पूर्वसर्गान्ते दशरथः कैकेय्याः प्रसारितौ चरणौ स्प्रष्टुम् इच्छन् तौ अप्राप्य भूमौ मूर्च्छितः पतितः। अत्र सः महाराजः तादृश्याः अवस्थायाः अनर्हः, तथाविधशयनस्य च अनभ्यस्तः, पुण्यक्षये देवलोकात् परिच्युतः ययातिः इव शेते। उपमा इयं सार्थिका — ययातिः अपि स्ववचनेन एव स्वर्गात् भ्रष्टः, दशरथः अपि स्ववाग्बन्धेन एव पतितः। तं तथा दृष्ट्वा अपि सा अङ्गना न द्रवति। सा हि अनर्थस्य साक्षात् रूपम्, सिद्धप्रयोजना, लोकापवादात् अभीता, भरतस्य कृते च सर्वत्र भयं पश्यन्ती; अतः तम् एव वरं पुनः आकारयामास। ‘त्वं महाराज सत्यवादी दृढव्रतः इति कत्थसे; तर्हि मम इमं वरं कस्मात् विधारयितुम् इच्छसि’ इति च पृच्छति। सा न याचते, अपितु राज्ञः प्रतिज्ञाम् एव उद्धृत्य तम् अभियुङ्क्ते — एषा एव तस्याः वाक्कौशलस्य रीतिः। एवम् उक्तः दशरथः मुहूर्तं विह्वलः इव स्थित्वा क्रुद्धः प्रत्युवाच — ‘अनार्ये! मम अमित्रे! मयि मृते मनुजपुङ्गवे रामे च वनं गते त्वं सकामा सुखिनी भव’ इति। एतत् वचनं शापप्रायम् एव। किञ्च ‘अनर्थरूपा’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् सा न केवलम् अनर्थं करोति, अपि तु अनर्थस्य साक्षात् मूर्तिः एव सञ्जाता।

अनन्तरं राजा स्वस्य भाविनीं लज्जाम् एव चिन्तयति। ‘स्वर्गे अपि यदा देवताः मां रामस्य कुशलं प्रक्ष्यन्ति, तदा प्रत्यादेशेन मया सः वनं प्रेषितः इति कथं वक्ष्यामि, तेषां च धिक्कारवचनं कथं धारयिष्ये’ इति सः ‘बत’ इति खिद्यति। मरणानन्तरम् अपि अकीर्तिः अनुगच्छति इति तस्य भीतिः। ‘कैकेय्याः प्रियं कर्तुम् इच्छता मया रामः वनं प्रव्राजितः इति यदि सत्यं ब्रवीमि, तर्हि पूर्वं प्रजासमक्षं दत्तं राज्यवचनम् एव असत्यं भविष्यति’ इति च वदति — उभयतः सत्यभङ्गः एव तस्य सङ्कटम्। ततः सः पुत्रलाभस्य दुष्करतां स्मरति — ‘अपुत्रेण मया महता श्रमेण महान् महातेजाः रामः पुत्रत्वेन लब्धः; सः मया कथं त्यज्यते। यः शूरः, कृतविद्यः, जितक्रोधः, क्षमापरः च, सः कमलपत्राक्षः रामः मया कथं विवास्यते’ इति। पुत्रस्य गुणाः एव अत्र त्यागस्य प्रतिबन्धकाः। ‘बत’ इति खेदसूचकेन निपातेन एव तस्य निरुपायता व्यज्यते; राजा हि न प्रतीकारं पश्यति, केवलं भाविनीम् अपकीर्तिम् एव पुरतः पश्यति।

ततः राज्ञः वचनं पुत्रस्य रूपगुणवर्णनम् एव भवति। ‘इन्दीवरवत् श्यामम्, दीर्घबाहुम्, महाबलम्, अभिरामं रामम् अहं दण्डकेषु कथं स्थापयिष्यामि। यः सुखानाम् एव उचितः, दुःखैः च अनुचितः, तस्य धीमतः रामस्य दुःखम् अहं कथं नाम अनुपश्येयम्। अदुःखार्हस्य रामस्य दुःखम् अकृत्वा एव यदि मम संक्रमणं भवेत्, ततः अहं सुखम् अवाप्नुयाम्’ इति। मरणम् एव अत्र वरं मन्यते, पुत्रदुःखदर्शनात् तत् सुखतरम् इति। एवं शोकात् कोपम् उपगतः सः कैकेयीम् आक्रोशति — ‘नृशंसे! पापसंकल्पे! सत्यपराक्रमः रामः मम अत्यन्तं प्रियः; तं विप्रियेण सह योजयन्ती त्वं मम किं प्रियं साधयसि’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न वरम् अपाकरोति, न च शपथं भिनत्ति; केवलं पुत्रस्य गुणान् स्मरन् स्वस्य असामर्थ्यं प्रकटयति। धर्मेण बद्धस्य पुरुषस्य एषा एव दुर्दशा। एतेषु श्लोकेषु रामस्य रूपं बलं शीलं च क्रमेण वर्णितम्, येन पाठकस्य हृदये अपि वियोगदुःखम् उत्पद्यते; एषः एव कवेः अभिप्रायः।

‘लोके तव अतुला अकीर्तिः ध्रुवं भविष्यति’ इति वदतः तस्य परिभ्रमितचेतसः विलपतः एव सूर्यः अस्तम् अभ्यगमत्, रजनी च अभ्यवर्तत। चन्द्रमण्डलेन मण्डिता अपि सा त्रियामा तस्य आर्तस्य विलपमानस्य राज्ञः कृते न व्यभासत — शोकार्तस्य हि ज्योत्स्ना अपि तमः इव भवति। इयं कविसमयस्य सूक्ष्मा योजना यत्र बाह्यं ज्योतिः अन्तःशोकेन आच्छाद्यते। वृद्धः दशरथः सदा उष्णं विनिःश्वस्य, गगने आसक्तलोचनः, आर्तवत् दुःखं विललाप। सः रात्रिम् एव प्रार्थयते — ‘नक्षत्रभूषिते निशे! त्वया प्रभातं न इच्छामि; भद्रे, मयि दया क्रियताम्, अयं मया अञ्जलिः रचितः। अथवा शीघ्रं गम्यताम् — यतः निर्घृणां नृशंसां कैकेयीं द्रष्टुं न इच्छामि’ इति। प्रभातं हि रामवनवासस्य आरम्भकालः; अतः कालम् एव प्रतिरोद्धुं यतते। एषा एव विलापस्य पराकाष्ठा यत्र राजा अचेतनां रात्रिं सचेतनाम् इव सम्बोध्य याचते, स्वस्य च वचनयोः परस्परविरोधं न लक्षयति। यत् जनानां हर्षाय, तत् एव अस्य शोकाय — इति विरोधः अत्र सर्गस्य केन्द्रभूतः, यः अग्रे अपि अनुवर्तते; रात्रिः अपि तम् अनुगृह्णाति न।

‘यत्कृते मम एतत् व्यसनं जातम्’ इति उक्त्वा राजधर्मवित् सः राजा संयताञ्जलिः भूत्वा पुनः कैकेयीं प्रसादयितुम् आरभते। कोपात् सः याचनाम् एव अवतरति, यतः अन्यः उपायः नास्ति। ‘साधुवृत्तस्य, दीनस्य, त्वद्गतस्य, गतायुषः, विशेषतः च राज्ञः मम उपरि, भद्रे देवि, प्रसादः क्रियताम्। सुश्रोणि! शून्ये स्थाने खलु मया एतत् न समुदाहृतम् — प्रजासभायाम् एव रामस्य राज्यं घोषितम्; अतः बाले, त्वं सहृदया असि, मम साधुप्रसादं कुरु। देवि प्रसीद — त्वया दत्तम् एव अव्ययं राज्यं मम रामः लभताम्; असितापाङ्गे, तेन त्वं परमं यशः अवाप्स्यसि। गुरुश्रोणि! चारुमुखेक्षणे! एतत् मम, रामस्य, लोकस्य, गुरूणां भरतस्य च प्रियं भविष्यति, अतः इदं कुरु’ इति। अत्र राज्ञः कौशलम् अवलोकनीयम् — सः वरं न निराकरोति, अपितु वरदानस्य एव गौरवं तस्यै अर्पयति: ‘त्वया दत्तं राज्यम्’ इति। यशोलोभेन अपि यदि सा निवर्तेत इति आशा। किन्तु यस्याः हृदयं मन्थरावचनेन कठिनीकृतम्, तस्यै यशोलोभः अपि न रोचते; अतः एषा सर्वा प्रार्थना व्यर्था एव भवति इति अग्रे दर्शितम्।

किन्तु एषा याचना निष्फला एव। विशुद्धभावस्य, दीनस्य, ताम्रयोः नेत्रयोः अश्रुकलेन आर्द्रस्य राज्ञः विचित्रं करुणं विलापं श्रुत्वा अपि सा दुष्टभावा नृशंसा भर्तुः वाक्यं न चकार। ततः अतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीं प्रियां समीक्ष्य, पुत्रस्य विवासनं च प्रति चिन्तयन्, सः राजा पुनः एव मूर्च्छितः विसंज्ञः दुःखितः क्षितौ निपपात। एवं व्यथितस्य घोरं श्वसतः मनस्विनः राज्ञः सा निशा व्यर्था जगाम। प्रभाते यदा मङ्गलवाद्यैः वन्दिगीतैः च सः विबोध्यमानः, तदा सः राजसत्तमः तत् प्रतिबोधनम् एव निवारयामास — यत् मङ्गलम् आसीत् तत् एव तस्य असह्यं जातम्। अनेन सर्गेण कविः दर्शयति यत् वाग्बन्धेन बद्धस्य राज्ञः शोकः कथं निरवधिः भवति, अग्रिमसर्गे च कैकेय्याः दृढाग्रहः एव प्रवर्तते। सर्गान्तपर्यन्तं सर्गे न कश्चित् नूतनः घटनाक्रमः, केवलं राज्ञः अन्तर्वेदनायाः एव विस्तारः — एतत् एव अस्य सर्गस्य वैशिष्ट्यम्।

గత సర్గ చివరలో దశరథుడు కైకేయి చాపిన పాదాలను తాకాలని కోరుకుని, వాటిని అందుకోలేక నేలపై మూర్ఛపోయి పడ్డాడు. ఇక్కడ ఆ మహారాజు అలాంటి అవస్థకు అనర్హుడై, అలాంటి శయనానికి అలవాటులేనివాడై, పుణ్యం క్షీణించగా దేవలోకం నుండి జారిపడిన యయాతిలా పడి ఉన్నాడు. ఈ ఉపమానం సార్థకమైనది — యయాతి కూడా తన మాట వల్లనే స్వర్గం నుండి భ్రష్టుడయ్యాడు, దశరథుడు కూడా తన మాటబంధం వల్లనే పతనమయ్యాడు. ఆయనను అలా చూసినా ఆ స్త్రీ కరగలేదు. ఆమె అనర్థానికి సాక్షాత్ రూపం, తన ప్రయోజనం సిద్ధించినది, లోకాపవాదానికి భయపడనిది, భరతుని కోసం అంతటా భయాన్నే చూసేది; అందుకే ఆ వరాన్నే మళ్ళీ ఆయనకు గుర్తుచేసింది. ‘మహారాజా, నువ్వు సత్యవాదివనీ దృఢవ్రతుడవనీ గొప్పలు చెప్పుకుంటావు; అలాంటప్పుడు నా ఈ వరాన్ని ఎందుకు ఆపాలనుకుంటున్నావు?’ అని కూడా అడిగింది. ఆమె యాచించదు, రాజు ప్రతిజ్ఞనే ఎత్తిచూపి ఆయనను నిలదీస్తుంది — ఇదే ఆమె వాక్చాతుర్యపు రీతి. ఇలా అనబడిన దశరథుడు ఒక్క క్షణం విహ్వలుడిలా నిలిచి, కోపంతో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘అనార్యురాలా! నా శత్రువా! నేను మరణించి, నరశ్రేష్ఠుడైన రాముడు వనానికి వెళ్ళాక, నువ్వు నీ కోరిక తీరి సుఖంగా ఉండు.’ ఈ మాట దాదాపు శాపమే. అంతేకాక ‘అనర్థరూప’ అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నదేమిటంటే — ఆమె కేవలం అనర్థం చేయడమే కాదు, అనర్థానికి సాక్షాత్ మూర్తిగానే మారిపోయింది.

ఆ తరువాత రాజు తనకు రాబోయే సిగ్గునే ఆలోచిస్తున్నాడు. ‘స్వర్గంలో కూడా దేవతలు నన్ను రాముని క్షేమం గురించి అడిగినప్పుడు, నేనే నిరాకరించి అతన్ని వనానికి పంపానని ఎలా చెప్పగలను, వారి ఛీత్కారపు మాటలను ఎలా భరించగలను?’ అని ఆయన ‘అయ్యో’ అని ఖేదపడుతున్నాడు. మరణం తరువాత కూడా అపకీర్తి వెంటాడుతుందని ఆయన భయం. ‘కైకేయికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో నేను రాముని వనానికి పంపానని నిజం చెబితే, ఇంతకుముందు ప్రజల సమక్షంలో ఇచ్చిన రాజ్యపు మాటే అసత్యమవుతుంది’ అని కూడా అంటున్నాడు — రెండువైపులా సత్యభంగమే ఆయన సంకటం. తరువాత ఆయన పుత్రుని పొందడంలోని కష్టాన్ని తలచుకుంటున్నాడు — ‘పుత్రులు లేని నేను మహాశ్రమతో మహాత్ముడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాముని పుత్రునిగా పొందాను; అతన్ని నేనెలా విడిచిపెట్టగలను? శూరుడూ, విద్యలు నేర్చినవాడూ, క్రోధాన్ని జయించినవాడూ, క్షమాశీలుడూ, కమలదళాల వంటి కన్నులు గలవాడూ అయిన రాముని నేనెలా బహిష్కరించగలను?’ కుమారుని గుణాలే ఇక్కడ త్యాగానికి అడ్డుగా నిలుస్తున్నాయి. ‘బత’ (అయ్యో) అనే ఖేదసూచక నిపాతంతోనే ఆయన నిస్సహాయత వ్యక్తమవుతోంది; రాజుకు ఏ ప్రతీకారమూ కనిపించడం లేదు, కేవలం రాబోయే అపకీర్తి మాత్రమే కళ్ళెదుట కనిపిస్తోంది.

ఆ తరువాత రాజు మాట కుమారుని రూపగుణవర్ణనగానే మారుతుంది. ‘నల్లకలువలా శ్యామవర్ణుడూ, దీర్ఘబాహువూ, మహాబలుడూ, మనోహరుడూ అయిన రాముని నేను దండకారణ్యంలో ఎలా ఉంచగలను? సుఖాలకే తగినవాడూ, దుఃఖాలకు తగనివాడూ అయిన ఆ బుద్ధిమంతుడైన రాముని దుఃఖాన్ని నేనెలా చూడగలను? దుఃఖానికి అర్హుడు కాని రామునికి దుఃఖం కలిగించకుండానే నేను ఈ లోకం విడిచిపోగలిగితే, అప్పుడు నాకు సుఖం లభిస్తుంది.’ ఇక్కడ మరణమే మేలని భావిస్తున్నాడు, కుమారుని దుఃఖాన్ని చూడటం కంటే అదే సుఖతరమని. ఇలా శోకం నుండి కోపానికి చేరిన ఆయన కైకేయిని నిందిస్తున్నాడు — ‘క్రూరురాలా! పాపసంకల్పం గలదానా! సత్యపరాక్రముడైన రాముడు నాకు అత్యంత ప్రియుడు; అతనికి అప్రియాన్ని కలిగిస్తూ నువ్వు నాకు ఏ ప్రియాన్ని సాధిస్తున్నావు?’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాజు వరాన్ని రద్దుచేయడం లేదు, ఒట్టును భంగపరచడం లేదు; కేవలం కుమారుని గుణాలను స్మరిస్తూ తన అసమర్థతను ప్రకటిస్తున్నాడు. ధర్మంతో బంధింపబడిన మనిషి దుర్దశ ఇదే. ఈ శ్లోకాలలో రాముని రూపం, బలం, శీలం క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి, దీనితో పాఠకుని హృదయంలో కూడా వియోగదుఃఖం పుడుతుంది; ఇదే కవి అభిప్రాయం.

‘లోకంలో నీకు సాటిలేని అపకీర్తి తప్పక కలుగుతుంది’ అని అంటూ, చిత్తం భ్రమించి విలపిస్తూ ఉండగానే సూర్యుడు అస్తమించాడు, రాత్రి ఆవరించింది. చంద్రమండలంతో అలంకరించబడినా ఆ రాత్రి ఆర్తుడై విలపిస్తున్న రాజుకు ప్రకాశించలేదు — శోకార్తునికి వెన్నెల కూడా చీకటిలాగే ఉంటుంది. బాహ్యమైన వెలుగు అంతశ్శోకంతో కప్పివేయబడే ఈ ఘట్టం కవిసమయపు సూక్ష్మమైన కూర్పు. వృద్ధుడైన దశరథుడు నిరంతరం వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, ఆకాశంపై దృష్టి నిలిపి, ఆర్తునిలా దుఃఖంతో విలపించాడు. ఆయన రాత్రినే ప్రార్థిస్తున్నాడు — ‘నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన రాత్రీ! నీ తరువాత వచ్చే ప్రభాతాన్ని నేను కోరుకోవడం లేదు; భద్రా, నాపై దయ చూపు, ఇదిగో నీకు చేతులు జోడిస్తున్నాను. లేదా త్వరగా వెళ్ళిపో — ఎందుకంటే నిర్దయురాలూ క్రూరురాలూ అయిన కైకేయిని నేను చూడదలచుకోలేదు.’ ప్రభాతమే రాముని వనవాసానికి ఆరంభకాలం; అందుకే కాలాన్నే ఆపడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. అచేతనమైన రాత్రిని సచేతనంలా సంబోధించి యాచిస్తూ, తన రెండు మాటల మధ్య ఉన్న పరస్పరవిరోధాన్ని కూడా గుర్తించని ఈ స్థితే విలాపపు పరాకాష్ఠ. జనుల ఆనందానికి కారణమయ్యేదే ఈయన శోకానికి కారణమవుతోంది — ఈ విరోధమే ఇక్కడ సర్గకు కేంద్రం, ఇది ముందు కూడా కొనసాగుతుంది; రాత్రి కూడా ఆయనను అనుగ్రహించదు.

‘ఎవరి కారణంగా నాకు ఈ ఆపద వచ్చిందో’ అని చెప్పి, రాజధర్మం తెలిసిన ఆ రాజు చేతులు జోడించి మళ్ళీ కైకేయిని ప్రసన్నం చేసుకోవడం ఆరంభించాడు. వేరే ఉపాయం లేనందున ఆయన కోపం నుండి యాచనకే దిగివచ్చాడు. ‘సత్ప్రవర్తన గలవాడినీ, దీనుడినీ, నీపైనే ఆధారపడినవాడినీ, ఆయువు తీరినవాడినీ, ముఖ్యంగా రాజునూ అయిన నాపై, భద్రా దేవీ, ప్రసన్నురాలివి కా. సుందరీ! నేను ఈ మాటను నిర్జనప్రదేశంలో చెప్పలేదు — ప్రజాసభలోనే రాముని రాజ్యాన్ని ప్రకటించాను; కాబట్టి బాలా, నువ్వు సహృదయురాలివి, నాపై మంచి అనుగ్రహం చూపు. దేవీ, ప్రసన్నురాలివి కా — నువ్వు ఇచ్చిన శాశ్వతమైన రాజ్యాన్నే నా రాముడు పొందుగాక; నల్లని కడకన్నులు గలదానా, దానివల్ల నువ్వు పరమయశస్సును పొందుతావు. విశాలమైన పిరుదులు గలదానా! అందమైన ముఖమూ కన్నులూ గలదానా! ఇది నాకూ, రామునికీ, లోకానికీ, గురువులకూ, భరతునికీ ప్రియమవుతుంది; కాబట్టి ఇది చేయి.’ ఇక్కడ రాజు నేర్పును గమనించాలి — ఆయన వరాన్ని తిరస్కరించడం లేదు, వరదానపు గౌరవాన్నే ఆమెకు అర్పిస్తున్నాడు: ‘నువ్వు ఇచ్చిన రాజ్యం’ అని. యశస్సుపై ఆశతోనైనా ఆమె వెనుదిరుగుతుందేమోనని ఆశ. కానీ మంథర మాటలతో కఠినమైన హృదయం గల ఆమెకు యశస్సుపై ఆశ కూడా రుచించదు; అందుకే ఈ ప్రార్థనంతా వ్యర్థమే అవుతుందని ముందు చూపబడింది.

కానీ ఈ యాచన నిష్ఫలమే అయింది. స్వచ్ఛమైన భావం గలవాడూ, దీనుడూ, ఎర్రబడిన కన్నుల నుండి కారుతున్న కన్నీటితో తడిసినవాడూ అయిన రాజు విచిత్రమైన కరుణవిలాపాన్ని విన్నా, ఆ దుష్టభావం గల క్రూరురాలు భర్త మాటను పాటించలేదు. అప్పుడు తృప్తిచెందక ప్రతికూలంగా మాట్లాడుతున్న ప్రియురాలిని చూసి, కుమారుని బహిష్కారం గురించి ఆలోచిస్తూ, ఆ రాజు మళ్ళీ మూర్ఛిల్లి, స్పృహ కోల్పోయి, దుఃఖితుడై నేలపై పడిపోయాడు. ఇలా బాధపడుతూ ఘోరంగా నిట్టూర్పులు విడుస్తున్న ఆ మనస్వి అయిన రాజుకు ఆ రాత్రి వ్యర్థంగా గడిచిపోయింది. ప్రభాతంలో మంగళవాద్యాలతో, వందిమాగధుల గానాలతో ఆయనను మేల్కొలుపుతున్నప్పుడు, ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు ఆ మేల్కొలుపునే నివారించాడు — మంగళకరమైనదే ఆయనకు అసహ్యమైపోయింది. ఈ సర్గ ద్వారా కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — మాటబంధంతో బంధింపబడిన రాజు శోకం ఎలా అవధిలేనిదవుతుందో; తరువాతి సర్గలో కైకేయి దృఢమైన పట్టుదలే కొనసాగుతుంది. సర్గ చివరి వరకూ కొత్త సంఘటనాక్రమం ఏదీ లేదు, కేవలం రాజు అంతర్వేదన విస్తారమే — ఇదే ఈ సర్గ ప్రత్యేకత.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் தசரதன் கைகேயியின் நீட்டிய பாதங்களைத் தொட விரும்பி, அவற்றை எட்டாமல் தரையில் மயங்கி வீழ்ந்தான். இங்கே, அத்தகைய நிலைக்குத் தகாதவனும் அப்படிப்பட்ட படுக்கைக்குப் பழகாதவனுமான அந்த மாமன்னன், புண்ணியம் தீர்ந்ததும் தேவலோகத்திலிருந்து வீழ்ந்த யயாதிபோலக் கிடக்கிறான். இந்த உவமை பொருள் நிறைந்தது — யயாதியும் தன் சொல்லாலேயே சுவர்க்கத்திலிருந்து வீழ்ந்தான்; தசரதனும் தன் வாக்குக் கட்டாலேயே வீழ்ந்தான். அவனை அந்நிலையில் கண்டும் அப்பெண் மனமிரங்கவில்லை. அவளோ கேட்டின் நேர்வடிவம்; தன் நோக்கத்தை நிறைவேற்றிக்கொண்டவள், உலகப் பழிக்கு அஞ்சாதவள், பரதனுக்காக எங்கும் அச்சத்தையே காண்பவள்; ஆகவே அதே வரத்தை மீண்டும் வலியுறுத்தினாள். ‘மாமன்னா, நீ வாய்மையாளன், உறுதியான விரதமுடையவன் என்று பெருமை பேசுகிறாய்; அப்படியானால் என்னுடைய இந்த வரத்தை ஏன் தடுத்துவைக்க விரும்புகிறாய்?’ என்றும் கேட்கிறாள். அவள் இரக்கவில்லை; அரசனின் வாக்குறுதியையே எடுத்துக்காட்டி அவனைக் குற்றம் சாட்டுகிறாள் — இதுவே அவளுடைய சொல்வன்மையின் முறை. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தசரதன் சிறிது நேரம் கலங்கியவன்போல நின்று, பின் சினத்துடன் மறுமொழி கூறினான்: ‘இழிந்தவளே! என் பகைவியே! நான் இறந்து, மனிதருள் சிறந்த ராமன் காட்டுக்குச் சென்றபின், நீ விருப்பம் நிறைவேறியவளாக இன்புற்றிரு.’ இந்தச் சொல் ஏறக்குறைய சாபமே. மேலும் ‘அனர்த்தரூபா’ (கேட்டின் வடிவானவள்) என்ற அடைமொழியால், அவள் கேடு செய்பவள் மட்டுமல்ல, கேட்டின் நேர் உருவமாகவே ஆகிவிட்டாள் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்.

அதன்பின் அரசன் தனக்கு வரவிருக்கும் அவமானத்தையே எண்ணுகிறான். ‘சுவர்க்கத்திலும் தேவர்கள் என்னிடம் ராமனின் நலம் பற்றிக் கேட்கும்போது, கட்டாயத்தின் பேரில் அவனைக் காட்டுக்கு அனுப்பினேன் என்று எப்படிச் சொல்வேன்? அவர்களுடைய பழிச்சொல்லை எப்படித் தாங்குவேன்?’ என்று ‘ஐயோ’ என்று வருந்துகிறான். இறந்த பின்னும் அபகீர்த்தி தொடரும் என்பதே அவன் அச்சம். ‘கைகேயிக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பி ராமனைக் காட்டுக்கு அனுப்பினேன் என்று உண்மையைச் சொன்னால், முன்பு மக்கள் முன்னிலையில் அரசைக் கொடுப்பதாகச் சொன்ன சொல்லே பொய்யாகிவிடும்’ என்றும் சொல்கிறான் — இருபுறமும் வாய்மை மீறலே அவன் இக்கட்டு. பின்னர் மகனைப் பெற்றதன் அருமையை நினைக்கிறான்: ‘மகனில்லாதிருந்த நான் பெரும் முயற்சியால் பெருமைமிக்க, பேரொளி கொண்ட ராமனை மகனாகப் பெற்றேன்; அவனை நான் எப்படிக் கைவிடுவேன்? வீரனும், கல்வி நிறைந்தவனும், சினத்தை வென்றவனும், பொறுமை மிக்கவனுமான அந்தத் தாமரை இதழ்க் கண்ணனான ராமனை நான் எப்படி நாடுகடத்துவேன்?’ இங்கே மகனின் குணங்களே கைவிடுதலுக்குத் தடையாக நிற்கின்றன. ‘ஐயோ’ (பத) என்ற வருத்தக் குறிப்புச் சொல்லாலேயே அவனுடைய வழியின்மை வெளிப்படுகிறது; அரசன் எந்தப் பரிகாரத்தையும் காணவில்லை; வரவிருக்கும் அபகீர்த்தியை மட்டுமே முன்னே காண்கிறான்.

பின்னர் அரசனின் பேச்சு மகனின் வடிவையும் குணங்களையும் வருணிப்பதாகவே ஆகிறது. ‘நீலோற்பலம்போல் கருநீல நிறமுடையவனும், நீண்ட கைகளும் பெரும் வலிமையும் கொண்டவனுமான இனிய ராமனை நான் தண்டகக் காட்டில் எப்படி வைப்பேன்? சுகங்களுக்கே உரியவனும் துன்பங்களுக்குத் தகாதவனுமான அறிவாளி ராமனின் துன்பத்தை நான் எப்படிக் காண்பேன்? துன்பத்துக்குத் தகாத ராமனுக்குத் துன்பம் இழைக்காமலேயே நான் இவ்வுலகை விட்டுச் செல்ல நேர்ந்தால், அப்போதுதான் நான் சுகம் பெறுவேன்.’ இங்கே மரணமே மேலானது எனக் கருதப்படுகிறது — மகனின் துன்பத்தைக் காண்பதைவிட அது சுகமானது என்று. இவ்வாறு துயரத்திலிருந்து சினத்துக்குச் சென்ற அவன் கைகேயியைக் கடிகிறான்: ‘கொடியவளே! பாவ எண்ணம் கொண்டவளே! வாய்மையே வீரமாகக் கொண்ட ராமன் எனக்கு மிகவும் அன்பிற்குரியவன்; அவனை வெறுப்பானதோடு இணைத்து நீ எனக்கு என்ன நன்மையைச் சாதிக்கிறாய்?’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — அரசன் வரத்தை மறுக்கவில்லை, ஆணையையும் மீறவில்லை; மகனின் குணங்களை நினைத்துத் தன் இயலாமையை மட்டுமே வெளிப்படுத்துகிறான். அறத்தால் கட்டுண்ட மனிதனின் அவல நிலை இதுவே. இந்தச் சுலோகங்களில் ராமனின் வடிவும் வலிமையும் நன்னடத்தையும் வரிசையாக வருணிக்கப்படுகின்றன; இதனால் வாசகன் நெஞ்சிலும் பிரிவுத் துயர் எழுகிறது; இதுவே கவிஞரின் நோக்கம்.

‘உலகில் உனக்கு இணையற்ற அபகீர்த்தி நிச்சயம் உண்டாகும்’ என்று சொல்லிக்கொண்டு, மனம் சுழன்று அவன் புலம்பிக்கொண்டிருக்கும்போதே சூரியன் மறைந்தான், இரவு வந்தது. நிலவின் வட்டத்தால் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தும் அந்த மூன்று சாம இரவு, வேதனையுற்றுப் புலம்பும் அரசனுக்கு ஒளிரவில்லை — துயருற்றவனுக்கு நிலவொளியும் இருள்போலவே ஆகிறது. வெளி ஒளி உள்ளத் துயரால் மறைக்கப்படும் இது கவி மரபின் நுட்பமான அமைப்பு. முதியவனான தசரதன் எப்போதும் வெப்பமான பெருமூச்சு விட்டு, வானத்தில் கண்களைப் பதித்து, வேதனையுற்றவன்போலத் துயருடன் புலம்பினான். அவன் இரவிடமே வேண்டுகிறான்: ‘விண்மீன்களால் அணிசெய்யப்பட்ட இரவே! உன்னால் விடியல் வருவதை நான் விரும்பவில்லை; நல்லவளே, என்மேல் இரக்கம் காட்டு; இதோ உனக்குக் கைகூப்புகிறேன். அல்லது விரைந்து செல் — ஏனெனில் இரக்கமற்ற கொடியவளான கைகேயியைக் காண நான் விரும்பவில்லை.’ விடியலோ ராமனின் வனவாசம் தொடங்கும் நேரம்; ஆகவே காலத்தையே தடுக்க முயல்கிறான். உணர்வற்ற இரவை உணர்வுள்ளதுபோல விளித்து அரசன் இரக்கும் இந்த இடமே புலம்பலின் உச்சம்; தன் இரு வேண்டுகோள்களுக்கும் இடையிலான முரணையும் அவன் கவனிக்கவில்லை. மக்களுக்கு மகிழ்ச்சி தருவதே இவனுக்குத் துயரம் தருகிறது — இந்த முரணே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம்; இது பின்னரும் தொடர்கிறது; இரவும் அவனுக்கு அருள் புரியவில்லை.

‘யாருக்காக எனக்கு இந்தத் துன்பம் வந்ததோ’ என்று சொல்லிவிட்டு, அரசதர்மம் அறிந்த அந்த அரசன் கைகூப்பி மீண்டும் கைகேயியை இணங்கவைக்கத் தொடங்குகிறான். வேறு வழியில்லாததால் சினத்திலிருந்து அவன் இரத்தலுக்கே இறங்குகிறான். ‘நல்லொழுக்கமுடையவனும், தீனனும், உன்னையே சார்ந்தவனும், ஆயுள் முடிந்தவனும், சிறப்பாக அரசனுமான என்மேல், நல்லவளே, தேவி, அருள் புரிவாயாக. அழகிய இடையுடையவளே! இதை நான் தனியிடத்தில் சொல்லவில்லை — மக்கள் சபையிலேயே ராமனின் அரசு அறிவிக்கப்பட்டது; ஆகவே இளையவளே, நீ நல்லுள்ளம் கொண்டவள், எனக்கு நல்லருள் புரி. தேவி, இரங்கு — நீ கொடுத்ததாகவே அழியாத அரசை என் ராமன் பெறட்டும்; கருவிழிக் கடைக்கண்ணுடையவளே, அதனால் நீ பெரும் புகழ் அடைவாய். பெருத்த இடையுடையவளே! அழகிய முகமும் கண்களும் கொண்டவளே! இது எனக்கும், ராமனுக்கும், உலகுக்கும், பெரியோர்க்கும், பரதனுக்கும் இனியதாக இருக்கும்; ஆகவே இதைச் செய்.’ இங்கே அரசனின் திறமையைக் கவனிக்க வேண்டும் — அவன் வரத்தை மறுக்கவில்லை; வரம் கொடுத்த பெருமையையே அவளுக்கு அளிக்கிறான்: ‘நீ கொடுத்த அரசு’ என்று. புகழாசையாலாவது அவள் திரும்பமாட்டாளா என்பது நம்பிக்கை. ஆனால் மந்தரையின் சொல்லால் கல்லாக்கப்பட்ட நெஞ்சுடையவளுக்குப் புகழாசையும் பிடிக்கவில்லை; ஆகவே இந்த வேண்டுகோள் முழுவதும் வீணானது என்று அடுத்துக் காட்டப்படுகிறது.

ஆனால் இந்த இரத்தல் பயனற்றதே. தூய எண்ணமுடையவனும், தீனனும், சிவந்த கண்களிலிருந்து கண்ணீர்த் துளிகளால் நனைந்தவனுமான அரசனின் வியத்தகு, இரக்கமான புலம்பலைக் கேட்டும், தீய எண்ணமுடைய அந்தக் கொடியவள் கணவனின் சொல்லைச் செய்யவில்லை. பின்னர் திருப்தியடையாதவளாகவும் எதிராகப் பேசுபவளாகவும் இருந்த அன்பு மனைவியைக் கண்டு, மகனை நாடுகடத்துவதைப் பற்றி எண்ணியவாறே அந்த அரசன் மீண்டும் மயங்கி, உணர்விழந்து, துயருற்றுத் தரையில் வீழ்ந்தான். இவ்வாறு வேதனையுற்றுக் கடுமையாக மூச்சுவிட்ட அந்த மனவலிமையுடைய அரசனுக்கு அந்த இரவு வீணே கழிந்தது. விடியலில் மங்கல இசைக்கருவிகளாலும் வந்திகளின் பாடல்களாலும் அவன் எழுப்பப்பட்டபோது, அரசருள் சிறந்த அவன் அந்த எழுப்புதலையே தடுத்து நிறுத்தினான் — மங்கலமாக இருந்ததே அவனுக்குத் தாங்க முடியாததாகிவிட்டது. இந்தச் சர்க்கத்தின் மூலம், வாக்குக் கட்டால் கட்டுண்ட அரசனின் துயர் எப்படி எல்லையற்றதாகிறது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார்; அடுத்த சர்க்கத்தில் கைகேயியின் பிடிவாதமே தொடர்கிறது. சர்க்கத்தின் இறுதி வரை புதிய நிகழ்ச்சி எதுவும் இல்லை; அரசனின் உள்வேதனையின் விரிவு மட்டுமே — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் தனித்தன்மை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಚಾಚಿದ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸಿ, ಅವನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾರಾಜನು, ಅಂಥ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನರ್ಹನಾದವನು, ಅಂಥ ಮಲಗುವಿಕೆಗೆ ಒಗ್ಗದವನು, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ಯಯಾತಿಯಂತೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಯಯಾತಿಯೂ ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದನು, ದಶರಥನೂ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಬಂಧನದಿಂದಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕಂಡರೂ ಆ ಹೆಣ್ಣು ಕರಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಅನರ್ಥದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರೂಪ; ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡವಳು, ಲೋಕಾಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರದವಳು, ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಭಯವನ್ನು ಕಾಣುವವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ವರವನ್ನು ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿದಳು. ‘ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಸತ್ಯವಾದಿ, ದೃಢವ್ರತನು ಎಂದು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ; ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನ ಈ ವರವನ್ನು ಏಕೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಎತ್ತಿತೋರಿಸಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶರಥನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಹ್ವಲನಂತೆ ಇದ್ದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಅನಾರ್ಯಳೇ! ನನ್ನ ಶತ್ರುವೇ! ನಾನು ಸತ್ತು, ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಬಯಸಿದ್ದು ಸಿದ್ಧಿಸಿ ಸುಖವಾಗಿರು!’ ಈ ಮಾತು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಶಾಪವೇ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಅನರ್ಥರೂಪಾ’ (ಅನರ್ಥದ ರೂಪವೇ ಆದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಳು ಕೇವಲ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅನರ್ಥದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಆಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.

ಅನಂತರ ರಾಜನು ತನಗೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ಅವರ ಧಿಕ್ಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾಳಲಿ?’ ಎಂದು ‘ಅಯ್ಯೋ’ ಎಂದು ಖೇದಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮರಣದ ನಂತರವೂ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಯ. ‘ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಹಿಂದೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇ ಅಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎರಡೂ ಕಡೆ ಸತ್ಯಭಂಗವೇ ಅವನ ಸಂಕಟ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದಿದ್ದ ನಾನು ಮಹಾ ಶ್ರಮದಿಂದ ಮಹಾನ್ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಮಗನಾಗಿ ಪಡೆದೆ; ಅವನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿ? ಶೂರನೂ, ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನನೂ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನೂ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೂ ಆದ ಆ ಕಮಲದಳನಯನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಗಡೀಪಾರುಮಾಡಲಿ?’ ಮಗನ ಗುಣಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿವೆ. ‘ಬತ’ (ಅಯ್ಯೋ) ಎಂಬ ಖೇದಸೂಚಕ ಅವ್ಯಯದಿಂದಲೇ ಅವನ ನಿರುಪಾಯತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಯಾವ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಣ್ಣೆದುರು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ರಾಜನ ಮಾತು ಮಗನ ರೂಪಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣನಾದ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮನೋಹರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಿಸಲಿ? ಸುಖಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಯೋಗ್ಯನಾದ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಾದ ಆ ಧೀಮಂತ ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ನೋಡಲಿ? ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟುಹೋದರೆ, ಆಗ ನಾನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದೇನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮಗನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಕರ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕೋಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ! ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳವಳೇ! ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನು; ಅವನನ್ನು ಅಪ್ರಿಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀನು ನನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ರಾಜನು ವರವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆಣೆಯನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ತನ್ನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷನ ದುರ್ದಶೆ ಇದೇ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರೂಪ, ಬಲ, ಶೀಲಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಯೋಗದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಸದೃಶವಾದ ಅಪಕೀರ್ತಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ, ಚಿತ್ತ ಭ್ರಮಿಸಿ ಅವನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು. ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ರಾತ್ರಿ ನೊಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ಬೆಳಗಲಿಲ್ಲ — ಶೋಕಾರ್ತನಿಗೆ ಬೆಳದಿಂಗಳೂ ಕತ್ತಲೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನ ಬೆಳಕು ಒಳಗಿನ ಶೋಕದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವ ಕವಿಸಮಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಯೋಜನೆ ಇದು. ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥನು ಸತತವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಆಕಾಶದತ್ತ ಕಣ್ಣುನೆಟ್ಟು, ನೊಂದವನಂತೆ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅವನು ರಾತ್ರಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ರಾತ್ರಿಯೇ! ನಿನ್ನಿಂದ ನನಗೆ ಬೆಳಗಾಗುವುದು ಬೇಡ; ಮಂಗಳೆಯೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರು, ಇದೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ. ಅಥವಾ ಬೇಗನೆ ಕಳೆದುಹೋಗು — ಏಕೆಂದರೆ ನಿರ್ದಯಳೂ ಕ್ರೂರಿಯೂ ಆದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಬೆಳಗು ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಆರಂಭಕಾಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕಾಲವನ್ನೇ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಚೇತನವಾದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸಚೇತನದಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ರಾಜನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಿಲಾಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಜನರ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದದ್ದೇ ಇವನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಅದು ಮುಂದೆಯೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿಯೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ನನಗೆ ಈ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿತೋ…’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಯಾಚನೆಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸದಾಚಾರಿಯೂ, ದೀನನೂ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವವನೂ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿಯುತ್ತ ಬಂದವನೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜನೂ ಆದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ, ಮಂಗಳೆಯಾದ ದೇವಿಯೇ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ಸುಂದರ ನಿತಂಬವುಳ್ಳವಳೇ! ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಲೆಯೇ, ನೀನು ಹೃದಯವಂತಳು, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರು. ದೇವಿ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು — ನೀನೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದಾಗಿ ಈ ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನ್ನ ರಾಮನು ಪಡೆಯಲಿ; ಕಪ್ಪುಕಡೆಗಣ್ಣಿನವಳೇ, ಅದರಿಂದ ನೀನು ಪರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಪೃಥುನಿತಂಬಿನಿಯೇ! ಸುಂದರ ಮುಖ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ! ಇದು ನನಗೂ ರಾಮನಿಗೂ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಗುರುಜನರಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ವರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವರದಾನದ ಗೌರವವನ್ನೇ ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ನೀನೇ ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ’ ಎಂದು. ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಸೆಯಿಂದಾದರೂ ಅವಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿದಾಳು ಎಂಬ ಆಶೆ. ಆದರೆ ಮಂಥರೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾರ ಹೃದಯ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆಯೋ ಅವಳಿಗೆ ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಸೆಯೂ ರುಚಿಸದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಆದರೆ ಈ ಯಾಚನೆ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಆಯಿತು. ಶುದ್ಧಭಾವವುಳ್ಳ, ದೀನನಾದ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಜನ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ, ದುಷ್ಟಭಾವದ ಆ ಕ್ರೂರಿ ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ತೃಪ್ತಿಗೊಳ್ಳದ, ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಗನ ಗಡೀಪಾರನ್ನು ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ಆ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ, ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಘೋರವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ವಂದಿಗಳ ಗೀತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆಯನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು — ಮಂಗಳವಾಗಿದ್ದದ್ದೇ ಅವನಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಯಿತು. ಮಾತಿನ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನ ಶೋಕ ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ್ದಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ದೃಢಾಗ್ರಹವೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಯಾವ ಹೊಸ ಘಟನೆಯೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅಂತರ್ವೇದನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾತ್ರ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം, കൈകേയി നീട്ടിവച്ചിരുന്ന പാദങ്ങൾ തൊടാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും അവയിൽ എത്താനാവാതെ ദശരഥൻ ബോധമറ്റ് നിലത്തു വീണു. ഇവിടെ, അത്തരമൊരു അവസ്ഥയ്ക്ക് അർഹനല്ലാത്ത, അങ്ങനെയുള്ള കിടപ്പ് ശീലിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ആ മഹാരാജാവ്, പുണ്യം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ ദേവലോകത്തുനിന്ന് വീണുപോയ യയാതിയെപ്പോലെ കിടക്കുന്നു. ഈ ഉപമ അർത്ഥപൂർണ്ണമാണ് — യയാതിയും സ്വന്തം വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി; ദശരഥനും സ്വന്തം വാക്കിന്റെ ബന്ധനംകൊണ്ടുതന്നെ വീണു. അദ്ദേഹത്തെ അങ്ങനെ കണ്ടിട്ടും ആ സ്ത്രീയുടെ മനസ്സലിയുന്നില്ല. അവൾ അനർത്ഥത്തിന്റെ സാക്ഷാൽ രൂപമാണ്; ലക്ഷ്യം നേടിയവളും ലോകാപവാദത്തെ ഭയമില്ലാത്തവളും ഭരതനുവേണ്ടി എല്ലായിടത്തും ഭയം കാണുന്നവളുമാണ്; അതുകൊണ്ട് അവൾ അതേ വരംതന്നെ വീണ്ടും ആവശ്യപ്പെട്ടു. ‘മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് സത്യവാദിയാണെന്നും ദൃഢവ്രതനാണെന്നും വീമ്പു പറയുന്നുണ്ടല്ലോ; പിന്നെ എന്റെ ഈ വരം തടഞ്ഞുവയ്ക്കാൻ എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?’ എന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു. അവൾ യാചിക്കുന്നില്ല, രാജാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞതന്നെ ഉദ്ധരിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു — ഇതാണ് അവളുടെ വാക്ചാതുര്യത്തിന്റെ രീതി. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദശരഥൻ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം വിഹ്വലനെപ്പോലെ നിന്നിട്ട് ക്രുദ്ധനായി മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘അനാര്യേ! എന്റെ ശത്രൂ! ഞാൻ മരിക്കുകയും മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ നീ ആഗ്രഹം സാധിച്ചവളായി സുഖിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഈ വാക്ക് ഏതാണ്ട് ഒരു ശാപംതന്നെയാണ്. കൂടാതെ ‘അനർത്ഥരൂപാ’ (അനർത്ഥത്തിന്റെ രൂപമായവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ, അവൾ അനർത്ഥം ചെയ്യുക മാത്രമല്ല, അനർത്ഥത്തിന്റെ സാക്ഷാൽ മൂർത്തിതന്നെയായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് രാജാവ് തനിക്കു വരാനിരിക്കുന്ന ലജ്ജയെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘സ്വർഗ്ഗത്തിൽവച്ചും ദേവതകൾ എന്നോട് രാമന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ, ഒരു കല്പനയാൽ ഞാൻ അവനെ കാട്ടിലേക്കയച്ചു എന്ന് എങ്ങനെ പറയും? അവരുടെ ധിക്കാരവാക്കുകൾ എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ എന്ന് ‘കഷ്ടം!’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഖേദിക്കുന്നു. മരണശേഷവും അപകീർത്തി പിന്തുടരും എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭയം. ‘കൈകേയിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചാണ് ഞാൻ രാമനെ കാട്ടിലേക്കയച്ചത് എന്ന് സത്യം പറഞ്ഞാൽ, മുമ്പ് പ്രജകളുടെ മുന്നിൽവച്ച് നൽകിയ രാജ്യവാഗ്ദാനംതന്നെ അസത്യമാകും’ എന്നും അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ഇരുവശത്തും സത്യഭംഗം എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സങ്കടം. പിന്നെ പുത്രലാഭത്തിന്റെ ദുഷ്കരത അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു — ‘പുത്രനില്ലാതിരുന്ന ഞാൻ വലിയ പ്രയത്നംകൊണ്ടാണ് മഹാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാമനെ പുത്രനായി നേടിയത്; അവനെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും? ശൂരനും വിദ്യ നേടിയവനും ക്രോധം ജയിച്ചവനും ക്ഷമാശീലനുമായ ആ താമരയിതൾക്കണ്ണനായ രാമനെ ഞാൻ എങ്ങനെ നാടുകടത്തും?’ പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉപേക്ഷിക്കലിനു തടസ്സം. ‘ബത’ (കഷ്ടം) എന്ന ഖേദസൂചകമായ നിപാതത്താൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിസ്സഹായത വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു; രാജാവ് ഒരു പ്രതിവിധിയും കാണുന്നില്ല, വരാനിരിക്കുന്ന അപകീർത്തി മാത്രം മുന്നിൽ കാണുന്നു.

പിന്നീട് രാജാവിന്റെ വാക്ക് പുത്രന്റെ രൂപഗുണങ്ങളുടെ വർണ്ണനയായിത്തീരുന്നു. ‘നീലത്താമരപോലെ ശ്യാമവർണ്ണനും നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും മഹാബലനും മനോഹരനുമായ രാമനെ ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ എങ്ങനെ പാർപ്പിക്കും? സുഖങ്ങൾക്കു മാത്രം അർഹനും ദുഃഖങ്ങൾക്ക് അനർഹനുമായ ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ ദുഃഖം ഞാൻ എങ്ങനെ കണ്ടുനിൽക്കും? ദുഃഖത്തിന് അർഹനല്ലാത്ത രാമനു ദുഃഖം വരുത്താതെ തന്നെ എനിക്കു മരണം സംഭവിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ സുഖം നേടിയേനേ.’ ഇവിടെ മരണംതന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു — പുത്രന്റെ ദുഃഖം കാണുന്നതിനെക്കാൾ അതു സുഖകരം എന്ന്. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിൽനിന്ന് കോപത്തിലേക്കു കടന്ന അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ ശകാരിക്കുന്നു — ‘ക്രൂരേ! പാപസങ്കല്പമുള്ളവളേ! സത്യപരാക്രമിയായ രാമൻ എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനാണ്; അവനെ അപ്രിയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന നീ എനിക്ക് എന്തു പ്രിയമാണ് സാധിക്കുന്നത്?’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാജാവ് വരം നിരാകരിക്കുന്നില്ല, ശപഥം ലംഘിക്കുന്നുമില്ല; പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓർത്തുകൊണ്ട് സ്വന്തം അശക്തി വെളിപ്പെടുത്തുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ധർമ്മത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യന്റെ ദുർദ്ദശ ഇതാണ്. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ രൂപവും ബലവും ശീലവും ക്രമമായി വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുമൂലം വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിലും വിയോഗദുഃഖം ഉളവാകുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് കവിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം.

‘ലോകത്തിൽ നിനക്ക് അതുല്യമായ അപകീർത്തി നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, മനസ്സു കലങ്ങി വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, രാത്രി വന്നെത്തി. ചന്ദ്രമണ്ഡലത്താൽ അലംകൃതയായിരുന്നിട്ടും ആ രാത്രി ആർത്തനായി വിലപിക്കുന്ന രാജാവിന് പ്രകാശിച്ചില്ല — ശോകാർത്തന് നിലാവുപോലും ഇരുട്ടുപോലെയാണല്ലോ. പുറമേയുള്ള വെളിച്ചം ഉള്ളിലെ ശോകത്താൽ മൂടപ്പെടുന്ന ഈ രീതി കവിസമയത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു പ്രയോഗമാണ്. വൃദ്ധനായ ദശരഥൻ എപ്പോഴും ചൂടുള്ള നിശ്വാസം വിട്ട്, ആകാശത്തിൽ കണ്ണുനട്ട്, ആർത്തനെപ്പോലെ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ചു. അദ്ദേഹം രാത്രിയോടുതന്നെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു — ‘നക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലംകൃതയായ രാത്രീ! നിന്നിൽനിന്ന് ഒരു പ്രഭാതം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ഭദ്രേ, എന്നോടു ദയ കാണിക്കൂ, ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ വേഗം കടന്നുപോകൂ — കാരണം നിർദ്ദയയും ക്രൂരയുമായ കൈകേയിയെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ പ്രഭാതമാണല്ലോ രാമന്റെ വനവാസം ആരംഭിക്കേണ്ട സമയം; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം കാലത്തെത്തന്നെ തടഞ്ഞുനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അചേതനയായ രാത്രിയെ സചേതനയെന്നപോലെ സംബോധന ചെയ്ത് രാജാവ് യാചിക്കുന്നു, തന്റെ രണ്ടു വാക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരവിരോധം ശ്രദ്ധിക്കുന്നുമില്ല — ഇതാണ് വിലാപത്തിന്റെ പാരമ്യം. ജനങ്ങൾക്കു ഹർഷമായതുതന്നെ ഇദ്ദേഹത്തിനു ശോകമാകുന്നു — ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; അതു തുടർന്നും നിലനിൽക്കുന്നു; രാത്രിപോലും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

‘ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ എനിക്ക് ഈ ആപത്ത് ഉണ്ടായത്’ എന്നു പറഞ്ഞ്, രാജധർമ്മം അറിയുന്ന ആ രാജാവ് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും കൈകേയിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. മറ്റൊരു ഉപായവുമില്ലാത്തതിനാൽ കോപത്തിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം യാചനയിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നു. ‘സദാചാരിയും ദീനനും നിന്നിൽ ആശ്രയിച്ചവനും ആയുസ്സ് തീരാറായവനും, വിശേഷിച്ച് രാജാവുമായ എന്നിൽ, ഭദ്രേ, ദേവീ, പ്രസാദിക്കൂ. സുന്ദരീ! ആളൊഴിഞ്ഞ ഒരിടത്തുവച്ചല്ല ഞാൻ ഇതു പ്രഖ്യാപിച്ചത് — പ്രജാസഭയിൽവച്ചുതന്നെയാണ് രാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം ഘോഷിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് ബാലേ, നീ സഹൃദയയാണ്, എന്നോടു നല്ല പ്രസാദം കാണിക്കൂ. ദേവീ, പ്രസാദിക്കൂ — നീ തരുന്നതായിത്തന്നെ ഈ അക്ഷയമായ രാജ്യം എന്റെ രാമൻ നേടട്ടെ; കറുത്ത കടക്കണ്ണുള്ളവളേ, അതുവഴി നീ പരമമായ യശസ്സ് നേടും. സുന്ദരമുഖീ, ഇത് എനിക്കും രാമനും ലോകത്തിനും ഗുരുജനങ്ങൾക്കും ഭരതനും പ്രിയമായിരിക്കും; അതുകൊണ്ട് ഇതു ചെയ്യൂ.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ കൗശലം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അദ്ദേഹം വരം നിരാകരിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് വരദാനത്തിന്റെ ഗൗരവംതന്നെ അവൾക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു: ‘നീ തരുന്ന രാജ്യം’ എന്ന്. യശസ്സിനോടുള്ള ആഗ്രഹംകൊണ്ടെങ്കിലും അവൾ പിന്മാറിയേക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷ. എന്നാൽ മന്ഥരയുടെ വാക്കുകളാൽ ഹൃദയം കഠിനമായിത്തീർന്ന അവൾക്ക് യശോലോഭംപോലും രുചിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രാർത്ഥനയെല്ലാം വ്യർത്ഥമാകുന്നു എന്ന് തുടർന്ന് കാണിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഈ യാചന നിഷ്ഫലമായി. നിഷ്കളങ്കഭാവമുള്ളവനും ദീനനും ചെങ്കണ്ണുകളിൽനിന്നുള്ള കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞവനുമായ രാജാവിന്റെ വിചിത്രവും കരുണവുമായ വിലാപം കേട്ടിട്ടും, ദുഷ്ടഭാവമുള്ള ആ ക്രൂരസ്ത്രീ ഭർത്താവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചില്ല. പിന്നെ തൃപ്തയാകാത്തവളും പ്രതികൂലമായി സംസാരിക്കുന്നവളുമായ പ്രിയയെ കണ്ട്, പുത്രന്റെ നാടുകടത്തലിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, ആ രാജാവ് വീണ്ടും ബോധമറ്റ് ദുഃഖിതനായി നിലത്തു വീണു. ഇങ്ങനെ വ്യഥിതനായി ഘോരമായി നിശ്വസിക്കുന്ന മനസ്വിയായ രാജാവിന് ആ രാത്രി വ്യർത്ഥമായി കടന്നുപോയി. പ്രഭാതത്തിൽ മംഗളവാദ്യങ്ങളാലും വന്ദികളുടെ ഗാനങ്ങളാലും അദ്ദേഹത്തെ ഉണർത്താൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ആ രാജശ്രേഷ്ഠൻ ആ ഉണർത്തൽതന്നെ നിർത്തിവയ്പിച്ചു — മംഗളമായിരുന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് അസഹ്യമായിത്തീർന്നു. വാക്കിന്റെ ബന്ധനത്താൽ ബദ്ധനായ രാജാവിന്റെ ശോകം എങ്ങനെ അതിരില്ലാത്തതാകുന്നു എന്ന് ഈ സർഗത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കൈകേയിയുടെ ദൃഢമായ ശാഠ്യംതന്നെ തുടരുന്നു. സർഗാന്ത്യംവരെ പുതിയ ഒരു സംഭവഗതിയുമില്ല, രാജാവിന്റെ അന്തർവേദനയുടെ വിസ്താരം മാത്രം — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത.

At the end of the last sarga Daśaratha, reaching for Kaikeyī's outstretched feet and failing to touch them, had fallen senseless to the ground. Now the great king lay there, a man who deserved no such state and was unused to such a bed, like Yayāti fallen from the world of the gods when his merit was spent — an apt comparison, for Yayāti too fell from heaven through his own words, and Daśaratha has fallen through the bond of his own speech. Seeing him so, the woman did not soften. She was ruin itself in human shape — the poet means she did not merely cause ruin but had become its very image — her purpose achieved, fearless of what the world would say, yet seeing danger everywhere for Bharata's sake, and she called up that same boon again: "Your Majesty, you boast that you speak the truth and keep your vows; why then do you want to hold back this boon of mine?" She does not plead; she quotes the king's own promise against him, which is the way of her skill with words. So addressed, King Daśaratha stood for a moment as if unstrung, and then answered her in anger: "When I am dead and Rāma, that bull among men, has gone to the forest, then have your wish and be happy, you ignoble woman, my enemy!" His words were little short of a curse.

Then the king thought of the shame awaiting him. "Even in heaven, when the gods ask me how Rāma is, how shall I bear to tell them that I sent him to the forest with a word of rejection, and how shall I endure their scorn? What misery is mine!" His fear is that infamy will follow him even after death. "If I tell the truth and say I banished Rāma to please Kaikeyī, then the word I gave earlier before the people, about the kingdom, will be proved a lie" — a breach of truth whichever way he turns; that is his plight. Then he remembers how hard it was to get a son at all: "I had no son, and after great toil I won Rāma, a great son of mighty splendour; how can I give him up? He is brave, learned, master of his anger and patient beyond measure; how can I drive out lotus-eyed Rāma?" Here the son's very virtues stand in the way of giving him up. The king sees no remedy; he sees only the infamy ahead, and his sighs of "alas" express how helpless he is.

The king's words turn into a description of his son's beauty and goodness. "How shall I send into the Daṇḍaka forest Rāma, dark as a blue lotus, long-armed, of great strength, a joy to behold? He is made for comfort, not hardship; how could I bear to watch the wise Rāma suffer? If I could leave this world without bringing pain on Rāma, who does not deserve pain, then I would be happy." Death itself seems better to him, happier than watching his son suffer. So his grief turns to anger, and he cries out at Kaikeyī: "Cruel woman, wicked in your purposes! Rāma, true in valour, is dearest of all to me; what good can you do me by joining him to misfortune?" Note that the king neither revokes the boon nor breaks his oath; he only remembers his son's virtues and shows how powerless he is — the plight of a man bound by dharma. In these verses Rāma's looks, strength and character are described in turn, so that the reader too feels the pain of parting, which is just what the poet intends.

"Boundless infamy will surely be yours in the world," he said, and as he went on lamenting, his mind reeling, the sun set and night came on. Though the night of three watches was adorned with the full disc of the moon, it gave no light to the stricken, lamenting king, for to one in grief even moonlight is like darkness — a fine touch of the poet's craft, in which outer light is veiled by inner sorrow. Old King Daśaratha, sighing hot sighs without pause, his eyes fixed on the sky, wailed like one in pain. He prayed to the night itself: "Night, adorned with stars, I do not want the dawn from you. Have pity on me, gracious one; see, I fold my hands to you. Or else pass quickly, for I do not want to look on that pitiless, cruel Kaikeyī." The dawn was to be the beginning of Rāma's exile, so he tries to hold back time itself. This is the height of the lament: the king addresses the unconscious night as though it could hear and begs it, not noticing that his two requests contradict each other. What brings the people joy brings him grief, a contrast at the centre of the sarga; and even the night grants him nothing.

"— for whose sake this calamity has fallen on me," he said, and then the king, who knew a king's duty, joined his hands and set about winning Kaikeyī over once more, sinking from anger to pleading, since no other way was left. "I have lived rightly, I am wretched, I am at your feet, my life is ebbing; show me your favour, gracious queen — and I am the king besides. It was not in an empty room that I made that announcement; Rāma's kingship was proclaimed before the assembly of the people. So be kind to me, my girl; your heart is good. Be gracious, my queen: let my Rāma receive the imperishable kingdom as your gift, and you will win the highest fame, lady of the dark-cornered eyes. Do this, lady of the full hips and lovely face, for it will please me, Rāma, the world, our elders and Bharata too." Note the king's tact: he does not reject the boon, but offers her the glory of being the giver — "the kingdom given by you" — hoping that desire for fame at least might turn her back. But a heart hardened by Mantharā's words cares nothing for fame, and so all his pleading is in vain.

And in vain it was. The king's heart was pure, his eyes were red and his cheeks wet with tears; yet though she heard his strange and piteous lament, that cruel woman with her corrupted heart did not do as her husband asked. Then, looking at his beloved, unappeased and answering him only with defiance, and thinking of his son's banishment, the king fainted again and fell senseless and grief-stricken to the ground. So, for that high-minded king, sighing terribly in his anguish, the night passed in vain. And at dawn, when they came to wake him with auspicious music and the songs of the bards, that best of kings forbade the waking: what had once been auspicious had become unbearable to him. With this sarga the poet shows how the grief of a king bound by his word knows no limit; in the next, Kaikeyī's stubborn insistence drives the story on. Nothing new happens in this sarga; it is only the unfolding of the king's inner agony, and that is its distinctive character.