कबन्धेन वने यः पम्पायाः मार्गः दर्शितः, तम् एव गृहीत्वा नृवरात्मजौ रामलक्ष्मणौ प्रतीचीं दिशम् आतस्थतुः। शैलेषु आचितान् अनेकान् क्षौद्रपुष्पफलद्रुमान् वीक्षमाणौ तौ सुग्रीवं द्रष्टुं जग्मतुः। एकस्मिन् शैलपृष्ठे वासं कृत्वा तौ रघुनन्दनौ पम्पायाः पश्चिमं तीरम् उपतस्थतुः। पुष्करिण्याः पम्पायाः तत् पश्चिमं तीरम् आसाद्य तौ तत्र शबर्याः रम्यम् आश्रमम् अपश्यताम्। बहुभिः द्रुमैः आवृतं सुरम्यं तम् आश्रमम् अभिवीक्षमाणौ तौ शबरीम् अभ्युपेयतुः। अत्र कविः यात्रायाः वर्णनं संक्षेपेण करोति — पूर्वसर्गे कबन्धेन यत् वर्णितम्, तत् एव अधुना प्रत्यक्षं भवति। ‘क्षौद्रपुष्पफलद्रुमान्’ इति पदेन मधुपुष्पफलसम्पन्नाः वृक्षाः सूच्यन्ते, यत् कबन्धस्य वचनम् अनुसरति। मार्गे शैलपृष्ठे एका रात्रिः उषिता इति च स्पष्टम्, येन यात्रायाः दैर्घ्यं ज्ञायते। अनेन सर्गेण कथायाः नूतनः अध्यायः आरभ्यते — राक्षसयुद्धानां परिसमाप्तिः, वानरसख्यस्य च उपक्रमः। अत्र च मध्ये शबर्याः उपाख्यानं प्रविशति, यत् भक्तेः महिमानं प्रकटयति। ‘तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने’ इति प्रथमपादेन एव पूर्वसर्गेण सन्धिः स्थाप्यते।

तौ दृष्ट्वा एव सा सिद्धा तापसी समुत्थाय कृताञ्जलिः अभवत्, रामस्य धीमतः लक्ष्मणस्य च पादौ जग्राह। ततः सा पाद्यम् आचमनीयं सर्वं च अतिथिसत्कारद्रव्यं यथाविधि प्रादात्। अनन्तरं रामः धर्मसंस्थितां तां श्रमणीम् उवाच — ‘कच्चित् ते विघ्नाः निर्जिताः? कच्चित् ते तपः वर्धते? हे तपोधने, कच्चित् ते कोपः आहारः च नियतः? कच्चित् ते नियमाः प्राप्ताः? कच्चित् ते मनसः सुखम्? हे चारुभाषिणि, कच्चित् ते गुरुशुश्रूषा सफला?’ इति। एते प्रश्नाः तपस्विनः प्रति उचिताः एव — विघ्नजयः, तपोवृद्धिः, कोपाहारनियमः, व्रतपालनम्, मनःसुखम्, गुरुसेवा इति षट् एव तपस्विनः सम्पत्तयः। रामस्य विनयः अत्र प्रकाश्यते — जातिं न पृच्छति, केवलं तपःकुशलं पृच्छति। पादग्रहणं तु शबर्याः विनयस्य लक्षणम्; लक्ष्मणस्य अपि पादौ सा गृह्णाति इति कविः पृथक् वदति। ‘यथाविधि’ इति पदेन अतिथिसत्कारस्य शास्त्रोक्तः क्रमः सूच्यते — पाद्यम्, अर्घ्यम्, आचमनीयम् इति। रामः तु तस्याः तपःक्षेमम् एव प्रथमं पृच्छति, न तु किञ्चित् अन्यत्।

रामेण एवं पृष्टा सा सिद्धा सिद्धसम्मता वृद्धा शबरी प्रत्यवस्थिता सती रामाय शशंस — ‘अद्य तव संदर्शनात् एव मया तपःसिद्धिः प्राप्ता। अद्य मे जन्म सफलं जातम्, गुरवः च सुपूजिताः सञ्जाताः। अद्य मे तप्तं तपः सफलम्, स्वर्गः च मे भविष्यति, यतः हे पुरुषर्षभ, त्वयि देववरे पूजिते सर्वम् एव पूजितं भवति। हे सौम्य, हे मानद, तव सौम्येन चक्षुषा अहं पूता जाता; हे अरिंदम, त्वत्प्रसादात् एव अहम् अक्षयान् लोकान् गमिष्यामि।’ इति। अस्मिन् उत्तरे शबर्याः भक्तेः सारः प्रकाशते — सा न वरं याचते, न च फलम्; केवलं दर्शनम् एव तस्याः सर्वस्य साधनस्य फलम्। ‘देववरे’ इति पदेन सा रामस्य परमेश्वरत्वं सूचयति, यत् वाल्मीकौ क्वचित् एव दृश्यते। ‘सिद्धा सिद्धसम्मता’ इति पदाभ्यां सा न केवलं स्वयं सिद्धा, अपि तु सिद्धैः अपि सम्मानिता इति ज्ञायते।

ततः सा पूर्ववृत्तान्तं कथयति — ‘त्वयि चित्रकूटं प्राप्ते सति, अहं यान् गुरून् नित्यं पर्यचारिषम्, ते अतुलप्रभैः विमानैः इतः दिवम् आरूढाः। गमनकाले तैः धर्मज्ञैः महाभागैः महर्षिभिः अहम् उक्ता — रामः तव इमम् सुपुण्यम् आश्रमम् आगमिष्यति। सः सौमित्रिसहितः अतिथिः त्वया प्रतिग्रहीतव्यः; तं च दृष्ट्वा त्वम् अक्षयान् वरान् लोकान् गमिष्यसि इति। हे पुरुषर्षभ, एवं तदा महाभागैः अहम् उक्ता। अतः हे पुरुषव्याघ्र, तव अर्थे मया पम्पायाः तीरसम्भवं विविधं वन्यं फलमूलं संचितम्’ इति। एवं शबर्याः दीर्घा प्रतीक्षा गुरुवचनमूला इति स्पष्टं भवति। महर्षीणां भविष्यज्ञानं, शबर्याः श्रद्धा, रामस्य च आगमनं — त्रीणि अपि अत्र एकत्र मिलन्ति। चित्रकूटप्रवेशस्य कालनिर्देशः अत्र महत्त्वपूर्णः — अयोध्याकाण्डे यः प्रसङ्गः, सः एव अत्र स्मार्यते, तेन च कथायाः कालक्रमः दृढीभवति। ‘अतुलप्रभैः विमानैः’ इति पदेन मुनीनां दिव्यगतिः वर्ण्यते। ‘सुपुण्यम् इमम् आश्रमम्’ इति महर्षीणां वचनं शबर्याः आश्रमस्य माहात्म्यं स्थापयति। वन्यसंचयस्य उल्लेखः तु तस्याः दीर्घकालिकां प्रतीक्षां श्रद्धां च सूचयति — अतिथिः कदा आगमिष्यति इति अनिश्चितम् अपि सा प्रतिदिनं सम्भारं सञ्चिनोति स्म।

शबर्या एवम् उक्तः सः धर्मात्मा राघवः विज्ञाने नित्यम् अबहिष्कृतां तां शबरीम् इदम् आह — ‘दनोः सकाशात् तत्त्वेन तेषां महात्मनां प्रभावः मया श्रुतः; यदि मन्यसे, तं प्रत्यक्षं संद्रष्टुम् इच्छामि’ इति। रामवक्त्रात् विनिःसृतम् एतत् वचनं श्रुत्वा शबरी तौ उभौ तत् महत् वनं दर्शयामास — ‘पश्य, इदं मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलं वनम्; इदम् एव मतङ्गवनम् इति विश्रुतम्, हे रघुनन्दन। हे महाद्युते, इह एव मे भावितात्मानः गुरवः आसन्; ते च मन्त्रवत् मन्त्रपूजितं नीडं जुहवांचक्रिरे। इयं प्रत्यक्स्थली वेदी, यत्र मे ते सुसत्कृताः गुरवः श्रमात् उद्वेपिभिः करैः पुष्पोपहारं कुर्वन्ति स्म’ इति। ‘विज्ञाने अबहिष्कृताम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — जात्या बहिष्कृता अपि सा ज्ञाने न बहिष्कृता इति कविः स्पष्टं वदति। ‘दनोः सकाशात्’ इति पदेन कबन्धस्य पूर्वनाम ‘दनु’ इति स्मार्यते — तेन एव रामः मतङ्गाश्रमस्य प्रभावं श्रुतवान् आसीत्। अधुना सः श्रुतं प्रत्यक्षं कर्तुम् इच्छति, तत् च शिष्टाचारेण — ‘यदि मन्यसे’ इति। ‘मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम्’ इति पुनरुक्तिः इव दृश्यमाना पदावलिः तु मन्त्राणां द्विविधं प्रयोगं सूचयति — विधौ च पूजायां च।

‘हे रघूत्तम, तेषां तपःप्रभावेण अद्यापि पश्य — इयं वेदी अतुलप्रभा सती श्रिया सर्वाः दिशः द्योतयन्ती तिष्ठति। उपवासश्रमालसैः तैः गन्तुम् अशक्नुवद्भिः यदा तीर्थयात्रा न शक्या अभवत्, तदा चिन्तितेन एव आगतान् समेतान् सप्त सागरान् पश्य। कृताभिषेकैः तैः इह पादपेषु ये वल्कलाः न्यस्ताः, ते अद्यापि अस्मिन् प्रदेशे न विशुष्यन्ति, हे रघुनन्दन। देवकार्याणि कुर्वद्भिः तैः यानि इमानि माल्यानि कृतानि, तानि कुवलयैः पुष्पैः सार्धं वै न म्लानतां यान्ति’ इति। एवं चत्वारि आश्चर्याणि एकत्र दर्शितानि — प्रभावती वेदी, चिन्तामात्रेण आगताः सप्त समुद्राः, अशुष्कानि वल्कलानि, अम्लानानि च माल्यानि। सर्वेषाम् अपि एकः एव हेतुः — मुनीनां तपःप्रभावः। पूर्वसर्गे कबन्धेन यत् माल्यमाहात्म्यं कथितम्, तत् एव अत्र शबर्या स्थलदर्शनेन दृढीक्रियते। ‘श्रमात् उद्वेपिभिः करैः’ इति पदैः वृद्धानां मुनीनां कम्पमानौ हस्तौ चित्रितौ, तेन च तेषां तपसः कठोरता ध्वन्यते।

‘कृत्स्नम् इदं वनं त्वया दृष्टम्, श्रोतव्यं च श्रुतम्। तत् अहम् अभ्यनुज्ञाता सती एतत् कलेवरं त्यक्तुम् इच्छामि। येषां मुनीनाम् अयम् आश्रमः, अहं च येषां परिचारिणी आसम्, तेषां भावितात्मनां समीपं गन्तुम् इच्छामि’ इति सा प्रार्थयते। तत् धर्मिष्ठं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणसहितः राघवः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘आश्चर्यम्’ इति च अब्रवीत्। ततः रामः संशितव्रतां तां शबरीम् उवाच — ‘हे भद्रे, अहं त्वया अर्चितः; यथासुखं कामं गच्छ’ इति। अत्र रामस्य वचने न निषेधः, न च विलम्बः — भक्तायाः अभीष्टं तत्क्षणम् एव अनुमन्यते। ‘आश्चर्यम्’ इति रामस्य उद्गारः तु द्विविधम् अर्थं वहति — तपःप्रभावस्य विस्मयम्, शबर्याः निष्ठायाः च प्रशंसाम्। ‘कलेवरम्’ इति पदेन देहः केवलम् आवरणमात्रम् इति भावः सूच्यते। ‘भावितात्मनां समीपं गन्तुम्’ इति तस्याः प्रार्थना सेवकस्य स्वाभाविकी कामना — मरणम् अपि सा गुरुसन्निधिलाभः इति मन्यते।

एवम् उक्ता सा जटिला चीरकृष्णाजिनाम्बरा रामेण अनुज्ञाता सती हुताशने आत्मानं हुत्वा ज्वलत्पावकसंकाशा भूत्वा स्वर्गम् एव जगाम। तदा सा दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना दिव्याम्बरधरा च प्रियदर्शना बभूव, विद्युत्सौदामनी इव तं देशं विराजयन्ती। यत्र ते सुकृतात्मानः महर्षयः विहरन्ति, तत् पुण्यं शबरीस्थानं सा आत्मसमाधिना जगाम। एवं शबर्याः उपाख्यानं समाप्यते। कविः अत्र भक्तेः महिमानं दर्शयति — जात्या निम्ना, वयसा वृद्धा, वने एकाकिनी सा तपस्विनी गुरुवचनं श्रद्धया धृत्वा दीर्घं कालं प्रतीक्षते, अन्ते च रामदर्शनेन एव परमां गतिं प्राप्नोति। ‘आत्मसमाधिना’ इति पदेन योगबलेन देहत्यागः सूच्यते, न तु केवलम् अग्निप्रवेशः। अग्निप्रवेशः अत्र आत्महननं न, अपि तु योगिनाम् इच्छामरणम् इति शास्त्रसम्मता गतिः। ‘ज्वलत्पावकसंकाशा’ इति उपमया अग्निः एव तस्याः तेजसः प्रतिबिम्बः इव भवति। ‘विद्युत्सौदामनी यथा’ इति उपमा तु क्षणिकां किन्तु अतितीव्रां प्रभां सूचयति।

కబంధుడు వనంలో చూపిన పంపామార్గాన్నే పట్టుకొని నరశ్రేష్ఠుని పుత్రులైన రామలక్ష్మణులు పడమటి దిక్కును ఆశ్రయించారు. పర్వతాలపై నిండి ఉన్న తేనె పూలు పండ్లు గల ఎన్నో చెట్లను చూస్తూ వారు సుగ్రీవుణ్ణి చూడడానికి వెళ్ళారు. ఒక పర్వతపు శిఖరంపై బస చేసి ఆ రఘునందనులు పంపా పడమటి తీరాన్ని చేరారు. పుష్కరిణి అయిన పంపా పడమటి తీరాన్ని చేరి వారు అక్కడ శబరి యొక్క రమణీయమైన ఆశ్రమాన్ని చూశారు. ఎన్నో చెట్లతో ఆవరించబడిన, మిక్కిలి రమ్యమైన ఆ ఆశ్రమాన్ని చూస్తూ వారు శబరిని సమీపించారు. ఇక్కడ కవి ప్రయాణాన్ని సంక్షిప్తంగా వర్ణిస్తాడు — మునుపటి సర్గలో కబంధుడు వర్ణించినదే ఇప్పుడు ప్రత్యక్షమవుతుంది. ‘క్షౌద్రపుష్పఫలద్రుమాన్’ (తేనె పూలు పండ్లు గల చెట్లు) అనే పదంతో తేనె, పూలు, పండ్లతో సమృద్ధమైన చెట్లు సూచించబడతాయి, ఇది కబంధుని మాటను అనుసరిస్తుంది. దారిలో పర్వతశిఖరంపై ఒక రాత్రి గడిపారని కూడా స్పష్టమే, దానితో ప్రయాణపు దైర్ఘ్యం తెలుస్తుంది. ఈ సర్గతో కథలో కొత్త అధ్యాయం ఆరంభమవుతుంది — రాక్షసయుద్ధాలకు ముగింపు, వానరస్నేహానికి ఉపక్రమం. ఈ మధ్యలో శబరి ఉపాఖ్యానం ప్రవేశిస్తుంది, అది భక్తి మహిమను ప్రకటిస్తుంది. ‘తౌ కబంధేన తం మార్గం పంపాయా దర్శితం వనే’ (కబంధుడు వనంలో చూపిన పంపామార్గాన్ని) అనే మొదటి పాదంతోనే మునుపటి సర్గతో సంధి ఏర్పడుతుంది.

వారిని చూడగానే సిద్ధురాలైన ఆ తాపసి లేచి చేతులు జోడించింది, ధీమంతుడైన రాముని, లక్ష్మణుని పాదాలను పట్టుకుంది. తరువాత ఆమె పాద్యం, ఆచమనీయం, సమస్త అతిథిసత్కారద్రవ్యాలను యథావిధిగా ఇచ్చింది. ఆ తరువాత రాముడు ధర్మంలో నిలిచిన ఆ శ్రమణితో అన్నాడు — ‘నీ విఘ్నాలు జయించబడ్డాయా? నీ తపస్సు వర్ధిల్లుతోందా? తపోధనా, నీ కోపమూ ఆహారమూ నియమంలో ఉన్నాయా? నీ నియమాలు నెరవేరుతున్నాయా? నీ మనస్సుకు సుఖంగా ఉందా? మధురంగా మాట్లాడేదానా, నీ గురుశుశ్రూష ఫలించిందా?’ అని. ఈ ప్రశ్నలు తపస్వినికి తగినవే — విఘ్నజయం, తపోవృద్ధి, కోపాహారనియమం, వ్రతపాలనం, మనస్సుఖం, గురుసేవ అనే ఆరూ తపస్విని సంపదలు. ఇక్కడ రాముని వినయం ప్రకాశిస్తుంది — అతడు జాతిని అడగడు, కేవలం తపఃకుశలాన్ని అడుగుతాడు. పాదాలు పట్టుకోవడం శబరి వినయానికి లక్షణం; ఆమె లక్ష్మణుని పాదాలను కూడా పట్టుకుందని కవి ప్రత్యేకంగా చెబుతాడు. ‘యథావిధి’ (యథావిధిగా) అనే పదంతో అతిథిసత్కారంలో శాస్త్రోక్తమైన క్రమం సూచించబడుతుంది — పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆచమనీయం. రాముడు మాత్రం మొదట ఆమె తపఃక్షేమాన్నే అడుగుతాడు, మరేదీ కాదు.

రాముడు ఇలా అడగగా సిద్ధురాలూ, సిద్ధులచేత సమ్మానించబడినదీ, వృద్ధురాలూ అయిన శబరి ఎదుట నిలిచి రామునితో చెప్పింది — ‘ఈ రోజు నీ దర్శనంతోనే నాకు తపఃసిద్ధి లభించింది. ఈ రోజు నా జన్మ సఫలమైంది, నా గురువులు చక్కగా పూజించబడ్డారు. ఈ రోజు నేను చేసిన తపస్సు ఫలించింది, నాకు స్వర్గం కూడా లభిస్తుంది, ఎందుకంటే పురుషశ్రేష్ఠా, దేవశ్రేష్ఠుడవైన నువ్వు పూజించబడితే సమస్తమూ పూజించబడినట్లే. సౌమ్యుడా, గౌరవం ఇచ్చేవాడా, నీ సౌమ్యమైన చూపుతో నేను పవిత్రురాలనయ్యాను; శత్రుదమనా, నీ ప్రసాదంవల్లనే నేను అక్షయలోకాలకు వెళతాను.’ ఈ సమాధానంలో శబరి భక్తి సారం ప్రకాశిస్తుంది — ఆమె వరం అడగదు, ఫలమూ అడగదు; కేవలం దర్శనమే ఆమె సాధన అంతటికీ ఫలం. ‘దేవవరే’ (దేవశ్రేష్ఠుడవైన నీలో) అనే పదంతో ఆమె రాముని పరమేశ్వరత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది వాల్మీకిలో అక్కడక్కడ మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ‘సిద్ధా సిద్ధసమ్మతా’ (సిద్ధురాలు, సిద్ధులచేత సమ్మానించబడినది) అనే పదాలతో ఆమె స్వయంగా సిద్ధురాలే కాదు, సిద్ధులచేత కూడా గౌరవించబడినదని తెలుస్తుంది.

తరువాత ఆమె పూర్వవృత్తాంతం చెబుతుంది — ‘నువ్వు చిత్రకూటానికి చేరినప్పుడు, నేను నిత్యం సేవించిన గురువులు సాటిలేని కాంతి గల విమానాలలో ఇక్కడి నుండి స్వర్గానికి అధిరోహించారు. వెళ్ళే సమయంలో ధర్మజ్ఞులూ మహాభాగులూ అయిన ఆ మహర్షులు నాతో అన్నారు — రాముడు నీ ఈ మిక్కిలి పుణ్యమైన ఆశ్రమానికి వస్తాడు. సౌమిత్రితో కూడిన ఆ అతిథిని నువ్వు స్వీకరించాలి; అతణ్ణి చూసి నువ్వు అక్షయమైన శ్రేష్ఠలోకాలకు వెళతావు అని. పురుషశ్రేష్ఠా, అప్పుడు ఆ మహాభాగులు నాతో ఇలా అన్నారు. అందుచేత పురుషవ్యాఘ్రా, నీ కోసం నేను పంపాతీరంలో పుట్టిన రకరకాల అడవి పండ్లనూ దుంపలనూ సేకరించాను.’ ఈ విధంగా శబరి దీర్ఘమైన ఎదురుచూపుకు గురువుల మాటే మూలమని స్పష్టమవుతుంది. మహర్షుల భవిష్యజ్ఞానమూ, శబరి శ్రద్ధా, రాముని రాకా — మూడూ ఇక్కడ ఒకచోట కలుస్తాయి. చిత్రకూటప్రవేశపు కాలనిర్దేశం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — అయోధ్యాకాండలోని ఆ ప్రసంగమే ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది, దానితో కథలోని కాలక్రమం దృఢపడుతుంది. ‘అతులప్రభైః విమానైః’ (సాటిలేని కాంతి గల విమానాలలో) అనే పదంతో మునుల దివ్యగతి వర్ణించబడుతుంది. ‘సుపుణ్యమిమమాశ్రమమ్’ (మిక్కిలి పుణ్యమైన ఈ ఆశ్రమం) అనే మహర్షుల మాట శబరి ఆశ్రమపు మాహాత్మ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది. అడవి ఆహారాన్ని సేకరించడం ప్రస్తావించడం ఆమె దీర్ఘకాల ప్రతీక్షనూ శ్రద్ధనూ సూచిస్తుంది — అతిథి ఎప్పుడు వస్తాడో తెలియకపోయినా ఆమె ప్రతిరోజూ సామగ్రిని సేకరిస్తూ ఉండేది.

శబరి ఇలా చెప్పగా ధర్మాత్ముడైన ఆ రాఘవుడు, విజ్ఞానానికి ఎప్పుడూ బయట ఉంచబడని ఆ శబరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ మహాత్ముల ప్రభావాన్ని నేను దనువు నుండి యథార్థంగా విన్నాను; నువ్వు అంగీకరిస్తే దానిని ప్రత్యక్షంగా చూడాలనుకుంటున్నాను.’ రాముని నోటి నుండి వెలువడిన ఈ మాట విని శబరి వారిద్దరికీ ఆ మహావనాన్ని చూపించింది — ‘చూడు, దట్టమైన మేఘాల వంటి, మృగపక్షులతో నిండిన ఈ వనం; రఘునందనా, ఇదే మతంగవనమని ప్రసిద్ధమైనది. మహాకాంతిమంతుడా, ఇక్కడే శుద్ధాత్ములైన నా గురువులు ఉండేవారు; వారు మంత్రాలతో పూజించబడిన ఆ స్థానంలో మంత్రపూర్వకంగా హోమం చేశారు. ఇది పడమటి దిక్కున ఉన్న వేదిక, ఇక్కడే చక్కగా సత్కరించబడిన నా గురువులు శ్రమతో వణుకుతున్న చేతులతో పుష్పోపహారాలు సమర్పిస్తూ ఉండేవారు.’ ‘విజ్ఞానే అబహిష్కృతామ్’ (విజ్ఞానానికి బయట ఉంచబడనిది) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — జాతిచేత బహిష్కరించబడినా ఆమె జ్ఞానంలో బహిష్కరించబడలేదని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు. ‘దనోః సకాశాత్’ (దనువు నుండి) అనే పదంతో కబంధుని పూర్వనామం ‘దనువు’ స్మరించబడుతుంది — అతని ద్వారానే రాముడు మతంగాశ్రమపు ప్రభావాన్ని విన్నాడు. ఇప్పుడు అతడు విన్నదానిని ప్రత్యక్షంగా చూడాలనుకుంటున్నాడు, అదీ శిష్టాచారంతో — ‘యది మన్యసే’ (నువ్వు అంగీకరిస్తే) అని. ‘మంత్రవన్మంత్రపూజితమ్’ (మంత్రపూర్వకంగా, మంత్రాలతో పూజించబడినది) అనేది పునరుక్తిలా కనిపించినా, ఈ పదావళి మంత్రాల రెండు విధాల ప్రయోగాన్ని సూచిస్తుంది — విధిలోనూ పూజలోనూ.

‘రఘూత్తమా, వారి తపఃప్రభావంవల్ల ఈ రోజు కూడా చూడు — ఈ వేదిక సాటిలేని కాంతితో, శోభతో అన్ని దిక్కులనూ ప్రకాశింపజేస్తూ నిలిచి ఉంది. ఉపవాసశ్రమతో అలసిపోయి వెళ్ళలేనివారైన వారికి తీర్థయాత్ర సాధ్యం కానప్పుడు, వారు తలచుకోగానే వచ్చి ఇక్కడ కలిసిన ఏడు సముద్రాలను చూడు. స్నానం చేసిన తరువాత వారు ఇక్కడ చెట్లపై ఆరవేసిన నారచీరలు ఈ రోజు కూడా ఈ ప్రదేశంలో ఆరిపోవడం లేదు, రఘునందనా. దేవకార్యాలు చేస్తూ వారు అల్లిన ఈ మాలలు కలువపూలతో పాటు ఇప్పటికీ వాడిపోవడం లేదు.’ ఈ విధంగా నాలుగు ఆశ్చర్యాలు ఒకచోట చూపించబడ్డాయి — కాంతిమంతమైన వేదిక, తలచుకోగానే వచ్చిన ఏడు సముద్రాలు, ఆరని నారచీరలు, వాడని మాలలు. అన్నిటికీ కారణం ఒక్కటే — మునుల తపఃప్రభావం. మునుపటి సర్గలో కబంధుడు చెప్పిన మాలల మాహాత్మ్యాన్నే ఇక్కడ శబరి స్థలాన్ని చూపించడం ద్వారా దృఢపరుస్తుంది. ‘శ్రమాదుద్వేపిభిః కరైః’ (శ్రమతో వణుకుతున్న చేతులతో) అనే పదాలతో వృద్ధులైన మునుల వణుకుతున్న చేతులు చిత్రించబడ్డాయి, దానితో వారి తపస్సు కఠోరత ధ్వనిస్తుంది.

‘ఈ వనమంతా నువ్వు చూశావు, వినవలసినది విన్నావు. అందుచేత నీ అనుమతితో ఈ కళేబరాన్ని విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నాను. ఈ ఆశ్రమం ఏ మునులదో, నేను ఎవరికి పరిచారిణిగా ఉన్నానో, శుద్ధాత్ములైన ఆ మునుల సమీపానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను’ అని ఆమె ప్రార్థిస్తుంది. ధర్మిష్ఠమైన ఆ మాట విని లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు, ‘ఆశ్చర్యం’ అని అన్నాడు. తరువాత రాముడు కఠోరవ్రతాన్ని పాటించిన ఆ శబరితో అన్నాడు — ‘భద్రా, నువ్వు నన్ను అర్చించావు; నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు సుఖంగా వెళ్ళు.’ ఇక్కడ రాముని మాటలో నిషేధం లేదు, ఆలస్యమూ లేదు — భక్తురాలి కోరిక ఆ క్షణంలోనే అనుమతించబడుతుంది. ‘ఆశ్చర్యమ్’ అనే రాముని ఉద్గారం రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — తపఃప్రభావం గురించిన విస్మయం, శబరి నిష్ఠకు ప్రశంస. ‘కలేవరమ్’ (కళేబరం) అనే పదంతో దేహం కేవలం ఒక ఆవరణ మాత్రమే అనే భావం సూచించబడుతుంది. ‘శుద్ధాత్ముల సమీపానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను’ అనే ఆమె ప్రార్థన సేవకురాలి స్వాభావికమైన కోరిక — మరణాన్ని కూడా ఆమె గురుసాన్నిధ్యాన్ని పొందడంగా భావిస్తుంది.

ఇలా అనబడిన, జటలు ధరించిన, నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ వస్త్రాలుగా గల ఆమె రాముని అనుమతి పొంది, అగ్నిలో తనను తాను ఆహుతి చేసుకొని, మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ స్వర్గానికే వెళ్ళింది. అప్పుడు ఆమె దివ్యాభరణాలతో, దివ్యమాలలతో, దివ్యమైన లేపనాలతో, దివ్యవస్త్రాలతో, చూడముచ్చటగా, మెరుపుతీగలా ఆ ప్రదేశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ ఉంది. పుణ్యాత్ములైన ఆ మహర్షులు ఎక్కడ విహరిస్తున్నారో, ఆ పుణ్యమైన స్థానానికి శబరి ఆత్మసమాధితో వెళ్ళింది. ఈ విధంగా శబరి ఉపాఖ్యానం ముగుస్తుంది. కవి ఇక్కడ భక్తి మహిమను చూపిస్తాడు — జాతిచేత తక్కువదీ, వయస్సుచేత వృద్ధురాలూ, అడవిలో ఒంటరిదీ అయిన ఆ తపస్విని గురువుల మాటను శ్రద్ధతో ధరించి దీర్ఘకాలం ఎదురుచూస్తుంది, చివరకు రామదర్శనంతోనే పరమగతిని పొందుతుంది. ‘ఆత్మసమాధినా’ (ఆత్మసమాధితో) అనే పదంతో యోగబలంతో దేహత్యాగం సూచించబడుతుంది, కేవలం అగ్నిప్రవేశం కాదు. ఇక్కడ అగ్నిప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, యోగుల ఇచ్ఛామరణం అనే శాస్త్రసమ్మతమైన గతి. ‘జ్వలత్పావకసంకాశా’ (మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ) అనే ఉపమతో అగ్నియే ఆమె తేజస్సుకు ప్రతిబింబంలా అవుతుంది. ‘విద్యుత్సౌదామనీ యథా’ (మెరుపుతీగలా) అనే ఉపమ క్షణికమైనదైనా అతి తీవ్రమైన ప్రభను సూచిస్తుంది.

காட்டில் கபந்தன் காட்டிய பம்பைக்கான வழியையே பற்றிக்கொண்டு, மனிதருள் சிறந்தவனின் மைந்தர்களான ராம லக்ஷ்மணர் மேற்குத் திசையில் புறப்பட்டனர். மலைகளில் நிறைந்திருந்த, தேனும் மலர்களும் பழங்களும் கொண்ட பல மரங்களைப் பார்த்தபடி அவர்கள் சுக்ரீவனைக் காணச் சென்றனர். ஒரு மலைச்சாரலில் தங்கிவிட்டு, ரகுகுலம் மகிழ்விக்கும் அவ்விருவரும் பம்பையின் மேற்குக் கரையை அடைந்தனர். பம்பைப் பொய்கையின் அந்த மேற்குக் கரையை அடைந்து அங்கே சபரியின் அழகிய ஆசிரமத்தைக் கண்டனர். பல மரங்களால் சூழப்பட்ட, மிக அழகிய அந்த ஆசிரமத்தைப் பார்த்துக்கொண்டே அவர்கள் சபரியை அணுகினர். இங்கே கவி பயணத்தைச் சுருக்கமாக வர்ணிக்கிறார் — முந்தைய சர்க்கத்தில் கபந்தன் வர்ணித்தது இப்போது கண்கூடாகிறது. ‘க்ஷௌத்ரபுஷ்பபலத்ருமான்’ என்ற சொல்லால் தேனும் மலர்களும் பழங்களும் நிறைந்த மரங்கள் சுட்டப்படுகின்றன; இது கபந்தனின் சொல்லைப் பின்பற்றுகிறது. வழியில் ஒரு மலைச்சாரலில் ஓர் இரவு தங்கினர் என்பதும் தெளிவு; அதனால் பயணத்தின் நீளம் தெரிகிறது. இந்தச் சர்க்கத்துடன் கதையின் புதிய அத்தியாயம் தொடங்குகிறது — ராட்சசப் போர்களின் முடிவும், வானர நட்பின் தொடக்கமும். இவற்றின் நடுவே சபரியின் கிளைக்கதை நுழைகிறது; அது பக்தியின் பெருமையை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘கபந்தன் காட்டில் காட்டிய பம்பைக்கான அந்த வழியை அவ்விருவரும்’ என்ற முதல் பாதத்திலேயே முந்தைய சர்க்கத்துடன் இணைப்பு நிலைநாட்டப்படுகிறது.

அவர்களைக் கண்டதுமே சித்தி பெற்ற அந்தத் தவப்பெண் எழுந்து கைகூப்பி நின்றாள்; ராமனுடையவும் அறிவுடைய லக்ஷ்மணனுடையவும் பாதங்களைப் பற்றினாள். பிறகு அவள் பாதம் கழுவ நீரையும், ஆசமனத்துக்கான நீரையும், விருந்தினர் உபசாரத்துக்கான எல்லாப் பொருள்களையும் முறைப்படி அளித்தாள். அதன் பின் ராமன் தர்மத்தில் நிலைத்திருக்கும் அந்தத் தவப்பெண்ணிடம் சொன்னான் — ‘உன் தடைகள் வெல்லப்பட்டனவா? உன் தவம் வளர்கிறதா? தவத்தைச் செல்வமாகக் கொண்டவளே, உன் சினமும் உணவும் கட்டுக்குள் இருக்கின்றனவா? உன் நியமங்கள் நிறைவேறினவா? உன் மனத்துக்கு இன்பம் உண்டா? இனிமையாகப் பேசுபவளே, உன் குருசேவை பயன் தந்ததா?’ என்று. இந்தக் கேள்விகள் தவசியிடம் கேட்கத் தகுந்தவையே — தடைகளை வெல்லுதல், தவம் வளர்தல், சினத்தையும் உணவையும் கட்டுப்படுத்துதல், விரதங்களைக் காத்தல், மன இன்பம், குருசேவை என்ற ஆறுமே தவசியின் செல்வங்கள். இங்கே ராமனின் பணிவு வெளிப்படுகிறது — அவன் குலத்தைக் கேட்கவில்லை, தவத்தின் நலத்தை மட்டுமே கேட்கிறான். பாதங்களைப் பற்றுவதோ சபரியின் பணிவின் அடையாளம்; லக்ஷ்மணனின் பாதங்களையும் அவள் பற்றுகிறாள் என்று கவி தனியாகச் சொல்கிறார். ‘முறைப்படி’ என்ற சொல்லால் விருந்தினர் உபசாரத்தின் சாஸ்திரம் சொல்லும் வரிசை சுட்டப்படுகிறது — பாத்யம் (பாதம் கழுவும் நீர்), அர்க்யம், ஆசமனீயம் என்று. ராமனோ அவளுடைய தவ நலத்தையே முதலில் கேட்கிறான், வேறு எதையும் அல்ல.

ராமன் இவ்வாறு கேட்டதும், சித்தி பெற்றவளும், சித்தர்களால் மதிக்கப்பட்டவளுமான முதிய சபரி அவன் முன் நின்று ராமனிடம் சொன்னாள் — ‘இன்று உன்னைக் கண்டதாலேயே நான் தவத்தின் சித்தியைப் பெற்றேன். இன்று என் பிறவி பயனுடையதாயிற்று; என் குருமார்களும் நன்றாகப் பூஜிக்கப்பட்டவர்களானார்கள். இன்று நான் செய்த தவம் பலன் தந்தது; சொர்க்கமும் எனக்குக் கிடைக்கும்; ஏனெனில் மனிதருள் காளையே, தேவர்களில் சிறந்தவனான உன்னைப் பூஜித்தால் அனைத்தும் பூஜிக்கப்பட்டதாகிறது. சௌம்யனே, மதிப்புத் தருபவனே, உன் இனிய பார்வையால் நான் தூய்மையடைந்தேன்; பகைவரை அடக்குபவனே, உன் அருளாலேயே நான் அழியாத உலகங்களுக்குச் செல்வேன்.’ இந்த மறுமொழியில் சபரியின் பக்தியின் சாரம் ஒளிர்கிறது — அவள் வரத்தையும் கேட்கவில்லை, பலனையும் கேட்கவில்லை; காண்பதே அவளுடைய எல்லாச் சாதனையின் பலன். ‘தேவவரே’ (தேவர்களில் சிறந்தவனிடம்) என்ற சொல்லால் அவள் ராமனின் பரமேசுவரத் தன்மையைச் சுட்டுகிறாள்; இது வால்மீகியில் அரிதாகவே காணப்படுகிறது. ‘சித்தி பெற்றவள், சித்தர்களால் மதிக்கப்பட்டவள்’ என்ற இரண்டு சொற்களால், அவள் தானே சித்தி பெற்றவள் மட்டுமல்ல, சித்தர்களாலும் மதிக்கப்பட்டவள் என்பது தெரிகிறது.

பிறகு அவள் முன் நடந்ததைச் சொல்கிறாள் — ‘நீ சித்திரகூடத்தை அடைந்தபோது, நான் எப்போதும் பணிவிடை செய்து வந்த என் குருமார்கள் ஒப்பற்ற ஒளியுடைய விமானங்களில் இங்கிருந்து சொர்க்கத்துக்கு ஏறிச் சென்றனர். புறப்படும் நேரத்தில் தர்மம் அறிந்த, பெருமைக்குரிய அந்த மகரிஷிகள் என்னிடம் சொன்னார்கள் — ராமன் மிகப் புண்ணியமான உன் இந்த ஆசிரமத்துக்கு வருவான். சௌமித்ரியுடன் வரும் அந்த விருந்தினனை நீ உபசரிக்க வேண்டும்; அவனைக் கண்டு நீ அழியாத சிறந்த உலகங்களுக்குச் செல்வாய் என்று. மனிதருள் காளையே, இவ்வாறு அப்போது பெருமைக்குரியவர்கள் என்னிடம் சொன்னார்கள். ஆகவே மனிதருள் புலியே, உனக்காக நான் பம்பைக் கரையில் விளையும் பலவகைக் காட்டுப் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் சேகரித்து வைத்திருக்கிறேன்.’ இவ்வாறு சபரியின் நீண்ட காத்திருப்பு குருமார்களின் சொல்லில் வேரூன்றியது என்பது தெளிவாகிறது. மகரிஷிகளின் எதிர்காலம் அறியும் ஞானம், சபரியின் சிரத்தை, ராமனின் வருகை — மூன்றும் இங்கே ஒன்றுசேர்கின்றன. சித்திரகூடத்தில் நுழைந்த காலத்தைக் குறிப்பிடுவது இங்கே முக்கியமானது — அயோத்தியா காண்டத்தில் வரும் நிகழ்ச்சியே இங்கு நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் கதையின் கால வரிசை உறுதியாகிறது. ‘ஒப்பற்ற ஒளியுடைய விமானங்களில்’ என்ற சொல்லால் முனிவர்களின் தெய்வீகப் பயணம் வர்ணிக்கப்படுகிறது. ‘மிகப் புண்ணியமான உன் இந்த ஆசிரமம்’ என்ற மகரிஷிகளின் சொல் சபரியின் ஆசிரமத்தின் பெருமையை நிலைநாட்டுகிறது. காட்டு உணவைச் சேகரித்ததைக் குறிப்பிடுவது அவளுடைய நீண்ட காத்திருப்பையும் சிரத்தையையும் சுட்டுகிறது — விருந்தினன் எப்போது வருவான் என்பது உறுதியாகத் தெரியாவிட்டாலும் அவள் நாள்தோறும் பொருள்களைச் சேகரித்து வந்தாள்.

சபரி இவ்வாறு சொன்னதும், தர்மாத்மாவான அந்த ராகவன், ஞானத்திலிருந்து ஒருபோதும் விலக்கப்படாத அந்தச் சபரியிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘தனுவிடமிருந்து அந்த மகாத்மாக்களின் ஆற்றலைப் பற்றி உண்மையாகக் கேட்டிருக்கிறேன்; நீ ஏற்றுக்கொண்டால், அதை நேரில் காண விரும்புகிறேன்.’ ராமனின் வாயிலிருந்து வந்த இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சபரி அவர்கள் இருவருக்கும் அந்தப் பெரிய காட்டைக் காட்டினாள் — ‘பார், அடர்ந்த மேகம் போலத் தோன்றும், விலங்குகளும் பறவைகளும் நிறைந்த இந்தக் காடு; இதுவே மதங்க வனம் என்று புகழ்பெற்றது, ரகுநந்தனா. பேரொளியுடையவனே, இங்கேதான் தூய உள்ளம் கொண்ட என் குருமார்கள் இருந்தனர்; அவர்கள் மந்திரங்களுடன், மந்திரங்களால் பூஜிக்கப்பட்ட ஹோம இடத்தில் ஹோமம் செய்தனர். இது மேற்குப் பக்கத்திலுள்ள வேதிகை; இங்கே நன்கு போற்றப்பட்ட என் குருமார்கள் களைப்பால் நடுங்கும் கைகளால் மலர்ப் படையல் செய்து வந்தனர்.’ ‘ஞானத்திலிருந்து விலக்கப்படாதவள்’ என்ற அடைமொழி முக்கியமானது — பிறப்பால் விலக்கப்பட்டவளாக இருந்தும் அவள் ஞானத்திலிருந்து விலக்கப்படவில்லை என்று கவி தெளிவாகச் சொல்கிறார். ‘தனுவிடமிருந்து’ என்ற சொல்லால் கபந்தனின் முந்தைய பெயர் ‘தனு’ என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது — அவனிடமிருந்தே ராமன் மதங்க ஆசிரமத்தின் ஆற்றலைப் பற்றிக் கேட்டிருந்தான். இப்போது அவன் கேட்டதைக் கண்கூடாகக் காண விரும்புகிறான்; அதையும் நன்னடத்தையுடன் — ‘நீ ஏற்றுக்கொண்டால்’ என்று. ‘மந்திரங்களுடன், மந்திரங்களால் பூஜிக்கப்பட்ட’ என்று மீள்கூற்றுப் போலத் தோன்றும் சொற்றொடர் மந்திரங்களின் இருவகைப் பயன்பாட்டைச் சுட்டுகிறது — சடங்கிலும் பூஜையிலும்.

‘ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, அவர்களுடைய தவ ஆற்றலால் இன்றும் பார் — இந்த வேதிகை ஒப்பற்ற ஒளியுடன், தன் பொலிவால் எல்லாத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்தபடி நிற்கிறது. உண்ணாநோன்பின் களைப்பால் தளர்ந்து, நடக்க இயலாமல் தீர்த்த யாத்திரை செய்ய இயலாமல் போனபோது, அவர்கள் நினைத்த மாத்திரத்திலேயே வந்து ஒன்றுகூடிய ஏழு கடல்களையும் பார். நீராடிய பின் அவர்கள் இங்கே மரங்களில் உலர வைத்த மரவுரிகள் இன்றும் இந்த இடத்தில் உலராமல் இருக்கின்றன, ரகுநந்தனா. தெய்வக் காரியங்களைச் செய்தபோது அவர்கள் தொடுத்த இந்த மாலைகள் நீலோத்பல மலர்களுடன் சேர்ந்து இன்றும் வாடவில்லை.’ இவ்வாறு நான்கு அற்புதங்கள் ஒருசேரக் காட்டப்படுகின்றன — ஒளிரும் வேதிகை, நினைத்த மாத்திரத்தில் வந்த ஏழு கடல்கள், உலராத மரவுரிகள், வாடாத மாலைகள். அனைத்துக்கும் காரணம் ஒன்றே — முனிவர்களின் தவ ஆற்றல். முந்தைய சர்க்கத்தில் கபந்தன் சொன்ன மாலைகளின் மகிமையே இங்கே சபரி அந்த இடத்தைக் காட்டுவதால் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. ‘களைப்பால் நடுங்கும் கைகள்’ என்ற சொற்களால் முதிய முனிவர்களின் நடுங்கும் கைகள் சித்தரிக்கப்படுகின்றன; அதனால் அவர்களுடைய தவத்தின் கடுமை உட்குறிப்பாகச் சுட்டப்படுகிறது.

‘இந்தக் காடு முழுவதையும் நீ கண்டுவிட்டாய், கேட்க வேண்டியதையும் கேட்டுவிட்டாய். ஆகவே உன் அனுமதி பெற்று நான் இந்த உடலை விட விரும்புகிறேன். இந்த ஆசிரமம் எந்த முனிவர்களுடையதோ, நான் எவர்களுக்குப் பணிவிடை செய்தேனோ, தூய உள்ளம் கொண்ட அவர்களின் அருகே செல்ல விரும்புகிறேன்’ என்று அவள் வேண்டுகிறாள். தர்மம் நிறைந்த அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, லக்ஷ்மணனுடன் ராகவன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியை அடைந்தான்; ‘ஆச்சரியம்!’ என்றும் சொன்னான். பிறகு ராமன் கடும் விரதமுடைய அந்தச் சபரியிடம் சொன்னான் — ‘நல்லவளே, நீ என்னைப் பூஜித்துவிட்டாய்; உன் விருப்பப்படி மகிழ்ச்சியுடன் செல்.’ இங்கே ராமனின் சொல்லில் மறுப்பும் இல்லை, தாமதமும் இல்லை — பக்தையின் விருப்பம் அந்தக் கணமே ஏற்கப்படுகிறது. ‘ஆச்சரியம்’ என்ற ராமனின் வியப்புச் சொல் இருபொருள் கொண்டது — தவ ஆற்றலைப் பற்றிய வியப்பும், சபரியின் நிலைத்த பற்றுக்கான பாராட்டும். ‘களேவரம்’ (உடல்) என்ற சொல்லால் உடல் வெறும் மூடுதிரையே என்ற உணர்வு சுட்டப்படுகிறது. ‘தூய உள்ளம் கொண்டவர்களின் அருகே செல்ல’ என்ற அவளுடைய வேண்டுதல் பணிவிடை செய்பவளின் இயல்பான விருப்பம் — மரணத்தையும் அவள் குருமார்களின் அண்மையைப் பெறுவதாகவே கருதுகிறாள்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, ஜடை தரித்து, மரவுரியும் கருமான் தோலும் அணிந்த அவள், ராமனின் அனுமதி பெற்று, நெருப்பில் தன்னை ஆகுதியாக்கி, கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பைப் போல ஒளிர்ந்து சொர்க்கத்துக்கே சென்றாள். அப்போது அவள் தெய்வீக அணிகலன்கள் அணிந்து, தெய்வீக மாலைகளும் நறுமணப் பூச்சும் கொண்டு, தெய்வீக ஆடை உடுத்தி, காண்பதற்கு இனியவளாக, மின்னலைப் போல அந்த இடத்தை ஒளிரச் செய்தாள். நற்செயல் புரிந்த அந்த மகரிஷிகள் எங்கே உலவுகிறார்களோ, அந்தப் புண்ணியமான இடத்துக்குச் சபரி தன் ஆன்ம சமாதியால் சென்றாள். இவ்வாறு சபரியின் கிளைக்கதை முடிகிறது. கவி இங்கே பக்தியின் பெருமையைக் காட்டுகிறார் — பிறப்பால் தாழ்ந்தவள், வயதால் முதியவள், காட்டில் தனித்திருந்த அந்தத் தவப்பெண் குருமார்களின் சொல்லைச் சிரத்தையுடன் பற்றிக்கொண்டு நீண்ட காலம் காத்திருக்கிறாள்; இறுதியில் ராமனைக் காண்பதாலேயே உயர்ந்த கதியை அடைகிறாள். ‘ஆன்ம சமாதியால்’ என்ற சொல்லால் யோக வலிமையால் உடலை விட்டது சுட்டப்படுகிறது, வெறுமனே நெருப்பில் புகுந்தது அல்ல. நெருப்பில் புகுவது இங்கே தற்கொலை அல்ல, யோகிகளின் விருப்ப மரணம் — சாஸ்திரம் ஏற்கும் கதி. ‘கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பைப் போல’ என்ற உவமையால் நெருப்பே அவளுடைய தேஜஸின் பிரதிபலிப்பு போலாகிறது. ‘மின்னலைப் போல’ என்ற உவமையோ கணநேரமானதும் ஆனால் மிகத் தீவிரமானதுமான ஒளியைச் சுட்டுகிறது.

ವನದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತೋರಿಸಿದ ಪಂಪೆಯ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಕ್ಕಳಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದ, ಜೇನು ಹೂವು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಸಾಗಿದರು. ಒಂದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ತಂಗಿದ್ದು ಆ ರಘುನಂದನರು ಪಂಪೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಕಮಲಸರೋವರವಾದ ಪಂಪೆಯ ಆ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಸುರಮ್ಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವರು ಶಬರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಯಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಏನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನೋ ಅದೇ ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೌದ್ರಪುಷ್ಪಫಲದ್ರುಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜೇನು ಹೂವು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಮರಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಕಬಂಧನ ಮಾತನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದರು ಎಂಬುದೂ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಅದರಿಂದ ಪಯಣದ ದೀರ್ಘತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧಗಳ ಮುಕ್ತಾಯ, ವಾನರಸಖ್ಯದ ಉಪಕ್ರಮ. ಇಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಶಬರಿಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಬಂಧನು ವನದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ ಪಂಪೆಯ ಆ ದಾರಿಯನ್ನು’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪಾದದಿಂದಲೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸಂಧಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರನ್ನು ಕಂಡಕೂಡಲೇ ಆ ಸಿದ್ಧಳಾದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಎದ್ದುನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದಳು, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನೀಯ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಎಲ್ಲ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ವಿಘ್ನಗಳು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೇ? ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ? ತಪೋಧನೆ, ನಿನ್ನ ಕೋಪವೂ ಆಹಾರವೂ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿವೆಯೇ? ನಿನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ನೆರವೇರಿವೆಯೇ? ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸುಖವಾಗಿದೆಯೇ? ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ, ನಿನ್ನ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷೆ ಸಫಲವಾಯಿತೇ?’ ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ತಪಸ್ವಿಗೆ ಉಚಿತವಾದವೇ — ವಿಘ್ನಜಯ, ತಪೋವೃದ್ಧಿ, ಕೋಪ ಆಹಾರಗಳ ನಿಯಮನ, ವ್ರತಪಾಲನೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸುಖ, ಗುರುಸೇವೆ ಎಂಬ ಆರು ತಪಸ್ವಿಯ ಸಂಪತ್ತುಗಳು. ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಜಾತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸಿನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಶಬರಿಯ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಅವಳು ಹಿಡಿದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾವಿಧಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಚಮನೀಯ. ರಾಮನಾದರೋ ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೇ ಮೊದಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಸಿದ್ಧಳೂ ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳೂ ಆದ ಆ ವೃದ್ಧೆ ಶಬರಿ ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಂದು ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯಿತು. ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಫಲವಾಯಿತು, ಗುರುಗಳೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಇಂದು ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ಸಫಲವಾಯಿತು, ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ದೊರೆಯುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಸೌಮ್ಯ, ಮಾನದ, ನಿನ್ನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ಪವಿತ್ರಳಾದೆ; ಅರಿಂದಮ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ನಾನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾರ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ವರವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಫಲವನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ದರ್ಶನವೇ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಯ ಫಲ. ‘ದೇವವರೇ’ — ‘ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಪರಮೇಶ್ವರತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುವಂಥದ್ದು. ‘ಸಿದ್ಧಾ ಸಿದ್ಧಸಮ್ಮತಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ತಾನೇ ಸಿದ್ಧಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧರಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ನಾನು ಸದಾ ಯಾವ ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆನೋ ಅವರು ಅನುಪಮ ಕಾಂತಿಯ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದರು. ಹೊರಡುವಾಗ ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ ಮಹಾಭಾಗರೂ ಆದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು — ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಈ ಅತಿ ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುವನು. ಸೌಮಿತ್ರಿಸಹಿತನಾದ ಆ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ನೀನು ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ, ಹೀಗೆ ಆಗ ಮಹಾಭಾಗರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಪಂಪೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಬರಿಯ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ ಗುರುವಚನದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಭವಿಷ್ಯಜ್ಞಾನ, ಶಬರಿಯ ಶ್ರದ್ಧೆ, ರಾಮನ ಆಗಮನ — ಈ ಮೂರೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟಪ್ರವೇಶದ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಆ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಕಾಲಕ್ರಮ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಪಮ ಕಾಂತಿಯ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಗಳ ದಿವ್ಯಗತಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಈ ಅತಿ ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮಾತು ಶಬರಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದ ಸಂಗ್ರಹದ ಉಲ್ಲೇಖವಾದರೋ ಅವಳ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕಾಯುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅತಿಥಿ ಯಾವಾಗ ಬರುವನೆಂಬುದು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಶಬರಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಘವನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಎಂದೂ ಹೊರಗುಳಿಯದ ಆ ಶಬರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದನುವಿನ ಬಳಿಯಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಬರಿ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು — ‘ನೋಡು, ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತಿರುವ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ವನವನ್ನು; ರಘುನಂದನ, ಇದೇ ಮತಂಗವನ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು. ಮಹಾದ್ಯುತಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ನನ್ನ ಗುರುಗಳಿದ್ದರು; ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಈ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿದ ವೇದಿಕೆ, ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಗುರುಗಳು ಶ್ರಮದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ‘ವಿಜ್ಞಾನೇ ಅಬಹಿಷ್ಕೃತಾಮ್’ — ‘ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯದವಳು’ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಜಾತಿಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದವಳಾದರೂ ಅವಳು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದವಳಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದನುವಿನ ಬಳಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರು ‘ದನು’ ಎಂಬುದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಮತಂಗಾಶ್ರಮದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನು ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದ — ‘ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದರೆ’ ಎಂದು. ‘ಮಂತ್ರವನ್ಮಂತ್ರಪೂಜಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ ಪದಾವಳಿಯಾದರೋ ಮಂತ್ರಗಳ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ.

‘ರಘೂತ್ತಮ, ಅವರ ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇಂದಿಗೂ ನೋಡು — ಈ ವೇದಿಕೆ ಅನುಪಮ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ನಿಂತಿದೆ. ಉಪವಾಸದ ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿ ನಡೆಯಲಾರದೆ ಅವರಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಕೇವಲ ಚಿಂತಿಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟ ನಾರುಮಡಿಗಳು, ರಘುನಂದನ, ಇಂದಿಗೂ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ರಚಿಸಿದ ಈ ಮಾಲೆಗಳು ನೈದಿಲೆ ಹೂವುಗಳೊಡನೆ ಬಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವೇದಿಕೆ, ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು, ಒಣಗದ ನಾರುಮಡಿಗಳು, ಬಾಡದ ಮಾಲೆಗಳು. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಕಾರಣ — ಮುನಿಗಳ ತಪಃಪ್ರಭಾವ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾಲೆಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ಸ್ಥಳದರ್ಶನದಿಂದ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಮದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಗಳಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧ ಮುನಿಗಳ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಠೋರತೆ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಈ ವನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ನೋಡಿದೆ, ಕೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಈ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಆಶ್ರಮ ಯಾವ ಮುನಿಗಳದೋ, ನಾನು ಯಾರ ಸೇವಕಿಯಾಗಿದ್ದೆನೋ, ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಆ ಮುನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ಅನುಪಮವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು, ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕಠಿಣವ್ರತೆಯಾದ ಆ ಶಬರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು; ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ತೆರಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧವೂ ಇಲ್ಲ, ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ — ಭಕ್ತೆಯ ಅಭೀಷ್ಟಕ್ಕೆ ತತ್‌ಕ್ಷಣವೇ ಅನುಮತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಉದ್ಗಾರ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ತಪಃಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ಮಯ, ಶಬರಿಯ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ. ‘ಕಲೇವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇಹ ಕೇವಲ ಒಂದು ಆವರಣ ಎಂಬ ಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು’ ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸೇವಕಿಯ ಸಹಜ ಬಯಕೆ — ಮರಣವನ್ನೂ ಅವಳು ಗುರುಸಾನ್ನಿಧ್ಯದ ಲಾಭವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನೂ ಉಟ್ಟ ಅವಳು ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೇ ಹೋದಳು. ಆಗ ಅವಳು ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯ ಲೇಪನಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿಯಾಗಿ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯಳಾಗಿ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಕಂಗೊಳಿಸಿದಳು. ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪುಣ್ಯವಾದ ನೆಲೆಗೆ ಶಬರಿ ತನ್ನ ಆತ್ಮಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಹೋದಳು. ಹೀಗೆ ಶಬರಿಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜಾತಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿನವಳು, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ವೃದ್ಧೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಗುರುವಚನವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾಯುತ್ತಾಳೆ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಆತ್ಮಸಮಾಧಿನಾ’ — ‘ಆತ್ಮಸಮಾಧಿಯಿಂದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಯೋಗಿಗಳ ಇಚ್ಛಾಮರಣ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಗತಿ. ‘ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವಳ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಯುತ್ಸೌದಾಮನೀ ಯಥಾ’ — ‘ಮಿಂಚಿನಂತೆ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ಆದರೆ ಅತಿ ತೀವ್ರವಾದ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

കബന്ധൻ വനത്തിൽ കാണിച്ചുകൊടുത്ത പമ്പയിലേക്കുള്ള ആ വഴിതന്നെ പിടിച്ച്, നരശ്രേഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. പർവതങ്ങളിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന, തേനും പൂക്കളും പഴങ്ങളുമുള്ള അനേകം മരങ്ങൾ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ സുഗ്രീവനെ കാണാൻ പോയി. ഒരു പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ രാത്രി കഴിച്ച് ആ രഘുനന്ദനന്മാർ പമ്പയുടെ പടിഞ്ഞാറേ തീരത്തെത്തി. പമ്പാസരസ്സിന്റെ ആ പടിഞ്ഞാറേ തീരത്തെത്തിയ അവർ അവിടെ ശബരിയുടെ രമണീയമായ ആശ്രമം കണ്ടു. അനേകം മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അതിരമണീയമായ ആ ആശ്രമം നോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ ശബരിയുടെ അടുത്തെത്തി. ഇവിടെ കവി യാത്രയുടെ വർണന സംക്ഷേപിച്ചു ചെയ്യുന്നു — മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ വർണിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ‘ക്ഷൗദ്രപുഷ്പഫലദ്രുമാൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ തേനും പൂക്കളും പഴങ്ങളും നിറഞ്ഞ മരങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു കബന്ധന്റെ വചനത്തെ പിന്തുടരുന്നു. വഴിയിൽ ഒരു പർവതത്തിനു മുകളിൽ ഒരു രാത്രി കഴിച്ചുവെന്നും വ്യക്തമാണ്; അതിലൂടെ യാത്രയുടെ ദൈർഘ്യം അറിയാം. ഈ സർഗത്തോടെ കഥയുടെ പുതിയൊരു അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു — രാക്ഷസയുദ്ധങ്ങളുടെ സമാപനവും വാനരസഖ്യത്തിന്റെ ഉപക്രമവും. ഇതിനിടയിൽ ഭക്തിയുടെ മഹിമ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശബരിയുടെ ഉപാഖ്യാനം കടന്നുവരുന്നു. ‘കബന്ധൻ വനത്തിൽ കാണിച്ച പമ്പയിലേക്കുള്ള ആ വഴി’ എന്ന ആദ്യപാദത്തിലൂടെത്തന്നെ മുൻപത്തെ സർഗവുമായുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

അവരെ കണ്ട ഉടൻതന്നെ സിദ്ധയായ ആ തപസ്വിനി എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി; ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. പിന്നെ അവൾ പാദ്യവും ആചമനീയവും അതിഥിസത്കാരത്തിനുള്ള എല്ലാ ദ്രവ്യങ്ങളും യഥാവിധി നൽകി. തുടർന്ന് രാമൻ ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ തപസ്വിനിയോടു പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ വിഘ്നങ്ങൾ ജയിക്കപ്പെട്ടുവോ? നിന്റെ തപസ്സ് വർധിക്കുന്നുവോ? തപോധനേ, നിന്റെ കോപവും ആഹാരവും നിയന്ത്രിതമാണോ? നിന്റെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കപ്പെടുന്നുവോ? നിന്റെ മനസ്സിനു സുഖമുണ്ടോ? മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവളേ, നിന്റെ ഗുരുശുശ്രൂഷ സഫലമായോ?’ ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഒരു തപസ്വിയോടു ചോദിക്കാൻ ഉചിതമായവതന്നെ — വിഘ്നജയം, തപോവൃദ്ധി, കോപത്തിന്റെയും ആഹാരത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണം, വ്രതപാലനം, മനസ്സുഖം, ഗുരുസേവ എന്നീ ആറുമാണ് തപസ്വിയുടെ സമ്പത്തുകൾ. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം വെളിപ്പെടുന്നു — അവൻ ജാതി ചോദിക്കുന്നില്ല, തപസ്സിന്റെ കുശലം മാത്രം ചോദിക്കുന്നു. പാദങ്ങൾ പിടിക്കുന്നതാകട്ടെ ശബരിയുടെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണം; ലക്ഷ്മണന്റെയും പാദങ്ങൾ അവൾ പിടിക്കുന്നു എന്നു കവി പ്രത്യേകം പറയുന്നു. ‘യഥാവിധി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ശാസ്ത്രോക്തമായ ക്രമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പാദ്യം, അർഘ്യം, ആചമനീയം എന്നിങ്ങനെ. രാമനാകട്ടെ അവളുടെ തപസ്സിന്റെ ക്ഷേമംതന്നെയാണ് ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്, മറ്റൊന്നുമല്ല.

രാമൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സിദ്ധയും സിദ്ധന്മാരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവളുമായ വൃദ്ധയായ ശബരി അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇന്ന് നിന്നെ കണ്ടതുകൊണ്ടുതന്നെ എനിക്കു തപസ്സിദ്ധി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി, എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടവരായി. ഇന്ന് ഞാൻ ചെയ്ത തപസ്സ് സഫലമായി, എനിക്കു സ്വർഗവും ലഭിക്കും; കാരണം പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ദേവശ്രേഷ്ഠനായ നീ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ എല്ലാം പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സൗമ്യാ, മാനം നൽകുന്നവനേ, നിന്റെ സൗമ്യമായ നോട്ടംകൊണ്ട് ഞാൻ പവിത്രയായി; ശത്രുസംഹാരകാ, നിന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ അക്ഷയലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും.’ ഈ മറുപടിയിൽ ശബരിയുടെ ഭക്തിയുടെ സാരം പ്രകാശിക്കുന്നു — അവൾ വരം യാചിക്കുന്നില്ല, ഫലവും യാചിക്കുന്നില്ല; ദർശനം മാത്രമാണ് അവളുടെ എല്ലാ സാധനയുടെയും ഫലം. ‘ദേവവരേ’ (ദേവശ്രേഷ്ഠനിൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ രാമന്റെ പരമേശ്വരത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു വാല്മീകിയിൽ അപൂർവമായി മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘സിദ്ധാ സിദ്ധസമ്മതാ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അവൾ സ്വയം സിദ്ധയാണെന്നു മാത്രമല്ല, സിദ്ധന്മാരാൽപ്പോലും ആദരിക്കപ്പെടുന്നവളാണെന്നും അറിയാം.

പിന്നെ അവൾ പൂർവവൃത്താന്തം പറയുന്നു — ‘നീ ചിത്രകൂടത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, ഞാൻ എന്നും പരിചരിച്ചിരുന്ന ഗുരുക്കന്മാർ അതുല്യപ്രഭയുള്ള വിമാനങ്ങളിൽ ഇവിടെനിന്നു സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറിപ്പോയി. പോകുന്ന സമയത്ത് ധർമജ്ഞരും മഹാഭാഗരുമായ ആ മഹർഷിമാർ എന്നോടു പറഞ്ഞു — രാമൻ നിന്റെ ഈ അതിപുണ്യമായ ആശ്രമത്തിലേക്കു വരും. സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വരുന്ന ആ അതിഥിയെ നീ സ്വീകരിക്കണം; അവനെ കണ്ടശേഷം നീ അക്ഷയവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും എന്ന്. പുരുഷർഷഭാ, അന്ന് ആ മഹാഭാഗന്മാർ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അതിനാൽ പുരുഷവ്യാഘ്രാ, നിനക്കുവേണ്ടി പമ്പാതീരത്തുണ്ടാകുന്ന പലതരം കാട്ടുപഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഞാൻ ശേഖരിച്ചുവെച്ചിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ ശബരിയുടെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പ് ഗുരുവചനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. മഹർഷിമാരുടെ ഭാവിജ്ഞാനവും ശബരിയുടെ ശ്രദ്ധയും രാമന്റെ ആഗമനവും — മൂന്നും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു. ചിത്രകൂടപ്രവേശത്തിന്റെ കാലനിർദേശം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ആ പ്രസംഗംതന്നെ ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കഥയുടെ കാലക്രമം ദൃഢമാകുന്നു. ‘അതുല്യപ്രഭയുള്ള വിമാനങ്ങളിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുനിമാരുടെ ദിവ്യഗതി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഈ അതിപുണ്യമായ ആശ്രമം’ എന്ന മഹർഷിമാരുടെ വചനം ശബരിയുടെ ആശ്രമത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. കാട്ടുവിഭവങ്ങളുടെ ശേഖരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശമാകട്ടെ അവളുടെ ദീർഘകാലത്തെ കാത്തിരിപ്പും ശ്രദ്ധയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതിഥി എപ്പോൾ വരുമെന്ന് നിശ്ചയമില്ലാതിരുന്നിട്ടും അവൾ ദിവസവും വിഭവങ്ങൾ ശേഖരിച്ചുവെച്ചിരുന്നു.

ശബരി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ, ജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന് ഒരിക്കലും പുറന്തള്ളപ്പെട്ടിട്ടില്ലാത്ത ആ ശബരിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ആ മഹാത്മാക്കളുടെ പ്രഭാവം ദനുവിൽനിന്ന് ഞാൻ യഥാർഥമായി കേട്ടിട്ടുണ്ട്; നിനക്കു സമ്മതമാണെങ്കിൽ അതു നേരിൽ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ രാമന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ വാക്കു കേട്ട് ശബരി ആ രണ്ടുപേർക്കും ആ മഹാവനം കാണിച്ചുകൊടുത്തു — ‘നോക്കൂ, മേഘക്കൂട്ടംപോലെ ഇരുണ്ട, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ ഈ വനം; രഘുനന്ദനാ, ഇതുതന്നെയാണ് മതംഗവനം എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്. മഹാദ്യുതേ, ഇവിടെയാണ് ആത്മജ്ഞാനികളായ എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ കഴിഞ്ഞിരുന്നത്; മന്ത്രങ്ങളാൽ പൂജിതമായ ഈ സ്ഥാനത്ത് അവർ മന്ത്രപൂർവം ഹോമം ചെയ്തിരുന്നു. പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖമായുള്ള ഈ വേദിയിലാണ്, ഞാൻ നന്നായി സത്കരിച്ചിരുന്ന എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ ക്ഷീണത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന കൈകളോടെ പുഷ്പോപഹാരം അർപ്പിച്ചിരുന്നത്.’ ‘വിജ്ഞാനേ അബഹിഷ്കൃതാം’ (ജ്ഞാനത്തിൽനിന്നു പുറന്തള്ളപ്പെടാത്തവൾ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — ജാതികൊണ്ടു പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവളാണെങ്കിലും ജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന് അവൾ പുറന്തള്ളപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ‘ദനുവിൽനിന്ന്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധന്റെ പഴയ പേരായ ‘ദനു’ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവനിൽനിന്നാണ് രാമൻ മതംഗാശ്രമത്തിന്റെ പ്രഭാവം കേട്ടത്. ഇപ്പോൾ കേട്ടത് നേരിൽ കാണാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതും ശിഷ്ടാചാരത്തോടെ — ‘നിനക്കു സമ്മതമാണെങ്കിൽ’ എന്ന്. ‘മന്ത്രവന്മന്ത്രപൂജിതം’ എന്ന, ആവർത്തനംപോലെ തോന്നുന്ന പദാവലിയാകട്ടെ മന്ത്രങ്ങളുടെ രണ്ടുവിധമായ പ്രയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിധിയിലും പൂജയിലും.

‘രഘൂത്തമാ, അവരുടെ തപഃപ്രഭാവംകൊണ്ട് ഇപ്പോഴും നോക്കൂ — അതുല്യപ്രഭയുള്ള ഈ വേദി ശ്രീകൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്നു. ഉപവാസത്തിന്റെ ക്ഷീണത്താൽ തളർന്ന്, നടക്കാൻ കഴിയാതായ അവർക്ക് തീർഥയാത്ര അസാധ്യമായപ്പോൾ, അവർ ചിന്തിച്ച മാത്രയിൽ വന്നുചേർന്ന ഏഴു സമുദ്രങ്ങളെ നോക്കൂ. രഘുനന്ദനാ, അഭിഷേകം ചെയ്തശേഷം അവർ ഇവിടെ മരങ്ങളിൽ ഇട്ടിരുന്ന മരവുരികൾ ഇപ്പോഴും ഈ പ്രദേശത്ത് ഉണങ്ങുന്നില്ല. ദേവകാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ അവർ ഉണ്ടാക്കിയ ഈ മാലകൾ ആമ്പൽപ്പൂക്കളോടൊപ്പം വാടുന്നതേയില്ല.’ ഇങ്ങനെ നാല് ആശ്ചര്യങ്ങൾ ഒരിടത്തു കാണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രഭയുള്ള വേദി, ചിന്തിച്ച മാത്രയിൽ വന്ന ഏഴു സമുദ്രങ്ങൾ, ഉണങ്ങാത്ത മരവുരികൾ, വാടാത്ത മാലകൾ. എല്ലാറ്റിനും ഒരേ കാരണം — മുനിമാരുടെ തപഃപ്രഭാവം. മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ പറഞ്ഞ മാലകളുടെ മാഹാത്മ്യംതന്നെ ഇവിടെ ശബരി സ്ഥലം കാണിച്ചുകൊടുത്ത് ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘ക്ഷീണത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന കൈകളോടെ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ വൃദ്ധരായ മുനിമാരുടെ വിറയ്ക്കുന്ന കൈകൾ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ തപസ്സിന്റെ കാഠിന്യം ധ്വനിക്കുന്നു.

‘ഈ വനം മുഴുവൻ നീ കണ്ടു, കേൾക്കേണ്ടതു കേട്ടു. അതിനാൽ നിന്റെ അനുവാദത്തോടെ ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആരുടേതാണോ ഈ ആശ്രമം, ആരുടെ പരിചാരികയായിരുന്നുവോ ഞാൻ, ആ ആത്മജ്ഞാനികളായ മുനിമാരുടെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പ്രാർഥിക്കുന്നു. ധർമിഷ്ഠമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവൻ അതുല്യമായ ആഹ്ലാദം നേടി, ‘ആശ്ചര്യം’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ രാമൻ കഠിനവ്രതയായ ആ ശബരിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ഭദ്രേ, നീ എന്നെ അർച്ചിച്ചു; യഥേഷ്ടം സുഖമായി പോകൂ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കിൽ നിഷേധമില്ല, താമസവുമില്ല — ഭക്തയുടെ അഭീഷ്ടം ആ നിമിഷംതന്നെ അനുവദിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആശ്ചര്യം’ എന്ന രാമന്റെ ഉദ്ഗാരമാകട്ടെ രണ്ട് അർഥങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു — തപഃപ്രഭാവത്തിലുള്ള വിസ്മയവും ശബരിയുടെ നിഷ്ഠയോടുള്ള പ്രശംസയും. ‘കളേബരം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ശരീരം ഒരു ആവരണം മാത്രമാണെന്ന ഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആത്മജ്ഞാനികളുടെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ’ എന്ന അവളുടെ പ്രാർഥന ഒരു സേവികയുടെ സ്വാഭാവികമായ ആഗ്രഹമാണ് — മരണത്തെപ്പോലും ഗുരുസാന്നിധ്യലാഭമായാണ് അവൾ കരുതുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ജടധാരിണിയും മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവളുമായ അവൾ രാമന്റെ അനുവാദത്തോടെ അഗ്നിയിൽ തന്നെത്തന്നെ ഹോമിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവളായി സ്വർഗത്തിലേക്കുതന്നെ പോയി. അപ്പോൾ അവൾ ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, ദിവ്യമാലകളും ദിവ്യാനുലേപനങ്ങളും ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച്, കാണാൻ മനോഹരിയായിത്തീർന്നു; മിന്നൽപ്പിണരെന്നപോലെ ആ ദേശത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചു. പുണ്യാത്മാക്കളായ ആ മഹർഷിമാർ എവിടെ വിഹരിക്കുന്നുവോ, ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് ശബരി ആത്മസമാധിയിലൂടെ പോയി. ഇങ്ങനെ ശബരിയുടെ ഉപാഖ്യാനം സമാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ഭക്തിയുടെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു — ജാതികൊണ്ടു താഴ്ന്നവളും പ്രായംകൊണ്ടു വൃദ്ധയും വനത്തിൽ ഏകാകിനിയുമായ ആ തപസ്വിനി ഗുരുവചനം ശ്രദ്ധയോടെ മുറുകെപ്പിടിച്ച് ദീർഘകാലം കാത്തിരിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ രാമദർശനംകൊണ്ടുതന്നെ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ‘ആത്മസമാധിനാ’ (ആത്മസമാധിയിലൂടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ യോഗബലംകൊണ്ടുള്ള ദേഹത്യാഗമാണു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, വെറും അഗ്നിപ്രവേശമല്ല. ഇവിടത്തെ അഗ്നിപ്രവേശം ആത്മഹത്യയല്ല, യോഗികളുടെ ഇച്ഛാമരണം എന്ന ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ഗതിയാണ്. ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അഗ്നിതന്നെ അവളുടെ തേജസ്സിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെയാകുന്നു. ‘മിന്നൽപ്പിണരെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാകട്ടെ ക്ഷണികമെങ്കിലും അതിതീവ്രമായ പ്രഭ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Taking the road to Pampā that Kabandha had shown them in the forest, the two sons of the best of men turned west and set out; the very first words tie this sarga to the last. Looking at the many trees crowding the hills, heavy with honey, blossom and fruit, just as Kabandha had described, Rāma and Lakṣmaṇa went on their way to see Sugrīva. They spent a night on a mountain ridge, which shows how long the journey was, and then the two delights of the Raghus reached the western shore of Pampā. There, on the western bank of the lotus pool, they saw Śabarī's lovely hermitage. Coming up to it, ringed by many trees, and gazing at its beauty, they approached Śabarī. The poet tells the journey briefly, for what Kabandha described in the last sarga now comes true before their eyes. With this sarga a new chapter of the story opens: the battles with the rākṣasas are over and the friendship with the monkeys is about to begin, and between them comes the tale of Śabarī, which shows the greatness of devotion.

As soon as she saw them, that perfected ascetic rose with folded hands and clasped the feet of Rāma and of wise Lakṣmaṇa; the poet makes a point of saying she clasped Lakṣmaṇa's feet too, a sign of her humility. She gave them water for their feet and for rinsing their mouths, and everything else due to guests, according to the rule. Then Rāma spoke to the ascetic woman, steadfast in dharma: "Have you overcome all obstacles? Is your austerity growing? Do you keep your anger and your food in check, you whose wealth is penance? Have you fulfilled your vows? Is your mind at peace? Has your service to your teachers borne fruit, sweet-spoken lady?" These questions fit an ascetic exactly, for victory over obstacles, growth in austerity, control of anger and food, keeping of vows, peace of mind and service to one's teachers are the six riches of the ascetic life. Rāma's courtesy shines here: he did not ask about her birth, only about the welfare of her austerities, and that before anything else.

Questioned by Rāma, the aged Śabarī, perfected herself and honoured by the perfected, stood before him and answered. "Today, by the sight of you, I have won the fruit of my austerities. Today my birth has borne fruit and my teachers have been truly honoured. Today the penance I have practised has borne fruit, and heaven too will be mine, now that I have honoured you, best of the gods, bull among men; for when you are honoured, all is honoured. Your gentle glance, gentle one, giver of honour, has made me pure, and by your grace, subduer of foes, I shall go to the imperishable worlds." In this answer the heart of Śabarī's devotion shines out: she asked for no boon and no reward; the sight of Rāma was itself the fruit of all her striving. In calling him "best of the gods" she hinted at his supreme divinity, something rarely said so openly in Vālmīki.

Then she told what had gone before. "When you came to Citrakūṭa, the teachers I always served mounted flying chariots of matchless splendour and rose from here to heaven." Naming the time of his arrival at Citrakūṭa recalls the Ayodhyā Kāṇḍa and fixes the order of events. "As they were leaving, those great and fortunate seers, who knew dharma, told me: 'Rāma will come to this most holy hermitage of yours. You must receive him as your guest, and Saumitri with him, and when you have seen him you will go to the highest, imperishable worlds.' That is what those great ones told me then, bull among men. So I have gathered for you, tiger among men, forest food of many kinds that grows on the shore of Pampā." So it becomes clear that her long wait rested on her teachers' word, and three things meet here, the seers' foreknowledge, Śabarī's faith and Rāma's arrival. Her store of forest food speaks of that long, faithful waiting: not knowing when her guest would come, she had gathered provisions day after day.

Thus addressed by Śabarī, the righteous Rāghava said to her, who had never been shut out from true knowledge: "I have heard truly from Danu the power of those great-souled sages, and if you think it fitting, I wish to see it with my own eyes." The poet says it plainly: though she may have been shut out by birth, she was never shut out from knowledge. Danu was Kabandha's own former name, and from him Rāma had heard of the power of Mataṅga's hermitage; now he wished to see what he had heard, and asked courteously, "if you think it fitting." Hearing these words from Rāma's lips, Śabarī showed the two of them that great forest. "Look at this wood, dark as a bank of cloud and thronged with beasts and birds; it is famous by this very name, Mataṅga's wood, delight of the Raghus. Here, radiant one, lived my teachers, pure of soul, and here they made offerings into the sacred fire, hallowed and honoured with mantras, used both in the rite and in worship. This is the altar facing west, where my honoured teachers used to make their offerings of flowers with hands trembling from their labour." The trembling hands of the old sages speak of the severity of their austerities.

"See, best of the Raghus, how even today, by the power of their austerity, this altar lights up every quarter with a splendour beyond compare. When they were too weak from fasting to walk and could no longer go on pilgrimage, the seven seas came and gathered here at their mere thought; see them. The bark garments they hung on the trees here after bathing have not dried even now, delight of the Raghus. And the garlands they made while worshipping the gods, with blue lilies among them, still do not fade." So four wonders were shown together, the shining altar, the seven seas summoned by thought, the bark garments that never dried and the garlands that never faded, and all had one cause, the power of the sages' austerities. What Kabandha had said in the previous sarga about the unfading flowers Śabarī now confirmed by showing the place itself.

"You have seen this whole wood and heard all there is to hear. Now, with your leave, I wish to lay down this body. I wish to go to those pure-souled sages whose hermitage this is and whom I served." Her wish is the natural longing of a devoted servant; even death she saw as a way to be with her teachers again, and the body as a mere covering. Hearing her righteous words, Rāghava and Lakṣmaṇa felt a joy beyond compare, and Rāma said, "It is a wonder," expressing both amazement at the power of austerity and praise for her devotion. Then Rāma said to Śabarī, whose vows were strict, "You have honoured me, good lady; go as you wish, and in peace." He neither forbade her nor asked her to wait; her wish was granted at once.

So addressed, with Rāma's leave, she of the matted hair, clothed in bark and black antelope skin, offered herself into the sacred fire, and blazing like the burning fire she went straight to heaven. There she appeared lovely to see, decked with heavenly ornaments, heavenly garlands and unguents, in heavenly clothes, lighting up the place like a flash of lightning, brief but brilliant; the fire seemed only the reflection of her own splendour. By her own inward concentration she went to that holy abode where those sages of perfected deeds move at will. "Inward concentration" points to the power of yoga: her entry into the fire was not self-destruction but the chosen passing of a yogin, a path the sacred texts approve. So the tale of Śabarī ends. In it the poet shows the greatness of devotion: an ascetic woman, low by birth, old in years and alone in the forest, held her teachers' word in faith, waited through long years, and at the last reached the highest goal through the sight of Rāma alone.