുകാലികൾ, നായകനില്ലാത്ത സൈന്യം, ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രി, കാളയില്ലാത്ത പശുക്കൾ — ഇവയെപ്പോലെയാണ് രാജാവിനെ കാണാനാവാത്ത രാഷ്ട്രം.’ സാന്ത്വനംപോലെ തോന്നുന്നതും അർത്ഥവത്തുമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, രാജാവ് വീണ്ടും ശോകത്തിൽ മുങ്ങി. പിന്നെ പുത്രനെക്കുറിച്ചോർത്ത് ഹർഷമറ്റ്, ശോകത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ശ്രീമാനും ധാർമ്മികനുമായ ആ രാജാവ് സൂതനെ നോക്കി പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ വാക്കുകളാൽ നീ എന്റെ മർമ്മങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും മുറിക്കുന്നു.’ സ്തുതിവചനങ്ങൾ വസ്തുസ്ഥിതിക്കു വിപരീതമാകുമ്പോൾ അവതന്നെ ആയുധങ്ങൾപോലെയാകുന്നു. കരുണമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, ദീനനായ രാജാവിനെ കണ്ട്, സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ആ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് അല്പം പിന്മാറിനിന്നു — ഇതു ഭൃത്യന്റെ വിനയമാണ്. ഇവിടെ നാലു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം കാണിക്കുന്നു — അദ്ധ്യക്ഷനില്ലാതെ ഒരു വ്യവസ്ഥയും നിലനിൽക്കില്ല. സുമന്ത്രൻ രാജാവിനെ ഉണർത്താൻവേണ്ടി മാത്രമാണ് ഇതു പറയുന്നത്, കുറ്റപ്പെടുത്താനല്ല; എന്നാൽ രാജാവിന് അത് കുറ്റപ്പെടുത്തലായിത്തന്നെ തോന്നുന്നു. ‘സന്നഹർഷൻ’ (ഹർഷമറ്റവൻ) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണനാശം സൂചിതമാകുന്നു. ‘മർമ്മങ്ങളെ മുറിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് തന്റെ സഹിക്കാനാവായ്ക വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, എന്നാൽ കാരണം പറയുന്നില്ല — അതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലജ്ജയുടെ അടയാളം.

ദൈന്യംമൂലം രാജാവിനു സ്വയം സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ, ആലോചനയിൽ സമർത്ഥയായ കൈകേയി സുമന്ത്രനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ! രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള ഹർഷത്താൽ ഉത്സുകനായ രാജാവ് രാത്രി മുഴുവൻ ഉറങ്ങാതിരുന്നു; ഉറക്കമൊഴിച്ചതിന്റെ ക്ഷീണത്താൽ ഇപ്പോൾ ഉറക്കത്തിനു വശപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സൂതാ, വേഗം പോകൂ! യശസ്വിയായ രാജപുത്രൻ രാമനെ കൊണ്ടുവരൂ; നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ, ഇതിൽ ആലോചിക്കാനൊന്നുമില്ല.’ എന്നാൽ സുമന്ത്രൻ വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ഭാമിനീ! രാജാവിന്റെ വാക്കു കേൾക്കാതെ ഞാൻ എങ്ങനെ പോകും?’ മന്ത്രിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവുതന്നെ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ! സുന്ദരനായ രാമനെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, വേഗം കൊണ്ടുവരൂ.’ അതു മംഗളമെന്നു കരുതി അദ്ദേഹം ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു. രാജശാസനയാൽ പ്രീതിയോടെ തിടുക്കത്തിൽ അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു; അവളാൽ തിടുക്കപ്പെടുത്തപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ വഴിയിൽ ആലോചിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാജാവിന്റെ വാക്കിന് രണ്ടർത്ഥമുണ്ട്; അദ്ദേഹം പുത്രനെ കാണാൻ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കൈകേയിയാകട്ടെ നാടുകടത്തലും. കൈകേയിയുടെ കള്ളവാക്കും ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവ് ഉറങ്ങുകയല്ല, ശോകത്താൽ മൂകനായിരിക്കുകയാണ്; എന്നിട്ടും സുമന്ത്രൻ ശങ്കയില്ലാതെ പോകേണ്ടതിന് അവൾ ആ കാരണം കെട്ടിച്ചമയ്ക്കുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ ചോദ്യവും രാജഭൃത്യധർമ്മത്തിന് അനുസരിച്ചുള്ളതാണ് — മന്ത്രി രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ മാത്രമേ അനുസരിക്കൂ, മറ്റാരുടേതുമല്ല. അതുകൊണ്ട് രാജാവിന് സ്വയം സംസാരിക്കേണ്ടിവരുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ ‘രാമനെ കാണും’ എന്നു മാത്രമേയുള്ളൂ, ‘നാടുകടത്തും’ എന്നില്ല. ‘അതു മംഗളമെന്നു കരുതി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സൂതന്റെ പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു കഥാപാത്രങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്തമായ ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾ ഒരേ വാക്കിടപാടിൽ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു — ഇതാണ് കവിയുടെ നൈപുണ്യം.

സൂതൻ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘ധർമ്മരാജനായ രാജാവ് രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഇങ്ങോട്ടു വരുന്നത് എന്നതു വ്യക്തം.’ ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച്, വലിയ ഹർഷത്തോടെ മഹാതേജസ്വിയായ അദ്ദേഹം രാഘവനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ വീണ്ടും പുറപ്പെട്ടു. സമുദ്രംപോലെയും തടാകംപോലെയും ഉള്ള മനോഹരമായ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടന്ന അദ്ദേഹം മുന്നിൽ ജനത്തിരക്കുള്ള വാതിൽ കണ്ടു. പിന്നെ പെട്ടെന്ന് മുന്നിലേക്കു കടന്ന്, വാതിൽക്കലെത്തിയ രാജാക്കന്മാരെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, വാതിലിനടുത്തെത്തി നിൽക്കുന്ന പലതരം മഹാധനികരായ പൗരന്മാരെയും അദ്ദേഹം കണ്ടു. സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു — സൂതന്റെ പ്രതീക്ഷ, നഗരത്തിന്റെ ഉത്സവം, രാജാവിന്റെ ഗൂഢമായ ശോകം — മൂന്നും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ രാമന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ‘സമുദ്രംപോലെയും തടാകംപോലെയും’ എന്ന അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഉപമ അതിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വിസ്താരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാതിൽക്കൽ ഹാജരായിരിക്കുന്ന മഹാധനികരായ പൗരന്മാർ അഭിഷേകം കാണാൻ ഉത്സുകരാണ്.

At the end of the last sarga Daśaratha had fallen senseless to the ground. Seeing the descendant of Ikṣvāku lying there unconscious, stricken with grief for his son and writhing, the wicked Kaikeyī felt no pity but began to lecture him: "What is this? You heard my request and gave me your promise, and now you lie collapsed on the ground as though you had committed some crime. You ought to keep to the ways of good men." Then she appealed to scripture itself: "Those who know dharma say that truth is the highest dharma. It is on truth that I stand when I urge you to your duty." The irony of her words is plain: the woman who is herself doing wrong quotes the teaching on truth, using the very letters of dharma as a tool of adharma. This is the chief turn of the whole sarga.

To support her case she cited famous examples from the old stories. "King Śaibya promised his own body to a hawk, gave it to the bird, and so reached the highest state. So too the splendid Alarka, when a brāhmaṇa learned in the Vedas asked for them, tore out his own eyes and gave them without a qualm. Even the ocean, lord of rivers, bound by truth, does not out of regard for truth overstep its own shore by the smallest margin at the turn of the moon." Then she described truth itself: "Truth is Brahman in one word; on truth dharma stands; truth is the imperishable Veda; by truth the highest state is won." These examples are in fact examples of self-sacrifice: Śaibya gave his own body — the tale is well known, how to save a dove he placed his own flesh on the scales — and Alarka, king of Kāśī, gave his own eyes, while the ocean's keeping to its shore is a visible example of faithfulness to truth. But Kaikeyī is pressing the king to give up his son; the likeness is only apparent, and the difference is great.

Then she made her demand plainly: "If your mind is set on dharma, then follow the truth. Let my boon bear fruit, best of men, since it is you who grant boons. For the sake of dharma itself, and because I press you to it, banish your son Rāma — I say it to you three times." To say a thing three times marks it in the śāstras as final, and so she makes her words inescapable. At the end she used her threat: "And if, my lord, you will not keep this pact with me, then, cast off by you, I shall give up my life before your eyes." So her speech, which began with words of dharma, ends with the threat of taking her own life; instruction and intrigue are joined in one.

Pressed in this way by Kaikeyī, who had lost all scruple, the king could no more free himself from the noose of truth than Bali could free himself from the noose Indra laid on him — an apt image, for Bali too was bound by his own promise to give. The poet's word "noose" suggests that even truth, when given without discernment, becomes a bond. The king's heart reeled and his face went pale; he writhed like a draught ox bound between the yoke and the wheel, strong but held fast by the harness, as the king was held by his own word. His body and mind alike were shaken, his eyes so dim and unsteady that he seemed to see nothing. With difficulty he steadied himself and said to Kaikeyī: "Wicked woman, that hand of yours which I took before the fire with the sacred mantras, I now cast off — and with you I cast off your son, born of me." This is a repudiation of the marriage rite itself; he cuts away the very root of their married life.

Then the king, believing his death was now certain, said: "My queen, the night is gone and the sun is about to rise; surely the people will soon be pressing me to hasten the consecration. With those very things prepared for Rāma's consecration, let Rāma perform the water-offering for me when I am dead. But if you obstruct Rāma's consecration, woman of evil ways, neither you nor your son shall make the water-offering for me." The water-offering is made for a dead father, and by his son; in saying Rāma must make it, the king declares again that Rāma is his son and denies that right to Kaikeyī and Bharata — a last prohibition, almost a curse. Then he thought of his people's faces: "Having seen how those faces looked before, bright with joy, I cannot bear to see them today with the joy struck out of them, their gladness gone and their heads bowed." His grief is not centred on himself; it is his people's coming despair that burns him, and this is the mark of a good king.

While the great-souled king was speaking so, the holy night, garlanded with the moon and stars, brightened into dawn. Then Kaikeyī, wicked in her ways and skilled with words, beside herself with anger, spoke harshly to the king once more: "Why do you talk like this, Your Majesty, in words like the pain of poison? Have your son Rāma brought here without more ado. Set my son on the throne, make Rāma a forest-dweller and rid me of my rival, and you will have done your duty." Her word for being rid of her rival reveals her real aim: she is thinking neither of dharma nor of Bharata's good, but of Kausalyā's humiliation; and to say the king will have done his duty is close to mockery, since the deed will strip him of everything. Goaded again and again by Kaikeyī, like a fine horse pricked with a sharp goad, the king spoke: "I am bound by the bond of dharma, and my mind is gone. I want to see my eldest son, my beloved, righteous Rāma." With "bound by the bond of dharma" the poet sums up the sarga, and "my mind is gone" is simply true, for from here on he can do nothing but ask to see his son. Here the grief changes direction, from lament to action, and the second half of the sarga begins.

Now the poet turns our eyes outside the inner palace. When the night had turned to dawn and the sun had risen, and the holy conjunction of star and hour had come, Vasiṣṭha, rich in virtue, surrounded by his pupils and quickly gathering up the materials for the consecration, entered that best of cities. Its streets were watered and swept and adorned with fine banners; it was full of delighted people, its markets and shops richly stocked; it was given over to a great festival, eager for Rāghava's sake, and fragrant everywhere with the smoke of sandal and aloe incense. Passing through that city, which was like Indra's own, the illustrious Vasiṣṭha saw the palace, hung with flags of every kind, thronged with townsmen and country people, graced by brāhmaṇas, filled with ushers bearing staffs and supplied with fine, well-tended horses. Reaching the palace, attended by great seers and full of joy, he made his way through the crowd. Vasiṣṭha was the family teacher of the Ikṣvākus, not only their priest but the witness of dharma for the kingdom, and his coming lends the consecration its sacred weight; the fixing of the hour, the gathering of materials and the retinue of pupils show the Vedic rite proceeding exactly as it should. The joy of the city set against the grief of the inner palace is what burns the reader, who knows that all this splendour will come to nothing; the splendour itself deepens the pathos. The poet comments on nothing here; he only describes, and that is the power of his description.

There at the door of that lion among men he saw the charioteer Sumantra, the king's minister and confidant, pleasant to look upon, coming out; as he came from the inner palace, he was the first to meet Vasiṣṭha. The mighty Vasiṣṭha said to that capable son of the charioteer, "Tell the king at once that I am here" — courteously he does not go in himself but sends word, as propriety required. Then he listed the materials for the consecration: "Here are jars of Ganges water and golden pitchers filled from the seas; here is the auspicious seat of fig-wood brought for the consecration; seeds of every kind, perfumes, jewels of every sort, honey, curds, ghee, parched grain, darbha grass, flowers and milk — all is ready." This list is not mere ornament: in the science of kingship every item of a consecration is fixed, and by counting them all Vasiṣṭha shows that the preparation is complete. Both Ganges water and sea water are named, signifying the consecration of a sovereign whose rule reaches every shore. Set against the background of grief, this description of plenty is especially poignant.

The list went on: "Eight lovely maidens, a fine elephant in rut, a splendid chariot with four horses, a sword and an excellent bow, a litter carried by men, a parasol like the moon, two white yak-tail fans and a golden pitcher; a white humped bull hung with chains of gold, a lion with four great fangs, a powerful and noble horse, a throne, a tiger-skin, fuel and fire, bands of musicians of every kind, courtesans and women in their finery; teachers, brāhmaṇas, cows, auspicious beasts and birds, the leading townsmen and country people, and the merchants with their guilds — all these and many more stand waiting with the kings for Rāma's consecration, glad and speaking fair. Urge the great king on, so that now that the day has come and the moon is joined with Puṣya, Rāma may receive the kingdom." Some of these things are for good fortune, like the eight maidens and the white bull; some are royal insignia, like the parasol, the fans, the throne, the sword and the bow; and some belong to the sacrifice, like the fuel, the fire and the darbha grass. The lion, the elephant and the horse are there in the flesh, a picture of ancient splendour; the adorned women are named only as an auspicious sight; and the merchants who came with their guilds show that the city's commerce too had joined in the consecration. The urgency of the hour heightens the tension: the time is favourable, but fate is against it. This fullness of detail makes the consecration seem all the more certain in the reader's mind.

Hearing his words, the charioteer's son, a man of great strength, entered the royal apartments, singing the praises of that tiger among kings. The doorkeepers, who stood in the king's favour and wished to please him, could not stop that old man, for the king had long ago granted him free entry — the standing of a trusted servant. Standing close to the king, and knowing nothing of what had happened in the night, he began to praise him in the most gratifying words, just as he always had. Folding his hands in the king's chamber, Sumantra praised the lord of the world: "As the splendid ocean rejoices at the rising of the sun, so, pleased yourself, gladden us with a pleased heart" — for the sea swells at sunrise, and so, he hoped, the king, awake, would gladden his people. But this praise, spoken in ignorance, was to cut the king to the heart, as the poet goes on to show.

The charioteer's praise went on with images from the old stories: "At this very hour Mātali praised Indra, and Indra conquered all the demons; so I wake you. As the Vedas with their auxiliary sciences, and all branches of learning, wake the self-born lord Brahmā, so I wake you today. As the sun together with the moon wakes this auspicious earth that bears all creatures, so I wake you today. Rise, great king; the auspicious morning rites are done; shine in your splendour like the sun above Mount Meru. May Soma and Sūrya, Śiva and Kubera, Varuṇa, Agni and Indra grant you victory, descendant of Kakutstha. The holy night is gone and this work of yours is done; wake, tiger among kings, and do what comes next. Everything for Rāma's consecration stands ready; the townsmen, the country people and the merchants are waiting with folded hands. The blessed Vasiṣṭha himself is here with the brāhmaṇas. Give the order at once, Your Majesty, for Rāghava's consecration." The praise counts three awakenings, each wider than the last — Indra woken by Mātali, Brahmā by the Vedas, the earth by the sun and moon — then the gods' blessing of victory, then the reminder of duty, then the waiting people; it is carefully built. Yet every word fell like poison on the ears of the grief-stricken king, for what the charioteer thought auspicious was his ruin, and the closing plea, "give the order at once", was the hardest to bear of all, since the order had already been turned the other way. Not one word in these verses brings the king comfort — a pathos born of ignorance, praise that bears the opposite of its intended fruit.

Finally the charioteer spoke a maxim of statecraft: "As cattle without a herdsman, an army without a commander, the night without the moon, or cows without a bull — so is a kingdom where the king is not seen." The four images show that no order can stand without one to govern it. Sumantra said this only to rouse the king, not to reproach him, yet to the king it sounded like reproach. Hearing words so gentle and so much to the point, the lord of the earth was overwhelmed by grief once more. All his joy in his son gone, his eyes red with sorrow, the illustrious and righteous king looked at the charioteer and said, "Your words cut me to the quick again and again" — for when words of praise run contrary to the truth of things, they become like weapons. He shows his anguish but does not tell its cause, a sign of his shame. Hearing that piteous speech and seeing the king so wretched, Sumantra joined his hands and drew back a little from the place, as a servant should.

When the lord of the earth was too wretched to speak for himself, Kaikeyī, who knew how to manage counsel, answered Sumantra: "Sumantra, the king lay awake all night, eager for Rāma's good fortune, and worn out by his vigil he has fallen asleep. So go quickly, charioteer, and bring the glorious prince Rāma here — bless you. There is nothing to think twice about." Her lie is worth noting: the king had not fallen asleep but was dumb with grief, yet she invents that reason so that Sumantra may go without suspicion. But Sumantra answered courteously, "How can I go, my lady, without hearing it from the king?" — as a king's servant should, since a minister follows the king's command and no one else's. Hearing his minister's words, the king himself was forced to speak: "Sumantra, I want to see Rāma; bring that handsome son of mine here quickly." His words carry a double meaning: he wants only to see his son, while Kaikeyī wants him banished; he says "I will see Rāma", not "I will banish him". Taking this for a good sign, the charioteer rejoiced at heart; he went out gladly and at once at the king's command, and as he went, hurried on by her, he fell to thinking. So three people's different intentions meet in a single exchange of words, and this is the poet's skill.

The charioteer thought, "Clearly the righteous king will have Rāma come here for his consecration." With his mind made up so, the mighty charioteer went out again in great joy to see Rāghava. Coming out of the splendid inner palace, which was as deep and vast as a pool of the sea, he saw the gateway ahead of him crowded with people. Then, stepping suddenly out in front and looking at the kings standing at the gate, he saw townsmen of every kind, men of great wealth, who had come up to the gate and were waiting there, eager to see the consecration. The sarga ends here, with the charioteer's hope, the city's festival and the king's hidden grief all meeting in one place; in the next sarga Sumantra goes to Rāma's house.