पूर्वस्मिन् सर्गे कबन्धः स्वां पूर्वकथां निवेद्य सुग्रीवेण सख्यं कर्तुम् उपदिष्टवान् आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः सीतान्वेषणस्य मार्गम् एव विस्तरेण दर्शयति। सीतायाः प्रतिपादने उपायं दर्शयित्वा अर्थज्ञः सः पुनः अपि अन्वर्थं वाक्यम् आह — ‘हे राम, एषः एव शिवः पन्थाः, यत्र एते पुष्पिताः मनोरमाः द्रुमाः प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते।’ अनन्तरं सः मार्गस्थान् वृक्षान् नामतः एव गणयति — जम्बूः, प्रियालः, पनसः, न्यग्रोधः, प्लक्षः, तिन्दुकः, अश्वत्थः, कर्णिकारः, चूतः, अन्ये च पादपाः; ततः धन्वनः, नागवृक्षः, तिलकः, नक्तमालकः, नीलाशोकः, कदम्बः, पुष्पितः करवीरः; ततः च अग्निमुख्यः, अशोकः, सुरक्तः, पारिभद्रकः इति। ‘तान् वृक्षान् आरुह्य अथवा बलात् भूमौ पातयित्वा अमृततुल्यानि फलानि भक्षयित्वा युवां गमिष्यथः’ इति सः उपदिशति। तत् वनम् अतिक्रम्य पुष्पितपादपम् अन्यत् वनं प्राप्तव्यम् इति च निर्दिशति। अत्र कविः मार्गवर्णनेन एव आश्वासनं करोति। शोकार्तयोः भ्रात्रोः पुरतः फलपुष्पसम्पन्नः सुखदः पन्थाः प्रसार्यते, येन दूरम् अपि गन्तव्यं न क्लेशकरं स्यात्। वृक्षाणां नामगणनम् अपि प्रयोजनवत् — मार्गचिह्नानि एव तानि, यैः पथिकौ मार्गं न मुह्येताम्। ‘शिवः पन्थाः’ इति पदेन कबन्धः केवलं दिशं न निर्दिशति, अपि तु क्षेमं च सूचयति — अयं मार्गः न दुर्गमः, न च भयङ्करः। पूर्वं जनस्थाने दण्डकारण्ये च यत् भयम् आसीत्, तत् इतः न विद्यते इति ध्वनिः। प्रतीची दिक् एव निर्दिष्टा, यतः रावणस्य लङ्का दक्षिणस्यां दिशि; किन्तु प्रथमं सहायः अन्वेष्टव्यः, न शत्रुः इति नीतिः।

तत् द्वितीयं वनं कबन्धः नन्दनवनस्य प्रतिमम् उत्तरकुरुदेशस्य इव च वर्णयति। तत्र पादपाः सर्वकालफलाः मधुरस्रवाः च सन्ति; चैत्ररथे इव तत्र सर्वे ऋतवः युगपत् एव वसन्ति; फलभारेण नताः महाविटपधारिणः वृक्षाः मेघपर्वतसंनिभाः सर्वतः शोभन्ते। ‘तान् आरुह्य अथवा सुखेन भूमौ पातयित्वा लक्ष्मणः ते अमृतकल्पानि फलानि प्रदास्यति’ इति सः वदति। एवं वरान् शैलान् चङ्क्रमन्तौ, शैलात् शैलं वनात् च वनं गच्छन्तौ, युवां पम्पानाम्नीं पुष्करिणीं प्राप्स्यथः इति कबन्धः यात्रायाः लक्ष्यं सूचयति। सा च पुष्करिणी अशर्करा अविभ्रंशा समतीर्था अशैवला — तस्याः जले शर्करा नास्ति, तीरं न विषमम्, कुत्रापि सहसा अवपातः न भवति, शैवलं च न विद्यते। एभिः चतुर्भिः विशेषणैः कविः तस्याः सरोवरस्य नैर्मल्यं सुखावगाह्यतां च युगपत् सूचयति। वनवर्णनात् सरोवरवर्णनं प्रति सङ्क्रमणम् अत्र भवति, यतः अग्रे सर्वः सर्गः प्रायः पम्पायाः एव वैभवं वर्णयति। ‘चङ्क्रमन्तौ’ इति द्विवचनं तु यात्रायाः दैर्घ्यं शनैःगमनं च सूचयति। रामलक्ष्मणौ न त्वरया धावतः, अपि तु वनशोभां पश्यन्तौ क्रमेण गच्छतः इति कबन्धस्य दर्शनम्। अत्र वनवर्णनस्य प्रयोजनम् अन्यत् अपि अस्ति — शोकेन क्लान्तस्य रामस्य चित्तं प्राकृतिकसौन्दर्येण किञ्चित् आश्वासनीयम् इति।

पम्पायाः वर्णनम् इतः विस्तीर्यते। तस्याः वालुका संजाता, जलं च कमलोत्पलशोभितम्। तत्र हंसाः, प्लवाः, क्रौञ्चाः, कुरराः च वल्गुस्वराः सन्तः निकूजन्ति, पम्पासलिलम् एव च गोचरं कुर्वन्ति। ते वधस्य अकोविदाः इति नरान् दृष्ट्वा अपि न उद्विजन्ते — एतेन तस्य प्रदेशस्य अहिंसकत्वं निर्भयता च दर्श्यते। घृतपिण्डोपमान् स्थूलान् तान् द्विजान् युवां भक्षयिष्यथः इति कबन्धः वदति। रोहितान्, वक्रतुण्डान्, नलमीनान् च इषुभिः हत्वा, त्वयि भक्त्या समायुक्तः लक्ष्मणः निस्त्वक्पक्षान् अयस्तप्तान् अकृशान् नैककण्टकान् वरान् मत्स्यान् ते संप्रदास्यति। पम्पायाः पुष्पसंचये भृशं तान् खादतः तव कृते सः पद्मगन्धि शिवं सुखशीतम् अनामयं रूप्यस्फटिकसंनिभम् अक्लिष्टं जलम् उद्धृत्य पुष्करपर्णेन पाययिष्यति। अत्र लक्ष्मणस्य भ्रातृसेवा एव मुख्यतया वर्ण्यते — वने अपि रामस्य कृते सर्वं सुखं सः एव सम्पादयति इति कबन्धस्य आशयः। मत्स्यभक्षणस्य उल्लेखः तु वनवासिनां क्षत्रियाणाम् आचारम् अनुसरति; हिन्दीभाष्यम् अपि तत् एव अर्थं दर्शयति। ‘निस्त्वक्पक्षान् अयस्तप्तान्’ इति पदैः मत्स्यानां संस्कारः वर्ण्यते — चर्म पक्षाः च अपनीताः, अयसि तप्ताः, कृशाः न, कण्टकाः च नावशिष्टाः। एतावता विस्तरेण कथनं कबन्धस्य वात्सल्यम् एव सूचयति। जलस्य वर्णने ‘शिवम् अनामयम्’ इति पदे आरोग्यकरत्वं, ‘सुखशीतम्’ इति पदे स्पर्शसुखं च उच्यते। पुष्करपर्णेन पानं तु वनवासिनाम् आचारः। पक्षिणां नामानि अपि गणनीयानि — हंसः, प्लवः (कारण्डवः), क्रौञ्चः, कुररः इति चत्वारः जलचराः अत्र निर्दिष्टाः। तेषां ‘वल्गुस्वराः’ इति विशेषणेन मधुरः स्वरः सूच्यते। एवं शब्दः, रूपम्, रसः, स्पर्शः इति चत्वारि अपि इन्द्रियसुखानि पम्पातीरे सुलभानि इति कविः क्रमेण दर्शयति।

सायाह्ने विचरन् लक्ष्मणः रामाय गिरिगुहाशय्यान् वनचारिणः स्थूलान् वानरान् दर्शयिष्यति, ये जलस्य लोभात् उपावृत्ताः सन्तः वृषभाः इव नर्दन्ति, स्थूलाः पीताः च दृश्यन्ते। सायाह्ने एव विटपिनः माल्यधारिणः वृक्षान् पम्पायाः शिवम् उदकं च दृष्ट्वा रामः शोकं विहास्यति इति कबन्धः आश्वासयति। तत्र सुमनोभिः चिताः तिलकाः नक्तमालकाः च शोभन्ते, जले च उत्पलानि पङ्कजानि च फुल्लानि तिष्ठन्ति। आश्चर्यं तु एतत् — न कश्चित् अपि नरः तानि माल्यानि तत्र आरोपयिता अस्ति, तथापि तानि न म्लानतां यान्ति, न च शीर्यन्ते। एषा एव अलौकिकी विशेषता श्रोतुः कौतूहलं जनयति, अतः तस्याः कारणं वक्तुं कबन्धः पुरातनीं कथाम् आरभते — तत्र पुरा मतङ्गमुनेः शिष्याः सुसमाहिताः ऋषयः आसन् इति। एवं सर्गस्य मध्ये तीर्थमाहात्म्यम् इव एकम् उपाख्यानं प्रविशति, येन पम्पायाः पावित्र्यम् अपि प्रतिष्ठाप्यते। वानराणां वर्णनम् अत्र आकस्मिकं न — अग्रे सुग्रीवसख्यं भविष्यति, अतः कविः पूर्वम् एव वानरजातिं दर्शयति। ‘वृषभाः इव नर्दतः’ इति उपमया तेषां बलं गाम्भीर्यं च सूच्यते। ‘शिवोदकं दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि’ इति वचनं च सर्गस्य पुनःपुनः आवर्तमानं तात्पर्यम् एव — प्रकृतिदर्शनेन शोकस्य उपशमः।

तेषां मतङ्गशिष्याणां गुरोः कृते वन्यं फलमूलम् आहरतां भाराभितप्तानां शरीरात् ये स्वेदबिन्दवः तूर्णं महीं प्रपेतुः, ते एव तदा मुनीनां तपसा माल्यानि जातानि। स्वेदबिन्दुसमुत्थानि इति तानि न विनश्यन्ति — अतः एव तेषाम् अम्लानत्वम् अशीर्णत्वं च। एवं तपसः प्रभावः पुष्पेषु अपि स्थिरः तिष्ठति इति कविः दर्शयति। ते ऋषयः गताः, किन्तु तेषां परिचारिणी श्रमणी शबरी नाम चिरजीविनी अद्यापि तत्र दृश्यते। धर्मे नित्यं स्थिता सा सर्वभूतनमस्कृतं देवोपमं रामं दृष्ट्वा स्वर्गलोकं गमिष्यति इति कबन्धः सूचयति — शबर्याः दीर्घा प्रतीक्षा रामदर्शनार्था एव इति भावः, तत् च अग्रिमे सर्गे प्रत्यक्षं भविष्यति। ततः पम्पायाः पश्चिमं तीरम् आश्रित्य रामः अतुलम् आश्रमस्थानं गुह्यं द्रक्ष्यति। मतङ्गमुनेः विधानात् एव नागाः तम् आश्रमं तत् काननं च आक्रमितुं न शक्नुवन्ति — तपःशक्तेः रक्षा इति अत्र अपि तत् एव तात्पर्यम्। अत्र त्रयः चमत्काराः एकत्र सङ्गच्छन्ते — अम्लानानि पुष्पाणि, चिरजीविनी शबरी, गजैः अनाक्रम्यः आश्रमः च। त्रिषु अपि हेतुः एकः एव — मतङ्गमुनेः तस्य शिष्याणां च तपःप्रभावः। कविः एवं पम्पातीरं केवलं रमणीयं न, अपि तु पुण्यक्षेत्रम् इति स्थापयति। तेन च रामस्य तत्र आगमनं यादृच्छिकं न, अपि तु नियतिनिर्दिष्टम् इति ध्वन्यते। ‘श्रमणी’ इति पदं तपस्विनीवाचकम्; ‘शबरी’ इति तु तस्याः जातिनाम एव नामत्वं गतम्।

तत् काननं मतङ्गवनम् इति एव लोके विश्रुतम्। नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे नानाविहगसंकीर्णे तस्मिन् वने रामः निर्वृतः सन् रंस्यते इति कबन्धः वदति। पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः ऋष्यमूकः नाम गिरिः तिष्ठति, यः सुदुःखारोहणः शिशुनागाभिरक्षितः उदारः च, पूर्वकाले ब्रह्मणा एव अभिनिर्मितः। तस्य शैलस्य मूर्धनि शयानः पुरुषः स्वप्ने यत् वित्तं लभते, तत् प्रबुद्धः अपि अधिगच्छति — एषा तस्य पर्वतस्य दिव्या विशेषता, या अग्रे सुग्रीवस्य तत्र निवासं सार्थकं करोति। किन्तु यः विषमाचारः पापकर्मा तम् आरोहति, तं सुप्तम् आदाय राक्षसाः तत्र एव प्रहरन्ति। एवं सः गिरिः सत्पुरुषाणां वरदः, दुष्टानां च दण्डदः इति उभयथा वर्ण्यते। एतेन कबन्धः परोक्षतया रामम् आश्वासयति — धर्मिष्ठस्य तत्र भयं नास्ति, प्रत्युत अभीष्टसिद्धिः एव तत्र प्रतीक्षते इति। स्वप्नलब्धस्य वित्तस्य प्रबोधे अपि प्राप्तिः इति वचनं लोकोत्तरम्। तस्य तात्पर्यं तु एतत् — यः तत्र विश्वासेन शेते, तस्य मनोरथः सत्यः भवति। तादृशे एव पर्वते वालिभयात् त्रस्तः सुग्रीवः शरणं गतः, यतः पापकर्मा तत्र आरोढुं न शक्नोति — एतत् कारणं किष्किन्धाकाण्डे विस्तरेण व्याख्यास्यते। ‘उदारः’ इति विशेषणं तु अभीष्टफलदातृत्वं सूचयति।

तस्मिन् पर्वते पम्पायां क्रीडतां मतङ्गाश्रमवासिनां शिशुनागानां महान् आक्रन्दः श्रूयते। रुधिरधाराभिः सक्ताः परमद्विपाः संहत्य मिलित्वा, पुनः पृथक्कीर्णाः सन्तः, मेघवर्णाः तरस्विनः च प्रचरन्ति। ते तत्र विमलं चारु शोभनम् अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितं पानीयं पीत्वा निर्वृत्ताः पुनः वनानि संविगाहन्ते। ऋक्षान्, द्वीपिनः, नीलकोमलकप्रभान् मृगान्, अपेतान् अजयान् रुरून् च दृष्ट्वा रामः शोकं प्रहास्यति इति पुनः आश्वासनम् उच्यते। तस्य शैलस्य महती गुहा शोभते, या शिलापिधाना, यस्याः प्रवेशनं च दुःखकरम्। तस्याः गुहायाः प्राग्द्वारे बहुमूलफलः रम्यः नानानगसमाकुलः शीतोदकः महान् ह्रदः वर्तते। तस्यां गुहायाम् एव धर्मात्मा सुग्रीवः वानरैः सह वसति, कदाचित् च तस्य पर्वतस्य शिखरे तिष्ठति। एवं कबन्धः मार्गस्य अन्तं पुरुषं च युगपत् निर्दिशति — गन्तव्यं स्थानं, तत्र स्थितः सहायकः च उभयम् अपि रामाय स्पष्टं भवति। गजानां वर्णने ‘मेघवर्णाः तरस्विनः’ इति पदाभ्यां वर्णः वेगः च उभयम् उच्यते। ‘संहत्य’ ततः ‘पृथक्कीर्णाः’ इति क्रमेण यूथस्य मिलनं विभजनं च चित्रितम्। गुहायाः वर्णने ‘शिलापिधाना’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — तत् एव सुग्रीवस्य सुरक्षितं निवासस्थानम्। प्राग्द्वारे स्थितः शीतोदकः ह्रदः तु तस्य जीवनयात्रायाः साधनम्। एवं सर्वं पूर्वम् एव वर्णितं दृष्ट्वा रामः अग्रे स्वयं तत् प्रत्यक्षं करिष्यति। ‘रुरून् अपेतान् अजयान्’ इति पदैः मृगाणां शीघ्रगतिः अपराजेयता च उच्येते। एते सर्वे प्राणिनः निर्भयाः, यतः तत् क्षेत्रं मतङ्गमुनेः प्रभावेण रक्षितम्।

एवं तौ रामलक्ष्मणौ अनुशास्य कबन्धः स्रग्वी भास्करवर्णाभः वीर्यवान् सन् खे व्यरोचत — शापमुक्तस्य तस्य दिव्यं रूपं पुनः प्रकाशते। खस्थं तं महाभागं दृष्ट्वा प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ अन्तिकात् ‘त्वं व्रज’ इति वाक्यम् ऊचतुः। सः अपि ‘कार्यसिद्ध्यर्थं गम्यताम्’ इति तौ अब्रवीत्। सुप्रीतौ तौ अनुज्ञाप्य कबन्धः तदा प्रस्थितः। तत् पूर्वं रूपं प्रतिपद्य, श्रिया वृतः, भास्वरसर्वदेहः सः खस्थः एव रामम् अवेक्ष्य, मार्गं निदर्शयन्, ‘सख्यं कुरुष्व’ इति पुनः अपि अब्रवीत्। एतेन एव वचनेन सर्गः समाप्यते। सुग्रीवसख्यम् एव सीताप्राप्तेः मूलम् इति कबन्धस्य अन्तिमः उपदेशः, सः च उपदेशः अग्रे किष्किन्धाकाण्डस्य सर्वाम् अपि कथां नियच्छति। शापविमुक्तस्य उपकारिणः वचनं श्रुत्वा भ्रातरौ पश्चिमदिशं प्रति प्रतस्थाते इति अग्रिमः सर्गः दर्शयिष्यति। ‘स्रग्वी भास्करवर्णाभः’ इति विशेषणाभ्यां शापात् पूर्वस्य गन्धर्वरूपस्य स्मरणं जायते। यः पूर्वं विकृतः भीषणः च आसीत्, सः अधुना दिव्यः प्रकाशमानः च — दाहसंस्कारस्य फलम् एतत्। अस्य सर्गस्य विशेषः तु एषः — सर्वम् अपि वचनं कबन्धस्य एव, रामः तु केवलं श्रोता। उपकारिणः वचनम् एव अत्र कथां प्रवर्तयति। कबन्धस्य गमनेन सह अरण्यकाण्डस्य राक्षसपर्वः समाप्तप्रायः भवति।

మునుపటి సర్గలో కబంధుడు తన పూర్వకథను నివేదించి సుగ్రీవునితో స్నేహం చేయమని ఉపదేశించాడు. ఈ సర్గలో అతడు సీతాన్వేషణ మార్గాన్నే విస్తారంగా చూపిస్తాడు. సీతను పొందడానికి ఉపాయాన్ని చూపిన తరువాత, అర్థం తెలిసిన అతడు మళ్ళీ అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు — ‘రామా, ఈ పూచిన మనోహరమైన చెట్లు పడమటి దిక్కును ఆశ్రయించి ఎక్కడ ప్రకాశిస్తున్నాయో, అదే శుభమైన మార్గం.’ ఆ తరువాత అతడు దారిలోని చెట్లను పేరుపేరునా లెక్కిస్తాడు — నేరేడు, ప్రియాలం, పనస, మర్రి, ప్లక్షం, తిందుకం, రావి, కర్ణికారం, మామిడి, ఇతర వృక్షాలు; తరువాత ధన్వనం, నాగవృక్షం, తిలకం, నక్తమాలం, నీలాశోకం, కదంబం, పూచిన గన్నేరు; తరువాత అగ్నిముఖ్యం, అశోకం, సురక్తం, పారిభద్రకం. ‘ఆ చెట్లను ఎక్కి, లేదా బలంతో వాటిని నేలకు వంచి, అమృతం వంటి పండ్లను తిని మీరిద్దరూ ముందుకు వెళతారు’ అని అతడు ఉపదేశిస్తాడు. ఆ వనాన్ని దాటి పూచిన చెట్లు గల మరొక వనాన్ని చేరాలని కూడా నిర్దేశిస్తాడు. ఇక్కడ కవి మార్గవర్ణనతోనే ఆశ్వాసనం చేస్తాడు. శోకార్తులైన సోదరుల ఎదుట పండ్లతో పూలతో నిండిన సుఖకరమైన దారి పరచబడుతుంది, దానివల్ల దూరం వెళ్ళవలసి వచ్చినా అది క్లేశకరం కాదు. చెట్ల పేర్లను లెక్కించడం కూడా ప్రయోజనకరమే — అవే దారి గుర్తులు, వాటివల్ల బాటసారులు దారి తప్పరు. ‘శివః పంథాః’ (శుభమైన మార్గం) అనే పదంతో కబంధుడు కేవలం దిక్కును నిర్దేశించడం లేదు, క్షేమాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు — ఈ మార్గం దుర్గమమైనది కాదు, భయంకరమైనదీ కాదు. మునుపు జనస్థానంలో, దండకారణ్యంలో ఉన్న భయం ఇక్కడి నుండి ఉండదని ధ్వని. పడమటి దిక్కే నిర్దేశించబడింది, ఎందుకంటే రావణుని లంక దక్షిణదిక్కులో ఉన్నా, మొదట వెదకవలసినది సహాయకుణ్ణి, శత్రువును కాదు — ఇదే నీతి.

ఆ రెండవ వనాన్ని కబంధుడు నందనవనానికి ప్రతిరూపంగా, ఉత్తరకురుదేశం వలె వర్ణిస్తాడు. అక్కడి చెట్లు అన్ని కాలాలలోనూ పండ్లు ఇచ్చేవి, తేనె స్రవించేవి; చైత్రరథవనంలో వలె అక్కడ అన్ని ఋతువులూ ఏకకాలంలో నివసిస్తాయి; పండ్ల బరువుకు వంగిన, పెద్ద కొమ్మలు గల చెట్లు మేఘాల వలె పర్వతాల వలె అన్నివైపులా శోభిస్తాయి. ‘వాటిని ఎక్కి, లేదా సులభంగా నేలకు వంచి, లక్ష్మణుడు నీకు అమృతం వంటి పండ్లను అందిస్తాడు’ అని అతడు అంటాడు. ఈ విధంగా శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలపై సంచరిస్తూ, పర్వతం నుండి పర్వతానికి, వనం నుండి వనానికి వెళుతూ మీరిద్దరూ పంపా అనే పుష్కరిణిని చేరుతారు అని కబంధుడు ప్రయాణపు లక్ష్యాన్ని సూచిస్తాడు. ఆ పుష్కరిణి గులకరాళ్ళు లేనిదీ, జారిపడే చోటు లేనిదీ, సమమైన రేవులు గలదీ, నాచు లేనిదీ — దాని నీటిలో గులకరాళ్ళు లేవు, తీరం ఎగుడుదిగుడుగా లేదు, ఎక్కడా ఒక్కసారిగా లోతు రాదు, నాచు కూడా లేదు. ఈ నాలుగు విశేషణాలతో కవి ఆ సరోవరపు నిర్మలత్వాన్నీ, సుఖంగా దిగగలిగే సౌలభ్యాన్నీ ఏకకాలంలో సూచిస్తాడు. ఇక్కడ వనవర్ణన నుండి సరోవరవర్ణనకు సంక్రమణ జరుగుతుంది, ఎందుకంటే ఇక ముందు సర్గ అంతా దాదాపు పంపా వైభవాన్నే వర్ణిస్తుంది. ‘చంక్రమంతౌ’ (సంచరిస్తూ) అనే ద్వివచనం ప్రయాణపు దైర్ఘ్యాన్నీ, మెల్లగా నడవడాన్నీ సూచిస్తుంది. రామలక్ష్మణులు త్వరపడి పరుగెత్తరు, వనశోభను చూస్తూ క్రమంగా వెళతారు — ఇది కబంధుని దర్శనం. ఇక్కడ వనవర్ణనకు మరొక ప్రయోజనం కూడా ఉంది — శోకంతో అలసిన రాముని మనస్సుకు ప్రకృతిసౌందర్యంతో కొంత ఊరట కలిగించాలని.

ఇక్కడి నుండి పంపా వర్ణన విస్తరిస్తుంది. దాని ఇసుక చక్కగా ఏర్పడినది, నీరు కమలాలతో కలువలతో శోభిస్తోంది. అక్కడ హంసలూ, ప్లవాలూ, క్రౌంచాలూ, కురరాలూ మధురస్వరాలతో కూస్తూ పంపాజలాన్నే తమ సంచారక్షేత్రంగా చేసుకుంటాయి. అవి వధ అంటే ఏమిటో తెలియనివి కాబట్టి మనుష్యులను చూసినా బెదరవు — దీనితో ఆ ప్రదేశపు అహింసాత్మకతా నిర్భయత్వమూ చూపించబడతాయి. నెయ్యి ముద్దల వంటి బలిసిన ఆ పక్షులను మీరిద్దరూ తింటారు అని కబంధుడు అంటాడు. రోహితాలనూ, వక్రతుండాలనూ, నలమీనాలనూ బాణాలతో చంపి, నీపై భక్తితో కూడిన లక్ష్మణుడు పొలుసులూ రెక్కలూ తీసిన, ఇనుప కడ్డీపై కాల్చిన, బక్కగా లేని, ముళ్ళు లేని శ్రేష్ఠమైన చేపలను నీకు అందిస్తాడు. పంపా పూలరాశుల మధ్య నువ్వు వాటిని తృప్తిగా తింటుండగా, అతడు నీ కోసం పద్మగంధం గలదీ, శుభమైనదీ, సుఖంగా చల్లగా ఉన్నదీ, రోగం కలిగించనిదీ, వెండిలా స్ఫటికంలా ఉన్నదీ, కలుషం కానిదీ అయిన నీటిని తీసి తామరాకుతో తాగిస్తాడు. ఇక్కడ ముఖ్యంగా లక్ష్మణుని భ్రాతృసేవయే వర్ణించబడుతుంది — అడవిలో కూడా రాముని కోసం సుఖాన్నంతా అతడే సమకూరుస్తాడని కబంధుని ఆశయం. చేపలు తినడం ప్రస్తావించడం వనవాసులైన క్షత్రియుల ఆచారాన్ని అనుసరిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే అర్థాన్ని చూపిస్తుంది. ‘నిస్త్వక్పక్షాన్ అయస్తప్తాన్’ (పొలుసులూ రెక్కలూ తీసిన, ఇనుప కడ్డీపై కాల్చిన) అనే పదాలతో చేపలను సిద్ధం చేసే విధానం వర్ణించబడుతుంది — చర్మమూ రెక్కలూ తొలగించబడి, ఇనుముపై కాల్చబడి, బక్కగా లేనివి, ముళ్ళు మిగలనివి. ఇంత విస్తారంగా చెప్పడం కబంధుని వాత్సల్యాన్నే సూచిస్తుంది. నీటి వర్ణనలో ‘శివమ్ అనామయమ్’ (శుభమైనదీ రోగం కలిగించనిదీ) అనే పదాలలో ఆరోగ్యకరత్వమూ, ‘సుఖశీతమ్’ (సుఖంగా చల్లగా ఉన్నది) అనే పదంలో స్పర్శసుఖమూ చెప్పబడతాయి. తామరాకుతో తాగడం వనవాసుల ఆచారం. పక్షుల పేర్లు కూడా గమనించదగినవి — హంస, ప్లవం (కారండవం), క్రౌంచం, కురరం అనే నాలుగు జలపక్షులు ఇక్కడ నిర్దేశించబడ్డాయి. వాటికి ‘వల్గుస్వరాః’ (మధురస్వరాలు గలవి) అనే విశేషణంతో మధురమైన స్వరం సూచించబడుతుంది. ఈ విధంగా శబ్దం, రూపం, రసం, స్పర్శ అనే నాలుగు ఇంద్రియసుఖాలూ పంపాతీరంలో సులభంగా లభిస్తాయని కవి క్రమంగా చూపిస్తాడు.

సాయంకాలం సంచరిస్తూ లక్ష్మణుడు రామునికి కొండగుహలలో పడుకునే, వనంలో సంచరించే బలిసిన వానరులను చూపిస్తాడు; అవి నీటి కోసం దగ్గరికి వచ్చి ఎద్దుల వలె రంకెలు వేస్తాయి, బలిసి పచ్చని వన్నెతో కనిపిస్తాయి. సాయంకాలమే కొమ్మలతో, పూలమాలలు ధరించినట్లున్న చెట్లనూ, పంపా శుభజలాన్నీ చూసి రాముడు శోకాన్ని విడిచిపెడతాడు అని కబంధుడు ఆశ్వాసన ఇస్తాడు. అక్కడ పూలతో నిండిన తిలకాలూ నక్తమాలాలూ శోభిస్తాయి, నీటిలో కలువలూ తామరలూ వికసించి ఉంటాయి. ఆశ్చర్యం ఏమిటంటే — ఆ మాలలను అక్కడ ధరించేవాడు ఏ మనిషీ లేడు, అయినా అవి వాడిపోవు, రాలిపోవు. ఈ అలౌకికమైన విశేషమే శ్రోతకు కుతూహలం కలిగిస్తుంది, అందుచేత దాని కారణం చెప్పడానికి కబంధుడు ఒక పురాతన కథను ఆరంభిస్తాడు — పూర్వం అక్కడ మతంగముని శిష్యులైన, ఏకాగ్రచిత్తులైన ఋషులు ఉండేవారని. ఈ విధంగా సర్గ మధ్యలో తీర్థమాహాత్మ్యం వంటి ఒక ఉపాఖ్యానం ప్రవేశిస్తుంది, దానితో పంపా పవిత్రత కూడా ప్రతిష్ఠించబడుతుంది. ఇక్కడ వానరుల వర్ణన యాదృచ్ఛికం కాదు — ముందు సుగ్రీవుని స్నేహం జరగబోతోంది, అందుచేత కవి ముందుగానే వానరజాతిని చూపిస్తాడు. ‘ఎద్దుల వలె రంకెలు వేస్తాయి’ అనే ఉపమతో వాటి బలమూ గాంభీర్యమూ సూచించబడతాయి. ‘శుభజలాన్ని చూసి శోకాన్ని విడిచిపెడతావు’ అనే మాట సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే తాత్పర్యమే — ప్రకృతిదర్శనంతో శోకం ఉపశమిస్తుంది.

గురువు కోసం అడవి పండ్లూ దుంపలూ తెస్తూ బరువుతో తపించిపోయిన ఆ మతంగశిష్యుల శరీరాల నుండి ఏ చెమటబిందువులు వెంటనే నేలపై రాలాయో, అవే ఆ మునుల తపస్సువల్ల అప్పుడు పూలమాలలుగా మారాయి. చెమటబిందువుల నుండి పుట్టినవి కాబట్టి అవి నశించవు — అందుచేతనే అవి వాడవు, రాలవు. ఈ విధంగా తపస్సు ప్రభావం పూలలో కూడా స్థిరంగా నిలుస్తుందని కవి చూపిస్తాడు. ఆ ఋషులు వెళ్ళిపోయారు, కాని వారికి సేవ చేసిన శ్రమణి, శబరి అనే చిరంజీవిని ఇప్పటికీ అక్కడ కనిపిస్తుంది. ఎల్లప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచిన ఆమె సర్వభూతాలూ నమస్కరించే, దేవతల వంటి రాముణ్ణి చూసి స్వర్గలోకానికి వెళుతుంది అని కబంధుడు సూచిస్తాడు — శబరి దీర్ఘమైన ఎదురుచూపు రామదర్శనం కోసమేనని భావం, అది తరువాతి సర్గలో ప్రత్యక్షమవుతుంది. తరువాత పంపా పడమటి తీరాన్ని ఆశ్రయించి రాముడు సాటిలేని, రహస్యమైన ఆశ్రమస్థానాన్ని చూస్తాడు. మతంగముని విధానంవల్లనే ఏనుగులు ఆ ఆశ్రమాన్నీ ఆ వనాన్నీ ఆక్రమించలేవు — తపశ్శక్తి చేసే రక్షణ అని ఇక్కడ కూడా అదే తాత్పర్యం. ఇక్కడ మూడు చమత్కారాలు ఒకచోట కలుస్తాయి — వాడని పూలు, చిరంజీవిని అయిన శబరి, ఏనుగులు ఆక్రమించలేని ఆశ్రమం. మూడింటికీ కారణం ఒక్కటే — మతంగముని, ఆయన శిష్యుల తపఃప్రభావం. ఈ విధంగా కవి పంపాతీరాన్ని కేవలం రమణీయమైనదిగా కాక పుణ్యక్షేత్రంగా స్థాపిస్తాడు. దానితో రాముడు అక్కడికి రావడం యాదృచ్ఛికం కాదు, విధినిర్దిష్టమని ధ్వనిస్తుంది. ‘శ్రమణీ’ అనే పదం తపస్వినిని సూచిస్తుంది; ‘శబరీ’ అనేది ఆమె జాతినామమే పేరుగా మారింది.

ఆ వనం లోకంలో మతంగవనం అనే పేరుతోనే ప్రసిద్ధమైనది. నందనవనం వంటిదీ, దేవారణ్యం వంటిదీ, నానావిధ పక్షులతో నిండినదీ అయిన ఆ వనంలో రాముడు ఊరట పొంది ఆనందిస్తాడు అని కబంధుడు అంటాడు. పంపాకు ఎదురుగా పూచిన చెట్లు గల ఋష్యమూకమనే పర్వతం ఉంది; అది ఎక్కడానికి మిక్కిలి కష్టమైనది, ఏనుగుపిల్లలచేత రక్షించబడేది, ఉదారమైనది, పూర్వకాలంలో బ్రహ్మయే దానిని నిర్మించాడు. ఆ పర్వతశిఖరంపై పడుకున్న మనిషి కలలో ఏ సంపదను పొందుతాడో, మేల్కొన్న తరువాత కూడా దానిని పొందుతాడు — ఇది ఆ పర్వతపు దివ్యమైన విశేషం, ఇదే ముందు సుగ్రీవుడు అక్కడ నివసించడాన్ని సార్థకం చేస్తుంది. కాని విషమమైన ఆచారం గల పాపకర్ముడు దానిని ఎక్కితే, అతడు నిద్రపోతుండగా రాక్షసులు అతణ్ణి పట్టుకొని అక్కడే కొడతారు. ఈ విధంగా ఆ పర్వతం సత్పురుషులకు వరాలిచ్చేదిగా, దుష్టులకు దండన విధించేదిగా రెండు విధాలుగా వర్ణించబడుతుంది. దీనితో కబంధుడు పరోక్షంగా రాముణ్ణి ఆశ్వాసపరుస్తాడు — ధర్మిష్ఠునికి అక్కడ భయం లేదు, పైగా కోరిన సిద్ధియే అక్కడ ఎదురుచూస్తోందని. కలలో పొందిన సంపద మేల్కొన్నాక కూడా లభిస్తుందనే మాట లోకోత్తరమైనది. దాని తాత్పర్యం ఇది — అక్కడ విశ్వాసంతో పడుకున్నవాని మనోరథం సత్యమవుతుంది. అటువంటి పర్వతాన్నే వాలి భయంతో వణికిపోయిన సుగ్రీవుడు శరణుగా ఆశ్రయించాడు, ఎందుకంటే పాపకర్ముడు అక్కడ ఎక్కలేడు — ఈ కారణం కిష్కింధాకాండలో విస్తారంగా వివరించబడుతుంది. ‘ఉదారః’ (ఉదారమైనది) అనే విశేషణం కోరిన ఫలాన్ని ఇచ్చే స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆ పర్వతంపై, పంపాలో క్రీడిస్తున్న, మతంగాశ్రమంలో నివసించే ఏనుగుపిల్లల గొప్ప ఘీంకారం వినిపిస్తుంది. రక్తధారల వంటి మదధారలతో తడిసిన మహాగజాలు గుంపుగా కలిసి, మళ్ళీ విడివిడిగా చెదిరిపోయి, మేఘవర్ణంతో, వేగంతో సంచరిస్తాయి. అవి అక్కడ నిర్మలమైనదీ, అందమైనదీ, శోభనమైనదీ, అత్యంత సుఖకరమైన స్పర్శ గలదీ, అన్ని పరిమళాలతో కూడినదీ అయిన నీటిని తాగి, తృప్తి చెంది మళ్ళీ వనాలలోకి చొచ్చుకుపోతాయి. ఎలుగుబంట్లనూ, చిరుతలనూ, నీలకోమలమైన కాంతి గల మృగాలనూ, వేగంగా దూరమయ్యే, జయించలేని రురుమృగాలనూ చూసి రాముడు శోకాన్ని విడిచిపెడతాడు అని మళ్ళీ ఆశ్వాసన చెప్పబడుతుంది. ఆ పర్వతంలో ఒక పెద్ద గుహ శోభిస్తోంది, దాని ద్వారం రాతితో మూయబడి ఉంది, దానిలోకి ప్రవేశించడం కష్టం. ఆ గుహ తూర్పు ద్వారం దగ్గర ఎన్నో దుంపలూ పండ్లూ గలదీ, రమణీయమైనదీ, నానావిధ వృక్షాలతో నిండినదీ, చల్లని నీరు గలదీ అయిన పెద్ద మడుగు ఉంది. ఆ గుహలోనే ధర్మాత్ముడైన సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి నివసిస్తాడు, అప్పుడప్పుడు ఆ పర్వతశిఖరంపై ఉంటాడు. ఈ విధంగా కబంధుడు మార్గపు అంతాన్నీ, అక్కడి వ్యక్తినీ ఏకకాలంలో నిర్దేశిస్తాడు — వెళ్ళవలసిన స్థానమూ, అక్కడ ఉన్న సహాయకుడూ రెండూ రామునికి స్పష్టమవుతాయి. ఏనుగుల వర్ణనలో ‘మేఘవర్ణాః తరస్వినః’ (మేఘవర్ణం గలవి, వేగం గలవి) అనే రెండు పదాలతో వర్ణమూ వేగమూ రెండూ చెప్పబడతాయి. ‘సంహత్య’ (కలిసి) తరువాత ‘పృథక్కీర్ణాః’ (విడివిడిగా చెదిరి) అనే క్రమంలో గుంపు కలవడమూ విడిపోవడమూ చిత్రించబడ్డాయి. గుహ వర్ణనలో ‘శిలాపిధానా’ (రాతితో మూయబడినది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — అదే సుగ్రీవుని సురక్షితమైన నివాసస్థానం. తూర్పు ద్వారం దగ్గర ఉన్న చల్లని నీటి మడుగు అతని జీవనయాత్రకు సాధనం. ఈ విధంగా అంతా ముందుగానే వర్ణించబడడంతో రాముడు ముందు దానిని స్వయంగా ప్రత్యక్షంగా చూస్తాడు. ‘రురూన్ అపేతాన్ అజయాన్’ అనే పదాలతో మృగాల శీఘ్రగమనమూ అపరాజేయతా చెప్పబడతాయి. ఈ ప్రాణులన్నీ నిర్భయంగా ఉన్నాయి, ఎందుకంటే ఆ క్షేత్రం మతంగముని ప్రభావంతో రక్షించబడుతోంది.

ఈ విధంగా ఆ రామలక్ష్మణులకు ఉపదేశించి కబంధుడు మాల ధరించి, సూర్యుని వంటి వర్ణంతో, వీర్యవంతుడై ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు — శాపవిముక్తుడైన అతని దివ్యరూపం మళ్ళీ ప్రకాశిస్తోంది. ఆకాశంలో ఉన్న ఆ మహాభాగుణ్ణి చూసి, బయలుదేరిన రామలక్ష్మణులు దగ్గరగా నిలిచి ‘నువ్వు వెళ్ళు’ అని అన్నారు. అతడు కూడా ‘కార్యసిద్ధి కోసం వెళ్ళండి’ అని వారితో అన్నాడు. మిక్కిలి ప్రీతులైన వారి అనుమతి తీసుకొని కబంధుడు అప్పుడు బయలుదేరాడు. తన పూర్వరూపాన్ని పొంది, శోభతో ఆవరించబడి, దేహమంతా ప్రకాశిస్తూ, ఆకాశంలోనే ఉండి రాముణ్ణి చూస్తూ, మార్గాన్ని చూపిస్తూ, ‘స్నేహం చేసుకో’ అని మళ్ళీ అన్నాడు. ఈ మాటతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. సుగ్రీవునితో స్నేహమే సీతను పొందడానికి మూలం అనేది కబంధుని చివరి ఉపదేశం, ఆ ఉపదేశమే ముందు కిష్కింధాకాండ కథ అంతటినీ నియమిస్తుంది. శాపవిముక్తుడైన ఉపకారి మాట విని సోదరులిద్దరూ పడమటి దిక్కుగా బయలుదేరారని తరువాతి సర్గ చూపిస్తుంది. ‘స్రగ్వీ భాస్కరవర్ణాభః’ (మాల ధరించినవాడు, సూర్యుని వంటి వర్ణం గలవాడు) అనే విశేషణాలతో శాపానికి ముందున్న గంధర్వరూపం జ్ఞప్తికి వస్తుంది. మునుపు వికృతుడూ భీషణుడూ అయినవాడు ఇప్పుడు దివ్యుడూ ప్రకాశమానుడూ — ఇదే దహనసంస్కారపు ఫలం. ఈ సర్గ విశేషం ఇది — మాటలన్నీ కబంధునివే, రాముడు కేవలం శ్రోత. ఉపకారి మాటే ఇక్కడ కథను నడిపిస్తుంది. కబంధుని నిష్క్రమణతో అరణ్యకాండలోని రాక్షసపర్వం దాదాపు ముగుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கபந்தன் தன் முன்கதையைச் சொல்லி, சுக்ரீவனுடன் நட்புக்கொள்ளும்படி உபதேசித்திருந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் சீதையைத் தேடுவதற்கான வழியையே விரிவாகக் காட்டுகிறான். சீதையை மீட்பதற்கான உபாயத்தைக் காட்டிவிட்டு, பொருளறிந்த அவன் மீண்டும் பொருத்தமான சொற்களைச் சொன்னான் — ‘ராமா, பூத்துக்குலுங்கும் இந்த அழகிய மரங்கள் மேற்குத் திசையைச் சார்ந்து ஒளிரும் இதுவே மங்கலமான பாதை.’ பிறகு அவன் வழியிலுள்ள மரங்களைப் பெயர் சொல்லியே எண்ணுகிறான் — நாவல், பியாளம், பலா, ஆல், இத்தி, திந்துகம், அரசு, கர்ணிகாரம், மா, இன்னும் பிற மரங்கள்; பிறகு தன்வனம், நாகமரம், திலகம், புங்கை, நீல அசோகம், கடம்பு, பூத்த அலரி; பிறகு அக்னிமுக்யம், அசோகம், செஞ்சந்தனம், பாரிபத்ரகம் என்று. ‘அந்த மரங்களில் ஏறியோ, அல்லது வலிந்து தரையில் விழச்செய்தோ, அமுதத்துக்கு நிகரான பழங்களை உண்டு நீங்கள் செல்வீர்கள்’ என்று அவன் உபதேசிக்கிறான். அந்தக் காட்டைக் கடந்து, பூத்த மரங்கள் கொண்ட இன்னொரு காட்டை அடைய வேண்டும் என்றும் சுட்டுகிறான். இங்கே கவி வழியை வர்ணிப்பதன் மூலமே ஆறுதல் தருகிறார். சோகத்தில் ஆழ்ந்த சகோதரர்களுக்கு முன் பழங்களும் மலர்களும் நிறைந்த இனிய பாதை விரிக்கப்படுகிறது; அதனால் தொலைவு செல்வதும் துன்பமாகாது. மரங்களின் பெயர்களை எண்ணுவதும் பயனுடையதே — அவையே வழியின் அடையாளங்கள்; அவற்றால் வழிப்போக்கர் இருவரும் வழி தவறமாட்டார்கள். ‘சிவ: பந்தா:’ (மங்கலமான பாதை) என்ற சொல்லால் கபந்தன் திசையை மட்டும் சுட்டவில்லை, நலத்தையும் சுட்டுகிறான் — இந்த வழி கடக்க அரியதுமல்ல, அச்சம் தருவதுமல்ல. முன்பு ஜனஸ்தானத்திலும் தண்டகாரண்யத்திலும் இருந்த அச்சம் இங்கிருந்து இல்லை என்பது உட்குறிப்பு. மேற்குத் திசையே சுட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் ராவணனின் இலங்கை தென்திசையில் இருந்தாலும், முதலில் தேட வேண்டியது துணைவனை, பகைவனை அல்ல என்பது நீதி.

அந்த இரண்டாவது காட்டை நந்தனவனத்துக்கு நிகரானதாகவும் உத்தரகுரு நாட்டைப் போன்றதாகவும் கபந்தன் வர்ணிக்கிறான். அங்கே மரங்கள் எல்லாக் காலத்திலும் பழம் தருபவை, தேன் சொரிபவை; சைத்ரரத வனத்தைப் போல அங்கே எல்லாப் பருவங்களும் ஒரே நேரத்தில் இருக்கின்றன; பழச்சுமையால் வளைந்து, பெரிய கிளைகளைத் தாங்கிய மரங்கள் மேகங்களையும் மலைகளையும் போல எங்கும் ஒளிர்கின்றன. ‘அவற்றில் ஏறியோ, அல்லது எளிதாகத் தரையில் விழச்செய்தோ, லக்ஷ்மணன் உனக்கு அமுதம் போன்ற பழங்களைத் தருவான்’ என்கிறான். இவ்வாறு சிறந்த மலைகளில் நடந்து, மலையிலிருந்து மலைக்கும் காட்டிலிருந்து காட்டுக்கும் சென்று, நீங்கள் பம்பை என்ற தாமரைப் பொய்கையை அடைவீர்கள் என்று கபந்தன் பயணத்தின் இலக்கைச் சுட்டுகிறான். அந்தப் பொய்கை கூழாங்கற்கள் இல்லாதது, சரிவு இல்லாதது, சமமான படித்துறைகள் உடையது, பாசி இல்லாதது — அதன் நீரில் சரளைக் கற்கள் இல்லை, கரை சீரற்றதல்ல, எங்குமே திடீர்ப் பள்ளம் இல்லை, பாசியும் இல்லை. இந்த நான்கு அடைமொழிகளால் கவி அந்த ஏரியின் தூய்மையையும், அதில் இறங்குவதன் எளிமையையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறார். இங்கே காட்டின் வர்ணனையிலிருந்து ஏரியின் வர்ணனைக்கு மாற்றம் நிகழ்கிறது; ஏனெனில் இனி சர்க்கம் முழுவதும் பெரும்பாலும் பம்பையின் சிறப்பையே வர்ணிக்கிறது. ‘சங்க்ரமந்தௌ’ (நடந்து செல்லும் இருவர்) என்ற இருமை வடிவம் பயணத்தின் நீளத்தையும் மெல்லச் செல்லுதலையும் சுட்டுகிறது. ராம லக்ஷ்மணர் அவசரமாக ஓடவில்லை, காட்டின் அழகைப் பார்த்தபடி படிப்படியாகச் செல்கிறார்கள் என்பது கபந்தனின் பார்வை. இங்கே காட்டை வர்ணிப்பதற்கு இன்னொரு நோக்கமும் உண்டு — சோகத்தால் சோர்ந்த ராமனின் மனத்துக்கு இயற்கையின் அழகால் சற்று ஆறுதல் தர வேண்டும் என்பது.

இங்கிருந்து பம்பையின் வர்ணனை விரிகிறது. அதன் மணல் நுண்மையானது, நீர் தாமரைகளாலும் நீலோத்பலங்களாலும் அழகுபெற்றது. அங்கே அன்னங்கள், பிலவங்கள், கிரௌஞ்சங்கள், குரரங்கள் இனிய குரலில் கூவுகின்றன; பம்பையின் நீரையே தம் மேய்ச்சல் களமாக்கிக்கொள்கின்றன. கொல்லுதல் என்பதை அறியாதவை என்பதால் மனிதர்களைக் கண்டும் அவை அஞ்சுவதில்லை — இதனால் அந்தப் பகுதியின் தீங்கின்மையும் அச்சமின்மையும் காட்டப்படுகின்றன. நெய்க்கட்டி போன்ற பருத்த அந்தப் பறவைகளை நீங்கள் உண்பீர்கள் என்கிறான் கபந்தன். ரோஹிதம், வக்ரதுண்டம், நலமீனம் ஆகிய மீன்களை அம்புகளால் கொன்று, உன்னிடம் பக்தி கொண்ட லக்ஷ்மணன் தோலும் செதிலும் நீக்கி, இரும்பில் வாட்டிய, மெலிந்திராத, முள் இல்லாத சிறந்த மீன்களை உனக்குத் தருவான். பம்பையின் மலர்க்குவியலில் அமர்ந்து நீ அவற்றை நன்றாக உண்ணும்போது, அவன் உனக்காகத் தாமரை மணமுடைய, மங்கலமான, இதமான குளிர்ச்சியுடைய, நோய் தராத, வெள்ளியையும் பளிங்கையும் போன்ற, கலங்காத நீரை முகந்து தாமரை இலையில் பருகத் தருவான். இங்கே லக்ஷ்மணனின் சகோதரச் சேவையே முக்கியமாக வர்ணிக்கப்படுகிறது — காட்டிலும் ராமனுக்கான எல்லா இன்பத்தையும் அவனே ஏற்பாடு செய்கிறான் என்பது கபந்தனின் கருத்து. மீன் உண்பதைக் குறிப்பிடுவது காட்டில் வாழும் க்ஷத்திரியர்களின் வழக்கத்தைப் பின்பற்றியதே; இந்தி உரையும் அதே பொருளைக் காட்டுகிறது. ‘தோலும் செதிலும் நீக்கி, இரும்பில் வாட்டிய’ என்ற சொற்களால் மீன்களைப் பக்குவம் செய்வது வர்ணிக்கப்படுகிறது — தோலும் செதில்களும் நீக்கப்பட்டு, இரும்பில் வாட்டப்பட்டு, மெலிந்தவையாக இல்லாமல், முட்களும் எஞ்சாமல். இவ்வளவு விரிவாகச் சொல்வது கபந்தனின் பரிவையே சுட்டுகிறது. நீரின் வர்ணனையில் ‘மங்கலமான, நோய் தராத’ என்ற சொற்களில் உடல்நலம் தருவதும், ‘இதமான குளிர்ச்சி’ என்பதில் தொடுவின்பமும் சொல்லப்படுகின்றன. தாமரை இலையில் பருகுவது காட்டுவாசிகளின் வழக்கம். பறவைகளின் பெயர்களும் எண்ணத்தக்கவை — அன்னம், பிலவம் (காரண்டவம்), கிரௌஞ்சம், குரரம் என்ற நான்கு நீர்ப்பறவைகள் இங்கே சுட்டப்படுகின்றன. அவற்றுக்குத் தரப்பட்ட ‘இனிய குரலுடையவை’ என்ற அடைமொழியால் இனிய ஒலி சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு ஒலி, உருவம், சுவை, தொடுகை என்ற நான்கு புலனின்பங்களும் பம்பைக் கரையில் எளிதில் கிடைக்கும் என்று கவி வரிசையாகக் காட்டுகிறார்.

மாலை நேரத்தில் உலவும்போது லக்ஷ்மணன் ராமனுக்கு, மலைக்குகைகளில் உறங்கும், காட்டில் திரியும் பருத்த வானரர்களைக் காட்டுவான்; அவை நீரின் ஆசையால் அருகில் வந்து காளைகளைப் போல முழங்குகின்றன, பருத்தும் மஞ்சள் நிறமாகவும் காணப்படுகின்றன. மாலையிலேயே, கிளைகள் நிறைந்து மாலைகளைத் தாங்கியவைபோல் நிற்கும் மரங்களையும் பம்பையின் மங்கலமான நீரையும் கண்டு ராமன் சோகத்தை விட்டுவிடுவான் என்று கபந்தன் ஆறுதல் சொல்கிறான். அங்கே மலர்கள் நிறைந்த திலகங்களும் புங்கைகளும் ஒளிர்கின்றன; நீரில் நீலோத்பலங்களும் தாமரைகளும் மலர்ந்திருக்கின்றன. வியப்பு இதுதான் — அந்த மாலைகளை அங்கே சூட்டுபவன் ஒரு மனிதனும் இல்லை; இருந்தும் அவை வாடுவதில்லை, உதிர்வதுமில்லை. இந்த உலகுக்கு அப்பாற்பட்ட சிறப்பே கேட்பவர் ஆர்வத்தைத் தூண்டுகிறது; ஆகவே அதன் காரணத்தைச் சொல்லக் கபந்தன் ஒரு பழங்கதையைத் தொடங்குகிறான் — முன்பு அங்கே மதங்க முனிவரின் சீடர்களான, மிகுந்த மனஒருமையுடைய ரிஷிகள் இருந்தனர் என்று. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் நடுவில் தீர்த்த மகிமையைப் போன்ற ஒரு கிளைக்கதை நுழைகிறது; அதனால் பம்பையின் புனிதமும் நிலைநாட்டப்படுகிறது. வானரர்களின் வர்ணனை இங்கே தற்செயலானதல்ல — இனி சுக்ரீவனுடன் நட்பு உண்டாகும்; ஆகவே கவி முன்கூட்டியே வானர இனத்தைக் காட்டுகிறார். ‘காளைகளைப் போல முழங்குகின்றன’ என்ற உவமையால் அவற்றின் வலிமையும் கம்பீரமும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘மங்கலமான நீரைக் கண்டு சோகத்தை விட்டுவிடுவாய்’ என்ற சொல் இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வரும் கருத்தே — இயற்கையைக் காண்பதால் சோகம் தணிதல்.

குருவுக்காகக் காட்டுப் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் சுமந்து வந்த, சுமையால் களைத்த அந்த மதங்கச் சீடர்களின் உடலிலிருந்து விரைவாகத் தரையில் விழுந்த வியர்வைத் துளிகளே, அந்த முனிவர்களின் தவத்தால் அப்போது மாலைகளாக மாறின. வியர்வைத் துளிகளிலிருந்து தோன்றியவை என்பதால் அவை அழிவதில்லை — ஆகவேதான் அவை வாடாமலும் உதிராமலும் இருக்கின்றன. இவ்வாறு தவத்தின் ஆற்றல் மலர்களிலும் நிலைத்திருக்கிறது என்று கவி காட்டுகிறார். அந்த ரிஷிகள் போய்விட்டனர்; ஆனால் அவர்களுக்குப் பணிவிடை செய்த, நீண்ட ஆயுளுடைய சபரி என்ற தவப்பெண் இன்னும் அங்கே காணப்படுகிறாள். எப்போதும் தர்மத்தில் நிலைத்திருக்கும் அவள், எல்லா உயிர்களாலும் வணங்கப்படும், தேவருக்கு நிகரான ராமனைக் கண்டு சொர்க்கலோகம் செல்வாள் என்று கபந்தன் சுட்டுகிறான் — சபரியின் நீண்ட காத்திருப்பு ராமனைக் காண்பதற்காகவே என்பது கருத்து; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் கண்கூடாகும். பிறகு பம்பையின் மேற்குக் கரையைச் சார்ந்து, ராமன் ஒப்பற்ற, மறைவான ஓர் ஆசிரம இடத்தைக் காண்பான். மதங்க முனிவரின் ஏற்பாட்டாலேயே யானைகள் அந்த ஆசிரமத்தையும் அந்தக் காட்டையும் தாக்க இயலாது — தவ ஆற்றலின் காவல் என்பதே இங்கும் கருத்து. இங்கே மூன்று அற்புதங்கள் ஒன்றுசேர்கின்றன — வாடாத மலர்கள், நீண்ட ஆயுளுடைய சபரி, யானைகள் தாக்க இயலாத ஆசிரமம். மூன்றுக்கும் காரணம் ஒன்றே — மதங்க முனிவரும் அவருடைய சீடர்களும் செய்த தவத்தின் ஆற்றல். இவ்வாறு கவி பம்பைக் கரையை அழகான இடமாக மட்டுமல்ல, புண்ணிய க்ஷேத்திரமாகவும் நிலைநாட்டுகிறார். அதனால் ராமன் அங்கே வருவது தற்செயலானதல்ல, விதியால் வகுக்கப்பட்டது என்பது உட்குறிப்பு. ‘ச்ரமணீ’ என்ற சொல் தவப்பெண்ணைக் குறிக்கிறது; ‘சபரி’ என்பதோ அவளுடைய குலப்பெயரே பெயராக ஆனது.

அந்தக் காடு உலகில் மதங்க வனம் என்றே புகழ்பெற்றது. நந்தனவனத்துக்கு நிகரான, தேவர்களின் காட்டைப் போன்ற, பலவகைப் பறவைகள் நிறைந்த அந்தக் காட்டில் ராமன் மனநிறைவுடன் இன்புறுவான் என்கிறான் கபந்தன். பம்பைக்குக் கிழக்கே, பூத்த மரங்கள் கொண்ட ரிஷ்யமூகம் என்ற மலை நிற்கிறது; அதில் ஏறுவது மிகக் கடினம்; இளம் யானைகள் அதைக் காக்கின்றன; அது வள்ளன்மையுடையது; முற்காலத்தில் பிரம்மனாலேயே படைக்கப்பட்டது. அந்த மலையின் உச்சியில் உறங்கும் மனிதன் கனவில் எந்தச் செல்வத்தைப் பெறுகிறானோ, அதை விழித்தெழுந்ததும் அடைகிறான் — இதுவே அந்த மலையின் தெய்வீகச் சிறப்பு; இது இனி சுக்ரீவன் அங்கே வாழ்வதைப் பொருளுடையதாக்குகிறது. ஆனால் தீய நடத்தையுடைய பாவி அதில் ஏறினால், அவன் உறங்கும்போது ராட்சசர்கள் அவனைப் பற்றி அங்கேயே அடிக்கிறார்கள். இவ்வாறு அந்த மலை நல்லோருக்கு வரம் தருவதாகவும், தீயோருக்குத் தண்டனை தருவதாகவும் இருவகையிலும் வர்ணிக்கப்படுகிறது. இதனால் கபந்தன் மறைமுகமாக ராமனுக்கு ஆறுதல் சொல்கிறான் — தர்மத்தில் நிற்பவனுக்கு அங்கே அச்சம் இல்லை; மாறாக, விரும்பியது நிறைவேறுவதே அங்கே காத்திருக்கிறது என்று. கனவில் பெற்ற செல்வம் விழித்ததும் கிடைக்கும் என்ற சொல் உலகுக்கு அப்பாற்பட்டது. அதன் கருத்து இதுவே — நம்பிக்கையுடன் அங்கே உறங்குபவனின் விருப்பம் உண்மையாகிறது. அப்படிப்பட்ட மலையிலேயே வாலிக்கு அஞ்சிய சுக்ரீவன் அடைக்கலம் புகுந்திருக்கிறான்; ஏனெனில் பாவி அங்கே ஏற இயலாது — இந்தக் காரணம் கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் விரிவாக விளக்கப்படும். ‘உதார:’ (வள்ளன்மையுடையது) என்ற அடைமொழி விரும்பிய பலனைத் தருவதைச் சுட்டுகிறது.

அந்த மலையில், பம்பையில் விளையாடும், மதங்க ஆசிரமத்தில் வாழும் இளம் யானைகளின் பெரும் பிளிறல் கேட்கிறது. இரத்தத் தாரைகளால் நனைந்த சிறந்த யானைகள் கூட்டமாகச் சேர்ந்தும், மீண்டும் தனித்தனியாகப் பிரிந்தும், மேக நிறத்துடன் வேகமாகத் திரிகின்றன. அவை அங்கே தூய்மையான, அழகிய, ஒளிரும், தொடுவதற்கு மிக இதமான, எல்லா மணங்களும் கூடிய நீரைப் பருகி மனநிறைவுடன் மீண்டும் காடுகளுக்குள் நுழைகின்றன. கரடிகளையும், சிறுத்தைகளையும், நீலமும் மென்மையும் கொண்ட ஒளியுடைய மான்களையும், அச்சமற்ற, வெல்ல இயலாத ருரு மான்களையும் கண்டு ராமன் சோகத்தை விட்டுவிடுவான் என்று மீண்டும் ஆறுதல் சொல்லப்படுகிறது. அந்த மலையில் ஒரு பெரிய குகை ஒளிர்கிறது; அது பாறையால் மூடப்பட்டது, அதில் நுழைவது கடினம். அந்தக் குகையின் கிழக்கு வாயிலில் பல கிழங்குகளும் பழங்களும் கொண்ட, அழகிய, பலவகை மரங்கள் சூழ்ந்த, குளிர்ந்த நீருடைய ஒரு பெரிய மடு இருக்கிறது. அந்தக் குகையிலேயே தர்மாத்மாவான சுக்ரீவன் வானரர்களுடன் வாழ்கிறான்; சில சமயம் அந்த மலையின் உச்சியிலும் இருக்கிறான். இவ்வாறு கபந்தன் வழியின் முடிவையும் மனிதனையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறான் — சேர வேண்டிய இடமும், அங்கே இருக்கும் உதவியாளனும் இரண்டுமே ராமனுக்குத் தெளிவாகின்றன. யானைகளின் வர்ணனையில் ‘மேக நிறத்துடன் வேகமாக’ என்ற இரண்டு சொற்களால் நிறமும் வேகமும் இரண்டுமே சொல்லப்படுகின்றன. ‘கூட்டமாகச் சேர்ந்தும்’, பிறகு ‘தனித்தனியாகப் பிரிந்தும்’ என்ற வரிசையில் மந்தை கூடுவதும் பிரிவதும் சித்தரிக்கப்படுகின்றன. குகையின் வர்ணனையில் ‘பாறையால் மூடப்பட்டது’ என்ற சொல் முக்கியமானது — அதுவே சுக்ரீவனின் பாதுகாப்பான இருப்பிடம். கிழக்கு வாயிலில் உள்ள குளிர்ந்த நீருடைய மடுவோ அவனுடைய வாழ்க்கைக்கான ஆதாரம். இவ்வாறு அனைத்தும் முன்கூட்டியே வர்ணிக்கப்பட்டதைக் கேட்டு, ராமன் இனி தானே அதைக் கண்ணால் காண்பான். ‘அச்சமற்ற, வெல்ல இயலாத ருரு மான்கள்’ என்ற சொற்களால் மான்களின் விரைவான நடையும் வெல்லப்பட இயலாமையும் சொல்லப்படுகின்றன. இந்த உயிர்கள் அனைத்தும் அச்சமற்றவை; ஏனெனில் அந்தப் பகுதி மதங்க முனிவரின் ஆற்றலால் காக்கப்படுகிறது.

இவ்வாறு ராம லக்ஷ்மணர் இருவருக்கும் உபதேசித்துவிட்டு, மாலை அணிந்து, சூரியனின் நிறம் போல ஒளிர்ந்து, வீரமுடையவனாகக் கபந்தன் வானில் பிரகாசித்தான் — சாபத்திலிருந்து விடுபட்ட அவனுடைய தெய்வீக உருவம் மீண்டும் ஒளிர்கிறது. வானில் நின்ற அந்தப் பெருமைக்குரியவனைக் கண்டு, புறப்படவிருந்த ராம லக்ஷ்மணர் அருகிலிருந்து ‘நீ செல்’ என்று சொன்னார்கள். அவனும் ‘காரியம் நிறைவேறச் செல்லுங்கள்’ என்று அவர்களிடம் சொன்னான். மிகவும் மகிழ்ந்த அவர்களிடம் விடைபெற்றுக்கொண்டு கபந்தன் அப்போது புறப்பட்டான். தன் முந்தைய உருவத்தை அடைந்து, செல்வச் சிறப்பால் சூழப்பட்டு, உடல் முழுவதும் ஒளிர, வானில் நின்றபடியே ராமனைப் பார்த்து, வழியைக் காட்டியவாறு, ‘நட்புக்கொள்’ என்று மீண்டும் சொன்னான். இந்தச் சொல்லுடனேயே சர்க்கம் முடிகிறது. சுக்ரீவனுடனான நட்பே சீதையை அடைவதற்கான வேர் என்பது கபந்தனின் இறுதி உபதேசம்; அந்த உபதேசமே இனி கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் கதை முழுவதையும் நெறிப்படுத்துகிறது. சாபத்திலிருந்து விடுபட்ட உபகாரியின் சொல்லைக் கேட்டுச் சகோதரர்கள் மேற்குத் திசை நோக்கிப் புறப்பட்டதை அடுத்த சர்க்கம் காட்டும். ‘மாலை அணிந்து, சூரியனின் நிறம் போல ஒளிர்ந்து’ என்ற அடைமொழிகளால் சாபத்துக்கு முந்தைய அவனுடைய கந்தர்வ உருவம் நினைவுக்கு வருகிறது. முன்பு விகாரமாகவும் பயங்கரமாகவும் இருந்தவன் இப்போது தெய்வீகமாக ஒளிர்கிறான் — இது எரிப்புச் சடங்கின் பலன். இந்தச் சர்க்கத்தின் சிறப்பு இதுவே — சொல் முழுவதும் கபந்தனுடையதே, ராமன் வெறும் கேட்பவன் மட்டுமே. உபகாரியின் சொல்லே இங்கே கதையை நகர்த்துகிறது. கபந்தன் புறப்படுவதுடன் ஆரண்ய காண்டத்தின் ராட்சசப் பகுதி ஏறக்குறைய முடிவடைகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮನೋಹರವಾದ ಈ ಮರಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಎಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ, ಅದೇ ಮಂಗಳಕರವಾದ ದಾರಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮರಗಳನ್ನು ಹೆಸರುಹೆಸರಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೇರಳೆ, ಪ್ರಿಯಾಲ, ಹಲಸು, ಆಲ, ಬಸರಿ, ತಿಂದುಕ, ಅರಳಿ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮಾವು ಮತ್ತು ಇತರ ಮರಗಳು; ಅನಂತರ ಧನ್ವನ, ನಾಗಕೇಸರ, ತಿಲಕ, ನಕ್ತಮಾಲ, ನೀಲಾಶೋಕ, ಕದಂಬ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಣಗಿಲೆ; ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಮುಖ್ಯ, ಅಶೋಕ, ಸುರಕ್ತ, ಪಾರಿಭದ್ರಕ. ‘ಆ ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಅಥವಾ ಬಲದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿ, ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ನೀವು ಸಾಗುವಿರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವನವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಇನ್ನೊಂದು ವನವನ್ನು ಸೇರಬೇಕು ಎಂದೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕಾರ್ತರಾದ ಸಹೋದರರ ಮುಂದೆ ಹಣ್ಣುಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹರಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ದೂರದ ಪಯಣವೂ ಕ್ಲೇಶಕರವಾಗದು. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯೂ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ — ಅವೇ ಮಾರ್ಗದ ಗುರುತುಗಳು, ಅವುಗಳಿಂದ ಪಯಣಿಗರು ದಾರಿ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಿವಃ ಪಂಥಾಃ’ — ‘ಮಂಗಳಕರವಾದ ದಾರಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನು ಕೇವಲ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ದಾರಿ ದುರ್ಗಮವೂ ಅಲ್ಲ, ಭಯಂಕರವೂ ಅಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲೂ ಇದ್ದ ಭಯ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ರಾವಣನ ಲಂಕೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ; ಮೊದಲು ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು, ಶತ್ರುವನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ನೀತಿ.

ಆ ಎರಡನೆಯ ವನವನ್ನು ಕಬಂಧನು ನಂದನವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದೂ ಉತ್ತರಕುರು ದೇಶದಂತಿದೆಯೆಂದೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಮರಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವಂಥವು, ಸಿಹಿಯಾದ ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂಥವು; ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಹಣ್ಣುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ, ದೊಡ್ಡ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಅವುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅಥವಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿನಗೆ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವನು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ, ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ವನದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ನೀವು ಪಂಪಾ ಎಂಬ ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ಸೇರುವಿರಿ ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಪಯಣದ ಗುರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸರೋವರವು ಕಲ್ಲುಹರಳುಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಜಾರುವಿಕೆಯಿಲ್ಲದ್ದು, ಸಮತಟ್ಟಾದ ಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದ್ದು — ಅದರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲುಹರಳುಗಳಿಲ್ಲ, ದಡ ಏರುತಗ್ಗಿನದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಆಳಕ್ಕೆ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ, ಪಾಚಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಆ ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಇಳಿಯಬಹುದಾದ ಗುಣವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವನವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸರೋವರವರ್ಣನೆಯತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ಬಹುತೇಕ ಪಂಪೆಯ ವೈಭವವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚಂಕ್ರಮಂತೌ’ — ‘ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ’ — ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನ ಪಯಣದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೂ ನಿಧಾನಗತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವಸರದಿಂದ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಕಬಂಧನ ದೃಷ್ಟಿ. ಇಲ್ಲಿ ವನವರ್ಣನೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿದ ರಾಮನ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದು.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಂಪೆಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮರಳು ನುಣುಪಾದದ್ದು, ನೀರು ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳು, ಪ್ಲವಗಳು, ಕ್ರೌಂಚಗಳು, ಕುರರಗಳು ಇಂಪಾದ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತವೆ, ಪಂಪೆಯ ನೀರನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಸಂಚಾರಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅವು ವಧೆಯನ್ನು ಅರಿಯದವಾದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಂಡರೂ ಬೆದರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಅಹಿಂಸೆಯೂ ನಿರ್ಭಯತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ತುಪ್ಪದ ಮುದ್ದೆಗಳಂತೆ ಕೊಬ್ಬಿದ ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೀವು ತಿನ್ನುವಿರಿ ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರೋಹಿತ, ವಕ್ರತುಂಡ, ನಲಮೀನ ಎಂಬ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಂದು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚರ್ಮವೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ತೆಗೆದ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಲಾಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟ, ಕೃಶವಲ್ಲದ, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ ಉತ್ತಮ ಮೀನುಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವನು. ಪಂಪೆಯ ಹೂರಾಶಿಯ ನಡುವೆ ನೀನು ಅವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅವನು ನಿನಗಾಗಿ ಕಮಲದ ಕಂಪುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಹಿತವಾಗಿ ತಂಪಾದ, ಆರೋಗ್ಯಕರವಾದ, ಬೆಳ್ಳಿ ಸ್ಫಟಿಕಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಲುಷಿತವಲ್ಲದ ನೀರನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕಮಲದ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಸುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭ್ರಾತೃಸೇವೆಯೇ — ಕಾಡಿನಲ್ಲೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನೂ ಅವನೇ ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಕಬಂಧನ ಆಶಯ. ಮೀನು ತಿನ್ನುವುದರ ಉಲ್ಲೇಖವಾದರೋ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಆಚಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಸ್ತ್ವಕ್ಪಕ್ಷಾನ್ ಅಯಸ್ತಪ್ತಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮೀನುಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚರ್ಮವೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ತೆಗೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೇಲೆ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೃಶವಲ್ಲದವು, ಮುಳ್ಳುಗಳು ಉಳಿಯದವು. ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಬಂಧನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಮ್ ಅನಾಮಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಕರತೆಯೂ ‘ಸುಖಶೀತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಸುಖವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕಮಲದ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವುದು ವನವಾಸಿಗಳ ಆಚಾರ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಂಸ, ಪ್ಲವ (ಕಾರಂಡವ), ಕ್ರೌಂಚ, ಕುರರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ‘ವಲ್ಗುಸ್ವರಾಃ’ — ‘ಇಂಪಾದ ಸ್ವರದವು’ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಮಧುರ ಸ್ವರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಬ್ದ, ರೂಪ, ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಇಂದ್ರಿಯಸುಖಗಳೂ ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ, ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾದ ವಾನರರನ್ನು ತೋರಿಸುವನು; ಅವು ನೀರಿನ ಆಸೆಯಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಹೋರಿಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾಗಿಯೂ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ, ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಂತಿರುವ ಮರಗಳನ್ನೂ ಪಂಪೆಯ ಮಂಗಳಕರವಾದ ನೀರನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವನು ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಿಲಕಗಳೂ ನಕ್ತಮಾಲಗಳೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೈದಿಲೆಗಳೂ ಕಮಲಗಳೂ ಅರಳಿ ನಿಂತಿವೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ ಇದು — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಆ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವು ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಉದುರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಶೇಷತೆಯೇ ಕೇಳುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲು ಕಬಂಧನು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಮತಂಗಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯರಾದ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳಿದ್ದರು ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಂತಹ ಒಂದು ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪಂಪೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ — ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯವಾಗಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ವಾನರಜಾತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೋರಿಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವುಗಳ ಬಲವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಮಂಗಳಕರವಾದ ನೀರನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇ — ಪ್ರಕೃತಿದರ್ಶನದಿಂದ ಶೋಕದ ಶಮನ.

ಗುರುವಿಗಾಗಿ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದ, ಹೊರೆಯಿಂದ ಬಳಲಿದ ಆ ಮತಂಗಶಿಷ್ಯರ ದೇಹದಿಂದ ಯಾವ ಬೆವರಿನ ಹನಿಗಳು ಬೇಗನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವೋ, ಅವೇ ಆಗ ಮುನಿಗಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೂಮಾಲೆಗಳಾದವು. ಬೆವರಿನ ಹನಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಾದ್ದರಿಂದ ಅವು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವು ಬಾಡದೆ ಉದುರದೆ ಉಳಿದಿವೆ. ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ ಹೂವುಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಋಷಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಸೇವಕಿಯಾದ ಶಬರಿ ಎಂಬ ಚಿರಜೀವಿ ತಪಸ್ವಿನಿ ಇನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ. ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಅವಳು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ, ದೇವಸಮಾನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಳು ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಬರಿಯ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂಬುದು ಭಾವ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುವುದು. ಅನಂತರ ಪಂಪೆಯ ಪಶ್ಚಿಮ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರಾಮನು ಅನುಪಮವಾದ, ಗುಪ್ತವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಾಣುವನು. ಮತಂಗಮುನಿಯ ವಿಧಾನದಿಂದಲೇ ಆನೆಗಳು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಆ ಕಾನನವನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರವು — ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಚಮತ್ಕಾರಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆ — ಬಾಡದ ಹೂವುಗಳು, ಚಿರಜೀವಿ ಶಬರಿ, ಆನೆಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರದ ಆಶ್ರಮ. ಮೂರಕ್ಕೂ ಕಾರಣ ಒಂದೇ — ಮತಂಗಮುನಿಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರ ತಪಃಪ್ರಭಾವ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಪಂಪಾತೀರವನ್ನು ಕೇವಲ ರಮಣೀಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ನಿಯತಿಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾದದ್ದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಮಣೀ’ ಎಂಬ ಪದ ತಪಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಶಬರೀ’ ಎಂಬುದಾದರೋ ಅವಳ ಜಾತಿಯ ಹೆಸರೇ ಅವಳ ಹೆಸರಾಗಿ ಉಳಿದದ್ದು.

ಆ ಕಾನನವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತಂಗವನ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಂದನವನದಂತಿರುವ, ದೇವತೆಗಳ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ವಿಹರಿಸುವನು ಎಂದು ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಂಪೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಎಂಬ ಗಿರಿಯಿದೆ; ಅದು ಹತ್ತಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾದದ್ದು, ಮರಿಯಾನೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಉದಾರವಾದದ್ದು, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದು. ಆ ಶೈಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆ ಪರ್ವತದ ದಿವ್ಯ ವಿಶೇಷತೆ, ಇದೇ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಷಮವಾದ ಆಚಾರವುಳ್ಳ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿದರೆ, ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಗಿರಿ ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ವರದಾಯಕವೂ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ದಂಡದಾಯಕವೂ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಬಂಧನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಕಾದಿದೆ ಎಂದು. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂಪತ್ತು ಎಚ್ಚರವಾದಾಗಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕೋತ್ತರವಾದದ್ದು. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದು — ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಲಗುವವನ ಮನೋರಥ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಪರ್ವತಕ್ಕೇ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶರಣು ಹೋದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಅಲ್ಲಿ ಹತ್ತಲಾರ — ಈ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು. ‘ಉದಾರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ಅಭೀಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ಗುಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ, ಪಂಪೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿರುವ, ಮತಂಗಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮರಿಯಾನೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಘೀಳಿಡುವಿಕೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಮದಜಲದ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತೊಯ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಚದುರಿ, ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದವಾಗಿ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಶೋಭನವೂ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವೂ ಎಲ್ಲ ಸುಗಂಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೂ ಆದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ತೃಪ್ತವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ವನಗಳನ್ನು ಹೊಗುತ್ತವೆ. ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ಚಿರತೆಗಳನ್ನೂ ನೀಲಿ-ಕೋಮಲ ಕಾಂತಿಯ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ, ಓಡಿಹೋಗುವ ಅಜೇಯವಾದ ರುರು ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವನು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಶೈಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಲ್ಲಿನ ಮುಚ್ಚಳವಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರ. ಆ ಗುಹೆಯ ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗಡ್ಡೆಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಮ್ಯವಾದ, ನಾನಾ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ತಣ್ಣೀರಿನ ದೊಡ್ಡ ಮಡು ಇದೆ. ಆ ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕಬಂಧನು ಮಾರ್ಗದ ಕೊನೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೋಗಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿರುವ ಸಹಾಯಕ ಎರಡೂ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದ, ವೇಗಶಾಲಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣವೂ ವೇಗವೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ’ ಅನಂತರ ‘ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಚದುರಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಿಂದ ಹಿಂಡಿನ ಸೇರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೇರ್ಪಡುವಿಕೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಗುಹೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶಿಲಾಪಿಧಾನಾ’ — ‘ಕಲ್ಲಿನ ಮುಚ್ಚಳವುಳ್ಳದ್ದು’ — ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅದೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಸುರಕ್ಷಿತ ನೆಲೆ. ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಲ್ಲಿರುವ ತಣ್ಣೀರಿನ ಮಡು ಅವನ ಜೀವನಯಾತ್ರೆಯ ಸಾಧನ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ವರ್ಣಿಸಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನು ಮುಂದೆ ತಾನೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವನು. ‘ರುರೂನ್ ಅಪೇತಾನ್ ಅಜಯಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮೃಗಗಳ ಶೀಘ್ರಗತಿಯೂ ಅಜೇಯತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತಂಗಮುನಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕಬಂಧನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಶಾಪಮುಕ್ತನಾದ ಅವನ ದಿವ್ಯರೂಪ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು ಕಂಡು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಮೀಪದಿಂದಲೇ ‘ನೀನು ತೆರಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವನೂ ‘ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೊರಡಿರಿ’ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಕಬಂಧನು ಆಗ ಹೊರಟನು. ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ಶ್ರೀಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಇಡೀ ದೇಹ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ‘ಸಖ್ಯ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದನು. ಇದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯವೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಕಬಂಧನ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶ, ಆ ಉಪದೇಶವೇ ಮುಂದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪಮುಕ್ತನಾದ ಉಪಕಾರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಹೋದರರು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೊರಟರು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುವುದು. ‘ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ, ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಅವನ ಗಂಧರ್ವರೂಪದ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ವಿಕೃತನೂ ಭೀಷಣನೂ ಆಗಿದ್ದವನು ಈಗ ದಿವ್ಯನೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ದಹನಸಂಸ್ಕಾರದ ಫಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ — ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಕಬಂಧನದೇ, ರಾಮನು ಕೇವಲ ಕೇಳುಗ. ಉಪಕಾರಿಯ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನ ನಿರ್ಗಮನದೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ರಾಕ್ಷಸಪರ್ವ ಬಹುತೇಕ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ കബന്ധൻ തന്റെ പൂർവകഥ അറിയിച്ച് സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്യാൻ ഉപദേശിച്ചിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ വഴിതന്നെ വിസ്തരിച്ചു കാണിക്കുന്നു. സീതയെ വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള ഉപായം കാണിച്ചശേഷം കാര്യജ്ഞനായ അവൻ വീണ്ടും അർഥവത്തായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഈ മനോഹരമായ മരങ്ങൾ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ചു ശോഭിക്കുന്ന ഈ വഴിതന്നെയാണ് മംഗളമായ വഴി.’ തുടർന്ന് വഴിയിലുള്ള മരങ്ങളെ അവൻ പേരെടുത്ത് എണ്ണുന്നു — ഞാവൽ, പ്രിയാളം, പ്ലാവ്, പേരാൽ, ഇത്തി, തിന്ദുകം, അരയാൽ, കർണികാരം, മാവ്, മറ്റു മരങ്ങളും; പിന്നെ ധന്വനം, നാഗവൃക്ഷം, തിലകം, നക്തമാലം, നീലാശോകം, കടമ്പ്, പൂത്ത കരവീരം; പിന്നെ അഗ്നിമുഖ്യം, അശോകം, സുരക്തം, പാരിഭദ്രം. ‘ആ മരങ്ങളിൽ കയറിയോ ബലമായി നിലത്തു വീഴ്ത്തിയോ അമൃതുതുല്യമായ പഴങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ പോകും’ എന്ന് അവൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ വനം കടന്ന് പൂത്ത മരങ്ങളുള്ള മറ്റൊരു വനത്തിലെത്തണമെന്നും നിർദേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി വഴിയുടെ വർണനയിലൂടെത്തന്നെ ആശ്വാസം നൽകുന്നു. ശോകാർത്തരായ സഹോദരന്മാരുടെ മുന്നിൽ പഴങ്ങളും പൂക്കളും നിറഞ്ഞ, സുഖം നൽകുന്ന ഒരു വഴി നീട്ടിവെക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ദൂരം പോകേണ്ടിവന്നാലും ക്ലേശകരമാകില്ല. മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണുന്നതിനും പ്രയോജനമുണ്ട് — അവതന്നെയാണ് വഴിയടയാളങ്ങൾ; അവയിലൂടെ യാത്രക്കാർക്കു വഴി തെറ്റുകയില്ല. ‘ശിവഃ പന്ഥാഃ’ (മംഗളമായ വഴി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധൻ ദിക്കു മാത്രമല്ല നിർദേശിക്കുന്നത്, ക്ഷേമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ വഴി ദുർഗമമല്ല, ഭയങ്കരവുമല്ല. മുൻപ് ജനസ്ഥാനത്തും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലുമുണ്ടായിരുന്ന ഭയം ഇനി ഇല്ല എന്നു ധ്വനി. പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കാണ് നിർദേശിക്കപ്പെട്ടത്, രാവണന്റെ ലങ്ക തെക്കേ ദിക്കിലാണെങ്കിലും; എന്നാൽ ആദ്യം സഹായിയെയാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്, ശത്രുവിനെയല്ല എന്നതാണ് നീതി.

ആ രണ്ടാമത്തെ വനത്തെ കബന്ധൻ നന്ദനവനത്തിനു തുല്യവും ഉത്തരകുരുദേശംപോലെയുള്ളതുമായി വർണിക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള മരങ്ങൾ എല്ലാക്കാലത്തും ഫലം തരുന്നവയും മധു ഒഴുക്കുന്നവയുമാണ്; ചൈത്രരഥത്തിലെന്നപോലെ അവിടെ എല്ലാ ഋതുക്കളും ഒരേസമയം വസിക്കുന്നു; ഫലഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ, വലിയ ശാഖകളുള്ള, മേഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലെയുള്ള മരങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ശോഭിക്കുന്നു. ‘അവയിൽ കയറിയോ സുഖമായി നിലത്തു വീഴ്ത്തിയോ ലക്ഷ്മണൻ നിനക്ക് അമൃതുതുല്യമായ പഴങ്ങൾ നൽകും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമായ പർവതങ്ങളിലൂടെ ചുറ്റിനടന്ന്, പർവതത്തിൽനിന്നു പർവതത്തിലേക്കും വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കും പോയി, നിങ്ങൾ പമ്പ എന്നു പേരുള്ള താമരപ്പൊയ്കയിലെത്തും എന്ന് കബന്ധൻ യാത്രയുടെ ലക്ഷ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ പൊയ്കയാകട്ടെ ചരലില്ലാത്തതും വഴുക്കലില്ലാത്തതും സമമായ കടവുകളുള്ളതും പായലില്ലാത്തതുമാണ് — അതിന്റെ വെള്ളത്തിൽ ചരലില്ല, തീരം നിരപ്പില്ലാത്തതല്ല, എവിടെയും പെട്ടെന്നുള്ള കുഴിയില്ല, പായലുമില്ല. ഈ നാലു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി ആ സരോവരത്തിന്റെ നിർമലതയും സുഖമായി ഇറങ്ങിക്കുളിക്കാനുള്ള സൗകര്യവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ വനവർണനയിൽനിന്ന് സരോവരവർണനയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം നടക്കുന്നു, കാരണം തുടർന്ന് സർഗം മുഴുവൻ മിക്കവാറും പമ്പയുടെ വൈഭവമാണു വർണിക്കുന്നത്. ‘ചങ്ക്രമന്തൗ’ (ചുറ്റിനടന്ന്) എന്ന ദ്വിവചനമാകട്ടെ യാത്രയുടെ ദൈർഘ്യവും പതുക്കെയുള്ള നടപ്പും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ തിടുക്കത്തിൽ ഓടുകയല്ല, വനശോഭ കണ്ടുകൊണ്ട് ക്രമമായി പോകുന്നു എന്നാണ് കബന്ധന്റെ കാഴ്ചപ്പാട്. ഇവിടെ വനവർണനയ്ക്കു മറ്റൊരു പ്രയോജനവുമുണ്ട് — ശോകത്താൽ തളർന്ന രാമന്റെ മനസ്സിനെ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യംകൊണ്ട് അല്പം ആശ്വസിപ്പിക്കണം എന്നത്.

ഇവിടെനിന്ന് പമ്പയുടെ വർണന വിസ്തൃതമാകുന്നു. അതിന്റെ മണൽ നല്ലതാണ്, വെള്ളം താമരകളാലും ആമ്പലുകളാലും ശോഭിക്കുന്നു. അവിടെ ഹംസങ്ങളും പ്ലവങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും കുരരങ്ങളും മധുരസ്വരത്തിൽ കൂജനം ചെയ്യുന്നു; പമ്പാജലത്തെത്തന്നെ അവ മേച്ചിൽസ്ഥലമാക്കുന്നു. വധം എന്തെന്ന് അറിയാത്തതിനാൽ മനുഷ്യരെ കണ്ടാലും അവ ഭയപ്പെടുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ അഹിംസാത്മകതയും നിർഭയതയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. നെയ്യുണ്ടപോലെ തടിച്ച ആ പക്ഷികളെ നിങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കും എന്ന് കബന്ധൻ പറയുന്നു. രോഹിതം, വക്രതുണ്ഡം, നലമീനം എന്നീ മത്സ്യങ്ങളെ ശരങ്ങളാൽ കൊന്ന്, നിന്നോടു ഭക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണൻ തൊലിയും ചിറകും നീക്കി, ഇരുമ്പിൽ ചുട്ടെടുത്ത, മെലിയാത്ത, മുള്ളില്ലാത്ത ശ്രേഷ്ഠമായ മത്സ്യങ്ങൾ നിനക്കു നൽകും. പമ്പയിലെ പൂക്കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നീ അവ ആവോളം ഭക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അവൻ താമരയുടെ ഗന്ധമുള്ള, മംഗളകരമായ, സുഖമായി തണുത്ത, രോഗം വരുത്താത്ത, വെള്ളിയും സ്ഫടികവുംപോലെ തെളിഞ്ഞ, കലങ്ങാത്ത വെള്ളം കോരിയെടുത്ത് താമരയിലയിൽ നിന്നെ കുടിപ്പിക്കും. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ഭ്രാതൃസേവനമാണ് മുഖ്യമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — വനത്തിലും രാമനുവേണ്ടി എല്ലാ സുഖവും അവൻതന്നെ ഒരുക്കുന്നു എന്നാണ് കബന്ധന്റെ ആശയം. മത്സ്യഭക്ഷണത്തിന്റെ പരാമർശമാകട്ടെ വനവാസികളായ ക്ഷത്രിയരുടെ ആചാരത്തെ പിന്തുടരുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇതേ അർഥമാണു കാണിക്കുന്നത്. ‘നിസ്ത്വക്പക്ഷാൻ അയസ്തപ്താൻ’ (തൊലിയും ചിറകും നീക്കി ഇരുമ്പിൽ ചുട്ടെടുത്ത) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ മത്സ്യങ്ങളുടെ പാകം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — തൊലിയും ചിറകും നീക്കി, ഇരുമ്പിൽ ചുട്ട്, മെലിഞ്ഞവയല്ലാതെ, മുള്ളുകൾ ശേഷിക്കാതെ. ഇത്രയും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നത് കബന്ധന്റെ വാത്സല്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെള്ളത്തിന്റെ വർണനയിൽ ‘ശിവം അനാമയം’ (മംഗളകരവും രോഗം വരുത്താത്തതും) എന്ന പദത്തിൽ ആരോഗ്യകരത്വവും ‘സുഖശീതം’ (സുഖമായി തണുത്ത) എന്ന പദത്തിൽ സ്പർശസുഖവും പറയപ്പെടുന്നു. താമരയിലയിൽ കുടിക്കുന്നതാകട്ടെ വനവാസികളുടെ ആചാരമാണ്. പക്ഷികളുടെ പേരുകളും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഹംസം, പ്ലവം (കാരണ്ഡവം), ക്രൗഞ്ചം, കുരരം എന്നീ നാലു ജലപക്ഷികളെ ഇവിടെ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയുടെ ‘വൽഗുസ്വരാഃ’ (മധുരസ്വരമുള്ളവ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ മധുരമായ ശബ്ദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ശബ്ദം, രൂപം, രസം, സ്പർശം എന്നീ നാല് ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളും പമ്പാതീരത്ത് സുലഭമാണെന്ന് കവി ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു.

സായാഹ്നത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്, മലഗുഹകളിൽ ഉറങ്ങുന്ന, വനചാരികളായ തടിച്ച വാനരന്മാരെ കാണിച്ചുകൊടുക്കും; വെള്ളത്തിനോടുള്ള ആർത്തികൊണ്ട് അടുത്തെത്തുന്ന അവർ കാളകളെപ്പോലെ മുക്കുറയിടുന്നു, തടിച്ചവരും മഞ്ഞനിറമുള്ളവരുമായി കാണപ്പെടുന്നു. സായാഹ്നത്തിൽത്തന്നെ, ശാഖകളുള്ള, മാലകളണിഞ്ഞ മരങ്ങളും പമ്പയിലെ മംഗളകരമായ വെള്ളവും കണ്ട് രാമൻ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും എന്ന് കബന്ധൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ തിലകങ്ങളും നക്തമാലങ്ങളും ശോഭിക്കുന്നു, വെള്ളത്തിൽ വിടർന്ന ആമ്പലുകളും താമരകളും നിൽക്കുന്നു. ആശ്ചര്യം ഇതാണ് — ഒരു മനുഷ്യനും ആ മാലകൾ അവിടെ അണിയിക്കുന്നില്ല, എന്നിട്ടും അവ വാടുന്നില്ല, കൊഴിയുന്നുമില്ല. ഈ അലൗകികമായ സവിശേഷതയാണ് ശ്രോതാവിൽ കൗതുകം ജനിപ്പിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതിന്റെ കാരണം പറയാൻ കബന്ധൻ ഒരു പുരാതനകഥ ആരംഭിക്കുന്നു — പണ്ട് അവിടെ മതംഗമുനിയുടെ ശിഷ്യരായ ഏകാഗ്രചിത്തരായ ഋഷിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന്. ഇങ്ങനെ സർഗമധ്യത്തിൽ ഒരു തീർഥമാഹാത്മ്യംപോലെ ഒരു ഉപാഖ്യാനം കടന്നുവരുന്നു; അതിലൂടെ പമ്പയുടെ പാവിത്ര്യവും പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വർണന ഇവിടെ യാദൃച്ഛികമല്ല — മുന്നോട്ട് സുഗ്രീവസഖ്യം ഉണ്ടാകാനിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വാനരവർഗത്തെ കാണിക്കുന്നു. ‘കാളകളെപ്പോലെ മുക്കുറയിടുന്നു’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവരുടെ ബലവും ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മംഗളകരമായ വെള്ളം കണ്ട് നീ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും’ എന്ന വചനം സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന താത്പര്യംതന്നെയാണ് — പ്രകൃതിദർശനത്തിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ശമനം.

ഗുരുവിനുവേണ്ടി കാട്ടുപഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ചുമന്നുകൊണ്ടുവന്ന, ഭാരത്താൽ തളർന്ന ആ മതംഗശിഷ്യരുടെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഭൂമിയിൽ വേഗം വീണ വിയർപ്പുതുള്ളികൾതന്നെ അപ്പോൾ മുനിമാരുടെ തപസ്സുകൊണ്ട് മാലകളായിത്തീർന്നു. വിയർപ്പുതുള്ളികളിൽനിന്നുണ്ടായവയായതിനാൽ അവ നശിക്കുന്നില്ല — അതുകൊണ്ടാണ് അവ വാടാത്തതും കൊഴിയാത്തതും. ഇങ്ങനെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവം പൂക്കളിലും സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ആ ഋഷിമാർ പോയി; എന്നാൽ അവരുടെ പരിചാരികയായിരുന്ന ശബരി എന്ന ചിരഞ്ജീവിയായ തപസ്വിനിയെ ഇപ്പോഴും അവിടെ കാണാം. എപ്പോഴും ധർമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവൾ സർവഭൂതങ്ങളും നമസ്കരിക്കുന്ന ദേവതുല്യനായ രാമനെ കണ്ട് സ്വർഗലോകത്തിലേക്കു പോകും എന്ന് കബന്ധൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശബരിയുടെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പ് രാമദർശനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ് എന്നാണ് ഭാവം; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകും. പിന്നെ പമ്പയുടെ പടിഞ്ഞാറേ തീരം ആശ്രയിച്ച് രാമൻ അതുല്യവും ഗൂഢവുമായ ഒരു ആശ്രമസ്ഥാനം കാണും. മതംഗമുനിയുടെ വിധാനംകൊണ്ടുതന്നെ ആനകൾക്ക് ആ ആശ്രമത്തെയും ആ കാനനത്തെയും ആക്രമിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല — തപശ്ശക്തിയാലുള്ള രക്ഷ എന്നതുതന്നെ ഇവിടെയും താത്പര്യം. ഇവിടെ മൂന്ന് അത്ഭുതങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു — വാടാത്ത പൂക്കൾ, ചിരഞ്ജീവിയായ ശബരി, ആനകൾക്ക് ആക്രമിക്കാനാവാത്ത ആശ്രമം. മൂന്നിനും കാരണം ഒന്നുതന്നെ — മതംഗമുനിയുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യരുടെയും തപഃപ്രഭാവം. ഇങ്ങനെ കവി പമ്പാതീരത്തെ രമണീയം മാത്രമല്ല, പുണ്യക്ഷേത്രമായും സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിലൂടെ രാമന്റെ അവിടേക്കുള്ള ആഗമനം യാദൃച്ഛികമല്ല, നിയതി നിർദേശിച്ചതാണെന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ശ്രമണീ’ എന്ന പദം തപസ്വിനിയെ കുറിക്കുന്നു; ‘ശബരി’ എന്നതാകട്ടെ അവളുടെ ജാതിനാമംതന്നെ പേരായി മാറിയതാണ്.

ആ കാനനം ലോകത്തിൽ മതംഗവനം എന്ന പേരിൽത്തന്നെ പ്രസിദ്ധമാണ്. നന്ദനത്തിനു തുല്യവും ദേവാരണ്യംപോലെയുള്ളതും പലതരം പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതുമായ ആ വനത്തിൽ രാമൻ സംതൃപ്തനായി രമിക്കും എന്ന് കബന്ധൻ പറയുന്നു. പമ്പയുടെ മുന്നിൽ പൂത്ത മരങ്ങളുള്ള ഋശ്യമൂകം എന്ന പർവതം നിലകൊള്ളുന്നു; അതു കയറാൻ അതിപ്രയാസമുള്ളതും ആനക്കുട്ടികളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും ഉദാരവും പണ്ട് ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നിർമിച്ചതുമാണ്. ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ കിടന്നുറങ്ങുന്ന പുരുഷൻ സ്വപ്നത്തിൽ ഏതു ധനം നേടുന്നുവോ, ഉണർന്നാലും അതു ലഭിക്കുന്നു — ഇതാണ് ആ പർവതത്തിന്റെ ദിവ്യമായ സവിശേഷത; ഇതാണ് മുന്നോട്ട് സുഗ്രീവന്റെ അവിടത്തെ വാസത്തെ അർഥവത്താക്കുന്നത്. എന്നാൽ വക്രമായ ആചാരമുള്ള പാപകർമി അതിൽ കയറിയാൽ, ഉറങ്ങുന്ന അവനെ രാക്ഷസന്മാർ എടുത്ത് അവിടെവെച്ചുതന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ പർവതം സത്പുരുഷന്മാർക്കു വരം നൽകുന്നതും ദുഷ്ടന്മാർക്കു ശിക്ഷ നൽകുന്നതുമായി രണ്ടുവിധത്തിലും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ കബന്ധൻ പരോക്ഷമായി രാമനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — ധർമിഷ്ഠന് അവിടെ ഭയമില്ല, മറിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധിയാണ് അവിടെ കാത്തിരിക്കുന്നത്. സ്വപ്നത്തിൽ ലഭിച്ച ധനം ഉണരുമ്പോഴും ലഭിക്കുന്നു എന്ന വചനം ലോകോത്തരമാണ്. അതിന്റെ താത്പര്യമാകട്ടെ ഇതാണ് — വിശ്വാസത്തോടെ അവിടെ ഉറങ്ങുന്നവന്റെ മനോരഥം സത്യമാകുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള പർവതത്തിലാണ് ബാലിയെ ഭയന്ന സുഗ്രീവൻ ശരണം പ്രാപിച്ചത്, കാരണം പാപകർമിക്ക് അവിടെ കയറാനാവില്ല — ഈ കാരണം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടും. ‘ഉദാരഃ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ അഭീഷ്ടഫലം നൽകുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ആ പർവതത്തിൽ, പമ്പയിൽ ക്രീഡിക്കുന്ന, മതംഗാശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആനക്കുട്ടികളുടെ വലിയ ചിന്നംവിളി കേൾക്കാം. മദധാരകളാൽ നനഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠരായ ഗജങ്ങൾ കൂട്ടംചേർന്ന്, പിന്നെ വേർപിരിഞ്ഞ്, മേഘവർണരും വേഗമേറിയവരുമായി ചുറ്റിനടക്കുന്നു. അവിടെ നിർമലവും മനോഹരവും ശോഭനവും അത്യന്തം സുഖകരമായ സ്പർശമുള്ളതും എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ വെള്ളം കുടിച്ച് തൃപ്തരായി അവ വീണ്ടും വനങ്ങളിലേക്കു കടക്കുന്നു. കരടികളെയും പുലികളെയും നീലക്കല്ലുപോലെ മൃദുവായ ശോഭയുള്ള മാനുകളെയും ഓടിമറയുന്ന, തോൽപ്പിക്കാനാവാത്ത രുരുമാനുകളെയും കണ്ട് രാമൻ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും എന്ന് വീണ്ടും ആശ്വാസം പറയപ്പെടുന്നു. ആ പർവതത്തിൽ ഒരു വലിയ ഗുഹ ശോഭിക്കുന്നു; അതു പാറകൊണ്ടു മൂടിയതും അതിൽ പ്രവേശിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്. ആ ഗുഹയുടെ കിഴക്കേ വാതിൽക്കൽ ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളുമുള്ള, രമണീയമായ, പലതരം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, തണുത്ത വെള്ളമുള്ള ഒരു വലിയ തടാകമുണ്ട്. ആ ഗുഹയിൽത്തന്നെയാണ് ധർമാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നത്; ചിലപ്പോൾ ആ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലും നിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കബന്ധൻ വഴിയുടെ അവസാനവും അവിടത്തെ ആളെയും ഒരേസമയം നിർദേശിക്കുന്നു — പോകേണ്ട സ്ഥലവും അവിടെയുള്ള സഹായിയും രണ്ടും രാമനു വ്യക്തമാകുന്നു. ആനകളുടെ വർണനയിൽ ‘മേഘവർണരും വേഗമേറിയവരും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ നിറവും വേഗവും രണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. ‘കൂട്ടംചേർന്ന്’, പിന്നെ ‘വേർപിരിഞ്ഞ്’ എന്ന ക്രമത്തിൽ കൂട്ടത്തിന്റെ ഒന്നിക്കലും വേർപിരിയലും ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഗുഹയുടെ വർണനയിൽ ‘ശിലാപിധാനാ’ (പാറകൊണ്ടു മൂടിയത്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അതുതന്നെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ സുരക്ഷിതമായ വാസസ്ഥലം. കിഴക്കേ വാതിൽക്കലുള്ള തണുത്ത വെള്ളമുള്ള തടാകമാകട്ടെ അവന്റെ ജീവിതത്തിനുള്ള ഉപാധി. ഇങ്ങനെ എല്ലാം മുൻകൂട്ടി വർണിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട രാമൻ മുന്നോട്ട് സ്വയം അതു നേരിൽ കാണും. ‘രുരൂൻ അപേതാൻ അജയാൻ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ മാനുകളുടെ ശീഘ്രഗതിയും അപരാജേയതയും പറയപ്പെടുന്നു. ഈ ജീവികളെല്ലാം നിർഭയരാണ്, കാരണം ആ ക്ഷേത്രം മതംഗമുനിയുടെ പ്രഭാവത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഉപദേശിച്ചശേഷം, മാലയണിഞ്ഞ, സൂര്യവർണമായ ശോഭയുള്ള, വീര്യവാനായ കബന്ധൻ ആകാശത്തിൽ ശോഭിച്ചു — ശാപമുക്തനായ അവന്റെ ദിവ്യരൂപം വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു. ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ആ മഹാഭാഗനെ കണ്ട്, പുറപ്പെടാനൊരുങ്ങിയ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അടുത്തുനിന്ന് ‘നീ പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവനും ‘കാര്യസിദ്ധിക്കായി പോകൂ’ എന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞു. ഏറെ സന്തുഷ്ടരായ അവരോട് അനുവാദം വാങ്ങി കബന്ധൻ അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. ആ പഴയ രൂപം വീണ്ടെടുത്ത്, ശ്രീയാൽ ആവൃതനായി, ശരീരം മുഴുവൻ ശോഭിക്കുന്ന അവൻ ആകാശത്തുനിന്നുതന്നെ രാമനെ നോക്കി, വഴി കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ‘സഖ്യം ചെയ്യൂ’ എന്നു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഈ വചനത്തോടെയാണ് സർഗം സമാപിക്കുന്നത്. സുഗ്രീവസഖ്യമാണ് സീതയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിന്റെ മൂലം എന്നതാണ് കബന്ധന്റെ അവസാനത്തെ ഉപദേശം; ആ ഉപദേശമാണ് മുന്നോട്ട് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ കഥ മുഴുവൻ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. ശാപമുക്തനായ ഉപകാരിയുടെ വാക്കു കേട്ട് സഹോദരന്മാർ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു എന്ന് അടുത്ത സർഗം കാണിക്കും. ‘സ്രഗ്വീ ഭാസ്കരവർണാഭഃ’ (മാലയണിഞ്ഞ, സൂര്യവർണമായ ശോഭയുള്ള) എന്ന വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ ശാപത്തിനുമുമ്പുള്ള ഗന്ധർവരൂപത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണരുന്നു. മുൻപ് വികൃതനും ഭീഷണനുമായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ദിവ്യനും പ്രകാശമാനനുമാണ് — ദഹനസംസ്കാരത്തിന്റെ ഫലമാണിത്. ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത ഇതാണ് — വചനം മുഴുവൻ കബന്ധന്റേതുതന്നെ, രാമനാകട്ടെ ശ്രോതാവു മാത്രം. ഉപകാരിയുടെ വചനംതന്നെയാണ് ഇവിടെ കഥയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത്. കബന്ധന്റെ പോക്കോടെ അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ രാക്ഷസപർവം ഏകദേശം സമാപിക്കുന്നു.

In the previous sarga Kabandha had told his old story and urged Rāma to make friends with Sugrīva; now he laid out in detail the road for the search. Having shown the way to win Sītā back, Kabandha, who knew the worth of words, spoke again to the point. "This, Rāma, is the auspicious road, where those lovely flowering trees shine, turned toward the west." By calling it auspicious he pointed not only to a direction but to safety: this road was neither hard nor dangerous, free of the fears of Janasthāna and the Daṇḍaka forest. The west was named because, although Rāvaṇa's Laṅkā lay to the south, the sound policy was to look first for an ally, not the enemy. Then he named the trees along the way, rose-apple, priyāla and jackfruit, banyan, fig and ebony, aśvattha, karṇikāra, mango and others, dhanvana and nāga trees, tilaka and naktamālaka, dark aśoka, kadamba and flowering oleander, agnimukhya, aśoka, and deep red pāribhadraka. The list has a purpose, for these were the landmarks by which the travellers would not lose their way. "Climbing them, or bending them down to the ground by force, you will eat their fruits, sweet as nectar, as you go. Beyond that, Kākutstha, there is another wood full of flowering trees." In describing the road the poet was also consoling: before the grieving brothers he spread a pleasant way rich in fruit and flowers, so that even a long journey would not weary them.

Kabandha described that second wood as another Nandana, like the land of the northern Kurus, where the trees bear fruit in every season and run with sweet sap. There, as in Caitraratha's garden, all the seasons dwell together, and on every side the trees, bending under their fruit and carrying great spreading boughs, shine like clouds and mountains. "Climbing them, or bringing the fruit gently down to the ground, Lakṣmaṇa will give you fruit like nectar. Roaming over the finest hills, from hill to hill and from wood to wood, you two heroes will come to a lotus pool called Pampā." So he named the journey's goal. The pool had no grit in its water, no sudden drop at its edge, level banks and no weed, and these four touches show at once how clear it was and how pleasant to bathe in. Here the description passes from forest to lake, for most of the rest of the sarga sings the glory of Pampā. The brothers are pictured walking at an easy pace, not rushing but taking in the beauty of the forest as they go, and that too has a purpose: to comfort a little the mind of Rāma, worn out with grief, through the loveliness of nature.

The description of Pampā now widened. "Its sand is well laid, Rāma, and its waters are bright with lotuses and lilies. Swans, coots, curlews and ospreys call sweetly there and live on the waters of Pampā. They do not start away at the sight of men, for they know nothing of killing." That the birds were fearless shows how gentle and free of violence the place was. "Those plump birds, like lumps of ghee, you two will eat. And Lakṣmaṇa, out of his devotion to you, will strike with his arrows the finest rohita fish, hook-mouthed fish and nala fish in Pampā and serve them to you, skinned and stripped of fins, roasted on iron, plump and without a single bone." Mention of eating fish follows the custom of kṣatriyas living in the forest, and the detail with which the preparation is told shows Kabandha's affection. "As you eat with relish among the drifted flowers of Pampā, he will draw up water fragrant with lotus, wholesome, cool and pleasant, free of any taint, clear as silver and crystal, and give it to you to drink from a lotus leaf." It is healing water, cool to the touch, drunk from a leaf as forest-dwellers do. The chief theme here is Lakṣmaṇa's service to his brother: even in the forest he would provide every comfort for Rāma. The birds, too, are named, swans, coots, curlews and ospreys, with sweet voices, so that sound, sight, taste and touch, the pleasures of every sense, are all to be found on Pampā's shore.

"As you walk at evening, Lakṣmaṇa will show you the stout, tawny monkeys that sleep in mountain caves and roam the woods, coming down in their craving for water and bellowing like bulls." The monkeys are not mentioned by chance: the friendship with Sugrīva lies ahead, so the poet introduces the monkey folk in advance, and the bull image conveys their strength and deep voices. "And walking at evening, Rāma, seeing the spreading trees wearing their flowers and the wholesome water of Pampā, you will lay aside your grief." That is the thought that returns again and again in this sarga, that the sight of nature eases sorrow. "There tilaka and naktamālaka trees stand heaped with blossoms, and lilies and lotuses lie open in the water. No man is there to gather those flowers and wear them, yet they neither wither nor fall." This marvel stirs the listener's curiosity, and to explain it Kabandha began an old story: once the disciples of the sage Mataṅga lived there, sages of collected mind. So in the middle of the sarga there enters something like a tale of a holy place, establishing Pampā's sanctity.

"As those disciples of Mataṅga carried forest fruits and roots for their teacher and grew hot under their loads, the drops of sweat that fell quickly from their bodies to the earth became these flowers through the power of the sages' austerity. Born of drops of sweat, Rāghava, they never perish." So the power of austerity lives on steadily even in flowers, and that is why they neither fade nor fall. "The sages are gone, but their attendant is still to be seen, an ascetic woman named Śabarī, Kākutstha, who has lived long. Ever steadfast in dharma, when she has seen you, Rāma, godlike and honoured by all beings, she will go to heaven." Her long waiting has been for the sight of Rāma, and in the next sarga it will come true before our eyes; her name is that of her forest people, become her own. "Then, keeping to the western shore of Pampā, you will see a hidden hermitage beyond compare, Kākutstha. By the ordinance of the sage Mataṅga, elephants cannot trespass on that hermitage or its wood"; again it is the protection of ascetic power. Three wonders meet here, the unfading flowers, the long-lived Śabarī and the hermitage elephants cannot enter, and all three have one cause, the austerity of Mataṅga and his disciples. So the poet establishes Pampā's shore not only as lovely but as holy ground, and suggests that Rāma's coming there is not chance but destiny.

"That wood is famous by this very name, Mataṅga's wood, delight of the Raghus. In that wood, like Nandana, like the forest of the gods, thronged with birds of every kind, you will be at ease and content, Rāma. Before Pampā stands the mountain Ṛṣyamūka, its trees in flower, very hard to climb and guarded by young serpents; it is generous, and it was fashioned long ago by Brahmā himself." That generosity lies in its granting of wishes. "A man who sleeps on the summit of that mountain, Rāma, gains on waking the wealth he found in his dream." This divine quality is otherworldly, and its meaning is that one who sleeps there in trust sees his desire fulfilled; it will give point to Sugrīva's living there. "But if a man of crooked ways and evil deeds climbs it, the rākṣasas seize him as he sleeps and strike him down there." So the mountain is described both ways, granting boons to the good and punishing the wicked. Indirectly Kabandha was reassuring Rāma that a righteous man had nothing to fear there; rather, the fulfilment of his wish awaited him. It was on just such a mountain that Sugrīva, terrified of Vālin, took refuge, because no evil-doer could climb it, as the Kiṣkindhā Kāṇḍa will explain.

"From that mountain, Rāma, one hears the loud trumpeting of the young elephants that live about Mataṅga's wood as they play in Pampā. The great elephants, streaked with streams of ichor, crowd together and then scatter apart again, dark as clouds and swift." Colour and speed are both caught, and the herd gathering and scattering. "There they drink water that is clear, lovely and fair, most pleasant to the touch and full of every fragrance, and then, satisfied, those forest rangers plunge back into the woods. When you see the bears and leopards, the deer of soft blue sheen, and the ruru deer that flee from none and cannot be outrun, you will let your sorrow go." All these creatures were fearless, for the place was guarded by Mataṅga's power, and once again Kabandha comforted him. "On that mountain, Kākutstha, there is a great and splendid cave, closed with a slab of stone and hard to enter." That stone door made it Sugrīva's safe dwelling. "At its eastern entrance lies a great pool of cool water, rich in roots and fruit, delightful and crowded with trees of every kind," the means of his life there. "In that cave lives the righteous Sugrīva with his monkeys, and sometimes he stands on the peak of that mountain." So Kabandha pointed at once to the end of the road and to the man waiting there: the place to go and the helper to be found were both now clear to Rāma, who, having heard it all described beforehand, would soon see it with his own eyes.

Having instructed Rāma and Lakṣmaṇa in this way, Kabandha, garlanded and glowing like the sun, shone out in the sky in his strength; freed from the curse, his divine form blazed again, recalling the gandharva shape he had before. The one who had been deformed and dreadful was now divine and radiant, the fruit of his funeral rite. Seeing that great being in the sky, the two brothers, now setting out, said to him from close by, "Go your way." And he said to them, "Go, and may your purpose be fulfilled." Taking leave of the two, who were well pleased, Kabandha departed. Having regained his own form, wrapped in splendour, his whole body shining, he looked down at Rāma from the sky, showed him the way and said once more, "Make friends with him." With those words the sarga ends. Friendship with Sugrīva as the root of Sītā's recovery was Kabandha's last counsel, and it governs the whole story of the Kiṣkindhā Kāṇḍa. What stands out in this sarga is that all the speaking is Kabandha's; Rāma only listens, and a benefactor's word drives the story on. With Kabandha's departure the Araṇya Kāṇḍa's struggle with the rākṣasas is almost at an end, and the next sarga will show the brothers setting out westward at the word of the one they freed.