शबर्यां स्वेन तेजसा दिवं गतायां सत्यां राघवः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह चिन्तयामास। तेषां महात्मनां प्रभावं चिन्तयित्वा सः धर्मात्मा हितकारिणम् एकाग्रं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे सौम्य, कृतात्मनाम् अयम् आश्रमः मया दृष्टः, बह्वाश्चर्यः सः; अत्र मृगाः शार्दूलाः च परस्परं विश्वस्ताः, नानाविहगैः च सेवितः अयं प्रदेशः। हे लक्ष्मण, तेषां सप्तानां समुद्राणां तीर्थेषु अस्माभिः विधिवत् उपस्पृष्टम्, पितरः च तर्पिताः। यत् नः अशुभम् आसीत्, तत् प्रणष्टम्; कल्याणं च समुपस्थितम्। तेन एव हे लक्ष्मण, सम्प्रति मे मनः प्रहृष्टम्’ इति। अत्र कविः शोकस्य परिवर्तनं सूचयति — यः रामः इतः पूर्वं निरन्तरं विलपन् आसीत्, सः अधुना प्रथमवारं शुभस्य आगमनं मनसि अनुभवति। तीर्थोपस्पर्शः पितृतर्पणं च शुद्धेः कारणम् इति परम्परागतः भावः अत्र दृश्यते। अस्य सर्गस्य आरम्भे एव वातावरणस्य परिवर्तनं लक्ष्यते। अरण्यकाण्डे इतः पूर्वं भयम्, वधः, हरणम्, विलापः च प्रधानाः आसन्; अत्र तु शान्तिः, तीर्थम्, आशा च। ‘प्रणष्टमशुभं यन्नः कल्याणं समुपस्थितम्’ इति पादः सर्गस्य मुख्यं सूत्रम् — दुःखस्य अन्तः समीपे इति सूचनम्। शबर्याः दिव्यगमनं दृष्ट्वा रामस्य मनसि तपःप्रभावे विश्वासः दृढः जातः।

‘हे नरव्याघ्र, मे हृदये शुभम् आविर्भविष्यति; तत् आगच्छ, प्रियदर्शनां तां पम्पां गमिष्यावः’ इति रामः वदति। ‘यत्र नातिदूरे ऋष्यमूकः गिरिः प्रकाशते, यस्मिन् धर्मात्मा अंशुमतः सुतः सुग्रीवः वसति, नित्यं वालिभयात् त्रस्तः चतुर्भिः वानरैः सह। तं वानरर्षभं सुग्रीवं द्रष्टुम् अहं त्वरे, यतः सीतायाः परिमार्गणम् इति मे कार्यं तदधीनम् एव’ इति सः आशयं प्रकटयति। एवं ब्रुवाणं तं वीरं सौमित्रिः प्रत्युवाच। अत्र ‘तदधीनं हि मे कार्यम्’ इति वचनं महत्त्वपूर्णम् — रामः स्वयं समर्थः अपि सहायम् अपेक्षते, तत् च राजनीतेः विनयस्य च लक्षणम्। सुग्रीवस्य दशा अपि सूचिता — सः अपि विपन्नः, भयत्रस्तः, चतुर्भिः एव अनुचरैः युक्तः; अतः द्वयोः अपि परस्परसहायता स्वाभाविकी। ‘अंशुमतः सुतः’ इति पदेन सुग्रीवस्य सूर्यपुत्रत्वं पुनः स्मार्यते, यत् द्विसप्ततितमे सर्गे कबन्धः पूर्वम् एव उक्तवान्। ‘चतुर्भिः वानरैः सह’ इति च तस्य परिवारस्य अल्पता दर्श्यते — हनुमदादयः चत्वारः एव तदा तस्य अनुचराः आसन्।

‘त्वरितं तत्र गच्छावः, ममापि मनः त्वरते’ इति लक्ष्मणः सम्मतिं ददाति। ततः सः विशाम्पतिः तस्मात् आश्रमात् निष्क्रम्य लक्ष्मणेन सह पम्पाम् आजगाम। सर्वतः पुष्पाढ्यं विपुलद्रुमं तत् वनं सः समीक्षमाणः आसीत्। कोयष्टिभिः, अर्जुनकैः, शतपत्रैः, कीरकैः, एतैः अन्यैः च बहुभिः पक्षिभिः तत् महत् वनं नादितम् आसीत्। विविधान् वृक्षान् विविधानि सरांसि च पश्यन् कामाभिसंतप्तः रामः परमं ह्रदं जगाम। अत्र कविः पक्षिणां नामगणनेन वनस्य जीवन्तं चित्रं रचयति। ‘कामाभिसंतप्तः’ इति पदेन तु सीताविरहजन्या व्यथा सूच्यते — बाह्यं सौन्दर्यं यावत् वर्धते, तावत् एव अन्तरङ्गः शोकः अपि तीव्रः भवति इति काव्यस्य विरोधाभासः। ‘विशाम्पतिः’ इति रामस्य विशेषणं स्मारयति — वनवासी अपि सः प्रजापालकः एव। पक्षिणां नामसु ‘कोयष्टि’ (टिट्टिभः), ‘अर्जुनक’ (मयूरविशेषः), ‘शतपत्र’ (काष्ठकूटः), ‘कीरक’ (शुकः) इति चत्वारः निर्दिष्टाः, तेषां च हिन्दीभाष्ये टिट्टिभ-मयूर-काष्ठकूट-शुक इति व्याख्या दत्ता। एतैः नामभिः कविः वनस्य ध्वनिचित्रम् एव रचयति।

दूरात् एव पानीयवाहिनीं तां प्राप्य रामः मतङ्गसरः नाम ह्रदं समवगाहत। तत्र तौ राघवौ अव्यग्रौ समाहितौ च जग्मतुः। किन्तु शोकसमाविष्टः दशरथात्मजः रामः पङ्कजैः समावृतां रम्यां नलिनीं विवेश। सा च तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दालकैः काशिनी, रम्योपवनसम्बाधा, पद्मसम्पीडितोदका, स्फटिकोपमतोया, श्लक्ष्णवालुकसंतता च आसीत्। एतैः विशेषणैः पम्पायाः तीरं जलं वालुका च त्रीणि अपि क्रमेण वर्ण्यन्ते। ‘अव्यग्रौ समाहितौ’ इति पदाभ्यां भ्रात्रोः बाह्या शान्तिः दर्श्यते, ‘शोकसमाविष्टः’ इति पदेन च रामस्य आन्तरिकी दशा — उभयोः विरोधः एव अस्य प्रसङ्गस्य सौन्दर्यम्। स्नानम् अत्र केवलं शरीरशुद्ध्यर्थं न, अपि तु मतङ्गतीर्थस्य माहात्म्यम् अनुसृत्य पुण्यार्थम् अपि। ‘मतङ्गसरः’ इति नाम तु पूर्वोक्तस्य मतङ्गमुनेः एव स्मारकम् — तस्य तपःक्षेत्रस्य जलाशयः एषः। कबन्धेन त्रिसप्ततितमे सर्गे, शबर्या च चतुःसप्ततितमे यत् वर्णितम्, तत् एव अधुना रामः स्वयम् अवगाहते। एवं त्रिभिः सर्गैः एकं स्थानं क्रमेण श्रवणेन, दर्शनेन, अनुभवेन च उपस्थाप्यते इति कवेः रचनाकौशलम्।

सा पम्पा मत्स्यकच्छपसम्बाधा, तीरस्थद्रुमशोभिता, सखीभिः इव युक्ताभिः लताभिः अनुवेष्टिता च आसीत्। किन्नरैः, उरगैः, गन्धर्वैः, यक्षैः, राक्षसैः च सेविता, नानाद्रुमलताकीर्णा, शीतवारिनिधिः शुभा च। पद्मैः सौगन्धिकैः ताम्रा, कुमुदमण्डलैः शुक्ला, कुवलयोद्घाटैः नीला — एवं बहुवर्णा सा कुथा इव आसीत्। अरविन्दोत्पलवती, पद्मसौगन्धिकायुता, पुष्पिताम्रवणोपेता, बर्हिणोद्घुष्टनादिता च। अत्र कविः वर्णानाम् एकं चित्रं रचयति — ताम्रः, शुक्लः, नीलः इति त्रयः वर्णाः एकस्मिन् एव जलाशये मिलित्वा बहुवर्णां कुथाम् इव दर्शयन्ति। ‘सखीभिः इव लताभिः’ इति उपमया पम्पा स्वयं नायिका इव कल्प्यते, याः लताः तस्याः सख्यः। मयूराणां केकानादः च तस्य चित्रस्य श्रवणीयः अंशः। एतत् वर्णनं वाल्मीकेः प्रकृतिचित्रणस्य उत्कृष्टम् उदाहरणम्। द्रष्टव्यं तु एतत् — सर्वम् अपि इदं सौन्दर्यं विरहिणः नेत्रैः दृश्यते, अतः तत् सान्त्वनं न, अपितु उद्दीपनं भवति। अग्रिमे श्लोके एव रामस्य विलापः आरभते, तस्य च बीजम् अत्र एव निहितम्।

सौमित्रिणा सह तां पम्पां दृष्ट्वा तेजस्वी दशरथात्मजः रामः विललाप — रमणीयदर्शनेन एव विरहव्यथा उद्दीप्ता। सा पम्पा तिलकैः, बीजपूरैः, वटैः, शुक्लद्रुमैः, पुष्पितैः करवीरैः, सुपुष्पितैः पुंनागैः, मालतीकुन्दगुल्मैः, भण्डीरैः, निचुलैः, अशोकैः, सप्तपर्णैः, कतकैः, अतिमुक्तकैः, अन्यैः च विविधैः वृक्षैः प्रमदा इव शोभिता आसीत्। ‘प्रमदामिव शोभिताम्’ इति उपमया वृक्षाः वस्त्राभरणानि इव कल्पिताः। तस्याः तीरे तु पूर्वोक्तः धातुमण्डितः पर्वतः तिष्ठति। एवं पुनः पुनः वृक्षनामगणनं न पुनरुक्तिः — कबन्धेन यत् श्रुतम्, शबर्या यत् दर्शितम्, तत् एव अधुना रामः स्वयं पश्यति इति क्रमः कविना योजितः। वृक्षनामगणने च अन्तिमं विशेषणम् एव सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णम् — ‘प्रमदामिव शोभिताम्’। विरहिणः रामस्य दृष्टौ पम्पा अपि अलङ्कृता नारी इव प्रतिभाति, तेन च सीतायाः स्मरणम् एव तीव्रं भवति। ‘पूर्वोक्तः पर्वतः’ इति पदेन कबन्धस्य वचनं पुनः स्मार्यते, तेन च कथायाः सूत्रं सन्धीयते।

सः पर्वतः ऋष्यमूकः इति ख्यातः, चित्रपुष्पितपादपः च। तस्य महात्मनः ऋक्षरजसः नाम्नः पुत्रः हरिः, महावीर्यः सुग्रीवः इति विश्रुतः, तम् अध्यास्ते। ‘हे नरर्षभ, त्वं वानरेन्द्रं सुग्रीवम् अभिगच्छ’ इति सत्यविक्रमः रामः लक्ष्मणं पुनः वाक्यम् उवाच। ‘हे लक्ष्मण, सीतां विना मया कथं जीवितुं शक्यम्?’ इति च सः विलपति। एकस्मिन् एव प्रसङ्गे द्वौ भावौ मिलितौ — कार्यनिश्चयः च विरहवेदना च। रामः सुग्रीवसख्यं कर्तुम् उद्युक्तः, तथापि तस्य हृदयं सीतायाः एव स्मरणेन आर्तम्। एतेन कविः दर्शयति — धैर्यं च शोकः च एकस्मिन् एव पुरुषे युगपत् वर्तेते इति, तत् एव रामस्य मानुषत्वं महत्त्वं च।

इति एवम् उक्त्वा मदनाभिपीडितः अनन्यचेतनः सः रामः लक्ष्मणं तत् वाक्यम् उक्त्वा तम् उत्तमं शोकम् उदीरयन् मनोरमां नलिनीं पम्पां विवेश। ततः क्रमेण गत्वा वनं प्रविलोकयन् सः शुभदर्शकाननाम् अनेकनानाविधपक्षिसंकुलां पम्पां ददर्श, लक्ष्मणेन सह च ताम् आविवेश। एतेन एव श्लोकेन अरण्यकाण्डं समाप्यते। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — कविः काण्डस्य समाप्तौ वृत्तं परिवर्तयति, यथा अन्येषु अपि काण्डेषु दृश्यते। कथायाः दृष्ट्या अत्र एकः अध्यायः समाप्तः, अपरः च आरब्धः — राक्षसैः सह सङ्घर्षः समाप्तः, वानरैः सह सख्यम् आरब्धुं रामः पम्पातीरम् उपगतः। किष्किन्धाकाण्डस्य प्रथमः सर्गः तत्रैव आरभते — ‘स तां पुष्करिणीं गत्वा’ इति।

శబరి తన తేజస్సుతో స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాఘవుడు తమ్ముడైన లక్ష్మణునితో కలిసి ఆలోచించాడు. ఆ మహాత్ముల ప్రభావాన్ని తలచుకొని ధర్మాత్ముడైన అతడు హితం చేసేవాడూ ఏకాగ్రచిత్తుడూ అయిన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఆత్మనిగ్రహం గల మహాత్ముల ఈ ఆశ్రమాన్ని నేను చూశాను, ఇది ఎన్నో ఆశ్చర్యాలతో నిండినది; ఇక్కడ మృగాలూ పులులూ ఒకదానిపై ఒకటి విశ్వాసంతో ఉంటాయి, ఈ ప్రదేశం నానావిధ పక్షులతో సేవించబడుతోంది. లక్ష్మణా, ఆ ఏడు సముద్రాల తీర్థాలలో మనం యథావిధిగా స్నానాచమనాలు చేశాం, పితరులకు తర్పణాలు ఇచ్చాం. మనకు ఉన్న అశుభం నశించింది; కల్యాణం సమీపించింది. అందుచేతనే లక్ష్మణా, ఇప్పుడు నా మనస్సు సంతోషంగా ఉంది.’ ఇక్కడ కవి శోకంలోని మార్పును సూచిస్తాడు — ఇంతకుముందు ఎడతెగకుండా విలపిస్తూ ఉన్న రాముడు ఇప్పుడు మొదటిసారిగా శుభం రావడాన్ని మనస్సులో అనుభవిస్తున్నాడు. తీర్థస్నానమూ పితృతర్పణమూ శుద్ధికి కారణాలనే సంప్రదాయభావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఈ సర్గ ఆరంభంలోనే వాతావరణంలో మార్పు కనిపిస్తుంది. అరణ్యకాండలో ఇంతకుముందు భయం, వధ, అపహరణం, విలాపం ప్రధానంగా ఉండేవి; ఇక్కడ మాత్రం శాంతి, తీర్థం, ఆశ. ‘ప్రణష్టమశుభం యన్నః కల్యాణం సముపస్థితమ్’ (మనకు ఉన్న అశుభం నశించింది, కల్యాణం సమీపించింది) అనే పాదమే సర్గకు ముఖ్యసూత్రం — దుఃఖానికి అంతం దగ్గరలో ఉందనే సూచన. శబరి దివ్యగమనాన్ని చూసి రాముని మనస్సులో తపఃప్రభావంపై విశ్వాసం దృఢమైంది.

‘నరవ్యాఘ్రా, నా హృదయంలో శుభం ఆవిర్భవించబోతోంది; అందుచేత రా, చూడ ముచ్చటైన ఆ పంపాకు వెళదాం’ అని రాముడు అంటాడు. ‘దానికి సమీపంలోనే ఋష్యమూకపర్వతం ప్రకాశిస్తోంది, దానిపై సూర్యుని కుమారుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన సుగ్రీవుడు నివసిస్తున్నాడు, ఎల్లప్పుడూ వాలి భయంతో వణుకుతూ నలుగురు వానరులతో కలిసి. వానరశ్రేష్ఠుడైన ఆ సుగ్రీవుణ్ణి చూడడానికి నేను త్వరపడుతున్నాను, ఎందుకంటే సీతను వెదకడం అనే నా కార్యం అతనిపైనే ఆధారపడి ఉంది’ అని అతడు తన ఆశయాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ఇలా అంటున్న ఆ వీరునికి సౌమిత్రి బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ‘తదధీనం హి మే కార్యమ్’ (నా కార్యం అతనిపైనే ఆధారపడి ఉంది) అనే మాట ముఖ్యమైనది — రాముడు స్వయంగా సమర్థుడైనా సహాయాన్ని అపేక్షిస్తాడు, అది రాజనీతికీ వినయానికీ లక్షణం. సుగ్రీవుని స్థితి కూడా సూచించబడింది — అతడు కూడా ఆపదలో ఉన్నాడు, భయంతో వణుకుతున్నాడు, నలుగురు అనుచరులతో మాత్రమే ఉన్నాడు; అందుచేత ఇద్దరికీ పరస్పర సహాయం స్వాభావికమైనది. ‘అంశుమతః సుతః’ (సూర్యుని కుమారుడు) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు సూర్యపుత్రుడనే విషయం మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది, దీనిని డెబ్బై రెండవ సర్గలో కబంధుడు ఇదివరకే చెప్పాడు. ‘చతుర్భిః వానరైః సహ’ (నలుగురు వానరులతో) అనే మాటతో అతని పరివారం ఎంత చిన్నదో చూపించబడుతుంది — హనుమంతుడు మొదలైన నలుగురు మాత్రమే అప్పుడు అతని అనుచరులు.

‘త్వరగా అక్కడికి వెళదాం, నా మనస్సు కూడా త్వరపడుతోంది’ అని లక్ష్మణుడు అంగీకారం తెలుపుతాడు. తరువాత ప్రజలకు ప్రభువైన అతడు ఆ ఆశ్రమం నుండి బయలుదేరి లక్ష్మణునితో కలిసి పంపాకు వచ్చాడు. అన్నివైపులా పూలతో నిండిన, విశాలమైన చెట్లు గల ఆ వనాన్ని అతడు పరిశీలిస్తూ ఉన్నాడు. కోయష్టులూ, అర్జునకాలూ, శతపత్రాలూ, కీరకాలూ, ఇంకా ఇతర ఎన్నో పక్షులతో ఆ మహావనం మారుమోగుతోంది. రకరకాల చెట్లనూ రకరకాల సరస్సులనూ చూస్తూ, కామంతో తపించిపోతున్న రాముడు ఉత్తమమైన మడుగుకు చేరాడు. ఇక్కడ కవి పక్షుల పేర్లను లెక్కించడం ద్వారా వనానికి సజీవమైన చిత్రాన్ని రచిస్తాడు. ‘కామాభిసంతప్తః’ (కామంతో తపించిపోతున్నవాడు) అనే పదంతో మాత్రం సీతావిరహం వల్ల కలిగిన వ్యథ సూచించబడుతుంది — బయటి సౌందర్యం ఎంత పెరుగుతుందో లోపలి శోకం కూడా అంత తీవ్రమవుతుంది అనేది కావ్యంలోని విరోధాభాసం. ‘విశాంపతిః’ (ప్రజలకు ప్రభువు) అనే రాముని విశేషణం గుర్తుచేసేది — వనవాసి అయినా అతడు ప్రజాపాలకుడే. పక్షుల పేర్లలో ‘కోయష్టి’ (తీతువు), ‘అర్జునక’ (ఒక రకమైన నెమలి), ‘శతపత్ర’ (వడ్రంగిపిట్ట), ‘కీరక’ (చిలుక) అనే నాలుగు నిర్దేశించబడ్డాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో వీటికి తీతువు, నెమలి, వడ్రంగిపిట్ట, చిలుక అని వివరణ ఇవ్వబడింది. ఈ పేర్లతో కవి వనపు ధ్వనిచిత్రాన్నే రచిస్తాడు.

దూరం నుండే నీటిని ప్రవహింపజేసే ఆ సరస్సును చేరి రాముడు మతంగసరస్సు అనే మడుగులో స్నానం చేశాడు. అక్కడికి ఆ రాఘవులిద్దరూ కలవరం లేకుండా, ఏకాగ్రచిత్తులై వెళ్ళారు. కాని శోకంలో మునిగిన దశరథపుత్రుడైన రాముడు తామరలతో కప్పబడిన రమణీయమైన తామరకొలనులో ప్రవేశించాడు. అది తిలకం, అశోకం, పున్నాగం, పొగడ, ఉద్దాలకం చెట్లతో ప్రకాశిస్తూ, రమణీయమైన ఉపవనాలతో నిండి, పద్మాలతో క్రిక్కిరిసిన నీరు గలదై, స్ఫటికం వంటి నీరు గలదై, నున్నని ఇసుకతో పరచబడి ఉంది. ఈ విశేషణాలతో పంపా తీరమూ, నీరూ, ఇసుకా అనే మూడూ క్రమంగా వర్ణించబడతాయి. ‘అవ్యగ్రౌ సమాహితౌ’ (కలవరం లేకుండా, ఏకాగ్రచిత్తులై) అనే పదాలతో సోదరుల బాహ్యమైన శాంతి చూపించబడుతుంది, ‘శోకసమావిష్టః’ (శోకంలో మునిగినవాడు) అనే పదంతో రాముని ఆంతరిక స్థితి — ఈ రెంటి విరోధమే ఈ ప్రసంగపు సౌందర్యం. ఇక్కడ స్నానం కేవలం శరీరశుద్ధి కోసం కాదు, మతంగతీర్థపు మాహాత్మ్యాన్ని అనుసరించి పుణ్యం కోసం కూడా. ‘మతంగసరః’ అనే పేరు మునుపు చెప్పిన మతంగమునిని గుర్తుచేస్తుంది — ఆయన తపఃక్షేత్రపు జలాశయం ఇది. డెబ్బై మూడవ సర్గలో కబంధుడూ, డెబ్బై నాలుగవ సర్గలో శబరీ వర్ణించినదానిలోనే ఇప్పుడు రాముడు స్వయంగా స్నానం చేస్తున్నాడు. ఈ విధంగా మూడు సర్గలలో ఒకే స్థానాన్ని క్రమంగా శ్రవణం, దర్శనం, అనుభవం ద్వారా ఎదుట నిలపడం కవి రచనాకౌశలం.

ఆ పంపా చేపలతో తాబేళ్ళతో నిండి, తీరంలోని చెట్లతో శోభిస్తూ, సఖుల వంటి తీగలతో చుట్టుకొనబడి ఉంది. కిన్నరులూ, నాగులూ, గంధర్వులూ, యక్షులూ, రాక్షసులూ దానిని సేవిస్తారు; అది నానావిధ వృక్షాలతో తీగలతో నిండినది, చల్లని నీటికి నిధి, శుభమైనది. సౌగంధిక పద్మాలతో ఎర్రగా, కలువల గుంపులతో తెల్లగా, వికసించిన నల్లకలువలతో నీలంగా — ఈ విధంగా అనేక వర్ణాలతో అది ఒక రంగురంగుల కంబళిలా ఉంది. అరవిందాలూ ఉత్పలాలూ గలదీ, పద్మాలూ సౌగంధికాలూ కలిగినదీ, పూచిన మామిడితోటలతో కూడినదీ, నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగుతున్నదీ. ఇక్కడ కవి వర్ణాలతో ఒక చిత్రాన్ని రచిస్తాడు — ఎరుపు, తెలుపు, నీలం అనే మూడు వర్ణాలూ ఒకే జలాశయంలో కలిసి రంగురంగుల కంబళిలా కనిపిస్తాయి. ‘సఖుల వంటి తీగలతో’ అనే ఉపమతో పంపా స్వయంగా ఒక నాయికలా కల్పించబడుతుంది, తీగలు ఆమె సఖులు. నెమళ్ళ కేకారవం ఆ చిత్రంలో వినదగిన భాగం. ఈ వర్ణన వాల్మీకి ప్రకృతిచిత్రణకు ఉత్కృష్టమైన ఉదాహరణ. గమనించవలసినది ఇది — ఈ సౌందర్యమంతా విరహి కన్నులతో చూడబడుతోంది, అందుచేత అది ఊరట కాదు, ఉద్దీపనం అవుతుంది. తరువాతి శ్లోకంలోనే రాముని విలాపం మొదలవుతుంది, దానికి బీజం ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉంది.

సౌమిత్రితో కలిసి ఆ పంపాను చూసి తేజస్వి అయిన దశరథపుత్రుడు రాముడు విలపించాడు — రమణీయమైన దృశ్యంతోనే విరహవ్యథ ఉద్దీపించింది. ఆ పంపా తిలకాలతో, మాదీఫల వృక్షాలతో, మర్రిచెట్లతో, తెల్లని చెట్లతో, పూచిన గన్నేరులతో, బాగా పూచిన పున్నాగాలతో, మాలతీ మల్లె పొదలతో, భండీరాలతో, నిచులాలతో, అశోకాలతో, ఏడాకుల పాలలతో, కతకాలతో, అతిముక్తకాలతో, ఇంకా రకరకాల ఇతర వృక్షాలతో అలంకరించుకున్న స్త్రీలా శోభిస్తోంది. ‘ప్రమదామివ శోభితామ్’ (అలంకరించుకున్న స్త్రీలా శోభిస్తున్నది) అనే ఉపమతో వృక్షాలు వస్త్రాభరణాలుగా కల్పించబడ్డాయి. దాని తీరంలో మునుపు చెప్పిన, ధాతువులతో అలంకరించబడిన పర్వతం నిలిచి ఉంది. ఈ విధంగా మళ్ళీ మళ్ళీ చెట్ల పేర్లను లెక్కించడం పునరుక్తి కాదు — కబంధుని నుండి విన్నదీ, శబరి చూపినదీ ఇప్పుడు రాముడు స్వయంగా చూస్తున్నాడు అనే క్రమాన్ని కవి కూర్చాడు. చెట్ల పేర్ల లెక్కింపులో చివరి విశేషణమే అన్నిటికంటే ముఖ్యమైనది — ‘ప్రమదామివ శోభితామ్’. విరహి అయిన రాముని దృష్టిలో పంపా కూడా అలంకరించుకున్న స్త్రీలా కనిపిస్తుంది, దానితో సీత స్మరణే తీవ్రమవుతుంది. ‘పూర్వోక్తః పర్వతః’ (మునుపు చెప్పిన పర్వతం) అనే పదంతో కబంధుని మాట మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది, దానితో కథాసూత్రం అతకబడుతుంది.

ఆ పర్వతం ఋష్యమూకమని ప్రసిద్ధమైనది, చిత్రంగా పూచిన చెట్లు గలది. మహాత్ముడైన ఋక్షరజసుని కుమారుడూ, మహావీర్యుడూ, సుగ్రీవుడని ప్రసిద్ధుడూ అయిన వానరుడు దానిపై నివసిస్తున్నాడు. ‘నరశ్రేష్ఠా, నువ్వు వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళ్ళు’ అని సత్యపరాక్రముడైన రాముడు లక్ష్మణునితో మళ్ళీ అన్నాడు. ‘లక్ష్మణా, సీత లేకుండా నేను ఎలా బతకగలను?’ అని కూడా అతడు విలపిస్తాడు. ఒకే ప్రసంగంలో రెండు భావాలు కలిశాయి — కార్యనిశ్చయమూ విరహవేదనా. రాముడు సుగ్రీవునితో స్నేహం చేయడానికి ఉద్యుక్తుడై ఉన్నాడు, అయినా అతని హృదయం సీత స్మరణతోనే ఆర్తమై ఉంది. దీనితో కవి చూపేదేమంటే ధైర్యమూ శోకమూ ఒకే మనిషిలో ఏకకాలంలో ఉంటాయని, అదే రాముని మానవత్వమూ మహత్త్వమూ.

ఇలా అని, మదనబాధితుడై, మరొక ధ్యాస లేనివాడై, ఆ రాముడు లక్ష్మణునితో ఆ మాట చెప్పి, ఆ ఉత్తమమైన శోకాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ మనోహరమైన తామరకొలను అయిన పంపాలో ప్రవేశించాడు. తరువాత క్రమంగా నడుస్తూ వనాన్ని పరికిస్తూ అతడు శుభంగా కనిపించే అడవులు గల, అనేక నానావిధ పక్షులతో నిండిన పంపాను చూశాడు, లక్ష్మణునితో కలిసి దానిలో ప్రవేశించాడు. ఈ శ్లోకంతోనే అరణ్యకాండ ముగుస్తుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలు — ఇతర కాండలలో కూడా కనిపించినట్లు కవి కాండ ముగింపులో ఛందస్సును మారుస్తాడు. కథ దృష్ట్యా ఇక్కడ ఒక అధ్యాయం ముగిసింది, మరొకటి ఆరంభమైంది — రాక్షసులతో సంఘర్షణ ముగిసింది, వానరులతో స్నేహం ఆరంభించడానికి రాముడు పంపాతీరానికి చేరాడు. కిష్కింధాకాండ మొదటి సర్గ అక్కడి నుండే ఆరంభమవుతుంది — ‘స తాం పుష్కరిణీం గత్వా’ (అతడు ఆ పుష్కరిణికి వెళ్ళి) అని.

சபரி தன் தேஜஸால் சொர்க்கம் சென்றபின், ராகவன் தம்பி லக்ஷ்மணனுடன் சிந்தித்தான். அந்த மகாத்மாக்களின் ஆற்றலைச் சிந்தித்து, தர்மாத்மாவான அவன் நன்மை செய்பவனும் ஒருமுகப்பட்டவனுமான லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘சௌம்யனே, தன்னைப் பக்குவப்படுத்திக்கொண்டவர்களின் இந்த ஆசிரமத்தைக் கண்டேன்; அது பல அற்புதங்கள் கொண்டது; இங்கே மான்களும் புலிகளும் ஒன்றையொன்று நம்புகின்றன; பலவகைப் பறவைகள் இந்த இடத்தை நாடுகின்றன. லக்ஷ்மணா, அந்த ஏழு கடல்களின் தீர்த்தங்களில் நாம் முறைப்படி நீராடினோம், பித்ருக்களுக்கும் தர்ப்பணம் செய்தோம். நமக்கு இருந்த அசுபம் அழிந்தது; நன்மை வந்து சேர்ந்திருக்கிறது. அதனாலேயே லக்ஷ்மணா, இப்போது என் மனம் மகிழ்ந்திருக்கிறது.’ இங்கே கவி சோகம் மாறுவதைச் சுட்டுகிறார் — இதுவரை இடைவிடாது புலம்பிக்கொண்டிருந்த ராமன் இப்போது முதன்முறையாக நன்மையின் வருகையை மனத்தில் உணர்கிறான். தீர்த்தத்தில் நீராடுவதும் பித்ருக்களுக்குத் தர்ப்பணம் செய்வதும் தூய்மைக்குக் காரணம் என்ற மரபுவழி உணர்வு இங்கே காணப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே சூழல் மாறுவது தெரிகிறது. ஆரண்ய காண்டத்தில் இதுவரை அச்சம், கொலை, கவர்தல், புலம்பல் ஆகியவையே முதன்மையாக இருந்தன; இங்கோ அமைதி, தீர்த்தம், நம்பிக்கை. ‘நமக்கு இருந்த அசுபம் அழிந்தது, நன்மை வந்து சேர்ந்திருக்கிறது’ என்ற பாதமே சர்க்கத்தின் முக்கிய இழை — துயரத்தின் முடிவு அருகில் இருக்கிறது என்ற குறிப்பு. சபரியின் தெய்வீகப் பயணத்தைக் கண்டு ராமனின் மனத்தில் தவ ஆற்றல் மீதான நம்பிக்கை உறுதியாயிற்று.

‘மனிதருள் புலியே, என் இதயத்தில் நன்மை தோன்றப்போகிறது; ஆகவே வா, காண்பதற்கு இனிய அந்தப் பம்பைக்குச் செல்வோம்’ என்கிறான் ராமன். ‘அதற்கு வெகு தொலைவில்லாமல் ரிஷ்யமூக மலை ஒளிர்கிறது; அதில் சூரியனின் மகனான தர்மாத்மா சுக்ரீவன், எப்போதும் வாலிக்கு அஞ்சி, நான்கு வானரர்களுடன் வாழ்கிறான். வானரர்களில் காளையான அந்தச் சுக்ரீவனைக் காண நான் விரைகிறேன்; ஏனெனில் சீதையைத் தேடுவது என்ற என் காரியம் அவனைச் சார்ந்தே இருக்கிறது’ என்று அவன் தன் கருத்தை வெளிப்படுத்துகிறான். இவ்வாறு சொன்ன அந்த வீரனுக்குச் சௌமித்ரி மறுமொழி சொன்னான். இங்கே ‘என் காரியம் அவனைச் சார்ந்தே இருக்கிறது’ என்ற சொல் முக்கியமானது — ராமன் தானே ஆற்றலுடையவனாக இருந்தும் உதவியை எதிர்பார்க்கிறான்; அது அரசியல் நீதிக்கும் பணிவுக்கும் அடையாளம். சுக்ரீவனின் நிலையும் சுட்டப்படுகிறது — அவனும் இன்னலுற்றவன், அச்சத்தால் நடுங்குபவன், நான்கே பணியாளர்களுடன் இருப்பவன்; ஆகவே இருவருக்கும் ஒருவருக்கொருவர் உதவுவது இயல்பானது. ‘சூரியனின் மகன்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் சூரியபுத்திரன் என்பது மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது; அதை எழுபத்திரண்டாம் சர்க்கத்தில் கபந்தன் முன்பே சொல்லியிருந்தான். ‘நான்கு வானரர்களுடன்’ என்பதால் அவனுடைய சுற்றத்தின் சிறுமை காட்டப்படுகிறது — அனுமன் முதலிய நால்வர் மட்டுமே அப்போது அவனுடைய பணியாளர்களாக இருந்தனர்.

‘விரைவாக அங்கே செல்வோம்; என் மனமும் விரைகிறது’ என்று லக்ஷ்மணன் ஒப்புதல் தருகிறான். பிறகு மக்களின் தலைவனான அவன் அந்த ஆசிரமத்திலிருந்து வெளியேறி லக்ஷ்மணனுடன் பம்பைக்கு வந்தான். எங்கும் மலர்கள் நிறைந்த, பெரிய மரங்கள் கொண்ட அந்தக் காட்டை அவன் பார்த்துக்கொண்டே வந்தான். கோயஷ்டிகள், அர்ஜுனகங்கள், சதபத்ரங்கள், கீரகங்கள் ஆகியவற்றாலும், இன்னும் பல பறவைகளாலும் அந்தப் பெரிய காடு ஒலித்துக்கொண்டிருந்தது. பலவகை மரங்களையும் பலவகைக் குளங்களையும் பார்த்தபடி, காதலால் வாட்டப்பட்ட ராமன் அந்தச் சிறந்த மடுவை அடைந்தான். இங்கே கவி பறவைகளின் பெயர்களை எண்ணுவதன் மூலம் காட்டின் உயிர்த்துடிப்பான சித்திரத்தை வரைகிறார். ‘காமாபிசந்தப்த:’ (காதலால் வாட்டப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் சீதையின் பிரிவால் உண்டான வேதனை சுட்டப்படுகிறது — வெளி அழகு எவ்வளவு பெருகுகிறதோ, அவ்வளவுக்கு உள்ளத்துச் சோகமும் கூர்மையாகிறது என்பது காவியத்தின் முரண்நிலை. ‘விசாம்பதி:’ (மக்களின் தலைவன்) என்ற ராமனின் அடைமொழி நினைவூட்டுவது — காட்டில் வாழ்ந்தாலும் அவன் மக்களைக் காப்பவனே. பறவைப் பெயர்களில் ‘கோயஷ்டி’ (ஆள்காட்டிக் குருவி), ‘அர்ஜுனகம்’ (ஒருவகை மயில்), ‘சதபத்ரம்’ (மரங்கொத்தி), ‘கீரகம்’ (கிளி) என்ற நான்கு சுட்டப்படுகின்றன; இந்தி உரை அவற்றை ஆள்காட்டிக் குருவி, மயில், மரங்கொத்தி, கிளி என்று விளக்குகிறது. இந்தப் பெயர்களால் கவி காட்டின் ஒலிச்சித்திரத்தையே வரைகிறார்.

தொலைவிலிருந்தே நீர் சுமந்து ஓடும் அதை அடைந்து, ராமன் மதங்கசரஸ் என்ற மடுவில் நீராடினான். அங்கே அந்த இரு ராகவர்களும் கலக்கமின்றி, மன ஒருமையுடன் சென்றனர். ஆனால் சோகத்தில் ஆழ்ந்த தசரதன் மைந்தன் ராமன் தாமரைகளால் சூழப்பட்ட அழகிய தாமரைப் பொய்கையில் நுழைந்தான். அது திலகம், அசோகம், புன்னை, மகிழம், உத்தாலகம் ஆகிய மரங்களால் ஒளிர்ந்தது; அழகிய சோலைகள் நெருங்கியிருந்தது; தாமரைகளால் நீர் நெருக்கப்பட்டிருந்தது; பளிங்கு போன்ற நீருடையதாக, நுண்மணல் பரந்ததாக இருந்தது. இந்த அடைமொழிகளால் பம்பையின் கரை, நீர், மணல் ஆகிய மூன்றும் வரிசையாக வர்ணிக்கப்படுகின்றன. ‘கலக்கமின்றி, மன ஒருமையுடன்’ என்ற சொற்களால் சகோதரர்களின் வெளி அமைதி காட்டப்படுகிறது; ‘சோகத்தில் ஆழ்ந்த’ என்ற சொல்லால் ராமனின் உள்நிலை — இரண்டுக்குமான முரணே இந்த நிகழ்ச்சியின் அழகு. இங்கே நீராடுவது உடலைத் தூய்மைப்படுத்த மட்டுமல்ல, மதங்க தீர்த்தத்தின் மகிமையைப் பின்பற்றிப் புண்ணியத்துக்காகவும். ‘மதங்கசரஸ்’ என்ற பெயர் முன்பு சொல்லப்பட்ட மதங்க முனிவரையே நினைவூட்டுகிறது — அவருடைய தவ க்ஷேத்திரத்தின் நீர்நிலை இது. எழுபத்து மூன்றாம் சர்க்கத்தில் கபந்தனும், எழுபத்து நான்காம் சர்க்கத்தில் சபரியும் வர்ணித்ததிலேயே இப்போது ராமன் தானே நீராடுகிறான். இவ்வாறு மூன்று சர்க்கங்களில் ஒரே இடம் படிப்படியாகக் கேட்டல், காணுதல், அனுபவித்தல் வழியாக முன்வைக்கப்படுகிறது — இதுவே கவியின் அமைப்புத் திறன்.

அந்தப் பம்பை மீன்களும் ஆமைகளும் நெருங்கியதாக, கரையிலுள்ள மரங்களால் அழகுபெற்றதாக, தோழியரைப் போலச் சூழ்ந்த கொடிகளால் தழுவப்பட்டதாக இருந்தது. கின்னரர்கள், நாகர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், ராட்சசர்கள் ஆகியோரால் நாடப்பட்டதாக, பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் நிறைந்ததாக, குளிர்ந்த நீரின் களஞ்சியமாக, மங்கலமானதாக இருந்தது. தாமரைகளாலும் சௌகந்திக மலர்களாலும் செந்நிறமாக, ஆம்பல் கூட்டங்களால் வெண்ணிறமாக, மலர்ந்த நீலோத்பலங்களால் நீலநிறமாக — இவ்வாறு பலநிறங்கள் கொண்ட அது ஒரு கம்பளம் போலிருந்தது. அரவிந்தங்களும் உத்பலங்களும் கொண்டதாக, தாமரைகளும் சௌகந்திகங்களும் கூடியதாக, பூத்த மாந்தோப்புகள் சூழ்ந்ததாக, மயில்களின் அகவலால் ஒலிப்பதாக இருந்தது. இங்கே கவி நிறங்களின் ஒரு சித்திரத்தை வரைகிறார் — செந்நிறம், வெண்ணிறம், நீலம் என்ற மூன்று நிறங்களும் ஒரே நீர்நிலையில் கலந்து பலநிறக் கம்பளம் போலக் காட்சியளிக்கின்றன. ‘தோழியரைப் போன்ற கொடிகளால்’ என்ற உவமையால் பம்பையே ஒரு நாயகி போலக் கற்பனை செய்யப்படுகிறது; கொடிகள் அவளுடைய தோழியர். மயில்களின் அகவல் அந்தச் சித்திரத்தின் கேட்கத்தக்க பகுதி. இந்த வர்ணனை வால்மீகியின் இயற்கைச் சித்தரிப்புக்கு ஒரு சிறந்த எடுத்துக்காட்டு. கவனிக்க வேண்டியது இதுவே — இந்த அழகு முழுவதும் பிரிவில் வாடுபவனின் கண்களால் காணப்படுகிறது; ஆகவே அது ஆறுதலாக அல்ல, உணர்வைத் தூண்டுவதாகவே அமைகிறது. அடுத்த சுலோகத்திலேயே ராமனின் புலம்பல் தொடங்குகிறது; அதன் வித்து இங்கேயே அடங்கியிருக்கிறது.

சௌமித்ரியுடன் அந்தப் பம்பையைக் கண்டு, தேஜஸுடைய தசரதன் மைந்தன் ராமன் புலம்பினான் — அழகிய காட்சியாலேயே பிரிவின் வேதனை தூண்டப்பட்டது. அந்தப் பம்பை திலகங்கள், பீஜபூரங்கள் (நார்த்தை), ஆலமரங்கள், வெண்மரங்கள், பூத்த அலரிகள், நன்கு பூத்த புன்னைகள், மல்லிகை, முல்லைப் புதர்கள், பண்டீரங்கள், நிசுலங்கள், அசோகங்கள், ஏழிலைப்பாலைகள், தேற்றா மரங்கள், மாதவிக் கொடிகள், இன்னும் பலவகை மரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட ஓர் இளம்பெண்ணைப் போல ஒளிர்ந்தது. ‘அணிசெய்யப்பட்ட இளம்பெண்ணைப் போல’ என்ற உவமையால் மரங்கள் ஆடை அணிகலன்களாகக் கற்பனை செய்யப்படுகின்றன. அதன் கரையில் முன்பு சொல்லப்பட்ட, தாதுக்களால் அழகுபெற்ற மலை நிற்கிறது. இவ்வாறு மீண்டும் மீண்டும் மரங்களின் பெயர்களை எண்ணுவது கூறியது கூறல் அல்ல — கபந்தனிடம் கேட்டதையும், சபரி காட்டியதையும் இப்போது ராமன் தானே காண்கிறான் என்ற வரிசையைக் கவி அமைத்திருக்கிறார். மரப் பெயர்களை எண்ணுவதில் இறுதி அடைமொழியே மிக முக்கியமானது — ‘அணிசெய்யப்பட்ட இளம்பெண்ணைப் போல’. பிரிவில் வாடும் ராமனின் பார்வையில் பம்பையும் அணிசெய்யப்பட்ட பெண்ணைப் போலத் தோன்றுகிறது; அதனால் சீதையின் நினைவே கூர்மையாகிறது. ‘முன்பு சொல்லப்பட்ட மலை’ என்ற சொல்லால் கபந்தனின் சொல் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் கதையின் இழை இணைக்கப்படுகிறது.

அந்த மலை ரிஷ்யமூகம் என்று புகழ்பெற்றது; வண்ண வண்ணமாகப் பூத்த மரங்கள் கொண்டது. மகாத்மாவான ருக்ஷரஜஸ் என்பவனின் மகனான, பெரும் வீரமுடைய சுக்ரீவன் என்று புகழ்பெற்ற வானரன் அதில் வாழ்கிறான். ‘மனிதருள் காளையே, வானரத் தலைவனான சுக்ரீவனிடம் நீ செல்’ என்று சத்தியமான பராக்கிரமமுடைய ராமன் மீண்டும் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான். ‘லக்ஷ்மணா, சீதையின்றி நான் எப்படி உயிர்வாழ இயலும்?’ என்றும் அவன் புலம்புகிறான். ஒரே நிகழ்ச்சியில் இரண்டு உணர்வுகள் கலக்கின்றன — செய்ய வேண்டியதைப் பற்றிய உறுதியும், பிரிவின் வேதனையும். ராமன் சுக்ரீவனுடன் நட்புக்கொள்ள முனைந்திருக்கிறான்; இருந்தும் அவனுடைய இதயம் சீதையின் நினைவாலேயே துன்புறுகிறது. இதனால் கவி காட்டுவது — மனவுறுதியும் சோகமும் ஒரே மனிதனிடம் ஒரே நேரத்தில் இருக்கின்றன; அதுவே ராமனின் மனிதத் தன்மையும் பெருமையும்.

இவ்வாறு சொல்லி, காதலால் வாட்டப்பட்டு, வேறு எண்ணமில்லாத அந்த ராமன், லக்ஷ்மணனிடம் அந்தச் சொற்களைச் சொல்லி, அந்தப் பெருஞ்சோகத்தை வெளிப்படுத்தியபடி, மனத்துக்கினிய தாமரைப் பொய்கையான பம்பையில் நுழைந்தான். பிறகு படிப்படியாகச் சென்று காட்டைப் பார்த்துக்கொண்டே, மங்கலமான காட்சியுடைய சோலைகள் கொண்ட, பலவகைப் பறவைகள் நிறைந்த பம்பையைக் கண்டு, லக்ஷ்மணனுடன் அதில் நுழைந்தான். இந்தச் சுலோகத்துடனேயே ஆரண்ய காண்டம் நிறைவடைகிறது. இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட விருத்தங்கள் — பிற காண்டங்களிலும் காணப்படுவது போல, காண்டத்தின் முடிவில் கவி யாப்பை மாற்றுகிறார். கதையின் நோக்கில் இங்கே ஓர் அத்தியாயம் முடிந்து இன்னொன்று தொடங்குகிறது — ராட்சசர்களுடனான மோதல் முடிந்தது; வானரர்களுடன் நட்புக்கொள்ள ராமன் பம்பைக் கரையை அடைந்திருக்கிறான். கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் முதல் சர்க்கம் அங்கேயே தொடங்குகிறது — ‘அவன் அந்தத் தாமரைப் பொய்கையை அடைந்து’ என்று.

ಶಬರಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಹಿತಕಾರಿಯೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳ ಈ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು, ಇದು ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಹುಲಿಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಿವೆ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದೆವು, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಕೊಟ್ಟೆವು. ನಮ್ಮ ಅಶುಭವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು; ಕಲ್ಯಾಣ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎಡೆಬಿಡದೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಈಗ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಶುಭದ ಆಗಮನವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥಸ್ನಾನವೂ ಪಿತೃತರ್ಪಣವೂ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಪರಂಪರಾಗತ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ವಾತಾವರಣದ ಬದಲಾವಣೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಭಯ, ವಧೆ, ಅಪಹರಣ, ವಿಲಾಪಗಳೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದವು; ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಂತಿ, ತೀರ್ಥ, ಆಸೆ. ‘ನಮ್ಮ ಅಶುಭವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು, ಕಲ್ಯಾಣ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ’ ಎಂಬ ಪಾದವೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸೂತ್ರ — ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ. ಶಬರಿಯ ದಿವ್ಯಗಮನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಪಃಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಯಿತು.

‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಮೂಡಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಆ ಪಂಪೆಗೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಗಿರಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಮಗನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನು ಸದಾ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣಲು ನಾನು ಅವಸರಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಅವನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಆಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರನಿಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಧೀನಂ ಹಿ ಮೇ ಕಾರ್ಯಮ್’ — ‘ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಅವನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ’ — ಎಂಬ ಮಾತು ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ತಾನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮತ್ತು ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನೂ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ, ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಾಲ್ವರು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಸಹಜವಾದದ್ದು. ‘ಅಂಶುಮತಃ ಸುತಃ’ — ‘ಸೂರ್ಯನ ಮಗ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರತ್ವ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ‘ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಪರಿವಾರದ ಅಲ್ಪತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಮಾತ್ರ ಆಗ ಅವನ ಅನುಚರರಾಗಿದ್ದರು.

‘ಬೇಗನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಅವಸರಪಡುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮ್ಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನಾದ ಅವನು ಆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪಂಪೆಗೆ ಬಂದನು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಆ ವನವನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೋಯಷ್ಟಿಗಳು, ಅರ್ಜುನಕಗಳು, ಶತಪತ್ರಗಳು, ಕೀರಕಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾವನ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಾಮದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಡುವಿಗೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ವನದ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮಾಭಿಸಂತಪ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದಾದರೋ ಸೀತಾವಿರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವ್ಯಥೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೊರಗಿನ ಸೌಂದರ್ಯ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆಯೋ ಒಳಗಿನ ಶೋಕವೂ ಅಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ವಿರೋಧಾಭಾಸ. ‘ವಿಶಾಂಪತಿ’ — ‘ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ’ — ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವನವಾಸಿಯಾದರೂ ಅವನು ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಯಷ್ಟಿ (ಟಿಟ್ಟಿಭ), ಅರ್ಜುನಕ (ಒಂದು ಬಗೆಯ ನವಿಲು), ಶತಪತ್ರ (ಮರಕುಟಿಗ), ಕೀರಕ (ಗಿಣಿ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಟಿಟ್ಟಿಭ, ನವಿಲು, ಮರಕುಟಿಗ, ಗಿಣಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕವಿ ವನದ ಧ್ವನಿಚಿತ್ರವನ್ನೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದೂರದಿಂದಲೇ ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹರಿಯುವ ಅದನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಮತಂಗಸರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರೂ ಆತುರವಿಲ್ಲದೆ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹೋದರು. ಆದರೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ದಶರಥನ ಮಗ ರಾಮನು ಕಮಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಮ್ಯವಾದ ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅದು ತಿಲಕ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಬಕುಳ, ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ರಮ್ಯವಾದ ಉಪವನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಅದರ ನೀರು ಕಮಲಗಳಿಂದ ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿತ್ತು, ಸ್ಫಟಿಕದಂತಹ ನೀರಿನದಾಗಿತ್ತು, ನುಣುಪಾದ ಮರಳಿನಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಪಂಪೆಯ ದಡ, ನೀರು, ಮರಳು ಮೂರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅವ್ಯಗ್ರೌ ಸಮಾಹಿತೌ’ — ‘ಆತುರವಿಲ್ಲದೆ, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಹೋದರರ ಹೊರಗಿನ ಶಾಂತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ‘ಶೋಕಸಮಾವಿಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಸೌಂದರ್ಯ. ಸ್ನಾನ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದೇಹಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮತಂಗತೀರ್ಥದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪುಣ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ‘ಮತಂಗಸರಸ್ಸು’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮತಂಗಮುನಿಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ತಪಃಕ್ಷೇತ್ರದ ಜಲಾಶಯ. ಎಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು, ಎಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಬರಿ ಯಾವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಈಗ ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಿಂದೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶ್ರವಣ, ದರ್ಶನ, ಅನುಭವಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ರಚನಾಕೌಶಲ.

ಆ ಪಂಪೆ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ಆಮೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು, ದಡದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಸಖಿಯರಂತೆ ಜೊತೆಗೂಡಿದ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಕಿನ್ನರರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ನಾನಾ ಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ತಣ್ಣೀರಿನ ನಿಧಿಯಾಗಿ ಮಂಗಳಕರವಾಗಿತ್ತು. ಸೌಗಂಧಿಕ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಕುಮುದಮಂಡಲಗಳಿಂದ ಬಿಳಿಯಾಗಿ, ಅರಳಿದ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ನೀಲಿಯಾಗಿ — ಹೀಗೆ ಬಹುವರ್ಣದ ಅದು ಒಂದು ರತ್ನಗಂಬಳಿಯಂತಿತ್ತು. ಅರವಿಂದಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ಪಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು, ಪದ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಸೌಗಂಧಿಕಗಳಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮಾವಿನ ತೋಪುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಂಪು, ಬಿಳಿ, ನೀಲಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಣ್ಣಗಳು ಒಂದೇ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಬಹುವರ್ಣದ ಗಂಬಳಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಸಖಿಯರಂತೆ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪಂಪೆ ತಾನೇ ನಾಯಿಕೆಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ, ಬಳ್ಳಿಗಳು ಅವಳ ಸಖಿಯರು. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕಾನಾದ ಆ ಚಿತ್ರದ ಶ್ರವಣೀಯ ಅಂಶ. ಈ ವರ್ಣನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಚಿತ್ರಣದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆ. ಆದರೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಇದು — ಈ ಸೌಂದರ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ವಿರಹಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಾಣಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸಾಂತ್ವನವಾಗದೆ ಉದ್ದೀಪನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ.

ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಆ ಪಂಪೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ವಿಲಪಿಸಿದನು — ರಮಣೀಯವಾದ ದೃಶ್ಯದಿಂದಲೇ ವಿರಹವ್ಯಥೆ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಯಿತು. ಆ ಪಂಪೆ ತಿಲಕಗಳು, ಮಾದಳಗಳು, ಆಲಗಳು, ಬಿಳಿಯ ಮರಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಣಗಿಲೆಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಪುನ್ನಾಗಗಳು, ಮಾಲತಿ-ಕುಂದಗಳ ಪೊದೆಗಳು, ಭಂಡೀರಗಳು, ನಿಚುಲಗಳು, ಅಶೋಕಗಳು, ಸಪ್ತಪರ್ಣಗಳು, ಕತಕಗಳು, ಅತಿಮುಕ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ತರುಣಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಪ್ರಮದಾಮಿವ ಶೋಭಿತಾಮ್’ — ‘ಅಲಂಕೃತ ತರುಣಿಯಂತೆ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮರಗಳು ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅದರ ದಡದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ, ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತ ನಿಂತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದು ಪುನರುಕ್ತಿಯಲ್ಲ — ಕಬಂಧನಿಂದ ಏನನ್ನು ಕೇಳಿದನೋ, ಶಬರಿ ಏನನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳೋ, ಅದನ್ನೇ ಈಗ ರಾಮನು ತಾನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕವಿ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು — ‘ಅಲಂಕೃತ ತರುಣಿಯಂತೆ’. ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಪೆಯೂ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ನಾರಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪರ್ವತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನ ಮಾತು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಎಳೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಆ ಪರ್ವತ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಋಕ್ಷರಜಸ್ ಎಂಬವನ ಮಗನಾದ, ಸುಗ್ರೀವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾವೀರ್ಯ ವಾನರನು ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನೀನು ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಿರಲಿ?’ ಎಂದೂ ಅವನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಸೇರಿವೆ — ಕಾರ್ಯನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ವಿರಹವೇದನೆ. ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನ ಹೃದಯ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಆರ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ಧೈರ್ಯವೂ ಶೋಕವೂ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ; ಅದೇ ರಾಮನ ಮಾನುಷತ್ವವೂ ಮಹತ್ತ್ವವೂ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮದನನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ಮಹಾಶೋಕವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ ಮನೋಹರವಾದ ಕಮಲಸರೋವರ ಪಂಪೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾ ವನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಶುಭದರ್ಶನವಾದ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಂಪೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಇತರ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಕಾಂಡದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಗಿಯಿತು, ವಾನರರೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ರಾಮನು ಪಂಪಾತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸ ತಾಂ ಪುಷ್ಕರಿಣೀಂ ಗತ್ವಾ’, ‘ಅವನು ಆ ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ’ ಎಂದು.

ശബരി സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ രാഘവൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ചിന്തിച്ചു. ആ മഹാത്മാക്കളുടെ പ്രഭാവം ചിന്തിച്ച് ധർമാത്മാവായ അവൻ ഹിതകാരിയും ഏകാഗ്രനുമായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, ആത്മസംയമികളുടെ ഈ ആശ്രമം ഞാൻ കണ്ടു; അത് അനേകം ആശ്ചര്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ്; ഇവിടെ മൃഗങ്ങളും കടുവകളും പരസ്പരം വിശ്വസിക്കുന്നു, പലതരം പക്ഷികൾ ഈ പ്രദേശത്തെ സേവിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, ആ ഏഴു സമുദ്രങ്ങളുടെ തീർഥങ്ങളിൽ നാം വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്തു, പിതൃക്കളെ തർപ്പണം ചെയ്തു. നമുക്കുണ്ടായിരുന്ന അശുഭം നശിച്ചു; കല്യാണം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലക്ഷ്മണാ, ഇപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് ആഹ്ലാദിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി ശോകത്തിന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതുവരെ ഇടതടവില്ലാതെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാമൻ ഇപ്പോൾ ആദ്യമായി ശുഭത്തിന്റെ ആഗമനം മനസ്സിൽ അനുഭവിക്കുന്നു. തീർഥസ്നാനവും പിതൃതർപ്പണവും ശുദ്ധിക്കു കാരണമാണ് എന്ന പരമ്പരാഗതമായ ഭാവം ഇവിടെ കാണാം. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ മാറ്റം ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടുന്നു. അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ ഇതുവരെ ഭയവും വധവും അപഹരണവും വിലാപവുമായിരുന്നു പ്രധാനം; ഇവിടെയാകട്ടെ ശാന്തിയും തീർഥവും പ്രതീക്ഷയും. ‘പ്രണഷ്ടമശുഭം യന്നഃ കല്യാണം സമുപസ്ഥിതം’ (നമ്മുടെ അശുഭം നശിച്ചു, കല്യാണം വന്നുചേർന്നു) എന്ന പാദമാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസൂത്രം — ദുഃഖത്തിന്റെ അന്ത്യം അടുത്തിരിക്കുന്നു എന്ന സൂചന. ശബരിയുടെ ദിവ്യഗമനം കണ്ടപ്പോൾ രാമന്റെ മനസ്സിൽ തപഃപ്രഭാവത്തിലുള്ള വിശ്വാസം ദൃഢമായി.

‘നരവ്യാഘ്രാ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ശുഭം ഉദിക്കും; അതിനാൽ വരൂ, കാണാൻ മനോഹരമായ ആ പമ്പയിലേക്കു നമുക്കു പോകാം’ എന്നു രാമൻ പറയുന്നു. ‘അതിനടുത്തുതന്നെ ഋശ്യമൂകപർവതം ശോഭിക്കുന്നു; അതിൽ സൂര്യപുത്രനായ ധർമാത്മാവ് സുഗ്രീവൻ ബാലിയെ എന്നും ഭയന്ന് നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവനെ കാണാൻ ഞാൻ തിടുക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം സീതയെ തിരയുക എന്ന എന്റെ കാര്യം അവനെ ആശ്രയിച്ചാണിരിക്കുന്നത്’ എന്ന് അവൻ തന്റെ ആശയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ആ വീരനോട് സൗമിത്രി മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘തദധീനം ഹി മേ കാര്യം’ (എന്റെ കാര്യം അവനെ ആശ്രയിച്ചാണ്) എന്ന വചനം പ്രധാനമാണ് — സ്വയം സമർഥനായിട്ടും രാമൻ സഹായം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; അതു രാജനീതിയുടെയും വിനയത്തിന്റെയും ലക്ഷണമാണ്. സുഗ്രീവന്റെ അവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവനും ആപത്തിലാണ്, ഭയത്തിലാണ്, നാലു അനുചരന്മാർ മാത്രമേ കൂടെയുള്ളൂ; അതിനാൽ ഇരുവർക്കും പരസ്പരസഹായം സ്വാഭാവികമാണ്. ‘അംശുമതഃ സുതഃ’ (സൂര്യന്റെ പുത്രൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ സൂര്യപുത്രത്വം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇത് എഴുപത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ മുൻപേ പറഞ്ഞതാണ്. ‘നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം’ എന്നതിലൂടെ അവന്റെ പരിവാരത്തിന്റെ ചെറുപ്പവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഹനുമാൻ മുതലായ നാലുപേർ മാത്രമായിരുന്നു അന്ന് അവന്റെ അനുചരന്മാർ.

‘വേഗം നമുക്ക് അവിടേക്കു പോകാം, എന്റെ മനസ്സും തിടുക്കപ്പെടുന്നു’ എന്നു ലക്ഷ്മണൻ സമ്മതം നൽകുന്നു. പിന്നെ ആ ജനപതി ആ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പമ്പയിലെത്തി. എല്ലായിടത്തും പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ, വലിയ മരങ്ങളുള്ള ആ വനം അവൻ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കോയഷ്ടികൾ, അർജുനകങ്ങൾ, ശതപത്രങ്ങൾ, കീരകങ്ങൾ എന്നിവയാലും മറ്റനേകം പക്ഷികളാലും ആ വലിയ വനം മുഴങ്ങിയിരുന്നു. പലതരം മരങ്ങളും പലതരം സരസ്സുകളും കണ്ടുകൊണ്ട്, കാമത്താൽ തപിക്കുന്ന രാമൻ ആ ശ്രേഷ്ഠമായ തടാകത്തിലെത്തി. ഇവിടെ കവി പക്ഷികളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിക്കൊണ്ട് വനത്തിന്റെ ജീവസ്സുറ്റ ചിത്രം രചിക്കുന്നു. ‘കാമാഭിസന്തപ്തഃ’ (കാമത്താൽ തപിക്കുന്ന) എന്ന പദത്തിലൂടെയാകട്ടെ സീതാവിരഹത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വ്യഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുറമേയുള്ള സൗന്ദര്യം എത്രത്തോളം വളരുന്നുവോ, അത്രത്തോളം ഉള്ളിലെ ശോകവും തീവ്രമാകുന്നു എന്നതാണ് കാവ്യത്തിലെ വിരോധാഭാസം. ‘വിശാമ്പതിഃ’ (ജനപതി) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വനവാസിയായിട്ടും അവൻ പ്രജാപാലകൻതന്നെ. പക്ഷികളുടെ പേരുകളിൽ ‘കോയഷ്ടി’ (തിത്തിരിപ്പക്ഷി), ‘അർജുനകം’ (ഒരുതരം മയിൽ), ‘ശതപത്രം’ (മരംകൊത്തി), ‘കീരകം’ (തത്ത) എന്നീ നാലെണ്ണം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യം അവയെ തിത്തിരിപ്പക്ഷി, മയിൽ, മരംകൊത്തി, തത്ത എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ പേരുകളിലൂടെ കവി വനത്തിന്റെ ഒരു ശബ്ദചിത്രംതന്നെ രചിക്കുന്നു.

ദൂരെനിന്നുതന്നെ വെള്ളം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന ആ സരസ്സിലെത്തി രാമൻ മതംഗസരസ്സ് എന്നു പേരുള്ള തടാകത്തിൽ ഇറങ്ങിക്കുളിച്ചു. അവിടേക്ക് ആ രാഘവന്മാർ പരിഭ്രമമില്ലാതെ, ഏകാഗ്രചിത്തരായി പോയി. എന്നാൽ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ താമരകൾ നിറഞ്ഞ രമണീയമായ ആ താമരപ്പൊയ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അതാകട്ടെ തിലകം, അശോകം, പുന്നാഗം, ഇലഞ്ഞി, ഉദ്ദാലകം എന്നീ മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും രമണീയമായ ഉപവനങ്ങൾ തിങ്ങിയതും താമരകൾ നിറഞ്ഞ ജലമുള്ളതും സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞ വെള്ളമുള്ളതും മിനുസമുള്ള മണൽ പരന്നതുമായിരുന്നു. ഈ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പമ്പയുടെ തീരവും ജലവും മണലും മൂന്നും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അവ്യഗ്രൗ സമാഹിതൗ’ (പരിഭ്രമമില്ലാത്തവരും ഏകാഗ്രചിത്തരും) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ സഹോദരന്മാരുടെ ബാഹ്യമായ ശാന്തിയും ‘ശോകസമാവിഷ്ടഃ’ (ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇരുവരുടെയും വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം. ഇവിടത്തെ സ്നാനം ശരീരശുദ്ധിക്കു മാത്രമല്ല, മതംഗതീർഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം അനുസരിച്ച് പുണ്യത്തിനുവേണ്ടിയുമാണ്. ‘മതംഗസരസ്സ്’ എന്ന പേരാകട്ടെ മുൻപു പറഞ്ഞ മതംഗമുനിയുടെതന്നെ സ്മാരകമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപഃക്ഷേത്രത്തിലെ ജലാശയമാണിത്. എഴുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിൽ കബന്ധനും എഴുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ ശബരിയും വർണിച്ചതിൽത്തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ രാമൻ സ്വയം ഇറങ്ങിക്കുളിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ മൂന്നു സർഗങ്ങളിലൂടെ ഒരേ സ്ഥലം ക്രമമായി ശ്രവണം, ദർശനം, അനുഭവം എന്നിവയിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് കവിയുടെ രചനാകൗശലം.

ആ പമ്പ മത്സ്യങ്ങളും ആമകളും നിറഞ്ഞതും തീരത്തെ മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും സഖികളെന്നപോലെ ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന വള്ളികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. കിന്നരന്മാരും നാഗങ്ങളും ഗന്ധർവന്മാരും യക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും സേവിക്കുന്നതും പലതരം മരങ്ങളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞതും തണുത്ത ജലത്തിന്റെ നിധിയും ശുഭവുമായിരുന്നു. താമരകളാലും സൗഗന്ധികങ്ങളാലും ചുവന്നും, ആമ്പൽക്കൂട്ടങ്ങളാലും വെളുത്തും, വിടർന്ന നീലോത്പലങ്ങളാലും നീലയായും — ഇങ്ങനെ പലനിറമുള്ള ഒരു പരവതാനിപോലെയായിരുന്നു അവൾ. താമരകളും ഉത്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ, പദ്മങ്ങളും സൗഗന്ധികങ്ങളും ചേർന്ന, പൂത്ത മാന്തോപ്പുകളുള്ള, മയിലുകളുടെ കേകാരവം മുഴങ്ങുന്നവളായിരുന്നു അവൾ. ഇവിടെ കവി നിറങ്ങളുടെ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു — ചുവപ്പ്, വെളുപ്പ്, നീല എന്നീ മൂന്നു നിറങ്ങൾ ഒരേ ജലാശയത്തിൽ ചേർന്ന് പലനിറമുള്ള ഒരു പരവതാനിപോലെ കാണിക്കുന്നു. ‘സഖികളെന്നപോലെ വള്ളികൾ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ പമ്പയെത്തന്നെ ഒരു നായികയായി സങ്കല്പിക്കുന്നു; വള്ളികൾ അവളുടെ സഖികൾ. മയിലുകളുടെ കേകാനാദം ആ ചിത്രത്തിന്റെ കേൾക്കാവുന്ന ഭാഗമാണ്. ഈ വർണന വാല്മീകിയുടെ പ്രകൃതിചിത്രണത്തിന്റെ ഉത്കൃഷ്ടമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഇതു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഈ സൗന്ദര്യമെല്ലാം കാണുന്നത് ഒരു വിരഹിയുടെ കണ്ണുകളിലൂടെയാണ്; അതിനാൽ അതു സാന്ത്വനമല്ല, ഉദ്ദീപനമാകുന്നു. അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ രാമന്റെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു; അതിന്റെ ബീജം ഇവിടെത്തന്നെ നിക്ഷിപ്തമാണ്.

സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ആ പമ്പയെ കണ്ട് തേജസ്വിയായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ വിലപിച്ചു — രമണീയമായ ദർശനംതന്നെ വിരഹവ്യഥയെ ഉദ്ദീപിപ്പിച്ചു. ആ പമ്പ തിലകങ്ങൾ, മാതളനാരകങ്ങൾ, പേരാലുകൾ, ശുക്ലദ്രുമങ്ങൾ, പൂത്ത കരവീരങ്ങൾ, നന്നായി പൂത്ത പുന്നാഗങ്ങൾ, മാലതിയുടെയും കുന്ദത്തിന്റെയും പൊന്തകൾ, ഭണ്ഡീരങ്ങൾ, നിചുളങ്ങൾ, അശോകങ്ങൾ, ഏഴിലംപാലകൾ, കതകങ്ങൾ, അതിമുക്തകങ്ങൾ എന്നിവയാലും മറ്റു പലതരം മരങ്ങളാലും ഒരു സുന്ദരിയെന്നപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ‘പ്രമദാമിവ ശോഭിതാം’ (സുന്ദരിയെന്നപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൾ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ മരങ്ങൾ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളായി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ തീരത്താകട്ടെ മുൻപു പറഞ്ഞ, ധാതുക്കളാൽ അലങ്കൃതമായ പർവതം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണുന്നത് ആവർത്തനമല്ല — കബന്ധനിൽനിന്നു കേട്ടതും ശബരി കാണിച്ചുതന്നതുംതന്നെ ഇപ്പോൾ രാമൻ സ്വയം കാണുന്നു എന്ന ക്രമമാണ് കവി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നത്. മരങ്ങളുടെ പേരുകളുടെ എണ്ണലിൽ അവസാനത്തെ വിശേഷണമാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനം — ‘സുന്ദരിയെന്നപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൾ’. വിരഹിയായ രാമന്റെ കണ്ണിൽ പമ്പയും അലങ്കരിച്ച ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു; അതിലൂടെ സീതയുടെ സ്മരണതന്നെ തീവ്രമാകുന്നു. ‘മുൻപു പറഞ്ഞ പർവതം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധന്റെ വചനം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കഥയുടെ ചരട് കൂട്ടിയിണക്കപ്പെടുന്നു.

ആ പർവതം ഋശ്യമൂകം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; വിചിത്രമായി പൂത്ത മരങ്ങളുള്ളതാണ്. മഹാത്മാവായ ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രനായ, മഹാവീര്യനായ, സുഗ്രീവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ വാനരൻ അതിൽ വസിക്കുന്നു. ‘നരർഷഭാ, നീ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലൂ’ എന്ന് സത്യവിക്രമനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ‘ലക്ഷ്മണാ, സീതയില്ലാതെ എനിക്ക് എങ്ങനെ ജീവിക്കാൻ കഴിയും?’ എന്നും അവൻ വിലപിക്കുന്നു. ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു — കാര്യനിശ്ചയവും വിരഹവേദനയും. രാമൻ സുഗ്രീവസഖ്യം ചെയ്യാൻ ഉദ്യുക്തനാണ്, എന്നിട്ടും അവന്റെ ഹൃദയം സീതയുടെ സ്മരണയാൽത്തന്നെ ആർത്തമാണ്. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ധൈര്യവും ശോകവും ഒരേ പുരുഷനിൽ ഒരേസമയം നിലകൊള്ളുന്നു; അതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ മാനുഷത്വവും മഹത്ത്വവും.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കാമപീഡിതനും മറ്റൊന്നിലും മനസ്സില്ലാത്തവനുമായ ആ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആ വാക്കു പറഞ്ഞ്, ആ വലിയ ശോകം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, മനോഹരമായ താമരപ്പൊയ്കയായ പമ്പയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ ക്രമമായി നടന്ന് വനം നോക്കിക്കൊണ്ട്, ശുഭമായ കാഴ്ചയുള്ള വനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, പലതരം അനേകം പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ പമ്പയെ അവൻ കണ്ടു; ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ ശ്ലോകത്തോടെതന്നെ അരണ്യകാണ്ഡം സമാപിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളാണ് — മറ്റു കാണ്ഡങ്ങളിലും കാണുന്നതുപോലെ, കാണ്ഡത്തിന്റെ സമാപ്തിയിൽ കവി വൃത്തം മാറ്റുന്നു. കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇവിടെ ഒരു അധ്യായം അവസാനിക്കുന്നു, മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുമായുള്ള സംഘർഷം അവസാനിച്ചു; വാനരന്മാരുമായി സഖ്യം ആരംഭിക്കാനായി രാമൻ പമ്പാതീരത്തെത്തി. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ ആദ്യസർഗം അവിടെനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘സ താം പുഷ്കരിണീം ഗത്വാ’ (അവൻ ആ താമരപ്പൊയ്കയിലെത്തി) എന്ന്.

When Śabarī had gone to heaven by her own radiance, Rāghava and his brother Lakṣmaṇa fell to thinking. Having reflected on the power of those great sages, the righteous Rāma said to Lakṣmaṇa, his helper, whose mind was fixed on him alone: "I have seen this hermitage of men who had perfected themselves, gentle brother, full of wonders, where deer and tigers trust one another and birds of every kind come to rest. We have touched the water at the fords of those seven seas as the rule requires, Lakṣmaṇa, and the ancestors too have been satisfied. Whatever was inauspicious for us has perished, and good fortune has come. That is why my heart is glad now, Lakṣmaṇa." Here the poet marks a change in Rāma's grief: he who until now had lamented without pause feels for the first time the approach of good. Bathing at a holy ford and offering to the ancestors bring purification, as tradition holds, and seeing Śabarī's divine departure had strengthened Rāma's faith in the power of austerity. From the very start of this sarga the mood changes. Until now the Araṇya Kāṇḍa has been ruled by fear, slaughter, abduction and lament; here there is peace, holy water and hope, and "what was inauspicious has perished and good fortune has come" is the sarga's guiding thread, a sign that the end of sorrow is near.

"Something good is about to rise in my heart, tiger among men," Rāma said. "So come, let us go to lovely Pampā. Not far from it Ṛṣyamūka shines, where the righteous Sugrīva, son of the Sun, lives with four monkeys, always in dread of Vālin. I am impatient to see Sugrīva, that bull among monkeys, for my task, the search for Sītā, depends on him." Those last words matter: capable as he was himself, Rāma sought a helper, and that is a mark both of statecraft and of humility. Sugrīva's plight is shown too: he was in trouble himself, afraid, with only four followers, Hanumān and three others, so that it was natural for each to help the other. As Rāma spoke, Saumitri answered the hero.

"Let us go there quickly; my mind is impatient too," Lakṣmaṇa agreed. Then that lord of men, a protector of his people even in the forest, left the hermitage and came with Lakṣmaṇa to Pampā, looking about at the forest, full of flowers on every side and thick with great trees. That great forest rang with lapwings, arjunaka birds, śatapatras and parrots, and many other birds besides; by naming them the poet paints a living picture of the wood in sound. Looking at trees of every kind and pools of every kind, Rāma came to that finest of lakes, burning with longing. His longing was the ache of separation from Sītā, and here lies the poem's paradox: the more the outer beauty grew, the sharper grew the grief within.

Reaching from afar that lake of sweet water called Mataṅga's lake, Rāma plunged into it. The name recalls the sage Mataṅga, for this was the lake of his place of austerity, and the bath was not only for cleansing the body but for merit, in keeping with the holiness of the place. The two Rāghavas went there unhurried and composed; yet Rāma, son of Daśaratha, was filled with grief as he entered the lovely lotus pool covered with lotuses. Their outward calm set against Rāma's inner state is the beauty of this passage. The pool was bright with tilaka, aśoka, punnāga, bakula and uddālaka trees, hemmed about with delightful groves, its water crowded with lotuses, clear as crystal, and spread with fine sand; shore, water and sand are described in turn. What Kabandha described and Śabarī showed, Rāma now bathed in himself: across three sargas one place has been brought before us step by step, first heard of, then seen, then experienced, a mark of the poet's skill in composition.

Pampā was crowded with fish and turtles, adorned by the trees on its banks and wound about by creepers like companions clinging to her. Kinnaras and serpents, gandharvas, yakṣas and rākṣasas came there; she was thick with trees and creepers of every kind, a fair treasury of cool water. With fragrant lotuses she was copper-red, with circles of water lilies white, with opening blue lilies dark, so that she looked like a many-coloured carpet spread out, three colours meeting in a single lake. She was full of lotuses and lilies, bordered by mango groves in flower and loud with the cries of peacocks, which add sound to the picture. The creepers as her companions make Pampā herself a heroine. This description is a fine example of Vālmīki's painting of nature. But all this beauty was seen through the eyes of a man parted from his love, so it did not console him; it inflamed his longing, and the seed of the lament that follows lies here.

Seeing Pampā with Saumitri beside him, the splendid son of Daśaratha broke into lament; the very loveliness of the sight stirred up the pain of separation. Pampā was adorned like a beautiful woman with tilakas and citrons, banyans and śukla trees, oleanders in flower, punnāgas in full bloom, thickets of mālatī and kunda, bhaṇḍīra and nicula, aśoka and saptaparṇa, ketaka and atimuktaka, and many other trees besides. The naming of trees again and again is no mere repetition: what was heard from Kabandha and shown by Śabarī Rāma now sees for himself. And the last touch of the list matters most: to the separated Rāma, Pampā herself seemed a woman in her finery, the trees her clothes and jewels, and that made his memory of Sītā sharper still. On her shore stood the mountain spoken of before, bright with its ores, and the reference to Kabandha's words ties the story's thread together.

That mountain is known as Ṛṣyamūka, its trees bright with flowers. On it lives the monkey son of the great Ṛkṣarajas, the mighty and renowned Sugrīva. "Go to Sugrīva, lord of the monkeys, bull among men," said Rāma of unfailing valour to Lakṣmaṇa once again; and then, "How can I live without Sītā, Lakṣmaṇa?" Two feelings meet in one moment, the resolve to act and the ache of separation. Rāma was ready to make friends with Sugrīva, yet his heart was still wounded by the memory of Sītā; the poet shows courage and grief living together in one man, and that is Rāma's humanity and his greatness.

So speaking, tormented by love and with no thought for anything else, Rāma said this to Lakṣmaṇa and, giving voice to his great grief, entered the lovely lotus pool Pampā. Then, going on step by step and gazing at the forest, he saw Pampā, her woodland fair to look at and thronged with birds of many kinds, and he entered it with Lakṣmaṇa. With this verse the Araṇya Kāṇḍa ends, its last two verses in a longer metre, as the poet does at the close of other kāṇḍas too. In the story one chapter closes and another opens: the struggle with the rākṣasas is over, and Rāma has come to the shore of Pampā to make friends with the monkeys. The Kiṣkindhā Kāṇḍa begins right there, with Rāma at that same lotus pool.