पूर्वसर्गान्ते रामः लक्ष्मणं वसिष्ठपुत्रं सुयज्ञम् आनेतुम् आदिष्टवान्। तत् भ्रातुः प्रियकरं हितं च शासनम् आज्ञाय लक्ष्मणः गत्वा शीघ्रं सुयज्ञस्य निवेशनं प्रविवेश। तं विप्रम् अग्न्यगारस्थं दृष्ट्वा सः वन्दित्वा अब्रवीत् — ‘हे सखे, अभ्यागच्छ; दुष्करकारिणः रामस्य वेश्म पश्य’ इति। ततः सुयज्ञः संध्याम् उपास्थाय सौमित्रिणा सह गत्वा लक्ष्म्या ऋद्धं रम्यं रामनिवेशनं प्राविशत्। आगतं तं वेदविदं सुयज्ञं सीतया सह प्राञ्जलिः राघवः अभिचक्राम, यथा होमकाले अर्चितम् अग्निम् उपगच्छेत्। अत्र सुयज्ञस्य अग्निशालायाम् अवस्थानेन तस्य नित्याग्निहोत्रित्वं सूच्यते; रामस्य च प्राञ्जलिगमनेन दातुः विनयः दर्शितः — दानं न अनुग्रहबुद्ध्या, अपि तु पूजाबुद्ध्या क्रियते इति। ‘दुष्करकारिणः’ इति पदेन लक्ष्मणः रामस्य तत्कालीनं कर्म सूचयति — यः राज्यं त्यक्त्वा वनं गन्तुम् उद्यतः, तस्य कर्म हि दुष्करम्। अनेन एकेन विशेषणेन सुयज्ञाय सर्वा वार्ता विज्ञापिता भवति, न च विस्तरः अपेक्षितः। सुयज्ञः वसिष्ठस्य पुत्रः, अतः रामस्य सहाध्यायी सखा च; तेन एव लक्ष्मणः तं ‘सखे’ इति सम्बोधयति। सीतासहितः रामः प्राञ्जलिः प्रत्युद्गच्छति इति गृहस्थधर्मस्य आदर्शः अत्र दर्शितः।

ततः काकुत्स्थः जातरूपमयैः मुख्यैः अङ्गदैः, शुभैः कुण्डलैः, सहेमसूत्रैः मणिभिः, केयूरैः वलयैः, अन्यैश्च बहुभिः रत्नैः तं प्रत्यपूजयत्। सीतया प्रचोदितः सः रामः सुयज्ञम् उवाच — ‘हे सौम्य, हारं हेमसूत्रं च भार्यायै हारय; रशनां च सा सीता ते सख्यै दातुम् इच्छति। वनं गच्छन्ती तव पत्न्याः सखी सीता तुभ्यं चित्राणि अङ्गदानि शुभानि केयूराणि च प्रयच्छति। अग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितं पर्यङ्कम् अपि सा वैदेही त्वयि प्रतिष्ठापयितुम् इच्छति। शत्रुंजयः नाम यः नागः मम मातुलेन दत्तः, तं निष्कसहस्रेण सह ते ददामि, हे द्विजपुङ्गव।’ एवम् उक्तः सुयज्ञः तत् सर्वं प्रतिगृह्य रामलक्ष्मणसीतानां शिवाः आशिषः प्रयुयोज। अत्र सीतायाः दानं पृथक् उक्तम् — सा सख्यै स्त्रीयोग्यम् एव अलङ्कारं ददाति, एतेन दानस्य औचित्यं रक्षितम्। अत्र दानस्य क्रमः अपि लक्षणीयः — प्रथमं रामः स्वयम् अङ्गदकुण्डलादिभिः अर्चयति, ततः सीतायाः वचनम् आवहति, अन्ते च गजं ददाति। अङ्गदानि केयूराणि च बाहुभूषणानि, कुण्डले कर्णभूषणे, रशना च कटिसूत्रम्; एवं शरीरस्य सर्वेषु अवयवेषु योग्यम् आभरणं दत्तम्। ‘निष्कसहस्रेण’ इति सहस्रसुवर्णमुद्राभिः सह; गजः एकाकी दत्तः सन् ब्राह्मणस्य भारः स्यात्, अतः तस्य पोषणार्थं धनम् अपि सह दत्तम् — इदं दातुः सूक्ष्मा दृष्टिः। ‘शत्रुंजयः’ इति गजस्य नाम; सः मातुलेन दत्तः इति मातृकुलात् प्राप्तं प्रियं वस्तु अपि रामः न रक्षति। एवं दानं तदा एव पूर्णं भवति यदा प्रियतमम् अपि विसृज्यते।

अथ रामः अव्यग्रं प्रियं प्रियंवदं भ्रातरं सौमित्रिं तथा उवाच यथा ब्रह्मा त्रिदशेश्वरम् इन्द्रम् उपदिशेत् — ‘हे सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च तौ उभौ ब्राह्मणोत्तमौ आहूय रत्नैः अर्चय, यथा अम्बुभिः सस्यम् अर्च्यते। हे महाबाहो राघव, गोसहस्रेण सुवर्णरजतैः महाधनैः मणिभिश्च तौ तर्पयस्व। यः भक्तः आशीर्भिः कौसल्यां पर्युपतिष्ठति, यः च तैत्तिरीयाणाम् आचार्यः अभिरूपः वेदविद् च अस्ति, तस्मै यानं दासीः कौशेयानि वस्त्राणि च तावत् सम्प्रदापय यावत् सः द्विजः तुष्यति। चित्ररथः नाम आर्यः सूतः सचिवः सुचिरोषितः अस्ति; तम् अपि महार्हैः रत्नैः वस्त्रैः धनैश्च तोषय।’ अत्र दानस्य क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं तपस्विनः, ततः कुलाचार्याः, ततः पुरोहिताः, ततः चिरसेवकाः; प्रत्येकं च दानं पात्रस्य योग्यताम् अनुसृत्य निरूपितम्। ‘यथा अम्बुभिः सस्यम्’ इति उपमया दानस्य फलम् उक्तम् — यथा वृष्ट्या सस्यं वर्धते, तथा दानेन ब्राह्मणानां स्वाध्यायः तपः च वर्धते। ब्रह्मणा इन्द्रस्य उपदेशः इति उपमया च रामस्य वचनं न आज्ञामात्रम्, अपि तु शास्त्रानुसारी उपदेशः इति सूच्यते। तैत्तिरीयशाखा यजुर्वेदस्य; तस्याः आचार्यः प्रतिदिनं कौसल्याम् आशीर्भिः उपतिष्ठते, अतः सः विशेषेण पूज्यः। चित्ररथः च सूतः सचिवः च, चिरात् राजकुले उषितः; अतः तस्मै रत्नवस्त्रधनैः सह पशवः गावश्च देयाः इति रामः आदिशति। एवं ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः च दत्त्वा अनन्तरम् एव सेवकाः स्मर्यन्ते — क्रमः अत्र अपि रक्षितः।

‘सर्वाभिः पशुकाभिः गवां दशशतेन च तं तोषय। ये च इमे कठशाखायाः कलापशाखायाः च अध्येतारः बहवः दण्डमाणवाः सन्ति, ये नित्यस्वाध्यायशीलत्वात् अन्यत् किंचन न कुर्वन्ति, अलसाः स्वादुकामाः महतां च सम्मताः — तेषाम् अशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय, शालिवाहसहस्रं द्वे शते भद्रकान् च। हे सौमित्रे, व्यञ्जनार्थं गोसहस्रम् उपाकुरु। मेखलिनां महान् सङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः अस्ति; तेषां प्रत्येकं सहस्रं सम्प्रदापय। यथा अम्बा कौसल्या मम दक्षिणां दृष्ट्वा नन्देत्, तथा तान् सर्वान् द्विजातीन् सर्वशः अर्चय, लक्ष्मण।’ अत्र ‘दण्डमाणवाः’ इति दण्डधारिणः ब्रह्मचारिणः उच्यन्ते, ‘मेखलिनः’ इति च मौञ्जीमेखलाधारिणः; उभयत्र अपि वेदाध्ययनरताः एव गृह्यन्ते। रामस्य अन्तिमम् इदं वाक्यं मातुः प्रसादार्थं दानं प्रवर्तयति। ‘अलसाः स्वादुकामाः’ इति विशेषणद्वयं न निन्दार्थम्; भिक्षाटने अनुद्यताः इति अलसाः, उत्तमम् अन्नम् इच्छन्तः इति स्वादुकामाः — तथापि ‘महतां सम्मताः’ इति तेषां माहात्म्यम् अपि उक्तम्। शालिवाहाः शालिधान्यं वहन्तः वृषभाः, भद्रकाः च अन्यधान्यवाहिनः; व्यञ्जनार्थं दधिघृतादिनिमित्तं गावः। एवं दानं न केवलं रत्नरूपम्, अपि तु दैनन्दिनजीवनोपयोगि अपि। ‘अम्बा यथा नो नन्देत्’ इति रामस्य प्रयोजनं सूचयति — दानस्य फलं सः स्वयं न इच्छति, अपि तु मातुः हर्षम् एव। पुत्रस्य वनगमनेन शोकाकुला कौसल्या पुत्रकृतं धर्मं दृष्ट्वा किंचित् आश्वसेत् इति रामस्य आशयः।

ततः पुरुषशार्दूलः लक्ष्मणः यथोक्तं तत् धनं स्वयम् एव ब्राह्मणेन्द्रेभ्यः अददात्, धनदः कुबेरः इव। अथ सः बाष्पगलान् तिष्ठतः उपजीविनः एकैकस्य उपजीवनाय बहु द्रव्यं प्रदाय अब्रवीत् — ‘यत् लक्ष्मणस्य वेश्म, यत् च इदं मम गृहम्, तत् एकैकं मम आगमनं यावत् अशून्यं कार्यम्।’ इति दुःखितं तम् उपजीविनं सर्वं जनम् उक्त्वा सः धनाध्यक्षम् उवाच — ‘मम धनम् आनीयताम्।’ ततः सर्वे एव उपजीविनः तस्य धनम् आजह्रुः; तत्र सः महान् राशिः दर्शनीयः अदृश्यत। ततः सः पुरुषव्याघ्रः सहलक्ष्मणः तत् धनं द्विजेभ्यः बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यश्च अदापयत्। अत्र ‘अशून्यं कार्यम्’ इति वचनेन रामस्य प्रत्यागमननिश्चयः सूच्यते — गृहं न परित्यक्तम्, अपि तु चतुर्दशवर्षाणि रक्षणीयम् इति। ‘धनदः कुबेरः इव’ इति उपमया लक्ष्मणस्य दाने अक्षुद्रता सूचिता। ‘बाष्पगलान्’ इति पदेन भृत्यानां शोकः दर्शितः — ते न धनं याचन्ते, अपि तु स्वामिनं गच्छन्तं दृष्ट्वा रुदन्ति। रामः तु प्रत्येकस्य उपजीवनाय पर्याप्तं द्रव्यं दत्त्वा तान् गृहरक्षणे नियुङ्क्ते; एतेन तेषां जीविका अपि रक्ष्यते, गौरवम् अपि। धनराशेः दर्शनीयत्वेन च राजकुलस्य समृद्धिः सूच्यते, यां सः सर्वां विसृजति। बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यश्च इति विशेषेण उक्तम्, यतः ते स्वयं याचितुम् अपि न शक्ताः; अतः तेषां प्रति विशेषा दृष्टिः कर्तव्या इति दानधर्मस्य रहस्यम्।

तत्र पिङ्गलः गार्ग्यः त्रिजटः नाम एकः द्विजः आसीत्, क्षतवृत्तिः सन् नित्यं वने फालकुद्दाललाङ्गली भ्रमन्। तरुणी भार्या तं वृद्धं बालान् दारकान् आदाय अब्रवीत् — ‘स्त्रीणां भर्ता एव देवता; तथापि फालं कुद्दालं च अपास्य मम वचनं कुरु। धर्मज्ञं रामं पश्य; यदि किंचित् अवाप्स्यसि इति।’ सः भार्यायाः वचः श्रुत्वा दुश्छदां शाटीम् आच्छाद्य यत्र रामनिवेशनम् आसीत् तं पन्थानं प्रातिष्ठत। दीप्त्या भृग्वङ्गिरःसमं तं त्रिजटं जनसंसदि पञ्चमीं कक्ष्यां यावत् कश्चित् अपि न अवारयत्। सः रामम् आसाद्य अब्रवीत् — ‘हे महाबल राजपुत्र, अहं निर्धनः बहुपुत्रः च अस्मि; क्षतवृत्तिः नित्यं वने वसामि; माम् प्रत्यवेक्षस्व।’ ततः रामः परिहाससमन्वितं तम् उवाच — ‘मया एकम् अपि गवां सहस्रं न विश्राणितम्; त्वं दण्डेन यावत् परिक्षिपसि, तावत् अवाप्स्यसे।’ ‘क्षतवृत्तिः’ इति नष्टजीविकः; ‘फालकुद्दाललाङ्गली’ इति फालं कुद्दालं लाङ्गलं च वहन् — एवं ब्राह्मणः अपि कृषिकर्मणा जीवति स्म, इति तस्य दारिद्र्यस्य गभीरता सूचिता। भार्यायाः वचनं विनययुक्तम् — प्रथमं सा ‘भर्ता एव देवता’ इति स्वस्य मर्यादां स्थापयति, ततः एव प्रार्थयते। ‘पञ्चमीं कक्ष्यां यावत्’ इति राजभवनस्य पञ्चमः प्राकारः; तत्र अपि द्वारपालैः सः न वारितः, यतः तस्य तेजः भृग्वङ्गिरःसमम् आसीत्। रामस्य परिहासः अपि न अवज्ञासूचकः, अपि तु ब्राह्मणस्य तेजसः परीक्षारूपः। ‘गवां सहस्रम् अपि एकं न विश्राणितम्’ इति रामस्य वचनम् आत्मनः न्यूनताम् एव कथयति, न तु दर्पम्; अद्यापि मया किमपि न दत्तम् इति भावः। ‘यावत् परिक्षिपसि तावत् अवाप्स्यसे’ इति च दानस्य परिमाणं याचकस्य एव सामर्थ्ये निहितम् इति विलक्षणा रीतिः।

तत् श्रुत्वा सम्भ्रान्तः सः शाटीं कट्यां परितः परिवेष्ट्य दण्डम् आविध्य सर्वप्राणेन वेगतः चिक्षेप। तस्य कराच्च्युतः सः दण्डः सरयूपारं तीर्त्वा बहुसाहस्रे गोव्रजे उक्षणसंनिधौ पपात। धर्मात्मा रामः तं परिष्वज्य तस्मात् सरयूतटात् आ दण्डपतनस्थानं यावत् ताः गावः त्रिजटस्य आश्रमं प्रति आनयामास। ततः सः गार्ग्यम् अभिसान्त्वयन् उवाच — ‘मन्युः न खलु कर्तव्यः; अयं मम परिहासः एव। तव यत् दुरत्ययं तेजः, तत् एव जिज्ञासितुम् इच्छता मया भवान् इमम् अर्थम् अभिप्रचोदितः; यदि अपरं किंचित् व्यवस्यसि, तत् वृणीष्व। सत्येन ब्रवीमि — ते यन्त्रणा न अस्ति; मम यत् यत् धनम्, तत् विप्राणाम् एव कारणात्; भवत्सु सम्यक् प्रतिपादनेन एव तत् मया अर्जितं यशस्करं भवेत्।’ ततः सभार्यः त्रिजटः महामुनिः गवाम् अनीकं प्रतिगृह्य मोदितः यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीः आशिषः महात्मने प्रत्यवदत्। सः च प्रतिपूर्णपौरुषः रामः धर्मबलैः उपार्जितं महाधनं यथार्हसम्मानवचोभिः प्रचोदितः सन् चिरं सुहृज्जने नियोजयामास। तदा तत्र न कश्चित् द्विजः सुहृद् भृत्यजनः दरिद्रः भिक्षाचरणः वा आसीत् यः यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः न तर्पितः अभवत्। त्रिजटस्य दण्डक्षेपः तपसः बलेन एव सरयूपारं गतः; एतेन ज्ञायते यत् दारिद्र्येण तस्य तेजः न क्षीणम्। रामः तं परिष्वज्य इति आलिङ्गनेन प्रथमं सम्मानं करोति, ततः गाः ददाति — दानात् पूर्वं सम्मानम् इति क्रमः। ‘मन्युर्न खलु कर्तव्यः’ इति वचनेन च सः परिहासस्य कारणं स्वयम् एव स्पष्टीकरोति, न च ब्राह्मणं संशये स्थापयति। ‘मम यत् यत् धनं तत् विप्राणाम् एव’ इति वाक्येन राजधनस्य स्वरूपम् उक्तम् — राजा तस्य रक्षकः एव, न स्वामी। सर्गान्ते च सर्वेषां तर्पणम् उक्त्वा कविः दर्शयति यत् रामः निर्गच्छन् कमपि अतृप्तं न त्यजति; एतेन च अग्रिमे सर्गे पौराणां शोकस्य कारणम् अपि सिद्ध्यति — यः एवं ददाति, तस्य वियोगः कथं न शोच्यः स्यात्। ‘सम्भ्रान्तः’ इति पदेन त्रिजटस्य उत्सुकता सूचिता; वृद्धः अपि सः सर्वप्राणेन दण्डं क्षिपति, यतः कुटुम्बस्य भरणम् एव तस्य चिन्ता। सरयूपारं यावत् दण्डस्य गमनं च कविना अतिशयोक्त्या न कथितम्, अपि तु तपोबलस्य फलत्वेन।

గత సర్గ చివరలో రాముడు వసిష్ఠుని కుమారుడైన సుయజ్ఞుని తీసుకురమ్మని లక్ష్మణుని ఆదేశించాడు. సోదరునికి ప్రియమైనదీ హితమైనదీ అయిన ఆ శాసనాన్ని గ్రహించి లక్ష్మణుడు వెళ్ళి త్వరగా సుయజ్ఞుని నివాసంలో ప్రవేశించాడు. అగ్నిశాలలో ఉన్న ఆ బ్రాహ్మణుని చూసి అతడు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘సఖా, రా; దుష్కరమైన పని చేస్తున్న రాముని ఇంటిని చూడు.’ తరువాత సుయజ్ఞుడు సంధ్యోపాసన ముగించి సౌమిత్రితో కలిసి వెళ్ళి, సంపదతో నిండిన రమ్యమైన రాముని భవనంలో ప్రవేశించాడు. వచ్చిన వేదవిదుడైన ఆ సుయజ్ఞుని ఎదుటికి రాఘవుడు సీతతో కలిసి చేతులు జోడించి వెళ్ళాడు, హోమసమయంలో అర్చించబడిన అగ్నిని సమీపించినట్లు. ఇక్కడ సుయజ్ఞుడు అగ్నిశాలలో ఉండటంతో అతడు నిత్యాగ్నిహోత్రి అని సూచించబడుతున్నది; రాముడు చేతులు జోడించి ఎదురువెళ్ళడంతో దాత వినయం చూపబడింది — దానం అనుగ్రహబుద్ధితో కాదు, పూజాబుద్ధితో చేయబడుతుందని. ‘దుష్కరకారిణః’ (దుష్కరమైన పని చేస్తున్నవాని) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు రాముని ఆ సమయపు కర్మను సూచిస్తున్నాడు — రాజ్యాన్ని విడిచి వనానికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమైనవాని కర్మ దుష్కరమే కదా. ఈ ఒక్క విశేషణంతోనే సుయజ్ఞునికి వార్తంతా తెలియజేయబడుతుంది, విస్తరించి చెప్పవలసిన అవసరం లేదు. సుయజ్ఞుడు వసిష్ఠుని కుమారుడు, కాబట్టి రామునికి సహాధ్యాయీ సఖుడూ; అందుకే లక్ష్మణుడు అతనిని ‘సఖా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు. సీతతో కలిసి రాముడు చేతులు జోడించి ఎదురువెళ్ళడం ద్వారా గృహస్థధర్మపు ఆదర్శం ఇక్కడ చూపబడింది.

తరువాత కాకుత్స్థుడు బంగారంతో చేసిన శ్రేష్ఠమైన అంగదాలతో, శుభమైన కుండలాలతో, బంగారు దారాలలో కూర్చిన మణులతో, కేయూరాలతో, కంకణాలతో, ఇంకా అనేక రత్నాలతో అతనిని పూజించాడు. సీత ప్రేరణతో ఆ రాముడు సుయజ్ఞునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ హారాన్నీ బంగారు సూత్రాన్నీ నీ భార్య కోసం తీసుకువెళ్ళు; ఈ రశనను (మొలనూలును) కూడా సీత నీ భార్య అయిన తన సఖికి ఇవ్వాలనుకుంటున్నది. వనానికి వెళ్తున్న, నీ భార్యకు సఖి అయిన సీత నీకు చిత్రమైన అంగదాలనూ శుభమైన కేయూరాలనూ ఇస్తున్నది. శ్రేష్ఠమైన పరుపు గల, నానారత్నాలతో అలంకరించిన మంచాన్ని కూడా వైదేహి నీ ఇంట్లో నిలపాలనుకుంటున్నది. నా మేనమామ ఇచ్చిన శత్రుంజయం అనే ఏనుగును వెయ్యి నిష్కాలతో కలిపి నీకు ఇస్తున్నాను, ద్విజశ్రేష్ఠా.’ ఇలా అనబడిన సుయజ్ఞుడు అదంతా స్వీకరించి రామలక్ష్మణ సీతలకు శుభమైన ఆశీస్సులు పలికాడు. ఇక్కడ సీత దానం విడిగా చెప్పబడింది — ఆమె సఖికి స్త్రీకి తగిన ఆభరణాన్నే ఇస్తున్నది, దీనితో దానపు ఔచిత్యం రక్షించబడింది. ఇక్కడ దానక్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట రాముడు స్వయంగా అంగదకుండలాదులతో అర్చిస్తాడు, తరువాత సీత మాటను అందజేస్తాడు, చివరకు ఏనుగును ఇస్తాడు. అంగదాలూ కేయూరాలూ బాహుభూషణాలు, కుండలాలు కర్ణభూషణాలు, రశన మొలనూలు; ఈ విధంగా శరీరపు అన్ని అవయవాలకూ తగిన ఆభరణం ఇవ్వబడింది. ‘నిష్కసహస్రేణ’ అంటే వెయ్యి బంగారు నాణేలతో కలిపి; ఏనుగును ఒక్కటే ఇస్తే అది బ్రాహ్మణునికి భారమవుతుంది, కాబట్టి దాని పోషణకు ధనం కూడా కలిపి ఇవ్వబడింది — ఇది దాత సూక్ష్మదృష్టి. ‘శత్రుంజయం’ అనేది ఏనుగు పేరు; అది మేనమామ ఇచ్చినది కాబట్టి, తల్లి పుట్టింటి నుండి వచ్చిన ప్రియమైన వస్తువును కూడా రాముడు దాచుకోవడం లేదు. ఈ విధంగా అత్యంత ప్రియమైనదాన్ని కూడా విడిచిపెట్టినప్పుడే దానం పూర్ణమవుతుంది.

తరువాత రాముడు కలవరపడని, ప్రియుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ అయిన సోదరుడు సౌమిత్రితో, బ్రహ్మ దేవేంద్రుడైన ఇంద్రునికి ఉపదేశించినట్లు ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, అగస్త్యుడూ కౌశికుడూ అనే ఆ ఇద్దరు బ్రాహ్మణోత్తములను పిలిచి, నీటితో పంటను పోషించినట్లు రత్నాలతో అర్చించు. మహాబాహూ, రాఘవా, వెయ్యి గోవులతో, బంగారు వెండులతో, గొప్ప ధనాలతో, మణులతో వారిని తృప్తిపరచు. భక్తితో ఆశీస్సులు పలుకుతూ కౌసల్యను సేవించేవాడూ, తైత్తిరీయుల ఆచార్యుడూ, విద్వాంసుడూ వేదవిదుడూ అయిన వానికి, ఆ ద్విజుడు తృప్తిపడేంతవరకు వాహనాలనూ దాసీలనూ పట్టువస్త్రాలనూ ఇప్పించు. చిత్రరథుడనే పూజ్యుడైన సూతుడు, మంత్రి, చిరకాలంగా ఇక్కడ ఉన్నవాడు; అతనిని కూడా విలువైన రత్నాలతో, వస్త్రాలతో, ధనాలతో సంతోషపెట్టు.’ ఇక్కడ దానక్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట తపస్వులు, తరువాత కులాచార్యులు, తరువాత పురోహితులు, తరువాత చిరకాల సేవకులు; ప్రతి దానమూ పాత్రయోగ్యతను అనుసరించి నిర్ణయించబడింది. ‘నీటితో పంటను పోషించినట్లు’ అనే ఉపమతో దానఫలం చెప్పబడింది — వర్షంతో పంట పెరిగినట్లు దానంతో బ్రాహ్మణుల స్వాధ్యాయమూ తపస్సూ పెరుగుతాయి. బ్రహ్మ ఇంద్రునికి చేసిన ఉపదేశం అనే ఉపమతో రాముని మాట కేవలం ఆజ్ఞ కాదని, శాస్త్రానుసారమైన ఉపదేశమని సూచించబడుతున్నది. తైత్తిరీయశాఖ యజుర్వేదానికి చెందినది; దాని ఆచార్యుడు ప్రతిదినమూ ఆశీస్సులతో కౌసల్యను సేవిస్తాడు, కాబట్టి అతడు విశేషంగా పూజ్యుడు. చిత్రరథుడు సూతుడూ మంత్రీ, చిరకాలంగా రాజకులంలో ఉన్నవాడు; కాబట్టి అతనికి రత్నవస్త్రధనాలతో పాటు పశువులనూ గోవులనూ ఇవ్వాలని రాముడు ఆదేశిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా బ్రాహ్మణులకూ తపస్వులకూ ఇచ్చిన తరువాతే సేవకులు గుర్తుకు తేబడుతున్నారు — ఇక్కడ కూడా క్రమం రక్షించబడింది.

‘అన్ని రకాల చిన్న పశువులతో, వెయ్యి గోవులతో అతనిని సంతోషపెట్టు. కఠశాఖనూ కలాపశాఖనూ అధ్యయనం చేసే ఈ అనేకమంది దండధారులైన బ్రహ్మచారులు, నిత్యస్వాధ్యాయశీలురై ఇంకేమీ చేయనివారు, (భిక్షాటనకు) సోమరులు, రుచికరమైన ఆహారాన్ని కోరేవారు, మహాత్ములచేత గౌరవించబడేవారు — వారికి రత్నాలతో నిండిన ఎనభై వాహనాలనూ, శాలిధాన్యం మోసే వెయ్యి ఎద్దులనూ, రెండు వందల భద్రకాలనూ ఇప్పించు. సౌమిత్రీ, వ్యంజనాల కోసం వెయ్యి గోవులను సమకూర్చు. మేఖలలు ధరించిన బ్రహ్మచారుల పెద్ద సంఘం కౌసల్యను సేవిస్తూ ఉంది; వారిలో ఒక్కొక్కరికి వెయ్యి ఇప్పించు. లక్ష్మణా, నా తల్లి కౌసల్య నా దక్షిణను చూసి ఆనందించేలా ఆ ద్విజులందరినీ అన్నివిధాలా అర్చించు.’ ఇక్కడ ‘దండమాణవులు’ అంటే దండం ధరించే బ్రహ్మచారులు, ‘మేఖలినులు’ అంటే ముంజగడ్డి మొలత్రాడు ధరించేవారు; రెండుచోట్లా వేదాధ్యయనంలో నిరతులైనవారే గ్రహించబడుతున్నారు. రాముని ఈ చివరి మాట తల్లి ప్రసన్నత కోసం దానాన్ని ప్రవర్తింపజేస్తున్నది. ‘అలసాః స్వాదుకామాః’ (సోమరులు, రుచికోరేవారు) అనే రెండు విశేషణాలు నిందార్థకమైనవి కావు; భిక్షాటనకు పూనుకోనివారు కాబట్టి సోమరులు, ఉత్తమమైన అన్నాన్ని కోరేవారు కాబట్టి రుచికోరేవారు — అయినా ‘మహాత్ములచేత గౌరవించబడేవారు’ అని వారి మాహాత్మ్యం కూడా చెప్పబడింది. శాలివాహాలు అంటే శాలిధాన్యం మోసే ఎద్దులు, భద్రకాలు ఇతర ధాన్యాలు మోసేవి; వ్యంజనాల కోసం అంటే పెరుగు నెయ్యి మొదలైనవాటి కోసం గోవులు. ఈ విధంగా దానం కేవలం రత్నరూపమైనదే కాదు, దైనందిన జీవితానికి ఉపయోగపడేది కూడా. ‘అంబా యథా నో నందేత్’ (నా తల్లి ఆనందించేలా) అనే మాట రాముని ప్రయోజనాన్ని సూచిస్తుంది — దానఫలాన్ని అతడు తాను కోరడం లేదు, తల్లి హర్షాన్నే కోరుతున్నాడు. కుమారుని వనగమనంతో శోకాకులమైన కౌసల్య కుమారుడు చేసిన ధర్మాన్ని చూసి కొంత ఊరట పొందాలని రాముని ఆశయం.

తరువాత పురుషశార్దూలుడైన లక్ష్మణుడు చెప్పిన విధంగా ఆ ధనాన్ని స్వయంగా బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులకు ఇచ్చాడు, ధనదుడైన కుబేరునిలా. తరువాత అతడు (రాముడు) కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి నిలిచిన ఆశ్రితులలో ఒక్కొక్కరికీ జీవనం కోసం ఎంతో ద్రవ్యాన్ని ఇచ్చి ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణుని ఇల్లూ, ఈ నా ఇల్లూ — ఒక్కొక్కటీ నేను తిరిగి వచ్చేంతవరకు శూన్యం కాకుండా చూడాలి.’ దుఃఖిస్తున్న ఆ ఆశ్రితజనులందరితో ఇలా చెప్పి అతడు ధనాధ్యక్షునితో ‘నా ధనాన్ని తీసుకురండి’ అన్నాడు. తరువాత ఆశ్రితులందరూ అతని ధనాన్ని తెచ్చారు; అక్కడ ఆ గొప్ప రాశి చూడముచ్చటగా కనిపించింది. తరువాత ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ ధనాన్ని ద్విజులకూ, బాలవృద్ధులకూ, దీనులకూ ఇప్పించాడు. ఇక్కడ ‘శూన్యం కాకుండా చూడాలి’ అనే మాటతో రాముడు తిరిగి వస్తాడనే నిశ్చయం సూచించబడుతున్నది — ఇల్లు విడువబడలేదు, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు రక్షించబడాలి అని. ‘ధనదుడైన కుబేరునిలా’ అనే ఉపమతో లక్ష్మణుని దానంలోని ఉదారత సూచించబడింది. ‘బాష్పగలాన్’ (కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయిన) అనే పదంతో సేవకుల శోకం చూపబడింది — వారు ధనాన్ని యాచించడం లేదు, యజమాని వెళ్ళిపోవడం చూసి ఏడుస్తున్నారు. రాముడు మాత్రం ప్రతి ఒక్కరి జీవనానికీ సరిపడా ద్రవ్యాన్ని ఇచ్చి వారిని గృహరక్షణలో నియోగిస్తున్నాడు; దీనితో వారి జీవనోపాధీ రక్షించబడుతుంది, గౌరవమూ రక్షించబడుతుంది. ధనరాశి చూడముచ్చటగా ఉండటంతో రాజకులపు సమృద్ధి సూచించబడుతున్నది, దానినంతటినీ అతడు విడిచిపెడుతున్నాడు. బాలవృద్ధులకూ దీనులకూ అని ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది, ఎందుకంటే వారు తామే యాచించలేరు కూడా; కాబట్టి వారిపట్ల ప్రత్యేక దృష్టి ఉంచాలి — ఇదే దానధర్మపు రహస్యం.

అక్కడ పింగళవర్ణుడైన, గర్గగోత్రుడైన త్రిజటుడనే ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు; జీవనోపాధి కోల్పోయి నిత్యమూ నాగటికర్రూ గునపమూ నాగలీ పట్టుకొని వనంలో తిరుగుతూ ఉండేవాడు. యువతి అయిన అతని భార్య చిన్నపిల్లలను తీసుకొని ఆ వృద్ధునితో ఇలా అన్నది — ‘స్త్రీలకు భర్తే దైవం; అయినా నాగటికర్రనూ గునపాన్నీ పక్కన పెట్టి నా మాట విను. ధర్మజ్ఞుడైన రాముని దర్శించు; ఏమైనా దొరుకుతుందేమో.’ భార్య మాట విని అతడు సరిగా కప్పుకోలేని చిరిగిన వస్త్రాన్ని కప్పుకొని, రాముని భవనం ఉన్న దారిలో బయలుదేరాడు. తేజస్సులో భృగువుతో అంగిరసునితో సమానుడైన ఆ త్రిజటుని జనసమూహంలో ఐదవ ప్రాకారం వరకు ఎవరూ అడ్డగించలేదు. అతడు రాముని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబలుడవైన రాజకుమారా, నేను నిర్ధనుడను, ఎంతోమంది పిల్లలు గలవాడను; జీవనోపాధి కోల్పోయి నిత్యమూ వనంలో నివసిస్తున్నాను; నన్ను దయతో చూడు.’ అప్పుడు రాముడు పరిహాసంతో కూడిన మాటతో అతనితో అన్నాడు — ‘నేను ఇంకా ఒక్క వెయ్యి గోవులను కూడా దానం చేయలేదు; నువ్వు దండాన్ని ఎంతదూరం విసురుతావో అంతవరకు ఉన్నవి నీకు దక్కుతాయి.’ ‘క్షతవృత్తి’ అంటే జీవనోపాధి నశించినవాడు; ‘ఫాలకుద్దాలలాంగలీ’ అంటే నాగటికర్రనూ గునపాన్నీ నాగలినీ మోసేవాడు — ఈ విధంగా బ్రాహ్మణుడైనా అతడు వ్యవసాయంతో జీవించేవాడని, అతని దారిద్ర్యపు లోతు సూచించబడింది. భార్య మాట వినయంతో కూడినది — మొదట ఆమె ‘భర్తే దైవం’ అని తన మర్యాదను నిలుపుకొని, ఆ తరువాతే ప్రార్థిస్తున్నది. ‘ఐదవ కక్ష్య వరకు’ అంటే రాజభవనపు ఐదవ ప్రాకారం; అక్కడ కూడా ద్వారపాలకులు అతనిని అడ్డగించలేదు, ఎందుకంటే అతని తేజస్సు భృగువు అంగిరసుల తేజస్సుతో సమానమైనది. రాముని పరిహాసం కూడా అవమానసూచకం కాదు, బ్రాహ్మణుని తేజస్సును పరీక్షించే రూపమైనది. ‘ఒక్క వెయ్యి గోవులను కూడా దానం చేయలేదు’ అనే రాముని మాట తన లోటునే చెబుతుంది, గర్వాన్ని కాదు; ఇంకా నేను ఏమీ ఇవ్వలేదు అని భావం. ‘ఎంతదూరం విసురుతావో అంతవరకు దక్కుతాయి’ అని దానపు పరిమాణాన్ని యాచకుని సామర్థ్యంలోనే నిలపడం విలక్షణమైన రీతి.

అది విని ఆత్రుతపడిన అతడు చిరిగిన వస్త్రాన్ని నడుము చుట్టూ బిగించి కట్టుకొని, దండాన్ని గిరగిరా తిప్పి సర్వప్రాణాలతో వేగంగా విసిరాడు. అతని చేతినుండి వెలువడిన ఆ దండం సరయూ నదిని దాటి, అనేక వేల గోవులున్న మందలో ఆంబోతుల దగ్గర పడింది. ధర్మాత్ముడైన రాముడు అతనిని కౌగిలించుకొని, ఆ సరయూ తీరం నుండి దండం పడిన చోటివరకు ఉన్న ఆ గోవులను త్రిజటుని ఆశ్రమానికి తరలించాడు. తరువాత అతడు ఆ గార్గ్యుని ఊరడిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘కోపగించుకోకూడదు; ఇది నా పరిహాసమే. దాటరాని నీ తేజస్సునే తెలుసుకోవాలనుకొని నేను నిన్ను ఈ పనికి ప్రేరేపించాను; ఇంకేమైనా కావాలనుకుంటే అది కోరుకో. సత్యంగా చెబుతున్నాను — నీకు ఏ నిర్బంధమూ లేదు; నా ధనమంతా బ్రాహ్మణుల కోసమే; మీకు చక్కగా సమర్పించడం వల్లనే నేను సంపాదించినది కీర్తికరమవుతుంది.’ తరువాత భార్యతో కలిసి మహాముని త్రిజటుడు ఆ గోసమూహాన్ని స్వీకరించి సంతోషించి, యశస్సునూ బలాన్నీ ప్రీతినీ సుఖాన్నీ పెంపొందించే ఆశీస్సులను ఆ మహాత్మునికి పలికాడు. సంపూర్ణ పౌరుషం గల ఆ రాముడు కూడా ధర్మబలంతో సంపాదించిన గొప్ప ధనాన్ని, యథోచితమైన సమ్మానవచనాలతో ప్రేరేపించబడి, చాలాసేపు మిత్రజనానికి పంచిపెట్టాడు. అప్పుడు అక్కడ యథోచితమైన సమ్మానంతో, దానంతో, ఆదరణతో తృప్తిపరచబడని ద్విజుడుగానీ, మిత్రుడుగానీ, సేవకుడుగానీ, దరిద్రుడుగానీ, భిక్షకుడుగానీ ఎవరూ లేరు. త్రిజటుడు విసిరిన దండం తపోబలం వల్లనే సరయూ ఆవలి తీరానికి చేరింది; దీనితో దారిద్ర్యం వల్ల అతని తేజస్సు క్షీణించలేదని తెలుస్తున్నది. రాముడు అతనిని కౌగిలించుకోవడం ద్వారా మొదట సమ్మానిస్తాడు, తరువాత గోవులను ఇస్తాడు — దానానికి ముందు సమ్మానం అనే క్రమం. ‘కోపగించుకోకూడదు’ అనే మాటతో అతడు పరిహాసపు కారణాన్ని తానే స్పష్టం చేస్తున్నాడు, బ్రాహ్మణుని సంశయంలో ఉంచడం లేదు. ‘నా ధనమంతా బ్రాహ్మణుల కోసమే’ అనే వాక్యంతో రాజధనపు స్వరూపం చెప్పబడింది — రాజు దానికి రక్షకుడే గాని స్వామి కాదు. సర్గ చివరలో అందరి తృప్తినీ చెప్పి, రాముడు వెళ్తూ ఎవరినీ అతృప్తులుగా విడువలేదని కవి చూపుతున్నాడు; దీనితో తరువాతి సర్గలో పౌరుల శోకానికి కారణం కూడా సిద్ధిస్తుంది — ఇలా ఇచ్చేవాని వియోగం ఎలా శోచనీయం కాకుండా ఉంటుంది. ‘సంభ్రాంతః’ (ఆత్రుతపడిన) అనే పదంతో త్రిజటుని ఉత్సుకత సూచించబడింది; వృద్ధుడైనా అతడు సర్వప్రాణాలతో దండాన్ని విసురుతాడు, ఎందుకంటే కుటుంబ పోషణే అతని చింత. దండం సరయూ ఆవలి వరకు వెళ్ళడాన్ని కవి అతిశయోక్తిగా చెప్పలేదు, తపోబలపు ఫలంగా చెప్పాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் வசிஷ்டரின் மகன் சுயஜ்ஞரை அழைத்து வருமாறு லக்ஷ்மணனுக்குக் கட்டளையிட்டான். அண்ணனுக்கு இனியதும் நலம் தருவதுமான அந்தக் கட்டளையை ஏற்று, லக்ஷ்மணன் சென்று விரைவில் சுயஜ்ஞரின் இல்லத்தில் நுழைந்தான். அக்னிசாலையில் இருந்த அந்த அந்தணரைக் கண்டு வணங்கி அவன் கூறினான்: ‘தோழரே, வாரும்; அரிய செயல் புரியும் ராமனின் இல்லத்தைக் காணும்.’ பின்னர் சுயஜ்ஞர் சந்தியாவந்தனத்தை முடித்து, சௌமித்ரியுடன் சென்று செல்வச் செழிப்பால் நிறைந்த அழகிய ராமனின் இல்லத்தில் நுழைந்தார். வந்த வேதம் அறிந்த அந்தச் சுயஜ்ஞரை, ஹோம நேரத்தில் அர்ச்சிக்கப்பட்ட அக்னியை அணுகுவது போல, சீதையுடன் கைகூப்பியவாறு ராகவன் எதிர்கொண்டு சென்றான். இங்கே சுயஜ்ஞர் அக்னிசாலையில் இருந்ததால் அவர் நாள்தோறும் அக்னிஹோத்திரம் செய்பவர் என்பது சுட்டப்படுகிறது; ராமன் கைகூப்பிச் சென்றதால் கொடுப்பவனின் பணிவு காட்டப்படுகிறது — தானம் அருள் செய்யும் மனப்பான்மையால் அல்ல, பூஜிக்கும் மனப்பான்மையால் செய்யப்படுகிறது. ‘அரிய செயல் புரியும்’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணன் ராமனின் அப்போதைய செயலைச் சுட்டுகிறான் — அரசைத் துறந்து காட்டுக்குச் செல்ல முனைந்தவனின் செயல் உண்மையில் அரியதே. இந்த ஒரே அடைமொழியால் சுயஜ்ஞருக்கு எல்லாச் செய்தியும் தெரிவிக்கப்படுகிறது, விரிவு தேவைப்படவில்லை. சுயஜ்ஞர் வசிஷ்டரின் மகன், ஆகவே ராமனுடன் சேர்ந்து கற்றவர், தோழர்; அதனாலேயே லக்ஷ்மணன் அவரைத் ‘தோழரே’ என்று விளிக்கிறான். சீதையுடன் ராமன் கைகூப்பி எதிர்கொண்டு செல்வதால் இல்லற தர்மத்தின் இலட்சியம் இங்கே காட்டப்படுகிறது.

பின்னர் காகுத்ஸ்தன் பொன்னாலான சிறந்த தோள்வளைகளாலும், மங்கலமான குண்டலங்களாலும், பொன்னூலில் கோத்த மணிகளாலும், கேயூரங்களாலும், கைவளைகளாலும், பிற பல ரத்தினங்களாலும் அவரைப் பூஜித்தான். சீதையால் தூண்டப்பட்ட அந்த ராமன் சுயஜ்ஞரிடம் கூறினான்: ‘அன்பரே, இந்த ஹாரத்தையும் பொன்னூலையும் உம் மனைவிக்குக் கொண்டு செல்லும்; இந்த ஒட்டியாணத்தையும் சீதை தன் தோழிக்கு அளிக்க விரும்புகிறாள். காட்டுக்குச் செல்லும் உம் மனைவியின் தோழியான சீதை உமக்கு அழகிய தோள்வளைகளையும் மங்கலமான கேயூரங்களையும் அளிக்கிறாள். சிறந்த விரிப்புடன் கூடிய, பலவகை ரத்தினங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட கட்டிலையும் அந்த வைதேகி உம்மிடம் சேர்க்க விரும்புகிறாள். அந்தணர்களுள் சிறந்தவரே, என் மாமன் அளித்த சத்ருஞ்ஜயன் என்ற யானையை ஆயிரம் நிஷ்கங்களுடன் உமக்கு அளிக்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சுயஜ்ஞர் அவையனைத்தையும் ஏற்றுக்கொண்டு ராமன், லக்ஷ்மணன், சீதை ஆகியோருக்கு மங்கலமான ஆசிகளை வழங்கினார். இங்கே சீதையின் தானம் தனியாகச் சொல்லப்படுகிறது — அவள் தோழிக்குப் பெண்களுக்கு ஏற்ற அணிகலன்களையே அளிக்கிறாள்; இதனால் தானத்தின் பொருத்தம் காக்கப்படுகிறது. இங்கே தானத்தின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் ராமன் தானே தோள்வளை, குண்டலம் முதலியவற்றால் அர்ச்சிக்கிறான், பின்னர் சீதையின் சொல்லைத் தெரிவிக்கிறான், இறுதியில் யானையை அளிக்கிறான். அங்கதங்களும் கேயூரங்களும் தோள் அணிகள், குண்டலங்கள் காதணிகள், ரசனை இடையணி; இவ்வாறு உடலின் எல்லா உறுப்புகளுக்கும் ஏற்ற அணிகலன்கள் அளிக்கப்பட்டன. ‘ஆயிரம் நிஷ்கங்களுடன்’ என்பது ஆயிரம் பொற்காசுகளுடன்; யானையை மட்டும் தனியாகக் கொடுத்தால் அது அந்தணருக்குச் சுமையாகும், ஆகவே அதைப் பேணுவதற்கான செல்வமும் உடன் அளிக்கப்பட்டது — இது கொடுப்பவனின் நுட்பமான பார்வை. ‘சத்ருஞ்ஜயன்’ என்பது யானையின் பெயர்; அது மாமனால் அளிக்கப்பட்டது என்பதால், தாய்வழிக் குலத்திலிருந்து பெற்ற அன்புக்குரிய பொருளையும் ராமன் வைத்துக்கொள்ளவில்லை. இவ்வாறு மிக அன்புக்குரியதும் துறக்கப்படும்போதே தானம் முழுமையடைகிறது.

பின்னர் ராமன், பிரம்மா தேவர்களின் தலைவனான இந்திரனுக்கு உபதேசிப்பது போல, கலக்கமற்ற, அன்புக்குரிய, இனிமையாகப் பேசும் தம்பி சௌமித்ரியிடம் கூறினான்: ‘சௌமித்ரியே, அகஸ்தியரையும் கௌசிகரையும் — அந்தணர்களுள் சிறந்த அவ்விருவரையும் — அழைத்து, நீரால் பயிர் வளர்க்கப்படுவது போல ரத்தினங்களால் அர்ச்சிப்பாயாக. நீண்ட கைகளுடைய ராகவா, ஆயிரம் பசுக்களாலும், பொன்னாலும் வெள்ளியாலும், பெருஞ்செல்வங்களாலும், மணிகளாலும் அவர்களை மகிழ்விப்பாயாக. பக்தியுடன் ஆசிமொழிகளால் கௌசல்யைக்குப் பணிவிடை செய்பவரும், தைத்திரீயர்களின் ஆசாரியரும், கற்றறிந்தவரும், வேதம் அறிந்தவருமானவருக்கு, அந்த அந்தணர் திருப்தியடையும் வரை வாகனங்களையும், பணிப்பெண்களையும், பட்டாடைகளையும் அளிக்கச் செய். சித்திரரதன் என்ற மதிப்புக்குரிய சூதர், அமைச்சர், நெடுநாள் நம்முடன் இருந்தவர் இருக்கிறார்; அவரையும் விலையுயர்ந்த ரத்தினங்களாலும் ஆடைகளாலும் செல்வங்களாலும் மகிழ்வி.’ இங்கே தானத்தின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் தவசிகள், பின்னர் குல ஆசாரியர்கள், பின்னர் புரோகிதர்கள், பின்னர் நெடுநாள் பணியாளர்கள்; ஒவ்வொரு தானமும் பெறுபவரின் தகுதிக்கு ஏற்ப வகுக்கப்பட்டுள்ளது. ‘நீரால் பயிர் போல’ என்ற உவமையால் தானத்தின் பலன் சொல்லப்படுகிறது — மழையால் பயிர் வளர்வது போல, தானத்தால் அந்தணர்களின் வேத ஓதலும் தவமும் வளர்கின்றன. பிரம்மா இந்திரனுக்கு உபதேசிப்பது போல என்ற உவமையால், ராமனின் சொல் வெறும் கட்டளையல்ல, சாஸ்திரத்தை ஒட்டிய உபதேசம் என்பது சுட்டப்படுகிறது. தைத்திரீய சாகை யஜுர்வேதத்தைச் சேர்ந்தது; அதன் ஆசாரியர் நாள்தோறும் ஆசிமொழிகளால் கௌசல்யைக்குப் பணிவிடை செய்கிறார், ஆகவே அவர் சிறப்பாகப் பூஜிக்கத்தக்கவர். சித்திரரதன் சூதரும் அமைச்சரும் ஆவார், நெடுநாள் அரச குலத்தில் வாழ்ந்தவர்; ஆகவே அவருக்கு ரத்தினங்கள், ஆடைகள், செல்வங்களுடன் கால்நடைகளும் பசுக்களும் அளிக்கப்பட வேண்டும் என்று ராமன் ஆணையிடுகிறான். இவ்வாறு அந்தணர்களுக்கும் தவசிகளுக்கும் அளித்த பின்பே பணியாளர்கள் நினைவுகூரப்படுகின்றனர் — இங்கும் வரிசை காக்கப்படுகிறது.

‘எல்லாச் சிறு கால்நடைகளாலும் ஆயிரம் பசுக்களாலும் அவரை மகிழ்வி. கட சாகையையும் கலாப சாகையையும் ஓதும் தண்டம் ஏந்திய பல மாணவர்கள் இருக்கிறார்களே — நாள்தோறும் வேதம் ஓதுவதில் ஈடுபட்டிருப்பதால் வேறு எதையும் செய்யாதவர்கள், சோம்பலானவர்கள், சுவையான உணவை விரும்புபவர்கள், பெரியோரால் மதிக்கப்படுபவர்கள் — அவர்களுக்கு ரத்தினங்கள் நிறைந்த எண்பது வண்டிகளையும், நெல் சுமக்கும் ஆயிரம் எருதுகளையும், இருநூறு பத்ரக எருதுகளையும் அளிக்கச் செய். சௌமித்ரியே, உணவுக்குச் சுவை சேர்ப்பதற்காக ஆயிரம் பசுக்களை ஏற்பாடு செய். மேகலை அணிந்த பிரம்மசாரிகளின் பெரும் கூட்டம் கௌசல்யையிடம் வந்திருக்கிறது; அவர்களில் ஒவ்வொருவருக்கும் ஆயிரம் அளிக்கச் செய். லக்ஷ்மணா, அன்னை கௌசல்யை என் தட்சிணையைக் கண்டு மகிழும்படி, அந்த அந்தணர்கள் அனைவரையும் எல்லா வகையிலும் அர்ச்சிப்பாயாக.’ இங்கே ‘தண்டமாணவர்கள்’ என்பது தண்டம் ஏந்திய பிரம்மசாரிகள், ‘மேகலினர்’ என்பது முஞ்சைப் புல்லாலான மேகலை அணிந்தவர்கள்; இரண்டிடத்திலும் வேதம் கற்பதில் ஈடுபட்டவர்களே குறிக்கப்படுகின்றனர். ராமனின் இந்த இறுதி வாக்கியம் தாயை மகிழ்விப்பதற்காகத் தானத்தை நடத்துகிறது. ‘சோம்பலானவர்கள், சுவையான உணவை விரும்புபவர்கள்’ என்ற இரு அடைமொழிகளும் பழிப்பதற்காக அல்ல; பிச்சை எடுக்கச் செல்ல முனையாதவர்கள் என்பதால் ‘சோம்பலானவர்கள்’, சிறந்த உணவை விரும்புவதால் ‘சுவை விரும்பிகள்’ — ஆயினும் ‘பெரியோரால் மதிக்கப்படுபவர்கள்’ என்று அவர்களுடைய பெருமையும் சொல்லப்படுகிறது. சாலிவாகங்கள் நெல்லைச் சுமக்கும் எருதுகள், பத்ரகங்கள் பிற தானியங்களைச் சுமப்பவை; சுவை சேர்ப்பதற்கு என்பது தயிர், நெய் முதலியவற்றுக்காகப் பசுக்கள். இவ்வாறு தானம் ரத்தின வடிவில் மட்டுமல்ல, அன்றாட வாழ்க்கைக்குப் பயன்படுவதாகவும் இருக்கிறது. ‘அன்னை மகிழும்படி’ என்பது ராமனின் நோக்கத்தைச் சுட்டுகிறது — தானத்தின் பலனை அவன் தனக்கு விரும்பவில்லை, தாயின் மகிழ்ச்சியையே விரும்புகிறான். மகன் காட்டுக்குச் செல்வதால் துயரில் கலங்கிய கௌசல்யை, மகன் செய்த தர்மத்தைக் கண்டு சற்று ஆறுதல் அடைவாள் என்பது ராமனின் கருத்து.

பின்னர் மனிதருள் புலியான லக்ஷ்மணன், சொல்லப்பட்டபடியே அந்தச் செல்வத்தைச் செல்வத்தை அருளும் குபேரனைப் போலத் தானே அந்தணர் தலைவர்களுக்கு அளித்தான். பின்னர் ராமன், கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்து நின்ற தன்னை நம்பி வாழ்பவர்கள் ஒவ்வொருவருக்கும் வாழ்வாதாரத்துக்காக நிறையப் பொருளை அளித்துக் கூறினான்: ‘லக்ஷ்மணனின் இல்லமும், என்னுடைய இந்த வீடும் — ஒவ்வொன்றையும் நான் திரும்பி வரும் வரை வெறுமையாகாமல் வைத்திருக்க வேண்டும்.’ இவ்வாறு துயருற்ற தன்னை நம்பி வாழும் மக்கள் அனைவரிடமும் சொல்லிவிட்டு அவன் கருவூலத் தலைவனிடம் கூறினான்: ‘என் செல்வத்தைக் கொண்டு வாருங்கள்.’ பின்னர் அவனை நம்பி வாழ்ந்த அனைவரும் அவன் செல்வத்தைக் கொணர்ந்தனர்; அங்கே காணத்தக்க பெரும் குவியல் தோன்றியது. பின்னர் மனிதருள் புலியான அவன் லக்ஷ்மணனுடன் சேர்ந்து அந்தச் செல்வத்தை அந்தணர்களுக்கும், சிறுவர்களுக்கும், முதியோருக்கும், ஏழைகளுக்கும் அளிக்கச் செய்தான். இங்கே ‘வெறுமையாகாமல் வைத்திருக்க வேண்டும்’ என்ற சொல்லால் ராமன் திரும்பி வருவான் என்ற உறுதி சுட்டப்படுகிறது — வீடு கைவிடப்படவில்லை, பதினான்கு ஆண்டுகள் காக்கப்பட வேண்டும். ‘செல்வம் அருளும் குபேரனைப் போல’ என்ற உவமையால் லக்ஷ்மணனின் தானத்தின் தாராளம் சுட்டப்படுகிறது. ‘கண்ணீரால் தொண்டை அடைத்த’ என்ற சொல்லால் பணியாளர்களின் துயரம் காட்டப்படுகிறது — அவர்கள் செல்வத்தை வேண்டவில்லை, தலைவன் செல்வதைக் கண்டு அழுகின்றனர். ராமனோ ஒவ்வொருவரின் வாழ்வாதாரத்துக்கும் போதுமான பொருளை அளித்து அவர்களை வீட்டைக் காப்பதில் அமர்த்துகிறான்; இதனால் அவர்களுடைய பிழைப்பும் காக்கப்படுகிறது, மதிப்பும் காக்கப்படுகிறது. செல்வக் குவியல் காணத்தக்கதாக இருந்ததால் அரச குலத்தின் செழிப்பு சுட்டப்படுகிறது; அதை முழுவதும் அவன் வழங்கிவிடுகிறான். சிறுவர்களுக்கும் முதியோருக்கும் ஏழைகளுக்கும் என்று சிறப்பாகச் சொல்லப்படுகிறது, ஏனெனில் அவர்களால் தாமே யாசிக்கவும் இயலாது; ஆகவே அவர்கள்மீது தனிக் கவனம் செலுத்த வேண்டும் என்பது தான தர்மத்தின் மறைபொருள்.

அங்கே கார்க்ய கோத்திரத்தைச் சேர்ந்த, பழுப்பு நிறமுடைய திரிஜடர் என்ற ஓர் அந்தணர் இருந்தார்; வாழ்வாதாரம் இழந்து, கொழுமுனையும் மண்வெட்டியும் ஏரும் சுமந்து எப்போதும் காட்டில் அலைந்தவர். இளமையான அவருடைய மனைவி, சிறு குழந்தைகளை அழைத்துக்கொண்டு, முதியவரான அவரிடம் கூறினாள்: ‘பெண்களுக்குக் கணவனே தெய்வம்; ஆயினும் கொழுமுனையையும் மண்வெட்டியையும் எறிந்துவிட்டு என் சொல்லைச் செய்யும். தர்மம் அறிந்த ராமனைக் காணும்; ஏதாவது கிடைக்கக்கூடும்.’ மனைவியின் சொல்லைக் கேட்ட அவர், உடலை மறைக்கவும் போதாத கந்தல் ஆடையைப் போர்த்திக்கொண்டு, ராமனின் இல்லம் இருந்த வழியில் புறப்பட்டார். ஒளியால் பிருகுவுக்கும் அங்கிரஸுக்கும் நிகரான அந்தத் திரிஜடரை, மக்கள் கூட்டத்தில் ஐந்தாம் வாயில் வரை யாரும் தடுக்கவில்லை. அவர் ராமனை அணுகிக் கூறினார்: ‘பெரும் வலிமையுடைய அரசகுமாரா, நான் ஏழை, பல மக்களை உடையவன்; வாழ்வாதாரம் இழந்து எப்போதும் காட்டில் வாழ்கிறேன்; என்னைக் கவனிப்பாயாக.’ பின்னர் ராமன் நகைச்சுவையுடன் அவரிடம் கூறினான்: ‘இதுவரை நான் ஓர் ஆயிரம் பசுக்களைக் கூட வழங்கவில்லை; நீர் உம் தடியை எவ்வளவு தூரம் எறிகிறீரோ, அவ்வளவும் உமக்குக் கிடைக்கும்.’ ‘க்ஷதவ்ருத்தி’ என்பது பிழைப்பு அழிந்தவர்; ‘கொழுமுனை, மண்வெட்டி, ஏர் சுமந்தவர்’ என்பதால் அந்தணரும் உழவுத் தொழிலால் வாழ்ந்தார் என்று அவருடைய வறுமையின் ஆழம் சுட்டப்படுகிறது. மனைவியின் சொல் பணிவுடையது — முதலில் ‘கணவனே தெய்வம்’ என்று தன் எல்லையை நிலைநாட்டிவிட்டு, பின்னரே வேண்டுகிறாள். ‘ஐந்தாம் வாயில் வரை’ என்பது அரண்மனையின் ஐந்தாம் சுற்று மதில்; அங்கும் வாயிற்காவலர்கள் அவரைத் தடுக்கவில்லை, ஏனெனில் அவருடைய ஒளி பிருகு அங்கிரஸுக்கு நிகரானது. ராமனின் நகைச்சுவையும் இகழ்ச்சியைக் குறிப்பதல்ல, அந்தணரின் தவ ஒளியைச் சோதிக்கும் வடிவமே. ‘ஓர் ஆயிரம் பசுக்களைக் கூட வழங்கவில்லை’ என்ற ராமனின் சொல் தன் குறைவையே சொல்கிறது, செருக்கை அல்ல; இன்னும் நான் எதுவும் கொடுக்கவில்லை என்பது கருத்து. ‘எவ்வளவு தூரம் எறிகிறீரோ அவ்வளவும் கிடைக்கும்’ என்பதால் தானத்தின் அளவு யாசிப்பவரின் ஆற்றலிலேயே பொதிந்துள்ளது என்ற தனித்துவமான நெறி காட்டப்படுகிறது.

அதைக் கேட்டுப் பரபரப்படைந்த அவர், கந்தல் ஆடையை இடுப்பைச் சுற்றி இறுக்கிக் கட்டி, தடியைச் சுழற்றி முழு உயிர்வலிமையுடன் வேகமாக எறிந்தார். அவர் கையிலிருந்து விடுபட்ட அந்தத் தடி சரயூ நதியைக் கடந்து, பல்லாயிரம் பசுக்கள் நிறைந்த கொட்டிலில் ஒரு காளையின் அருகில் விழுந்தது. தர்மாத்மாவான ராமன் அவரைத் தழுவிக்கொண்டு, அந்தச் சரயூக் கரையிலிருந்து தடி விழுந்த இடம் வரையிலான பசுக்களைத் திரிஜடரின் ஆசிரமத்துக்கு அனுப்பி வைத்தான். பின்னர் அவன் கார்க்யரைத் தேற்றியவாறு கூறினான்: ‘சினம் கொள்ள வேண்டாம்; இது என் நகைச்சுவையே. கடக்க முடியாத உம் ஒளியையே அறிய விரும்பி, இந்தச் செயலுக்கு உம்மைத் தூண்டினேன்; வேறு ஏதாவது வேண்டுமென்று நீர் நினைத்தால் அதையும் கேளும். சத்தியமாகச் சொல்கிறேன் — உமக்கு எந்தத் தடையும் இல்லை; என்னுடைய செல்வம் எதுவானாலும் அது அந்தணர்களுக்காகவே; உம்மைப் போன்றோருக்கு முறையாக அளிப்பதால்தான் நான் ஈட்டியது புகழ் தருவதாகும்.’ பின்னர் மனைவியுடன் கூடிய மாமுனிவரான திரிஜடர் பசுக் கூட்டத்தை ஏற்று மகிழ்ந்து, புகழையும் வலிமையையும் அன்பையும் இன்பத்தையும் வளர்க்கும் ஆசிகளை அந்த மகாத்மாவுக்கு வழங்கினார். முழுமையான ஆண்மையுடைய அந்த ராமனும், தர்மத்தின் வலிமையால் ஈட்டிய பெருஞ்செல்வத்தை, தகுந்த மரியாதை மொழிகளால் தூண்டப்பட்டவனாக, நெடுநேரம் நண்பர்களிடையே வழங்கினான். அப்போது அங்கே தகுந்த மரியாதை, தானம், பரிவு ஆகியவற்றால் மகிழ்விக்கப்படாத அந்தணனோ, நண்பனோ, பணியாளனோ, ஏழையோ, பிச்சை எடுப்பவனோ ஒருவரும் இல்லை. திரிஜடர் எறிந்த தடி தவ வலிமையாலேயே சரயூவைக் கடந்து சென்றது; இதனால் வறுமையால் அவருடைய ஒளி குன்றவில்லை என்பது அறியப்படுகிறது. ராமன் அவரைத் தழுவியதால் முதலில் தழுவலால் மரியாதை செய்கிறான், பின்னர் பசுக்களை அளிக்கிறான் — தானத்துக்கு முன் மரியாதை என்ற வரிசை. ‘சினம் கொள்ள வேண்டாம்’ என்ற சொல்லால் அவன் நகைச்சுவையின் காரணத்தைத் தானே தெளிவுபடுத்துகிறான், அந்தணரை ஐயத்தில் விடவில்லை. ‘என்னுடைய செல்வம் எதுவானாலும் அது அந்தணர்களுக்காகவே’ என்ற வாக்கியத்தால் அரசச் செல்வத்தின் இயல்பு சொல்லப்படுகிறது — அரசன் அதன் காவலன் மட்டுமே, உரிமையாளன் அல்ல. சர்க்கத்தின் இறுதியில் அனைவரும் மகிழ்விக்கப்பட்டதைச் சொல்லிக் கவிஞர் காட்டுவது — ராமன் புறப்படும்போது யாரையும் திருப்தியற்றவராக விடவில்லை; இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் நகர மக்களின் துயரத்துக்கான காரணமும் நிறுவப்படுகிறது — இவ்வாறு வழங்குபவனின் பிரிவு எப்படி வருந்தத்தக்கதாகாமல் இருக்கும்? ‘பரபரப்படைந்த’ என்ற சொல்லால் திரிஜடரின் ஆர்வம் சுட்டப்படுகிறது; முதியவராக இருந்தும் அவர் முழு உயிர்வலிமையுடன் தடியை எறிகிறார், ஏனெனில் குடும்பத்தைப் பேணுவதே அவர் கவலை. சரயூவைக் கடந்து தடி சென்றதும் கவிஞரால் மிகைக்கூற்றாகச் சொல்லப்படவில்லை, தவ வலிமையின் பலனாகவே சொல்லப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗಿ ಬೇಗನೆ ಸುಯಜ್ಞನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ವಂದಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ಬಾ; ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಮನ ಮನೆಯನ್ನು ನೋಡು.’ ಅನಂತರ ಸುಯಜ್ಞನು ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಹೋಗಿ ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಮ್ಯವಾದ ರಾಮನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬಂದ ಆ ವೇದವಿದನಾದ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕೈಮುಗಿದು, ಹೋಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ ಎದುರುಗೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಯಜ್ಞನು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ನಿತ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ದಾತನ ವಿನಯವು ತೋರುತ್ತದೆ — ದಾನವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಪೂಜಾಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ‘ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಆ ಕ್ಷಣದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಕಾರ್ಯ ದುಷ್ಕರವೇ ಸರಿ. ಈ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸುಯಜ್ಞನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸುದ್ದಿಯೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ವಿಸ್ತಾರದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸುಯಜ್ಞನು ವಸಿಷ್ಠರ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಹಪಾಠಿಯೂ ಸಖನೂ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ‘ಸಖನೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಚಿನ್ನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದಗಳಿಂದಲೂ ಶುಭವಾದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ದಾರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿದ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೇಯೂರಗಳಿಂದಲೂ ಬಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ರಾಮನು ಸುಯಜ್ಞನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಹಾರವನ್ನೂ ಚಿನ್ನದ ಸರವನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಗಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು; ಈ ಒಡ್ಯಾಣವನ್ನೂ ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾದ ತನ್ನ ಸಖಿಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಸಖಿ ಸೀತೆ ನಿನಗೆ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅಂಗದಗಳನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಕೇಯೂರಗಳನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಾಸುಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮಂಚವನ್ನೂ ವೈದೇಹಿ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಸೋದರಮಾವನು ಕೊಟ್ಟ ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬ ಆನೆಯನ್ನು ಸಾವಿರ ನಿಷ್ಕಗಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಯಜ್ಞನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರಿಗೆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಸಖಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಕ್ಕ ಆಭರಣವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ದಾನದ ಔಚಿತ್ಯವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರಾಮನು ತಾನೇ ಅಂಗದ ಕುಂಡಲಾದಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಯೂರಗಳು ತೋಳಿನ ಆಭರಣಗಳು, ಕುಂಡಲಗಳು ಕಿವಿಯ ಆಭರಣಗಳು, ರಶನೆ ಎಂದರೆ ಒಡ್ಯಾಣ; ಹೀಗೆ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಿಗೂ ತಕ್ಕ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಷ್ಕಸಹಸ್ರೇಣ’ ಎಂದರೆ ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳೊಡನೆ; ಆನೆಯನ್ನೊಂದನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭಾರವಾದೀತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಧನವನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಇದು ದಾತನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ‘ಶತ್ರುಂಜಯ’ ಎಂಬುದು ಆನೆಯ ಹೆಸರು; ಅದು ಸೋದರಮಾವನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಅಂದರೆ ತಾಯಿಯ ಕುಲದಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನೂ ರಾಮನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಿಯತಮವಾದುದನ್ನೂ ವಿಸರ್ಜಿಸಿದಾಗಲೇ ದಾನವು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಕೌಶಿಕ ಎಂಬ ಆ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುವಂತೆ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವ, ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಧನದಿಂದಲೂ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸು. ಭಕ್ತನಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವ, ತೈತ್ತಿರೀಯರ ಆಚಾರ್ಯನೂ ಸುಂದರನೂ ವೇದವಿದನೂ ಆದವನಿಗೆ, ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತೃಪ್ತನಾಗುವವರೆಗೆ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ದಾಸಿಯರನ್ನೂ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿಸು. ಚಿತ್ರರಥನೆಂಬ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಸೂತನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಇಲ್ಲಿರುವ ಸಚಿವನು; ಅವನನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಧನದಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಅನಂತರ ಕುಲಾಚಾರ್ಯರು, ಆಮೇಲೆ ಪುರೋಹಿತರು, ಅನಂತರ ಬಹುಕಾಲದ ಸೇವಕರು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಾನವನ್ನೂ ಪಾತ್ರನ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮಳೆಯಿಂದ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ದಾನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ತಪಸ್ಸೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರಿಯಾದ ಉಪದೇಶ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತೈತ್ತಿರೀಯಶಾಖೆ ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದು; ಅದರ ಆಚಾರ್ಯನು ಪ್ರತಿದಿನ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯನು. ಚಿತ್ರರಥನು ಸೂತನೂ ಸಚಿವನೂ ಆಗಿದ್ದು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರತ್ನ ವಸ್ತ್ರ ಧನಗಳೊಡನೆ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ರಾಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಕೊಟ್ಟ ಅನಂತರವೇ ಸೇವಕರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಣ್ಣ ಪಶುಗಳಿಂದಲೂ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು. ಕಠಶಾಖೆಯನ್ನೂ ಕಲಾಪಶಾಖೆಯನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ದಂಡಧಾರಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ; ನಿತ್ಯಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಶೀಲರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಸೋಮಾರಿಗಳು, ರುಚಿಯಾದುದನ್ನು ಬಯಸುವವರು, ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರು — ಅವರಿಗೆ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎಂಬತ್ತು ವಾಹನಗಳನ್ನೂ, ಭತ್ತವನ್ನು ಹೊರುವ ಸಾವಿರ ಎತ್ತುಗಳನ್ನೂ, ಇನ್ನೂರು ಭದ್ರಕಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿಸು. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ವ್ಯಂಜನಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸು. ಮೇಖಲೆ ಧರಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ನೆರೆದಿದೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಸಾವಿರವನ್ನು ಕೊಡಿಸು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಆನಂದಪಡುವಂತೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಚಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಂಡಮಾಣವರು’ ಎಂದರೆ ದಂಡವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು, ‘ಮೇಖಲಿನಃ’ ಎಂದರೆ ಮುಂಜಿಯ ಮೇಖಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು; ಎರಡೂ ಕಡೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಈ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ತಾಯಿಯ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ದಾನವನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಮಾರಿಗಳು, ರುಚಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ನಿಂದೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಭಿಕ್ಷಾಟನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಲ್ಲದವರು ಎಂಬುದರಿಂದ ‘ಸೋಮಾರಿಗಳು’, ಉತ್ತಮವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಎಂಬುದರಿಂದ ‘ರುಚಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು’ — ಆದರೂ ‘ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರು’ ಎಂದು ಅವರ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಾಲಿವಾಹಗಳು ಎಂದರೆ ಭತ್ತವನ್ನು ಹೊರುವ ಎತ್ತುಗಳು, ಭದ್ರಕಗಳು ಎಂದರೆ ಇತರ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರುವವು; ವ್ಯಂಜನಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದರೆ ಮೊಸರು ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಗೋವುಗಳು. ಹೀಗೆ ದಾನವು ಕೇವಲ ರತ್ನರೂಪದ್ದಲ್ಲ, ದೈನಂದಿನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದುದೂ ಹೌದು. ‘ತಾಯಿ ಆನಂದಪಡುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಅವನು ತಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ಹರ್ಷವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಗನ ವನಗಮನದಿಂದ ಶೋಕಾಕುಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮಗನು ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ.

ಅನಂತರ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಆ ಧನವನ್ನು ಕುಬೇರನಂತೆ ತಾನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಆಶ್ರಿತರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಸಾಕಷ್ಟು ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನೆಯೂ ನನ್ನ ಈ ಮನೆಯೂ — ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ನಾನು ಮರಳಿ ಬರುವವರೆಗೂ ಬರಿದಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ದುಃಖಿತರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಿತ ಜನರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಧನವನ್ನು ತರಿಸು.’ ಆಗ ಆಶ್ರಿತರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಧನವನ್ನು ತಂದರು; ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದೊಡ್ಡ ರಾಶಿಯೊಂದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆ ಧನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಬಾಲರಿಗೂ ವೃದ್ಧರಿಗೂ ದೀನರಿಗೂ ಕೊಡಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಬರಿದಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಮರಳಿ ಬರುವ ನಿಶ್ಚಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆದಿಲ್ಲ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಕುಬೇರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದಾನದಲ್ಲಿನ ಉದಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇವಕರ ಶೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಧನವನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಸಾಕಷ್ಟು ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಮನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಗೌರವವೂ. ಧನರಾಶಿ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ರಾಜಕುಲದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲರು, ವೃದ್ಧರು, ದೀನರು ಎಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಾವಾಗಿ ಯಾಚಿಸಲೂ ಅಶಕ್ತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಿಯಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ದಾನಧರ್ಮದ ರಹಸ್ಯ.

ಅಲ್ಲಿ ಪಿಂಗಳವರ್ಣನಾದ ಗಾರ್ಗ್ಯಗೋತ್ರದ ತ್ರಿಜಟನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿದ್ದನು; ಜೀವನೋಪಾಯ ನಷ್ಟವಾದವನಾಗಿ ಅವನು ನಿತ್ಯವೂ ಗುಳ, ಗುದ್ದಲಿ, ನೇಗಿಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ತರುಣಿಯಾದ ಪತ್ನಿ ಎಳೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಆ ವೃದ್ಧನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿಯೇ ದೇವತೆ; ಆದರೂ ಗುಳವನ್ನೂ ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನೂ ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣು; ಏನಾದರೂ ದೊರೆತೀತು.’ ಪತ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಮೈಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲಾಗದ ಹರಕು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊದ್ದು ರಾಮನ ಮನೆಯಿದ್ದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೃಗು ಅಂಗಿರಸರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ತ್ರಿಜಟನನ್ನು ಜನಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದವರೆಗೂ ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ರಾಮನ ಬಳಿಸಾರಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನಾನು ನಿರ್ಧನನು, ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವನು; ಜೀವನೋಪಾಯ ನಷ್ಟವಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಕೃಪೆದೋರು.’ ಆಗ ರಾಮನು ಪರಿಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ನೀನು ನಿನ್ನ ದಂಡವನ್ನು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆಯುವೆಯೋ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ.’ ‘ಕ್ಷತವೃತ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು; ‘ಫಾಲಕುದ್ದಾಲಲಾಂಗಲೀ’ ಎಂದರೆ ಗುಳ, ಗುದ್ದಲಿ, ನೇಗಿಲುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತವನು — ಹೀಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದರೂ ಅವನು ಕೃಷಿಕರ್ಮದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ಅವನ ಬಡತನದ ಆಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪತ್ನಿಯ ಮಾತು ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಅವಳು ‘ಪತಿಯೇ ದೇವತೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಐದನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದವರೆಗೂ’ ಎಂದರೆ ರಾಜಭವನದ ಐದನೆಯ ಆವರಣದವರೆಗೆ; ಅಲ್ಲಿಯೂ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಭೃಗು ಅಂಗಿರಸರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನ ಪರಿಹಾಸವೂ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದ್ದು. ‘ನಾನು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ದರ್ಪವನ್ನಲ್ಲ; ಇನ್ನೂ ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಎಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆಯುವೆಯೋ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದಾನದ ಪರಿಮಾಣವು ಯಾಚಕನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ — ಇದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ರೀತಿ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತುರಗೊಂಡ ಅವನು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಲೂ ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು, ದಂಡವನ್ನು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಹಾರಿದ ಆ ದಂಡವು ಸರಯೂ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳ ಹಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೋರಿಯೊಂದರ ಬಳಿ ಬಿದ್ದಿತು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸರಯೂ ತೀರದಿಂದ ದಂಡ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳದವರೆಗಿನ ಆ ಗೋವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ರಿಜಟನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ; ಇದು ನನ್ನ ಪರಿಹಾಸ ಮಾತ್ರ. ನಿಮ್ಮ ಮೀರಲಾಗದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಿಸಿದೆ; ಇನ್ನೇನಾದರೂ ನೀವು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಿ. ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿಮಗೆ ಯಾವ ನಿರ್ಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ; ನನ್ನ ಧನವೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೇ; ನಿಮ್ಮಂಥವರಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಗಳಿಸಿದ ಅದು ಯಶಸ್ಕರವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಪತ್ನಿಸಮೇತನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ತ್ರಿಜಟನು ಆ ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಯಶಸ್ಸು, ಬಲ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಆ ರಾಮನೂ ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಮಹಾಧನವನ್ನು ಯಥೋಚಿತ ಸಮ್ಮಾನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಬಹುಹೊತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಹಂಚಿದನು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಯಥೋಚಿತವಾದ ಸಮ್ಮಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ಆದರಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಲಿ, ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಲಿ, ಸೇವಕನಾಗಲಿ, ದರಿದ್ರನಾಗಲಿ, ಭಿಕ್ಷುಕನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಜಟನ ದಂಡವು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದಲೇ ಸರಯೂವಿನ ಆಚೆಗೆ ಹೋಯಿತು; ಇದರಿಂದ ಬಡತನದಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮೊದಲು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಮ್ಮಾನ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ‘ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಪರಿಹಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಧನವೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೇ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಜಧನದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ಅದರ ರಕ್ಷಕನೇ ಹೊರತು ಒಡೆಯನಲ್ಲ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಹೊರಡುವಾಗ ಯಾರನ್ನೂ ಅತೃಪ್ತರನ್ನಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕೊಡುವವನ ಅಗಲಿಕೆ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಶೋಚನೀಯವಾಗದು? ‘ಸಂಭ್ರಾಂತ’ (ಆತುರಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತ್ರಿಜಟನ ಕಾತರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮುದುಕನಾದರೂ ಅವನು ಸರ್ವಪ್ರಾಣದಿಂದ ದಂಡವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕುಟುಂಬದ ಪೋಷಣೆಯೇ ಅವನ ಚಿಂತೆ. ದಂಡವು ಸರಯೂವಿನ ಆಚೆಯವರೆಗೆ ಹೋದುದನ್ನು ಕವಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ತಪೋಬಲದ ಫಲವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം വസിഷ്ഠപുത്രനായ സുയജ്ഞനെ കൊണ്ടുവരാൻ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിച്ചിരുന്നു. സഹോദരന് പ്രിയകരവും ഹിതകരവുമായ ആ ശാസനം കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ പോയി വേഗം സുയജ്ഞന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അഗ്നിശാലയിലിരിക്കുന്ന ആ ബ്രാഹ്മണനെ കണ്ട് അദ്ദേഹം വന്ദിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘സഖേ, വരിക; ദുഷ്കരകർമം ചെയ്യുന്ന രാമന്റെ ഭവനം കാണുക.’ പിന്നെ സുയജ്ഞൻ സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്ത് സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ചെന്ന് ഐശ്വര്യസമൃദ്ധവും രമണീയവുമായ രാമഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. വന്നെത്തിയ വേദജ്ഞനായ ആ സുയജ്ഞനെ, ഹോമവേളയിൽ അർച്ചിക്കപ്പെട്ട അഗ്നിയെ സമീപിക്കുന്നതുപോലെ, സീതയോടൊപ്പം രാഘവൻ കൈകൂപ്പി എതിരേറ്റു. ഇവിടെ സുയജ്ഞൻ അഗ്നിശാലയിലിരിക്കുന്നതിലൂടെ അദ്ദേഹം നിത്യാഗ്നിഹോത്രിയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; രാമൻ കൈകൂപ്പി ചെല്ലുന്നതിലൂടെ ദാതാവിന്റെ വിനയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ദാനം അനുഗ്രഹബുദ്ധിയോടെയല്ല, പൂജാബുദ്ധിയോടെയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ‘ദുഷ്കരകാരിണഃ’ (ദുഷ്കരകർമം ചെയ്യുന്നവന്റെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അപ്പോഴത്തെ കർമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോകാനൊരുങ്ങുന്നവന്റെ കർമം ദുഷ്കരംതന്നെയാണല്ലോ. ഈ ഒറ്റ വിശേഷണത്തിലൂടെ സുയജ്ഞന് എല്ലാ വാർത്തയും അറിയിക്കപ്പെടുന്നു, വിസ്താരം ആവശ്യമില്ല. സുയജ്ഞൻ വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രനാണ്, അതിനാൽ രാമന്റെ സഹപാഠിയും സഖാവുമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തെ ‘സഖേ’ എന്ന് സംബോധന ചെയ്യുന്നത്. സീതാസഹിതനായ രാമൻ കൈകൂപ്പി എതിരേൽക്കുന്നു എന്നതിലൂടെ ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ ആദർശം ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ കാകുത്സ്ഥൻ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മുഖ്യമായ തോൾവളകളാലും ശുഭമായ കുണ്ഡലങ്ങളാലും സ്വർണനൂലിൽ കോർത്ത മണികളാലും കേയൂരങ്ങളാലും വളകളാലും മറ്റ് അനേകം രത്നങ്ങളാലും അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. സീതയാൽ പ്രേരിതനായി രാമൻ സുയജ്ഞനോട് പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, ഈ ഹാരവും സ്വർണനൂലും ഭാര്യയ്ക്കായി കൊണ്ടുപോകുക; ഈ അരഞ്ഞാണം സീത അങ്ങയുടെ സഖിക്ക് (ഭാര്യയ്ക്ക്) നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വനത്തിലേക്ക് പോകുന്ന, അങ്ങയുടെ പത്നിയുടെ സഖിയായ സീത അങ്ങേക്ക് ചിത്രപ്പണികളുള്ള തോൾവളകളും ശുഭമായ കേയൂരങ്ങളും നൽകുന്നു. ഉത്തമമായ വിരിപ്പുള്ളതും പലതരം രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ കട്ടിലും വൈദേഹി അങ്ങയുടെ ഗൃഹത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ മാതുലൻ നൽകിയ ശത്രുഞ്ജയൻ എന്ന ആനയെ ആയിരം നിഷ്കങ്ങളോടൊപ്പം ഞാൻ അങ്ങേക്ക് നൽകുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുയജ്ഞൻ അതെല്ലാം സ്വീകരിച്ച് രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയ്ക്കും ശുഭമായ ആശീർവാദങ്ങൾ നൽകി. ഇവിടെ സീതയുടെ ദാനം വേറിട്ട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവർ സഖിക്ക് സ്ത്രീകൾക്ക് യോജിച്ച ആഭരണംതന്നെ നൽകുന്നു; ഇതിലൂടെ ദാനത്തിന്റെ ഔചിത്യം രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ദാനത്തിന്റെ ക്രമവും ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം രാമൻ സ്വയം തോൾവള, കുണ്ഡലം മുതലായവയാൽ അർച്ചിക്കുന്നു, പിന്നെ സീതയുടെ വാക്ക് അറിയിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ ആനയെ നൽകുന്നു. അംഗദങ്ങളും കേയൂരങ്ങളും കൈത്തണ്ടയിലെ ആഭരണങ്ങൾ, കുണ്ഡലങ്ങൾ കാതിലെ ആഭരണങ്ങൾ, രശന അരഞ്ഞാണം; ഇങ്ങനെ ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങൾക്കും യോജിച്ച ആഭരണങ്ങൾ നൽകപ്പെട്ടു. ‘നിഷ്കസഹസ്രേണ’ എന്നാൽ ആയിരം സ്വർണനാണയങ്ങളോടൊപ്പം; ആനയെ മാത്രം നൽകിയാൽ അത് ബ്രാഹ്മണന് ഭാരമാകും, അതിനാൽ അതിന്റെ പോഷണത്തിനായി ധനവും ഒപ്പം നൽകി — ഇത് ദാതാവിന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണ്. ‘ശത്രുഞ്ജയൻ’ എന്നത് ആനയുടെ പേരാണ്; അത് മാതുലൻ നൽകിയതാണ് — മാതൃകുലത്തിൽനിന്ന് ലഭിച്ച പ്രിയവസ്തുപോലും രാമൻ സൂക്ഷിച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടതുപോലും ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോഴാണ് ദാനം പൂർണമാകുന്നത്.

പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് ദേവേന്ദ്രനെ ഉപദേശിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ വ്യഗ്രതയില്ലാത്തവനും പ്രിയനും പ്രിയംവദനുമായ സഹോദരൻ സൗമിത്രിയോട് പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, അഗസ്ത്യനെയും കൗശികനെയും — ആ രണ്ട് ബ്രാഹ്മണോത്തമന്മാരെയും — വിളിച്ച്, ജലംകൊണ്ട് വിളയെ എന്നപോലെ രത്നങ്ങളാൽ അർച്ചിക്കുക. മഹാബാഹോ, രാഘവാ, ആയിരം പശുക്കളാലും സ്വർണത്താലും വെള്ളിയാലും വിലയേറിയ ധനത്താലും മണികളാലും അവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക. ഭക്തിയോടെ ആശീർവാദങ്ങളുമായി കൗസല്യയെ പരിചരിക്കുന്നവനും തൈത്തിരീയരുടെ ആചാര്യനും സുന്ദരനും വേദജ്ഞനുമായ ബ്രാഹ്മണന്, ആ ബ്രാഹ്മണൻ തൃപ്തനാകുന്നതുവരെ, വാഹനങ്ങളും ദാസികളും പട്ടുവസ്ത്രങ്ങളും നൽകുക. ചിത്രരഥൻ എന്ന ആര്യനായ സൂതൻ ഏറെക്കാലമായി ഇവിടെ കഴിയുന്ന സചിവനാണ്; അദ്ദേഹത്തെയും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളാലും വസ്ത്രങ്ങളാലും ധനത്താലും സന്തോഷിപ്പിക്കുക.’ ഇവിടെ ദാനത്തിന്റെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം തപസ്വികൾ, പിന്നെ കുലാചാര്യന്മാർ, പിന്നെ പുരോഹിതന്മാർ, പിന്നെ ദീർഘകാലസേവകർ; ഓരോ ദാനവും പാത്രത്തിന്റെ യോഗ്യതയനുസരിച്ച് നിർണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ജലംകൊണ്ട് വിളയെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ദാനത്തിന്റെ ഫലം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മഴയാൽ വിള വളരുന്നതുപോലെ ദാനത്താൽ ബ്രാഹ്മണരുടെ സ്വാധ്യായവും തപസ്സും വളരുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഇന്ദ്രോപദേശം എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ വാക്ക് കേവലം ആജ്ഞയല്ല, ശാസ്ത്രാനുസാരിയായ ഉപദേശമാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തൈത്തിരീയശാഖ യജുർവേദത്തിന്റേതാണ്; അതിന്റെ ആചാര്യൻ നിത്യവും ആശീർവാദങ്ങളുമായി കൗസല്യയെ പരിചരിക്കുന്നു, അതിനാൽ അദ്ദേഹം പ്രത്യേകം പൂജ്യനാണ്. ചിത്രരഥൻ സൂതനും സചിവനുമാണ്, ഏറെക്കാലമായി രാജകുലത്തിൽ കഴിയുന്നവനുമാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന് രത്നവസ്ത്രധനങ്ങളോടൊപ്പം മൃഗങ്ങളും പശുക്കളും നൽകണമെന്ന് രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണർക്കും തപസ്വികൾക്കും നൽകിയശേഷമേ സേവകരെ ഓർക്കുന്നുള്ളൂ — ഇവിടെയും ക്രമം രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

‘എല്ലാത്തരം ചെറുമൃഗങ്ങളാലും ആയിരം പശുക്കളാലും അദ്ദേഹത്തെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക. കഠശാഖയും കലാപശാഖയും അധ്യയനം ചെയ്യുന്ന ദണ്ഡധാരികളായ അനേകം ബ്രഹ്മചാരികൾ ഇവിടെയുണ്ട്; നിത്യസ്വാധ്യായശീലരായതിനാൽ അവർ മറ്റൊന്നും ചെയ്യുന്നില്ല; അലസരും സ്വാദുകാമരുമെങ്കിലും മഹാന്മാരാൽ മാനിക്കപ്പെടുന്നവരാണ് — അവർക്ക് രത്നം നിറച്ച എൺപത് വണ്ടികളും, നെല്ല് ചുമക്കുന്ന ആയിരം കാളകളും, ഇരുനൂറ് ഭദ്രകങ്ങളും (മറ്റ് ധാന്യങ്ങൾ ചുമക്കുന്ന കാളകളും) നൽകിക്കുക. സൗമിത്രേ, കറിക്കൂട്ടുകൾക്കായി (തൈരിനും നെയ്യിനുമായി) ആയിരം പശുക്കളെയും ഏർപ്പെടുത്തുക. മേഖല ധരിച്ച ബ്രഹ്മചാരികളുടെ ഒരു വലിയ സംഘം കൗസല്യയുടെ അടുത്ത് വന്നിട്ടുണ്ട്; അവരിൽ ഓരോരുത്തർക്കും ആയിരം വീതം നൽകിക്കുക. ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ ദക്ഷിണ കണ്ട് അമ്മ കൗസല്യ സന്തോഷിക്കുന്നവിധം ആ ബ്രാഹ്മണരെയെല്ലാം എല്ലാവിധത്തിലും അർച്ചിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘ദണ്ഡമാണവന്മാർ’ എന്നാൽ ദണ്ഡധാരികളായ ബ്രഹ്മചാരികൾ, ‘മേഖലികൾ’ എന്നാൽ മുഞ്ഞപ്പുല്ലുകൊണ്ടുള്ള അരഞ്ഞാൺ (മേഖല) ധരിച്ചവർ; രണ്ടിടത്തും വേദാധ്യയനനിരതരെത്തന്നെയാണ് ഗ്രഹിക്കുന്നത്. രാമന്റെ ഈ അവസാനവാക്യം അമ്മയുടെ പ്രസാദത്തിനായി ദാനം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു. ‘അലസരും സ്വാദുകാമരും’ എന്ന വിശേഷണദ്വയം നിന്ദാർഥത്തിലല്ല; ഭിക്ഷാടനത്തിന് ഉത്സാഹമില്ലാത്തവർ എന്നതിനാൽ അലസർ, ഉത്തമമായ അന്നം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ എന്നതിനാൽ സ്വാദുകാമർ — എങ്കിലും ‘മഹാന്മാരാൽ മാനിക്കപ്പെടുന്നവർ’ എന്ന് അവരുടെ മാഹാത്മ്യവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശാലിവാഹങ്ങൾ നെല്ല് ചുമക്കുന്ന കാളകൾ, ഭദ്രകങ്ങൾ മറ്റ് ധാന്യങ്ങൾ ചുമക്കുന്നവ; കറിക്കൂട്ടുകൾക്കായി എന്നാൽ തൈര്, നെയ്യ് മുതലായവയ്ക്കായി പശുക്കൾ. ഇങ്ങനെ ദാനം രത്നരൂപത്തിൽ മാത്രമല്ല, ദൈനംദിനജീവിതത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നതുമാണ്. ‘അമ്മ സന്തോഷിക്കുന്നവിധം’ എന്നത് രാമന്റെ ലക്ഷ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദാനത്തിന്റെ ഫലം അദ്ദേഹം സ്വയം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അമ്മയുടെ ഹർഷം മാത്രം. മകന്റെ വനഗമനത്താൽ ശോകാകുലയായ കൗസല്യ മകൻ ചെയ്ത ധർമം കണ്ട് അല്പമെങ്കിലും ആശ്വസിക്കട്ടെ എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം.

പിന്നെ പുരുഷശാർദൂലനായ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ആ ധനം ധനദനായ കുബേരനെപ്പോലെ സ്വയം ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠർക്ക് നൽകി. പിന്നെ കണ്ഠം ഇടറി നിൽക്കുന്ന ആശ്രിതർക്ക് ഓരോരുത്തർക്കും ഉപജീവനത്തിനായി ധാരാളം ധനം നൽകി അദ്ദേഹം (രാമൻ) പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണന്റെ ഭവനവും എന്റെ ഈ ഗൃഹവും — ഓരോന്നും ഞാൻ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ ആളൊഴിയാതെ സൂക്ഷിക്കണം.’ ദുഃഖിതരായ ആ ആശ്രിതജനങ്ങളോടെല്ലാം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ധനാധ്യക്ഷനോട് പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ ധനം കൊണ്ടുവരിക.’ പിന്നെ ആശ്രിതരെല്ലാവരും ചേർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധനം കൊണ്ടുവന്നു; അവിടെ അത് കാണേണ്ടതായ ഒരു വലിയ കൂമ്പാരമായി കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ ധനം ബ്രാഹ്മണർക്കും കുട്ടികൾക്കും വൃദ്ധർക്കും ദരിദ്രർക്കും നൽകിച്ചു. ഇവിടെ ‘ആളൊഴിയാതെ സൂക്ഷിക്കണം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ മടങ്ങിവരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള നിശ്ചയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഗൃഹം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല, പതിനാലു വർഷം സൂക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ‘ധനദനായ കുബേരനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ദാനത്തിലെ ഉദാരത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബാഷ്പഗളാൻ’ (കണ്ഠം ഇടറിയവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭൃത്യന്മാരുടെ ശോകം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ധനം യാചിക്കുകയല്ല, സ്വാമി പോകുന്നത് കണ്ട് കരയുകയാണ്. രാമനാകട്ടെ ഓരോരുത്തർക്കും ഉപജീവനത്തിന് മതിയായ ധനം നൽകി അവരെ ഗൃഹരക്ഷയിൽ നിയോഗിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ അവരുടെ ജീവിതമാർഗവും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, ഗൗരവവും. ധനക്കൂമ്പാരം കാണേണ്ടതായിരുന്നു എന്നതിലൂടെ രാജകുലത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതെല്ലാം അദ്ദേഹം ദാനം ചെയ്യുന്നു. കുട്ടികൾക്കും വൃദ്ധർക്കും ദരിദ്രർക്കും എന്ന് പ്രത്യേകം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കാരണം അവർക്ക് സ്വയം യാചിക്കാൻപോലും കഴിവില്ല; അതിനാൽ അവരോട് പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ വേണം എന്നതാണ് ദാനധർമത്തിന്റെ രഹസ്യം.

അവിടെ പിംഗളവർണനും ഗാർഗ്യഗോത്രക്കാരനുമായ ത്രിജടൻ എന്നൊരു ബ്രാഹ്മണനുണ്ടായിരുന്നു; ജീവിതമാർഗം നഷ്ടപ്പെട്ട അദ്ദേഹം കൊഴുവും കൈക്കോട്ടും കലപ്പയുമായി നിത്യവും കാട്ടിൽ അലഞ്ഞിരുന്നു. ചെറുപ്പക്കാരിയായ ഭാര്യ കൊച്ചുകുട്ടികളെയും കൂട്ടി ആ വൃദ്ധനോട് പറഞ്ഞു — ‘സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവാണ് ദൈവം; എങ്കിലും കൊഴുവും കൈക്കോട്ടും ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുക. ധർമജ്ഞനായ രാമനെ ചെന്നുകാണുക; എന്തെങ്കിലും ലഭിച്ചേക്കാം.’ ഭാര്യയുടെ വാക്ക് കേട്ട് അദ്ദേഹം കഷ്ടിച്ച് ദേഹം മറയ്ക്കുന്ന ഒരു തുണി ചുറ്റി രാമഭവനത്തിലേക്കുള്ള വഴിയേ പുറപ്പെട്ടു. തേജസ്സിൽ ഭൃഗുവിനോടും അംഗിരസ്സിനോടും തുല്യനായ ആ ത്രിജടനെ ജനസഞ്ചയത്തിനിടയിൽ അഞ്ചാം കവാടംവരെ ആരും തടഞ്ഞില്ല. അദ്ദേഹം രാമന്റെ അടുത്തെത്തി പറഞ്ഞു — ‘മഹാബലനായ രാജപുത്രാ, ഞാൻ നിർധനനും അനേകം പുത്രന്മാരുള്ളവനുമാണ്; ജീവിതമാർഗം നഷ്ടപ്പെട്ട് നിത്യവും കാട്ടിൽ കഴിയുന്നു; എന്നെ കടാക്ഷിക്കുക.’ അപ്പോൾ രാമൻ പരിഹാസത്തോടെ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു — ‘ഇതുവരെ ഒരായിരം പശുക്കളെപ്പോലും ഞാൻ ദാനം ചെയ്തിട്ടില്ല; അങ്ങ് ദണ്ഡുകൊണ്ട് എത്രദൂരം എറിയുന്നുവോ അത്രയും (പശുക്കളെ) അങ്ങേക്ക് ലഭിക്കും.’ ‘ക്ഷതവൃത്തി’ എന്നാൽ ജീവിതമാർഗം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ; ‘ഫാലകുദ്ദാലലാംഗലീ’ എന്നാൽ കൊഴുവും കൈക്കോട്ടും കലപ്പയും വഹിക്കുന്നവൻ — ഇങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണനായിട്ടും അദ്ദേഹം കൃഷിപ്പണികൊണ്ടാണ് ജീവിച്ചിരുന്നത്; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭാര്യയുടെ വാക്ക് വിനയയുക്തമാണ് — ആദ്യം ‘ഭർത്താവാണ് ദൈവം’ എന്ന് തന്റെ മര്യാദ സ്ഥാപിച്ചിട്ടാണ് അവർ അപേക്ഷിക്കുന്നത്. ‘അഞ്ചാം കവാടംവരെ’ എന്നാൽ രാജഭവനത്തിന്റെ അഞ്ചാം പ്രാകാരം; അവിടെയും ദ്വാരപാലകർ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സ് ഭൃഗുവിനോടും അംഗിരസ്സിനോടും തുല്യമായിരുന്നു. രാമന്റെ പരിഹാസവും അവജ്ഞാസൂചകമല്ല, ബ്രാഹ്മണന്റെ തേജസ്സിനെ പരീക്ഷിക്കുന്നതാണ്. ‘ഒരായിരം പശുക്കളെപ്പോലും ദാനം ചെയ്തിട്ടില്ല’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് തന്റെ കുറവിനെയാണ് പറയുന്നത്, ഗർവിനെയല്ല; ഇതുവരെ ഞാൻ ഒന്നും നൽകിയിട്ടില്ല എന്നാണ് ഭാവം. ‘എത്രദൂരം എറിയുന്നുവോ അത്രയും ലഭിക്കും’ എന്നതിലൂടെ ദാനത്തിന്റെ അളവ് യാചകന്റെ സാമർഥ്യത്തിൽത്തന്നെ നിക്ഷിപ്തമാക്കുന്നു — വിലക്ഷണമായ രീതി.

അതുകേട്ട് ആവേശഭരിതനായ അദ്ദേഹം തുണി അരയ്ക്കുചുറ്റും മുറുക്കിക്കെട്ടി ദണ്ഡ് ചുഴറ്റി സർവശക്തിയോടെ വേഗത്തിൽ എറിഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കയ്യിൽനിന്ന് പാഞ്ഞ ആ ദണ്ഡ് സരയുവിന്റെ അക്കരെ കടന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് പശുക്കളുള്ള ഒരു തൊഴുത്തിൽ കാളയുടെ അടുത്ത് വീണു. ധർമാത്മാവായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സരയുതീരംമുതൽ ദണ്ഡ് വീണ സ്ഥലംവരെയുള്ള ആ പശുക്കളെ ത്രിജടന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഗാർഗ്യനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘കോപിക്കരുതേ; ഇത് എന്റെ ഒരു പരിഹാസം മാത്രമായിരുന്നു. അങ്ങയുടെ മറികടക്കാനാവാത്ത തേജസ്സ് അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ ഇതിന് പ്രേരിപ്പിച്ചത്; മറ്റെന്തെങ്കിലും അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അതും ചോദിച്ചുകൊള്ളുക. സത്യമായി പറയുന്നു — അങ്ങേക്ക് ഒരു നിയന്ത്രണവുമില്ല; എന്റെ ധനമെല്ലാം ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടിയുള്ളതാണ്; അങ്ങയെപ്പോലുള്ളവർക്ക് നന്നായി നൽകുന്നതിലൂടെയേ ഞാൻ സമ്പാദിച്ചത് യശസ്കരമാകൂ.’ പിന്നെ ഭാര്യയോടൊപ്പം ത്രിജടമഹാമുനി ആ പശുക്കൂട്ടത്തെ സ്വീകരിച്ച് സന്തുഷ്ടനായി, യശസ്സും ബലവും പ്രീതിയും സുഖവും വർധിപ്പിക്കുന്ന ആശീർവാദങ്ങൾ മഹാത്മാവിന് നൽകി. പൂർണപൗരുഷനായ ആ രാമൻ ധർമബലത്താൽ സമ്പാദിച്ച മഹാധനം യഥോചിതമായ സമ്മാനവചനങ്ങളോടെ ഏറെനേരം സുഹൃജ്ജനങ്ങൾക്ക് വിതരണം ചെയ്തു. അപ്പോൾ അവിടെ യഥോചിതമായ സമ്മാനത്താലും ദാനത്താലും ആദരത്താലും തൃപ്തനാകാത്ത ഒരു ബ്രാഹ്മണനോ സുഹൃത്തോ ഭൃത്യനോ ദരിദ്രനോ ഭിക്ഷുവോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ത്രിജടന്റെ ദണ്ഡ് തപോബലംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സരയുവിന്റെ അക്കരെ എത്തിയത്; ഇതിലൂടെ ദാരിദ്ര്യത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സ് ക്ഷയിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് അറിയാം. രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ആദ്യം സമ്മാനിക്കുന്നു, പിന്നെ പശുക്കളെ നൽകുന്നു — ദാനത്തിന് മുൻപ് സമ്മാനം എന്ന ക്രമം. ‘കോപിക്കരുതേ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം പരിഹാസത്തിന്റെ കാരണം സ്വയംതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു, ബ്രാഹ്മണനെ സംശയത്തിൽ നിർത്തുന്നില്ല. ‘എന്റെ ധനമെല്ലാം ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടിയുള്ളതാണ്’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ രാജധനത്തിന്റെ സ്വരൂപം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രാജാവ് അതിന്റെ രക്ഷകൻ മാത്രമാണ്, ഉടമയല്ല. സർഗാന്ത്യത്തിൽ എല്ലാവരുടെയും തൃപ്തി പറഞ്ഞ് കവി കാണിക്കുന്നു, രാമൻ പോകുമ്പോൾ ആരെയും അതൃപ്തരായി വിടുന്നില്ല എന്ന്; ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ പൗരന്മാരുടെ ശോകത്തിന്റെ കാരണവും സിദ്ധമാകുന്നു — ഇങ്ങനെ നൽകുന്നവന്റെ വിയോഗം എങ്ങനെ ശോചനീയമാകാതിരിക്കും? ‘സംഭ്രാന്തഃ’ (ആവേശഭരിതൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ത്രിജടന്റെ ഉത്സുകത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വൃദ്ധനായിട്ടും അദ്ദേഹം സർവശക്തിയോടെ ദണ്ഡ് എറിയുന്നു, കാരണം കുടുംബം പുലർത്തലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത. ദണ്ഡ് സരയുവിന്റെ അക്കരെവരെ പോയത് കവി അതിശയോക്തിയായല്ല, തപോബലത്തിന്റെ ഫലമായാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

At the end of the previous sarga Rāma had told Lakṣmaṇa to bring Suyajña, the son of Vasiṣṭha. Taking his brother's command, which was both kind and wise, Lakṣmaṇa went quickly and entered Suyajña's house. Finding the brahmin in the chamber where he kept the sacred fire, he bowed and said: "Come, friend, and see the house of a man who is doing something very hard." Suyajña finished his twilight worship, went with Sumitrā's son and entered Rāma's lovely, splendid mansion. As the learned brahmin arrived, Rāghava, with Sītā beside him, went out to meet him with joined palms, as one approaches the sacred fire honoured at the time of offering. Suyajña's being found by his fire shows that he tended the sacred fire daily, and Rāma's going to meet him with joined hands shows the giver's humility: the gift was made not as a favour but as an act of worship. With the words "a man who is doing something very hard" Lakṣmaṇa pointed to what Rāma was doing, giving up a kingdom to go to the forest; that single phrase told Suyajña everything, with no need for more. Suyajña, being Vasiṣṭha's son, was Rāma's fellow student and friend, which is why Lakṣmaṇa calls him "friend". And Rāma going out with Sītā to receive him shows the ideal of a householder's dharma.

Then Kākutstha honoured him with fine armlets of gold, beautiful earrings, jewels strung on golden threads, bracelets and bangles and many other gems. Prompted by Sītā, Rāma said to Suyajña: "Gentle friend, take this necklace and golden chain for your wife; and Sītā, your wife's friend, wishes to give her a girdle too. As she leaves for the forest, Sītā, your wife's friend, gives you these fine armlets and beautiful bracelets for her. Vaidehī also wishes to have her couch, spread with the finest coverlet and set with many jewels, placed in your house. And the elephant called Śatruñjaya, which my mother's brother gave me, I give to you, best of brahmins, together with a thousand gold coins." At these words Suyajña accepted it all and pronounced auspicious blessings on Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā. Sītā's gifts are mentioned separately: to her friend she gives ornaments fit for a woman, and so the fitness of the gift is kept. The order of giving is worth noting too: first Rāma himself honours Suyajña with armlets, earrings and the rest, then he conveys Sītā's words, and last he gives the elephant. Armlets and bracelets for the arms, earrings for the ears, a girdle for the waist, so that fitting ornaments were given for every part of the body. The thousand gold coins had a purpose: an elephant given alone would be a burden to a brahmin, so money was given with it for its keep, a thoughtful touch on the giver's part. And the elephant was a gift from his mother's brother, yet Rāma did not keep back even a treasured thing from his mother's family; giving is complete only when even what is dearest is given away.

Then Rāma, gentle in speech, spoke to his dear, calm and loving brother Saumitri as Brahmā might instruct Indra, lord of the gods. "Saumitri, summon those two best of brahmins, Agastya and Kauśika, and honour them with jewels, as the rains honour the crops. Satisfy them, mighty-armed one, with a thousand cows, with gold and silver and precious gems. And the teacher of the Taittirīya school, handsome and learned in the Veda, who comes devotedly to Kausalyā each day with his blessings: have him given a carriage, maidservants and silk garments, as much as will content him. Citraratha too, the noble charioteer and counsellor who has served here so long, content him with costly jewels, clothes and money." The order of giving is worth seeing: first the ascetics, then the family's teachers, then the household priests, then the long-serving attendants, and each gift is matched to the worth of the one who receives it. The image of rain and crops gives the fruit of giving: as rain makes the crops grow, gifts make the brahmins' study and austerity flourish. And the comparison with Brahmā instructing Indra suggests that Rāma's words were not a mere order but instruction in keeping with the scriptures. The Taittirīya is a school of the Yajur Veda, and its teacher, who came every day to bless Kausalyā, deserved special honour. Citraratha, charioteer and counsellor, had lived long in the royal household. So after the brahmins and ascetics the servants too were remembered, and here also the order was kept.

"Content him also with cattle of every kind and a thousand cows. And these many young students of the Kaṭha and Kalāpa schools, who carry their staffs, who do nothing but recite the Veda day after day, who are slow to go begging and fond of good food, yet are honoured by great men: have eighty carts filled with treasure given to them, a thousand oxen laden with rice and two hundred more bullocks. And for their relishes, Saumitri, provide a thousand cows. A great company of girdle-wearing students has gathered round Kausalyā; give each of them a thousand coins. See that all those brahmins are honoured in every way, Lakṣmaṇa, so that our mother Kausalyā may be glad when she sees my gifts." The staff-bearers and girdle-wearers are young students of the Veda, marked by the staff and the girdle of muñja grass they carry, and both are given wholly to study. "Slow to beg and fond of good food" is not meant as blame: they were slow because they would not leave their study to go begging, and they liked good food; yet the poet adds that great men honoured them. The oxen carried rice and other grain, and the cows were for curds and ghee, so the gifts were not only jewels but things useful in daily life. Rāma's last words show his purpose: he wanted no merit from the giving for himself, only his mother's gladness; Kausalyā, overwhelmed by her son's going to the forest, might take a little comfort in seeing the good her son had done.

Then that tiger among men, Lakṣmaṇa, gave the wealth himself to the foremost brahmins, just as he had been told, like Kubera, the lord of riches. And Rāma gave his dependants, who stood there choked with tears, enough wealth to keep each one of them, and said: "Lakṣmaṇa's house and this house of mine, each must be kept lived in until I come back." Having said this to all his grieving dependants, he told the keeper of his treasury, "Let my wealth be brought." All his dependants brought out his wealth together, and there it lay, a great heap, a sight worth seeing. Then that tiger among men, with Lakṣmaṇa, had it given away to brahmins, to children and the old, and to the destitute. "Must be kept lived in" shows Rāma's certainty that he would return: the house was not abandoned but was to be kept for fourteen years. The comparison with Kubera shows the largeness of Lakṣmaṇa's giving. The tears of the servants show their grief: they did not ask for money, they wept to see their master go. Rāma gave each of them enough to live on and set them to guard the house, so that both their livelihood and their dignity were protected. The heap of treasure shows the wealth of the royal house, all of which he gave away. Children, the old and the destitute are named in particular because they cannot even ask for themselves, and so deserve special care; that is the secret of the dharma of giving.

There was a brahmin there named Trijaṭa, of the Garga clan, sallow-skinned, whose livelihood had failed; he lived always in the forest, working with ploughshare, hoe and plough. His young wife, taking their small children, spoke to the old man. "For a woman, her husband is her god; still, put down the ploughshare and hoe and do as I say. Go and see Rāma, who knows dharma; you may get something from him." Hearing his wife's words, he wrapped himself in a threadbare cloth that barely covered him and set off along the road to Rāma's house. Trijaṭa shone like Bhṛgu or Aṅgiras, and no one in that crowd tried to stop him until he had reached the fifth courtyard. Coming up to Rāma, he said: "Mighty prince, I am poor and I have many sons; my livelihood has failed and I live always in the forest. Have regard for me." Then Rāma, in jest, said to him: "I have not yet given away even one thousand cows. You shall have as many as you can reach by throwing your staff." Trijaṭa's working with plough and hoe shows the depth of his poverty: a brahmin was living by farming. His wife's words are humble: first she acknowledges her place, that her husband is her god, and only then makes her plea. Even at the fifth enclosure of the palace the doorkeepers did not stop him, because his brilliance was like that of Bhṛgu and Aṅgiras. Rāma's jest was not meant as contempt but as a test of the brahmin's power. "I have not yet given away even a thousand cows" speaks of his own shortcoming, not of pride, as if to say he had given nothing yet; and letting the gift be measured by how far the asker could throw is a striking way of giving.

Hearing this, the old man, in great excitement, wound his cloth round his waist, whirled his staff and flung it with all his strength. Flying from his hand, the staff crossed the Sarayū and fell among many thousands of cattle, beside a bull. Righteous Rāma embraced him and had all the cows from the bank of the Sarayū up to where the staff had fallen brought to Trijaṭa's hermitage. Then he comforted the son of Garga: "You must not be offended; it was only a jest of mine. I wanted to test that matchless power of yours, and so I set you this task. If you have any other wish, ask for it. I tell you truly, you need not hold back. All the wealth I have is for the brahmins; only when it is rightly given to men like you does what I have earned bring me renown." Then the great sage Trijaṭa and his wife received that herd of cows with joy and gave the great-souled prince blessings that would increase his fame, his strength, his joy and his happiness. And Rāma, complete in his manhood, urged on by words of fitting honour, went on for a long time bestowing on his friends the great wealth he had won through the power of dharma. That day there was no brahmin, friend, servant, poor man or beggar there who was not satisfied with the honour, the gifts and the attention each deserved. Trijaṭa's staff crossed the Sarayū by the power of his austerity, which shows that poverty had not dimmed his brilliance; the poet presents its flight not as exaggeration but as the fruit of his penance. His excitement shows how eager he was: old as he was, he threw with all his strength, for his only thought was for his family. Rāma first honoured him with an embrace and then gave the cows: honour before the gift. By telling him not to be offended, he explained his jest himself and left the brahmin in no doubt. "All my wealth is for the brahmins" describes the nature of royal wealth: the king is its guardian, not its owner. By ending the sarga with everyone satisfied, the poet shows that Rāma left no one unsatisfied as he went, and this also prepares the grief of the citizens in the next sarga: how could the loss of such a giver not be mourned?