पूर्वसर्गान्ते कबन्धः दाहं प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे तेन एवम् उक्तौ तौ नरेश्वरौ वीरौ गिरिप्रदरम् आसाद्य तत्र पावकं विससर्जतुः — पर्वतस्य गर्ते चितां रचयित्वा अग्निं दत्तवन्तौ। लक्ष्मणः तु ज्वलिताभिः महोल्काभिः समन्ततः चिताम् आदीपयामास, सा च सर्वतः प्रजज्वाल। कबन्धस्य तत् महत् शरीरं घृतपिण्डोपमम् आसीत्; मेदसा पच्यमानस्य तस्य शरीरं पावकः मन्दं मन्दम् अदहत्। ततः सः महाबलः चिताम् आशु विधूय विधूमः अग्निः इव उत्थितः; अरजे निर्मले द्वे वाससी दिव्यं माल्यं च बिभ्रत् सः प्रादुरभवत्। भास्वरः विरजाम्बरः च सः चितायाः वेगेन उत्पपात; संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः च आसीत्। हंसयुक्ते भास्वरे यशस्करे विमाने तिष्ठन् महातेजाः सः स्वया प्रभया दश दिशः विराजयन् अन्तरिक्षे स्थितः। अत्र द्रष्टव्यम् — शापमुक्तिः अग्निना एव सिध्यति, यथा मुनिना उक्तम्; रामलक्ष्मणौ च तस्य शत्रू भूत्वा एव तस्य उपकारकौ जातौ। कविः अत्र वर्णनं संक्षिप्तं किन्तु चित्रोपमं करोति — घृतपिण्डः, विधूमः अग्निः, हंसयुक्तं विमानम् इति क्रमेण दाहात् दिव्यत्वं प्रति गतिः दर्शिता। ‘महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः’ इति पदेन दाहस्य विधिः दर्शितः — एकत्र न, अपि तु सर्वतः अग्निः दत्तः, यतः शरीरं महत्। ‘प्रजज्वाल सर्वतः’ इति च तस्य फलम्। ‘विधूय चितामाशु’ इति पदेन उत्थानस्य वेगः सूचितः — दाहः यावत् समाप्तः, तावत् एव शापः अपि समाप्तः। ‘सर्वप्रत्यङ्गभूषणः’ इति वर्णनेन पूर्वस्य विरूपस्य सर्वथा विपर्यासः दर्शितः — यः अशिरोग्रीवः आसीत्, सः अधुना सर्वाङ्गसुन्दरः।

अन्तरिक्षगतः सः कबन्धः रामं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राघव, यथा त्वं सीताम् अवाप्स्यसि, तत् तत्त्वेन शृणु। राम, लोके षट् युक्तयः सन्ति, याभिः राजभिः सर्वं विमृश्यते — सन्धिः, विग्रहः, यानम्, आसनम्, द्वैधीभावः, समाश्रयः च। यः दशान्तेन परिमृष्टः — दुर्दशया ग्रस्तः — सः दशाभागेन अन्येन दुर्दशाग्रस्तेन एव सेव्यते। राम, त्वं सलक्ष्मणः दशाभागगतः हीनः च असि; यत्कृते त्वया व्यसनं दारप्रधर्षणं च प्राप्तम्। तस्मात् सुहृदां वर, अवश्यं त्वया सः सुहृत् कर्तव्यः; तत् अकृत्वा चिन्तयन् अपि अहं ते सिद्धिं न पश्यामि।’ अत्र कबन्धः नीतिशास्त्रस्य भाषया उपदिशति — समाश्रयः एव अधुना उचिता युक्तिः, समानदशः एव च आश्रयणीयः। एषा एव कथायाः सन्धिरेखा — वनवासिनः रामस्य वनवासिना सुग्रीवेण सह मैत्री। षड्गुण्यम् इति राजनीतेः प्रसिद्धं प्रकरणम्; अत्र तु कबन्धः तेषु समाश्रयम् एव रामाय उपदिशति। ‘दशान्तेन परिमृष्टः’ इति पदे ‘दशा’ शब्दः द्विवारं प्रयुक्तः — दुर्दशा एव अत्र सेतुः।

कबन्धः वदति — ‘राम, श्रूयतां, वक्ष्यामि — सुग्रीवः नाम कश्चित् वानरः अस्ति, यः क्रुद्धेन भ्रात्रा शक्रसूनुना वालिना निरस्तः। सः आत्मवान् वीरः पम्पापर्यन्तशोभिते ऋष्यमूके नाम गिरिवरे चतुर्भिः वानरैः सह निवसति। सः वानरेन्द्रः महावीर्यः तेजोवान् अमितप्रभः सत्यसंधः विनीतः धृतिमान् मतिमान् महान् दक्षः प्रगल्भः द्युतिमान् महाबलपराक्रमः च। महात्मना भ्रात्रा राज्यहेतोः सः विवासितः। वीर, सः एव सीतायाः परिमार्गणे ते सहायः मित्रं च भविष्यति; अतः शोके मनः मा कृथाः। यत् भवितव्यं तत् भवति एव, तत् इह अन्यथा कर्तुं न शक्यम्; इक्ष्वाकुशार्दूल, कालः हि दुरतिक्रमः। अतः वीर, इतः शीघ्रं गच्छ; तं महाबलं सुग्रीवम् अद्य एव गत्वा क्षिप्रं वयस्यं कुरु।’ अत्र गुणवर्णनं दीर्घम् — सत्यसंधत्वात् आरभ्य पराक्रमपर्यन्तं द्वादश इव गुणाः गणिताः; अनेन सुग्रीवस्य योग्यता स्थाप्यते, राज्यभ्रंशेन च तस्य दशा रामस्य दशया समाना दर्श्यते। कबन्धः प्रथमं स्थानं वदति, ततः गुणान्, ततः कारणम्, अन्ते च आदेशम् — एषः उपदेशस्य सुसंहतः क्रमः। ‘चतुर्भिः सह वानरैः’ इति सङ्ख्यानिर्देशः सुग्रीवस्य दौर्बल्यम् एव सूचयति; तथापि सः एव रामस्य सहायः भविष्यति — एषा कथायाः विचित्रता। ‘मा च शोके मनः कृथाः’ इति सान्त्वनम्, ‘कालो हि दुरतिक्रमः’ इति च तत्त्वोपदेशः — द्वयम् अपि एकत्र उक्तम्। रामः अपि पूर्वसर्गे कालस्य महिमानम् एव अवदत्; अतः कबन्धस्य वचनं रामस्य एव मतम् अनुमोदयति। ‘गच्छ शीघ्रम्’, ‘क्षिप्रम्’, ‘अद्य’ इति त्रिभिः पदैः त्वरा दर्शिता — सूर्यास्तात् पूर्वं दाहः, दाहानन्तरं च शीघ्रं गमनम्।

कबन्धः उपदिशति — ‘दीप्यमाने विभावसौ समागम्य अद्रोहाय सख्यं कुरु — प्रज्वलितम् अग्निं साक्षिणं कृत्वा परस्परम् अद्रोहस्य प्रतिज्ञां कुरुतम्। सः वानराधिपः सुग्रीवः ते न अवमन्तव्यः — कदापि अवज्ञा न कार्या। सः कृतज्ञः, कामरूपी, सहायार्थी, वीर्यवान् च; अद्य युवाम् अपि तस्य चिकीर्षितं कार्यं कर्तुं शक्तौ स्थः। कृतार्थः वा अकृतार्थः वा सः तव कृत्यं करिष्यति एव। सः ऋक्षरजसः पुत्रः, भास्करस्य औरसः पुत्रः, वालिना कृतकिल्बिषः सन् शङ्कितः पम्पासरः परितः अटति। अतः राघव, आयुधं संनिधाय शीघ्रम् एव सत्येन तम् ऋष्यमूकालयं वनचारिणं कपिं वयस्यं कुरु। सः हि कपिकुञ्जरः नरमांसाशिनां राक्षसानां सर्वाणि स्थानानि कार्त्स्न्येन नैपुण्यात् अधिगच्छति।’ ‘कृतार्थो वाकृतार्थो वा’ इति पदेन कबन्धः सुग्रीवस्य कृतज्ञतां स्थिरां दर्शयति — स्वकार्यसिद्धौ असिद्धौ वा सः मित्रकार्यं न त्यजति। ‘संनिधायायुधम्’ इति च मैत्रीविधेः औपचारिकं रूपं सूचयति। ‘दीप्यमाने विभावसौ’ इति सतिसप्तम्या मैत्रीविधेः साक्षिः निर्दिष्टः — अग्निः एव आर्षे लोके सर्वप्रतिज्ञानां साक्षी। ‘न च ते सोऽवमन्तव्यः’ इति निषेधः विशेषेण स्मरणीयः — वानरः इति हीनतया न मन्तव्यः, अपि तु वानराधिपः इति गौरवेण। ‘सहायार्थी’ इति पदेन उभयोः अपि समाना आवश्यकता सूचिता, तेन च मैत्री समा भवति, न तु आश्रितस्य आश्रयः।

कबन्धः उपसंहरति — ‘राघव, सहस्रांशुः सविता यावत् प्रतपति, तावति लोके तस्य अविदितं किंचित् अपि नास्ति, परंतप। सः वानरैः सार्धं विपुलाः नदीः, शैलान्, गिरिदुर्गाणि, कन्दराः च अन्विष्य तव पत्नीम् अधिगमिष्यति। राघव, महाकायान् वानरान् सः दिशः विचेतुं प्रेषयिष्यति; त्वद्वियोगेन शोचन्तीं तां वरारोहां मैथिलीं सीतां रावणस्य आलये अपि सः अन्वेष्यति। सा यदि मेरोः शृङ्गाग्रं गता स्यात्, यदि वा पातालतलं प्रविश्य तत्र आश्रिता स्यात्, तथापि प्लवङ्गमानाम् ऋषभः सः रक्षांसि निहत्य तव तां प्रियां पुनः प्रदास्यति।’ एषः अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः। अनेन वचनेन कबन्धः न केवलं मार्गं दर्शयति, अपि तु रामस्य निराशां च अपनयति — मेरुशृङ्गात् पातालपर्यन्तं यावत् सर्वत्र अन्वेषणं भविष्यति इति आश्वासनम्। एवम् अयं सर्गः दाहेन आरब्धः आशया समाप्यते, किष्किन्धाकाण्डस्य च बीजं निधत्ते। ‘यावत्सूर्यः प्रतपति’ इति देशकालयोः सीमा उक्ता — यावान् सूर्यप्रकाशः, तावान् सुग्रीवस्य ज्ञानविषयः। ‘नदीः शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान्’ इति चतुर्भिः पदैः अन्वेषणस्य विस्तारः दर्शितः। ‘वानरांश्च महाकायान् प्रेषयिष्यति’ इति अर्धेन किष्किन्धाकाण्डस्य सुन्दरकाण्डस्य च कथाबीजं निहितम्।

మునుపటి సర్గ చివరలో కబంధుడు దహనం కోసం ప్రార్థించాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఇలా చెప్పగా ఆ నరేశ్వరులైన వీరులిద్దరూ ఒక పర్వతపు గుంటను చేరి అక్కడ అగ్నిని రగిలించారు — పర్వతపు గర్తంలో చితిని పేర్చి నిప్పు పెట్టారు. లక్ష్మణుడు మండుతున్న పెద్ద కాగడాలతో చితిని అన్నివైపులా వెలిగించాడు, అది అన్నివైపులా ప్రజ్వరిల్లింది. కబంధుని ఆ పెద్ద శరీరం నెయ్యి ముద్దలా ఉంది; కొవ్వుతో ఉడుకుతున్న అతని శరీరాన్ని అగ్ని మెల్ల మెల్లగా దహించింది. తరువాత ఆ మహాబలుడు చితిని వెంటనే దులిపివేసి పొగ లేని అగ్నిలా లేచాడు; ధూళి లేని నిర్మలమైన రెండు వస్త్రాలనూ దివ్యమాలనూ ధరించి అతడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ప్రకాశిస్తూ, మచ్చలేని వస్త్రాలు ధరించి అతడు చితి నుండి వేగంగా పైకి ఎగిరాడు; మిక్కిలి సంతోషంతో, ప్రతి అవయవంపైనా ఆభరణాలతో ఉన్నాడు. హంసలు పూన్చిన, ప్రకాశిస్తున్న, కీర్తిని కలిగించే విమానంలో నిలిచి, మహాతేజస్వి అయిన అతడు తన కాంతితో పది దిక్కులనూ ప్రకాశింపజేస్తూ అంతరిక్షంలో నిలిచాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — ముని చెప్పినట్లే శాపవిముక్తి అగ్నితోనే సిద్ధిస్తుంది; రామలక్ష్మణులు అతనికి శత్రువులై కూడా అతనికి ఉపకారులయ్యారు. కవి ఇక్కడ వర్ణనను సంక్షిప్తంగా కాని చిత్రంలా చేస్తాడు — నెయ్యి ముద్ద, పొగ లేని అగ్ని, హంసలు పూన్చిన విమానం అనే క్రమంలో దహనం నుండి దివ్యత్వానికి సాగే గమనం చూపించబడింది. ‘మహోల్కాభిర్జ్వలితాభిః సమంతతః’ (మండుతున్న పెద్ద కాగడాలతో అన్నివైపులా) అనే పదంతో దహనవిధి చూపించబడింది — ఒకేచోట కాదు, అన్నివైపులా నిప్పు పెట్టబడింది, ఎందుకంటే శరీరం పెద్దది. ‘ప్రజజ్వాల సర్వతః’ (అన్నివైపులా ప్రజ్వరిల్లింది) అనేది దాని ఫలం. ‘విధూయ చితామాశు’ (చితిని వెంటనే దులిపివేసి) అనే పదంతో లేవడంలోని వేగం సూచించబడింది — దహనం ముగిసిన వెంటనే శాపం కూడా ముగిసింది. ‘సర్వప్రత్యంగభూషణః’ (ప్రతి అవయవంపైనా ఆభరణాలు గలవాడు) అనే వర్ణనతో మునుపటి విరూపానికి పూర్తి విపర్యాసం చూపించబడింది — తలా మెడా లేనివాడు ఇప్పుడు సర్వాంగసుందరుడు.

అంతరిక్షంలో ఉన్న ఆ కబంధుడు రామునితో అన్నాడు — ‘రాఘవా, నువ్వు సీతను ఎలా పొందుతావో యథార్థంగా విను. రామా, లోకంలో ఆరు యుక్తులు ఉన్నాయి, వాటితో రాజులు అంతా విమర్శించి నిర్ణయిస్తారు — సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైధీభావం, సమాశ్రయం. దుర్దశ చివరి అంచును తాకినవాణ్ణి — దుర్దశలో చిక్కుకున్నవాణ్ణి — దుర్దశలో చిక్కుకున్న మరొకడే సేవిస్తాడు. రామా, లక్ష్మణునితో కూడిన నువ్వు దుర్దశలో పడ్డావు, హీనస్థితిలో ఉన్నావు; దానివల్లనే నీకు ఆపదా భార్యాపహరణమూ కలిగాయి. అందుచేత మిత్రులలో శ్రేష్ఠుడా, నువ్వు తప్పక ఒకణ్ణి మిత్రునిగా చేసుకోవాలి; అది చేయకుండా, ఎంత ఆలోచించినా నీకు సిద్ధి కలుగుతుందని నాకు కనిపించడం లేదు.’ ఇక్కడ కబంధుడు నీతిశాస్త్రపు భాషలో ఉపదేశిస్తాడు — ఇప్పుడు ఉచితమైన యుక్తి సమాశ్రయమే, సమానమైన దుర్దశలో ఉన్నవాడే ఆశ్రయించదగినవాడు. ఇదే కథకు సంధిరేఖ — వనవాసి అయిన రామునికి వనవాసి అయిన సుగ్రీవునితో మైత్రి. షాడ్గుణ్యం రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైన ప్రకరణం; ఇక్కడ మాత్రం కబంధుడు వాటిలో సమాశ్రయాన్నే రామునికి ఉపదేశిస్తాడు. ‘దశాంతేన పరిమృష్టః’ (దుర్దశ చివరి అంచును తాకినవాడు) అనే పదబంధంలో ‘దశా’ శబ్దం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దుర్దశయే ఇక్కడ సేతువు.

కబంధుడు చెబుతాడు — ‘రామా, విను, చెబుతాను — సుగ్రీవుడనే ఒక వానరుడు ఉన్నాడు, అతణ్ణి కోపించిన అన్న, ఇంద్రుని కుమారుడైన వాలి వెళ్ళగొట్టాడు. ఆత్మవంతుడూ వీరుడూ అయిన అతడు పంపాతీరం వరకూ శోభిస్తున్న ఋష్యమూకమనే శ్రేష్ఠమైన పర్వతంపై నలుగురు వానరులతో కలిసి నివసిస్తున్నాడు. ఆ వానరేంద్రుడు మహావీర్యుడు, తేజస్వి, అపారమైన కాంతి గలవాడు, సత్యసంధుడు, వినయశీలుడు, ధైర్యవంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, గొప్పవాడు, సమర్థుడు, ప్రగల్భుడు, కాంతిమంతుడు, మహాబలపరాక్రమాలు గలవాడు. మహాత్ముడైన అన్న రాజ్యం కోసం అతణ్ణి వెళ్ళగొట్టాడు. వీరుడా, సీతను వెదకడంలో అతడే నీకు సహాయకుడూ మిత్రుడూ అవుతాడు; అందుచేత శోకంలో మనస్సు పెట్టకు. జరగవలసినది జరిగి తీరుతుంది, దానిని ఇక్కడ వేరుగా చేయడం సాధ్యం కాదు; ఇక్ష్వాకుశార్దూలా, కాలాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం. అందుచేత వీరుడా, ఇక్కడి నుండి త్వరగా వెళ్ళు; మహాబలుడైన ఆ సుగ్రీవుని దగ్గరికి ఈ రోజే వెళ్ళి వెంటనే అతణ్ణి మిత్రునిగా చేసుకో.’ ఇక్కడ గుణవర్ణన దీర్ఘమైనది — సత్యసంధత్వం నుండి పరాక్రమం వరకూ దాదాపు పన్నెండు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి; దీనితో సుగ్రీవుని యోగ్యత స్థాపించబడుతుంది, రాజ్యభ్రంశంవల్ల అతని స్థితి రాముని స్థితితో సమానమని చూపించబడుతుంది. కబంధుడు మొదట స్థానాన్ని చెబుతాడు, తరువాత గుణాలను, తరువాత కారణాన్ని, చివరకు ఆదేశాన్ని — ఇది ఉపదేశపు సుసంఘటితమైన క్రమం. ‘చతుర్భిః సహ వానరైః’ (నలుగురు వానరులతో) అనే సంఖ్యానిర్దేశం సుగ్రీవుని దౌర్బల్యాన్నే సూచిస్తుంది; అయినా అతడే రామునికి సహాయకుడవుతాడు — ఇదే కథలోని విచిత్రత. ‘మా చ శోకే మనః కృథాః’ (శోకంలో మనస్సు పెట్టకు) అనేది సాంత్వనం, ‘కాలో హి దురతిక్రమః’ (కాలాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం) అనేది తత్త్వోపదేశం — రెండూ ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి. రాముడు కూడా మునుపటి సర్గలలో కాలమహిమనే చెప్పాడు; అందుచేత కబంధుని మాట రాముని అభిప్రాయాన్నే అనుమోదిస్తుంది. ‘గచ్ఛ శీఘ్రమ్’ (త్వరగా వెళ్ళు), ‘క్షిప్రమ్’ (వెంటనే), ‘అద్య’ (ఈ రోజే) అనే మూడు పదాలతో త్వర చూపించబడింది — సూర్యాస్తమయానికి ముందు దహనం, దహనం తరువాత త్వరగా ప్రయాణం.

కబంధుడు ఉపదేశిస్తాడు — ‘మండుతున్న అగ్ని సమక్షంలో కలుసుకొని ద్రోహం చేయకూడదనే స్నేహం చేసుకో — ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్నిని సాక్షిగా చేసి ఒకరికొకరు ద్రోహం చేయమని ప్రతిజ్ఞ చేసుకోండి. వానరాధిపతి అయిన ఆ సుగ్రీవుణ్ణి నువ్వు అవమానించకూడదు — ఎప్పుడూ అవజ్ఞ చేయకూడదు. అతడు కృతజ్ఞుడు, కోరిన రూపం ధరించగలవాడు, సహాయం కోరుకునేవాడు, వీర్యవంతుడు; ఈ రోజు మీరిద్దరూ కూడా అతడు చేయదలచిన పనిని చేయగల సమర్థులు. తన కార్యం సిద్ధించినా సిద్ధించకపోయినా అతడు నీ పనిని తప్పక చేస్తాడు. అతడు ఋక్షరజసుని కుమారుడు, సూర్యుని ఔరసపుత్రుడు; వాలికి అపకారం చేసినవాడై, శంకతో పంపాసరస్సు చుట్టూ సంచరిస్తున్నాడు. అందుచేత రాఘవా, ఆయుధాన్ని పక్కన ఉంచి, ఋష్యమూకంపై నివసించే, వనంలో సంచరించే ఆ కపిని సత్యంతో వెంటనే మిత్రునిగా చేసుకో. ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు నరమాంసం తినే రాక్షసుల స్థానాలన్నిటినీ నైపుణ్యంతో సంపూర్ణంగా తెలుసుకోగలడు.’ ‘కృతార్థో వాఽకృతార్థో వా’ (కార్యం సిద్ధించినా సిద్ధించకపోయినా) అనే పదంతో కబంధుడు సుగ్రీవుని కృతజ్ఞత స్థిరమైనదని చూపిస్తాడు — తన కార్యం సిద్ధించినా సిద్ధించకపోయినా అతడు మిత్రకార్యాన్ని విడిచిపెట్టడు. ‘సంనిధాయాయుధమ్’ (ఆయుధాన్ని పక్కన ఉంచి) అనేది మైత్రీవిధి యొక్క లాంఛనప్రాయమైన రూపాన్ని సూచిస్తుంది. ‘దీప్యమానే విభావసౌ’ (అగ్ని మండుతుండగా) అనే సతిసప్తమి ప్రయోగంతో మైత్రీవిధికి సాక్షి నిర్దేశించబడింది — ఆర్షలోకంలో అన్ని ప్రతిజ్ఞలకూ అగ్నియే సాక్షి. ‘న చ తే సోఽవమంతవ్యః’ (అతణ్ణి నువ్వు అవమానించకూడదు) అనే నిషేధాన్ని ప్రత్యేకంగా స్మరించాలి — వానరుడని హీనంగా భావించకూడదు, వానరాధిపతి అని గౌరవంతో భావించాలి. ‘సహాయార్థీ’ (సహాయం కోరుకునేవాడు) అనే పదంతో ఇద్దరికీ సమానమైన అవసరం సూచించబడింది, దానితో మైత్రి సమానమైనదవుతుంది, ఆశ్రితునికి ఆశ్రయం ఇవ్వడం కాదు.

కబంధుడు ముగిస్తాడు — ‘రాఘవా, పరంతపా, వేయి కిరణాల సూర్యుడు ఎంతవరకు ప్రకాశిస్తాడో, అంతవరకూ ఉన్న లోకంలో అతనికి తెలియనిది ఏదీ లేదు. అతడు వానరులతో కలిసి విశాలమైన నదులనూ, పర్వతాలనూ, దుర్గమమైన కొండలనూ, గుహలనూ వెదికి నీ భార్యను కనుగొంటాడు. రాఘవా, అతడు మహాకాయులైన వానరులను దిక్కులు వెదకడానికి పంపుతాడు; నీ వియోగంతో శోకిస్తున్న ఆ వరారోహ అయిన మైథిలి సీతను రావణుని భవనంలో కూడా అతడు వెదుకుతాడు. ఆమె మేరుశిఖరాగ్రానికి వెళ్ళి ఉన్నా, లేదా పాతాళతలంలోకి ప్రవేశించి అక్కడ ఉన్నా, వానరశ్రేష్ఠుడైన అతడు రాక్షసులను చంపి నీ ఆ ప్రియురాలిని నీకు తిరిగి అప్పగిస్తాడు.’ ఈ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది. ఈ మాటతో కబంధుడు మార్గాన్ని చూపడమే కాదు, రాముని నిరాశను కూడా తొలగిస్తాడు — మేరుశిఖరం నుండి పాతాళం వరకూ అంతటా అన్వేషణ జరుగుతుందని ఆశ్వాసనం. ఈ విధంగా దహనంతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ ఆశతో ముగుస్తుంది, కిష్కింధాకాండకు బీజాన్ని నాటుతుంది. ‘యావత్సూర్యః ప్రతపతి’ (సూర్యుడు ఎంతవరకు ప్రకాశిస్తాడో) అనే మాటతో దేశకాలాల హద్దు చెప్పబడింది — సూర్యప్రకాశం ఎంతవరకో సుగ్రీవుని జ్ఞానపరిధి అంతవరకు. ‘నదీః శైలాన్ గిరిదుర్గాణి కందరాన్’ (నదులు, పర్వతాలు, దుర్గమమైన కొండలు, గుహలు) అనే నాలుగు పదాలతో అన్వేషణ విస్తారం చూపించబడింది. ‘వానరాంశ్చ మహాకాయాన్ ప్రేషయిష్యతి’ (మహాకాయులైన వానరులను పంపుతాడు) అనే అర్ధశ్లోకంలో కిష్కింధాకాండ సుందరకాండల కథాబీజం నిక్షిప్తమై ఉంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் கபந்தன் தன்னை எரிக்கும்படி வேண்டினான். இந்தச் சர்க்கத்தில், அவன் இவ்வாறு சொன்னதும், மனிதர் தலைவர்களான அந்த இரு வீரர்களும் ஒரு மலைப்பிளவை அடைந்து அங்கே நெருப்பிட்டனர் — மலையின் குழியில் சிதையை அமைத்து நெருப்பு வைத்தனர். லக்ஷ்மணனோ எரியும் பெரிய தீப்பந்தங்களால் சிதையை எல்லாப் பக்கங்களிலும் பற்றவைத்தான்; அதுவும் எங்கும் கொழுந்துவிட்டெரிந்தது. கபந்தனின் அந்தப் பெரிய உடல் நெய்க்கட்டியைப் போல இருந்தது; கொழுப்பால் வெந்துகொண்டிருந்த அவன் உடலை நெருப்பு மெல்ல மெல்ல எரித்தது. பிறகு பெருவலிமை கொண்ட அவன் சிதையை விரைவாக உதறிவிட்டுப் புகையற்ற நெருப்பைப் போல எழுந்தான்; தூசியற்ற தூய இரண்டு ஆடைகளையும் தெய்வீக மாலையையும் அணிந்தவனாகத் தோன்றினான். ஒளிர்பவனாக, மாசற்ற ஆடையுடையவனாக அவன் சிதையிலிருந்து வேகமாக மேலே எழும்பினான்; மிகவும் மகிழ்ந்தவனாக, ஒவ்வோர் அங்கத்திலும் அணிகலன்கள் அணிந்தவனாக இருந்தான். அன்னங்கள் பூட்டிய, ஒளிரும், புகழ் தரும் விமானத்தில் நின்று, பெரும் தேஜஸுடைய அவன் தன் ஒளியால் பத்துத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்தபடி வானில் நின்றான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — முனிவர் சொன்னபடியே சாப விடுதலை நெருப்பாலேயே நிறைவேறுகிறது; ராம லக்ஷ்மணர் அவனுக்குப் பகைவர்களாகியே அவனுக்கு உதவியவர்களானார்கள். கவி இங்கே வர்ணனையைச் சுருக்கமாகவும் ஓவியம் போலவும் அமைக்கிறார் — நெய்க்கட்டி, புகையற்ற நெருப்பு, அன்னங்கள் பூட்டிய விமானம் என்ற வரிசையில் எரிப்பிலிருந்து தெய்வநிலைக்குச் செல்லும் போக்கு காட்டப்படுகிறது. ‘எரியும் பெரிய தீப்பந்தங்களால் எல்லாப் பக்கங்களிலும்’ என்ற சொல்லால் எரிப்பின் முறை காட்டப்படுகிறது — ஒரே இடத்தில் அல்ல, எல்லாப் பக்கங்களிலும் நெருப்பு வைக்கப்பட்டது, ஏனெனில் உடல் பெரியது. ‘எங்கும் கொழுந்துவிட்டெரிந்தது’ என்பது அதன் பலன். ‘சிதையை விரைவாக உதறிவிட்டு’ என்ற சொல்லால் எழுந்ததன் வேகம் சுட்டப்படுகிறது — எரிப்பு முடிந்த அதே நேரத்தில் சாபமும் முடிந்தது. ‘ஒவ்வோர் அங்கத்திலும் அணிகலன்கள் அணிந்தவன்’ என்ற வர்ணனையால் முந்தைய விகாரத்தின் முழுமையான தலைகீழ் மாற்றம் காட்டப்படுகிறது — தலையும் கழுத்தும் இல்லாதவனாக இருந்தவன் இப்போது எல்லா அங்கங்களிலும் அழகுடையவன்.

வானில் நின்ற அந்தக் கபந்தன் ராமனிடம் சொன்னான் — ‘ராகவா, நீ சீதையை எப்படி அடைவாய் என்பதை உண்மையாகக் கேள். ராமா, உலகில் ஆறு உபாயங்கள் உள்ளன; அவற்றால் அரசர்கள் அனைத்தையும் ஆராய்கிறார்கள் — சந்தி (உடன்படிக்கை), விக்ரஹம் (போர்), யானம் (படையெடுப்பு), ஆசனம் (காத்திருத்தல்), த்வைதீபாவம் (இருமுனை நிலை), சமாச்ரயம் (பிறரைச் சார்தல்). தீய நிலையால் தீண்டப்பட்டவனை — துர்நிலையில் சிக்கியவனை — அதே போன்ற துர்நிலையில் சிக்கிய இன்னொருவனே நாடுகிறான். ராமா, லக்ஷ்மணனுடன் நீ தீய நிலையை அடைந்து தாழ்ந்திருக்கிறாய்; அதனாலேயே உனக்குத் துன்பமும் மனைவி பலவந்தமாகக் கவரப்பட்ட அவமானமும் நேர்ந்தன. ஆகவே நண்பர்களில் சிறந்தவனே, நீ அவசியம் அவனை நண்பனாக்கிக்கொள்ள வேண்டும்; அதைச் செய்யாமல், எவ்வளவு சிந்தித்தாலும் உனக்கு வெற்றியை நான் காணவில்லை.’ இங்கே கபந்தன் நீதிசாஸ்திரத்தின் மொழியில் உபதேசிக்கிறான் — இப்போது சமாச்ரயமே (பிறரைச் சார்தலே) தகுந்த உபாயம்; சம நிலையில் இருப்பவனையே சார வேண்டும். இதுவே கதையின் இணைப்புக்கோடு — காட்டில் வாழும் ராமனுக்கும் காட்டில் வாழும் சுக்ரீவனுக்கும் இடையிலான நட்பு. ஷாட்குண்யம் (ஆறு உபாயங்கள்) என்பது அரசியலின் புகழ்பெற்ற பகுதி; இங்கோ கபந்தன் அவற்றில் சமாச்ரயத்தையே ராமனுக்கு உபதேசிக்கிறான். ‘தசாந்தேன பரிம்ருஷ்ட:’ (தீய நிலையால் தீண்டப்பட்டவன்) என்ற தொடரில் ‘தசை’ (நிலை) என்ற சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — துர்நிலையே இங்கே பாலம்.

கபந்தன் சொல்கிறான் — ‘ராமா, கேள், சொல்கிறேன் — சுக்ரீவன் என்ற ஒரு வானரன் இருக்கிறான்; சினந்த தன் சகோதரனும் இந்திரனின் மகனுமான வாலியால் அவன் விரட்டப்பட்டான். தன்னடக்கமுடைய அந்த வீரன், பம்பையின் கரைவரை அழகுசெய்யும் ரிஷ்யமூகம் என்ற சிறந்த மலையில் நான்கு வானரர்களுடன் வாழ்கிறான். அந்த வானரத் தலைவன் பெரும் வீரமுடையவன், தேஜஸ் உடையவன், அளவற்ற ஒளியுடையவன், சத்தியம் தவறாதவன், பணிவுடையவன், மனவுறுதியுடையவன், அறிவுடையவன், பெரியவன், திறமையானவன், துணிவுடையவன், ஒளிமிக்கவன், பெரும் வலிமையும் பராக்கிரமமும் உடையவன். மகாத்மாவான தன் சகோதரனால் ராஜ்யத்துக்காக அவன் நாடுகடத்தப்பட்டான். வீரனே, அவனே சீதையைத் தேடுவதில் உனக்கு உதவியாளனும் நண்பனுமாவான்; ஆகவே மனத்தைச் சோகத்தில் ஆழ்த்தாதே. நடக்க வேண்டியது நடந்தே தீரும்; அதை இங்கே வேறாக்க இயலாது; இக்ஷ்வாகுக்களில் புலியே, காலத்தைக் கடப்பது அரிது. ஆகவே வீரனே, இங்கிருந்து விரைவாகச் செல்; பெருவலிமை கொண்ட அந்தச் சுக்ரீவனிடம் இன்றே சென்று விரைவில் அவனை நண்பனாக்கிக்கொள்.’ இங்கே குணங்களின் வர்ணனை நீளமானது — சத்தியம் தவறாமையிலிருந்து பராக்கிரமம் வரை ஏறக்குறையப் பன்னிரண்டு குணங்கள் எண்ணப்படுகின்றன; இதனால் சுக்ரீவனின் தகுதி நிலைநாட்டப்படுகிறது; ராஜ்யத்தை இழந்ததால் அவன் நிலை ராமனின் நிலைக்குச் சமமானது என்றும் காட்டப்படுகிறது. கபந்தன் முதலில் இடத்தையும், பிறகு குணங்களையும், பிறகு காரணத்தையும், இறுதியில் கட்டளையையும் சொல்கிறான் — இது உபதேசத்தின் செறிவான வரிசை. ‘நான்கு வானரர்களுடன்’ என்ற எண்ணிக்கைக் குறிப்பு சுக்ரீவனின் பலவீனத்தையே சுட்டுகிறது; இருந்தும் அவனே ராமனுக்கு உதவியாளனாவான் — இதுவே கதையின் விசித்திரம். ‘மனத்தைச் சோகத்தில் ஆழ்த்தாதே’ என்பது ஆறுதல், ‘காலத்தைக் கடப்பது அரிது’ என்பது தத்துவ உபதேசம் — இரண்டும் ஒருசேரச் சொல்லப்படுகின்றன. ராமனும் முந்தைய சர்க்கத்தில் காலத்தின் பெருமையையே பேசினான்; ஆகவே கபந்தனின் சொல் ராமனின் கருத்தையே ஆமோதிக்கிறது. ‘விரைவாகச் செல்’, ‘விரைவில்’, ‘இன்றே’ என்ற மூன்று சொற்களால் அவசரம் காட்டப்படுகிறது — சூரியன் மறைவதற்கு முன் எரிப்பு, எரிப்புக்குப் பின் விரைவாகப் புறப்படுதல்.

கபந்தன் உபதேசிக்கிறான் — ‘கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பின் முன் சந்தித்து, ஒருவருக்கொருவர் துரோகம் செய்யாதிருக்கும்படி நட்புக்கொள்ளுங்கள் — எரியும் நெருப்பைச் சாட்சியாக்கி, ஒருவருக்கொருவர் துரோகம் செய்வதில்லை என்று உறுதிமொழி எடுங்கள். வானரத் தலைவனான அந்தச் சுக்ரீவனை நீ அவமதிக்கக்கூடாது — ஒருபோதும் அலட்சியம் செய்யக்கூடாது. அவன் நன்றியுடையவன், விரும்பிய உருவெடுப்பவன், உதவியை நாடுபவன், வீரமுடையவன்; இன்று நீங்கள் இருவரும் அவன் செய்ய விரும்பும் காரியத்தைச் செய்து தர வல்லவர்கள். தன் காரியம் நிறைவேறினாலும் நிறைவேறாவிட்டாலும் அவன் உன் காரியத்தைச் செய்தே தீர்வான். அவன் ருக்ஷரஜஸின் மகன், சூரியனின் சொந்த மகன்; வாலியிடம் குற்றம் இழைத்ததாகக் கருதப்பட்டு, அஞ்சியவனாகப் பம்பை ஏரியைச் சுற்றித் திரிகிறான். ஆகவே ராகவா, ஆயுதத்தைக் கீழே வைத்து, விரைவாகவே சத்தியம் செய்து, ரிஷ்யமூகத்தில் வாழும் காட்டில் திரியும் அந்த வானரனை நண்பனாக்கிக்கொள். ஏனெனில் வானரர்களில் யானை போன்ற அவன், மனித இறைச்சி உண்ணும் ராட்சசர்களின் எல்லா இருப்பிடங்களையும் திறமையாக முழுமையாக அறிவான்.’ ‘காரியம் நிறைவேறினாலும் நிறைவேறாவிட்டாலும்’ என்ற சொல்லால் கபந்தன் சுக்ரீவனின் நன்றியுணர்வு நிலையானது என்று காட்டுகிறான் — தன் காரியம் நிறைவேறினாலும் நிறைவேறாவிட்டாலும் அவன் நண்பனின் காரியத்தைக் கைவிடமாட்டான். ‘ஆயுதத்தைக் கீழே வைத்து’ என்பது நட்பு முறையின் சடங்கு வடிவத்தைச் சுட்டுகிறது. ‘கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பின் முன்’ என்ற சொல்லால் நட்புச் சடங்கின் சாட்சி சுட்டப்படுகிறது — ரிஷிகளின் உலகில் எல்லா உறுதிமொழிகளுக்கும் நெருப்பே சாட்சி. ‘அவனை நீ அவமதிக்கக்கூடாது’ என்ற தடை சிறப்பாக நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — வானரன் என்று தாழ்வாக எண்ணக்கூடாது, வானரத் தலைவன் என்று மதிப்புடன் எண்ண வேண்டும். ‘உதவியை நாடுபவன்’ என்ற சொல்லால் இருவருக்கும் சமமான தேவை சுட்டப்படுகிறது; அதனால் நட்பு சமமானதாகிறது, அடைக்கலம் புகுந்தவனுக்கு அடைக்கலம் தருவதாக அல்ல.

கபந்தன் நிறைவு செய்கிறான் — ‘ராகவா, ஆயிரம் கதிர்களுடைய சூரியன் எவ்வளவு தூரம் ஒளி வீசுகிறானோ, அவ்வளவு உலகில் அவன் அறியாதது எதுவுமே இல்லை, பகைவரை வாட்டுபவனே. அவன் வானரர்களுடன் சேர்ந்து பெரிய நதிகளையும், மலைகளையும், மலைக்கோட்டைகளையும், குகைகளையும் தேடி உன் மனைவியைக் கண்டடைவான். ராகவா, பேருடல் கொண்ட வானரர்களைத் திசைகளைத் தேட அவன் அனுப்புவான்; உன் பிரிவால் சோகிக்கும் அழகிய இடையுடைய மைதிலியான சீதையை ராவணனின் இருப்பிடத்திலும் அவன் தேடுவான். அவள் மேருவின் சிகர உச்சிக்குச் சென்றிருந்தாலும், அல்லது பாதாளத்தின் அடிக்குள் புகுந்து அங்கே இருந்தாலும், வானரர்களில் காளையான அவன் ராட்சசர்களைக் கொன்று உன் அன்பியை உனக்கு மீண்டும் தருவான்.’ இந்த இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்தது. இந்தச் சொல்லால் கபந்தன் வழியைக் காட்டுவது மட்டுமல்ல, ராமனின் நம்பிக்கையின்மையையும் போக்குகிறான் — மேருவின் சிகரம் முதல் பாதாளம் வரை எங்கும் தேடல் நடக்கும் என்ற உறுதிமொழி. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் எரிப்பில் தொடங்கி நம்பிக்கையில் முடிகிறது; கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் வித்தையும் இடுகிறது. ‘சூரியன் எவ்வளவு தூரம் ஒளி வீசுகிறானோ’ என்பதால் இடத்தின் எல்லை சொல்லப்படுகிறது — சூரிய ஒளி எவ்வளவு பரவியிருக்கிறதோ அவ்வளவும் சுக்ரீவனின் அறிவுக்கு உட்பட்டது. ‘நதிகள், மலைகள், மலைக்கோட்டைகள், குகைகள்’ என்ற நான்கு சொற்களால் தேடலின் விரிவு காட்டப்படுகிறது. ‘பேருடல் கொண்ட வானரர்களை அனுப்புவான்’ என்ற அரைச் சுலோகத்தில் கிஷ்கிந்தா காண்டம், சுந்தர காண்டம் இவற்றின் கதை வித்து அடங்கியிருக்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ದಹನವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಇಬ್ಬರು ನರೇಶ್ವರ ವೀರರೂ ಬೆಟ್ಟದ ಕಂದರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟರು — ಪರ್ವತದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಚಿತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿದನು, ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಧಗಧಗಿಸಿತು. ಕಬಂಧನ ಆ ದೊಡ್ಡ ದೇಹ ತುಪ್ಪದ ಮುದ್ದೆಯಂತಿತ್ತು; ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಅಗ್ನಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದಹಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಚಿತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಡವಿಕೊಂಡು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದನು; ಧೂಳಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಎರಡು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಯನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಅವನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ನಿರ್ಮಲ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ಅವನು ಚಿತೆಯಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದನು, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಾಂಗಗಳೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಹಂಸಗಳು ಹೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಯಶಸ್ಕರವಾದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಶಾಪಮುಕ್ತಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿಯೇ ಅವನ ಉಪಕಾರಿಗಳಾದರು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಆದರೆ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ತುಪ್ಪದ ಮುದ್ದೆ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿ, ಹಂಸಗಳ ವಿಮಾನ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದಹನದಿಂದ ದಿವ್ಯತ್ವದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಹನದ ವಿಧಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲ, ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಂಕಿ ಇಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ದೇಹ ಬೃಹತ್ತಾಗಿತ್ತು. ‘ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಧಗಧಗಿಸಿತು’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಫಲ. ‘ಚಿತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಡವಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೇಲೇಳುವಿಕೆಯ ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ದಹನ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಶಾಪವೂ ಮುಗಿಯಿತು. ‘ಎಲ್ಲ ಅಂಗಾಂಗಗಳೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿನ ವಿರೂಪದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ತಲೆಯೂ ಕತ್ತೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದವನು ಈಗ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಕಬಂಧನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವ, ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳು. ರಾಮ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರು ಯುಕ್ತಿಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಜರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸಂಧಿ, ವಿಗ್ರಹ, ಯಾನ, ಆಸನ, ದ್ವೈಧೀಭಾವ, ಸಮಾಶ್ರಯ. ದುರ್ದಶೆಗೆ ತುತ್ತಾದವನನ್ನು ದುರ್ದಶೆಗೆ ತುತ್ತಾದ ಇನ್ನೊಬ್ಬನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ನೆರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ನೀನು ದುರ್ದಶೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೀಯೆ, ಹೀನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದೀಯೆ; ಆ ದುರ್ದಶೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ವಿಪತ್ತೂ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣವೂ ಒದಗಿದವು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸುಹೃದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸುಹೃದನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಎಷ್ಟು ಚಿಂತಿಸಿದರೂ ನಿನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮಾಶ್ರಯವೇ ಈಗ ಉಚಿತವಾದ ಯುಕ್ತಿ, ಸಮಾನ ದುರ್ದಶೆಯವನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿರೇಖೆ — ವನವಾಸಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿ. ಷಡ್ಗುಣ್ಯ ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಕರಣ; ಇಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಶ್ರಯವನ್ನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದಶಾಂತೇನ ಪರಿಮೃಷ್ಟಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ದಶಾ’ — ‘ಸ್ಥಿತಿ’ — ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದುರ್ದಶೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಸೇತುವೆ.

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮ, ಕೇಳು, ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನ ಅಣ್ಣ, ಇಂದ್ರನ ಮಗನಾದ ವಾಲಿ ಹೊರಗಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮವಂತನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಅವನು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದವರೆಗೂ ಶೋಭಿಸುವ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಮಹಾವೀರ್ಯನು, ತೇಜಸ್ವಿ, ಅಪಾರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸತ್ಯಸಂಧನು, ವಿನೀತನು, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತನು, ಮಹಾನುಭಾವನು, ದಕ್ಷನು, ಪ್ರಗಲ್ಭನು, ತೇಜೋವಂತನು, ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿ. ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಅವನು ಹೊರಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ವೀರನೇ, ಅವನೇ ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕನೂ ಮಿತ್ರನೂ ಆಗುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಡಬೇಡ. ಆಗಬೇಕಾದದ್ದು ಆಗಿಯೇ ತೀರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗದು; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶಾರ್ದೂಲ, ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೋಗು; ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಇಂದೇ ಹೋಗಿ ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ — ಸತ್ಯಸಂಧತೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪರಾಕ್ರಮದವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಯೋಗ್ಯತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನು ಮೊದಲು ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ಆದೇಶವನ್ನು — ಇದು ಉಪದೇಶದ ಸುಸಂಬದ್ಧ ಕ್ರಮ. ‘ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾನಿರ್ದೇಶ ಸುಗ್ರೀವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನೇ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕನಾಗುವನು — ಇದು ಕಥೆಯ ವಿಚಿತ್ರತೆ. ‘ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಡಬೇಡ’ ಎಂಬುದು ಸಾಂತ್ವನ, ‘ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ’ ಎಂಬುದು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ — ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಬಂಧನ ಮಾತು ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬೇಗನೆ ಹೋಗು’, ‘ಬೇಗನೆ’, ‘ಇಂದೇ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ತ್ವರೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲು ದಹನ, ದಹನದ ಅನಂತರ ಬೇಗನೆ ಪಯಣ.

ಕಬಂಧನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ದ್ರೋಹ ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಖ್ಯ ಮಾಡು — ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಪರಸ್ಪರ ಅದ್ರೋಹದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರಿ. ಆ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು — ಎಂದಿಗೂ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಅವನು ಕೃತಜ್ಞನು, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳಬಲ್ಲವನು, ಸಹಾಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ವೀರ್ಯವಂತನು; ಇಂದು ನೀವೂ ಅವನು ಮಾಡಬಯಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅವನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸದಿರಲಿ, ಅವನು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಯೇ ತೀರುವನು. ಅವನು ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸಿನ ಮಗ, ಸೂರ್ಯನ ಔರಸಪುತ್ರ; ವಾಲಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದನೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವ, ಆಯುಧವನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಬೇಗನೆ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೊಡನೆ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ. ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ನೆಲೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ನಿಪುಣತೆಯಿಂದ ಬಲ್ಲನು.’ ‘ಕೃತಾರ್ಥೋ ವಾಕೃತಾರ್ಥೋ ವಾ’ — ‘ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸದಿರಲಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಬಂಧನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸ್ಥಿರವಾದದ್ದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದರೂ ಸಿದ್ಧಿಸದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆಯುಧವನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು’ ಎಂಬುದು ಮೈತ್ರಿವಿಧಿಯ ಔಪಚಾರಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೈತ್ರಿವಿಧಿಯ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆರ್ಷಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಿಗೂ ಅಗ್ನಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ‘ಅವನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನಿಷೇಧವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ವಾನರನೆಂದು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣಬಾರದು, ವಾನರಾಧಿಪನೆಂದು ಗೌರವದಿಂದ ಕಾಣಬೇಕು. ‘ಸಹಾಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಅಗತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮೈತ್ರಿ ಸಮಾನರ ಮೈತ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆಶ್ರಿತನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವಂಥದ್ದಲ್ಲ.

ಕಬಂಧನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ಪರಂತಪ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅಷ್ಟು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ವಾನರರೊಡನೆ ವಿಶಾಲವಾದ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಶೈಲಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಕಂದರಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವನು. ರಾಘವ, ಮಹಾಕಾಯರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಅವನು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಕಳಿಸುವನು; ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಸುಂದರಿ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಹುಡುಕುವನು. ಅವಳು ಮೇರುವಿನ ಶಿಖರದ ತುದಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಪಾತಾಳತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು ನಿನ್ನ ಆ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವನು.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಬಂಧನು ಕೇವಲ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ನಿರಾಶೆಯನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೇರುಶಿಖರದಿಂದ ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆಯುವುದು ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ಹೀಗೆ ದಹನದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗ ಆಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಬೀಜವನ್ನೂ ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಪಿಸುತ್ತಾನೋ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೇಶಕಾಲಗಳ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶ ಎಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಸುಗ್ರೀವನ ಜ್ಞಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ. ‘ನದಿಗಳು, ಶೈಲಗಳು, ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳು, ಕಂದರಗಳು’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಕಾಯರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕಳಿಸುವನು’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಮತ್ತು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം കബന്ധൻ ദഹനം പ്രാർഥിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നരേശ്വരന്മാരായ ആ വീരന്മാർ ഒരു മലയിടുക്കിലെത്തി അവിടെ അഗ്നി കൊളുത്തി — പർവതത്തിലെ കുഴിയിൽ ചിതയൊരുക്കി തീ കൊടുത്തു. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയ തീപ്പന്തങ്ങൾകൊണ്ട് ചിതയെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും കത്തിച്ചു; അത് എല്ലായിടത്തും ആളിക്കത്തി. കബന്ധന്റെ ആ വലിയ ശരീരം നെയ്യുണ്ടപോലെയായിരുന്നു; മേദസ്സുകൊണ്ടു വേവുന്ന അവന്റെ ശരീരത്തെ അഗ്നി പതുക്കെപ്പതുക്കെ ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ മഹാബലൻ വേഗം ചിതയെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ എഴുന്നേറ്റു; പൊടിയില്ലാത്ത നിർമലമായ രണ്ടു വസ്ത്രങ്ങളും ദിവ്യമാലയും ധരിച്ച് അവൻ പ്രത്യക്ഷനായി. ശോഭിക്കുന്നവനും നിർമലവസ്ത്രധാരിയുമായ അവൻ ചിതയിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങി; ആഹ്ലാദിതനും എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവനുമായിരുന്നു. ഹംസങ്ങൾ വലിക്കുന്ന, ശോഭയുള്ള, യശസ്കരമായ വിമാനത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ സ്വന്തം പ്രഭകൊണ്ട് പത്തു ദിക്കുകളെയും ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — മുനി പറഞ്ഞതുപോലെ ശാപമോക്ഷം അഗ്നിയിലൂടെത്തന്നെ സാധിക്കുന്നു; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അവന്റെ ശത്രുക്കളായിത്തന്നെ അവന്റെ ഉപകാരികളായിത്തീർന്നു. കവി ഇവിടെ വർണന സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും ചിത്രസമാനമാക്കുന്നു — നെയ്യുണ്ട, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നി, ഹംസങ്ങൾ വലിക്കുന്ന വിമാനം എന്ന ക്രമത്തിൽ ദഹനത്തിൽനിന്ന് ദിവ്യത്വത്തിലേക്കുള്ള ഗതി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹോൽകാഭിർജ്വലിതാഭിഃ സമന്തതഃ’ (ജ്വലിക്കുന്ന വലിയ തീപ്പന്തങ്ങൾകൊണ്ട് എല്ലാ വശത്തുനിന്നും) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദഹനത്തിന്റെ വിധി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തല്ല, എല്ലായിടത്തും തീ കൊടുത്തു, കാരണം ശരീരം വലുതാണ്. ‘എല്ലായിടത്തും ആളിക്കത്തി’ എന്നത് അതിന്റെ ഫലം. ‘വിധൂയ ചിതാമാശു’ (വേഗം ചിതയെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദഹനം അവസാനിച്ച ഉടൻതന്നെ ശാപവും അവസാനിച്ചു. ‘സർവപ്രത്യംഗഭൂഷണഃ’ (എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവൻ) എന്ന വർണനയിലൂടെ പഴയ വിരൂപതയുടെ പൂർണമായ വിപര്യയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തവനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ സർവാംഗസുന്ദരൻ.

ആകാശത്തിലെത്തിയ ആ കബന്ധൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘രാഘവാ, നിനക്കു സീതയെ എങ്ങനെ ലഭിക്കുമെന്ന് യഥാർഥമായി കേൾക്കൂ. രാമാ, ലോകത്തിൽ ആറു യുക്തികളുണ്ട്; അവയിലൂടെയാണ് രാജാക്കന്മാർ എല്ലാം വിചാരം ചെയ്യുന്നത് — സന്ധി, വിഗ്രഹം, യാനം, ആസനം, ദ്വൈധീഭാവം, സമാശ്രയം. ദുർദശ ബാധിച്ചവനെ ദുർദശ ബാധിച്ച മറ്റൊരുവൻതന്നെയാണ് സേവിക്കുന്നത്. രാമാ, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നീ ദുർദശയിലകപ്പെട്ടവനും ക്ഷീണിതനുമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് നിനക്ക് ആപത്തും പത്നീധർഷണവും ഉണ്ടായത്. അതിനാൽ സുഹൃത്തുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, അവനെ നീ തീർച്ചയായും സുഹൃത്താക്കണം; അതു ചെയ്യാതെ എത്ര ആലോചിച്ചിട്ടും നിനക്കു വിജയം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ കബന്ധൻ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ ഉപദേശിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഉചിതമായ യുക്തി സമാശ്രയമാണ്, സമാനദശയിലുള്ളവനെയാണ് ആശ്രയിക്കേണ്ടത്. ഇതാണ് കഥയുടെ സന്ധിരേഖ — വനവാസിയായ രാമനും വനവാസിയായ സുഗ്രീവനും തമ്മിലുള്ള മൈത്രി. ഷാഡ്ഗുണ്യം രാജനീതിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു പ്രകരണമാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ അവയിൽ സമാശ്രയം മാത്രമാണ് കബന്ധൻ രാമന് ഉപദേശിക്കുന്നത്. ‘ദശാന്തേന പരിമൃഷ്ടഃ’ (ദുർദശ ബാധിച്ചവൻ) എന്ന പദത്തിൽ ‘ദശ’ എന്ന ശബ്ദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ദുർദശതന്നെയാണ് ഇവിടെ പാലം.

കബന്ധൻ പറയുന്നു — ‘രാമാ, കേൾക്കൂ, ഞാൻ പറയാം — സുഗ്രീവൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു വാനരനുണ്ട്; ഇന്ദ്രപുത്രനായ ക്രുദ്ധനായ സഹോദരൻ ബാലി അവനെ പുറത്താക്കിയിരിക്കുന്നു. ആത്മസംയമിയും വീരനുമായ അവൻ പമ്പാതീരംവരെ ശോഭിക്കുന്ന ഋശ്യമൂകം എന്ന പർവതശ്രേഷ്ഠത്തിൽ നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ആ വാനരേന്ദ്രൻ മഹാവീര്യനും തേജസ്വിയും അളവറ്റ പ്രഭയുള്ളവനും സത്യസന്ധനും വിനീതനും ധൃതിമാനും മതിമാനും മഹാനും ദക്ഷനും പ്രഗല്ഭനും ദ്യുതിമാനും മഹാബലപരാക്രമനുമാണ്. മഹാത്മാവായ സഹോദരൻ രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി അവനെ നാടുകടത്തി. വീരാ, സീതയെ തിരയുന്നതിൽ അവൻതന്നെ നിനക്കു സഹായിയും മിത്രവുമാകും; അതിനാൽ ശോകത്തിൽ മനസ്സു വെക്കരുത്. സംഭവിക്കേണ്ടതു സംഭവിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും, ഇവിടെ അതിനെ മാറ്റാൻ കഴിയില്ല; ഇക്ഷ്വാകുശാർദൂലാ, കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ. അതിനാൽ വീരാ, ഇവിടെനിന്നു വേഗം പോകൂ; ആ മഹാബലനായ സുഗ്രീവന്റെ അടുത്ത് ഇന്നുതന്നെ ചെന്ന് വേഗം അവനെ സുഹൃത്താക്കൂ.’ ഇവിടെ ഗുണവർണന ദീർഘമാണ് — സത്യസന്ധത മുതൽ പരാക്രമംവരെ ഏകദേശം പന്ത്രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു; ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ യോഗ്യത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു, രാജ്യഭ്രംശത്തിലൂടെ അവന്റെ അവസ്ഥ രാമന്റെ അവസ്ഥയ്ക്കു തുല്യമാണെന്നും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കബന്ധൻ ആദ്യം സ്ഥലം പറയുന്നു, പിന്നെ ഗുണങ്ങൾ, പിന്നെ കാരണം, ഒടുവിൽ ആദേശം — ഇതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ സുസംഘടിതമായ ക്രമം. ‘നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം’ എന്ന സംഖ്യാനിർദേശം സുഗ്രീവന്റെ ദൗർബല്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻതന്നെയാകും രാമന്റെ സഹായി — ഇതാണ് കഥയുടെ വിചിത്രത. ‘ശോകത്തിൽ മനസ്സു വെക്കരുത്’ എന്ന സാന്ത്വനവും ‘കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതാണ്’ എന്ന തത്ത്വോപദേശവും — രണ്ടും ഒരിടത്തുതന്നെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ രാമനും കാലത്തിന്റെ മഹിമതന്നെയാണു പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ കബന്ധന്റെ വചനം രാമന്റെതന്നെ അഭിപ്രായത്തെ അനുമോദിക്കുന്നു. ‘വേഗം പോകൂ’, ‘ക്ഷിപ്രം’, ‘ഇന്നുതന്നെ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ തിടുക്കം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യാസ്തമയത്തിനുമുമ്പ് ദഹനം, ദഹനത്തിനുശേഷം വേഗം യാത്ര.

കബന്ധൻ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഒത്തുചേർന്ന് പരസ്പരം ദ്രോഹിക്കില്ലെന്ന സഖ്യം ചെയ്യുക — ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി പരസ്പരം ദ്രോഹിക്കില്ലെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുക. ആ വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവനെ നീ അവമതിക്കരുത് — ഒരിക്കലും അവജ്ഞ കാണിക്കരുത്. അവൻ കൃതജ്ഞനും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവനും സഹായം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും വീര്യവാനുമാണ്; ഇന്നു നിങ്ങൾ രണ്ടുപേർക്കും അവൻ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിവുണ്ട്. കാര്യം സാധിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും അവൻ നിന്റെ കാര്യം ചെയ്യുകതന്നെ ചെയ്യും. അവൻ ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രനാണ്, സൂര്യന്റെ ഔരസപുത്രനാണ്; ബാലിയോട് അപരാധം ചെയ്തവനായി ശങ്കിതനായി അവൻ പമ്പാസരസ്സിനു ചുറ്റും അലയുന്നു. അതിനാൽ രാഘവാ, ആയുധം താഴെവെച്ച് വേഗംതന്നെ സത്യംകൊണ്ട് ഋശ്യമൂകത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ വനചാരിയായ കപിയെ സുഹൃത്താക്കുക. നരമാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ എല്ലാ സ്ഥാനങ്ങളും ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ നൈപുണ്യത്തോടെ പൂർണമായി അറിയുന്നു.’ ‘കൃതാർഥോ വാകൃതാർഥോ വാ’ (കാര്യം സാധിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും) എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധൻ സുഗ്രീവന്റെ കൃതജ്ഞത സ്ഥിരമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — സ്വകാര്യം സാധിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും അവൻ മിത്രകാര്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘സംനിധായായുധം’ (ആയുധം താഴെവെച്ച്) എന്നത് മൈത്രീവിധിയുടെ ഔപചാരികരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദീപ്യമാനേ വിഭാവസൗ’ (അഗ്നി ജ്വലിക്കുമ്പോൾ) എന്ന സതിസപ്തമിയിലൂടെ മൈത്രീവിധിയുടെ സാക്ഷി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — ആർഷലോകത്തിൽ എല്ലാ പ്രതിജ്ഞകൾക്കും സാക്ഷി അഗ്നിതന്നെ. ‘ന ച തേ സോഽവമന്തവ്യഃ’ (അവനെ നീ അവമതിക്കരുത്) എന്ന നിഷേധം പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ് — വാനരനെന്ന നിലയിൽ താഴ്ത്തിക്കാണരുത്, വാനരാധിപനെന്ന ഗൗരവത്തോടെ കാണണം. ‘സഹായാർഥീ’ (സഹായം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇരുവരുടെയും ആവശ്യം സമാനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ മൈത്രി തുല്യരുടേതാകുന്നു, ആശ്രിതന് ആശ്രയം നൽകലല്ല.

കബന്ധൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘രാഘവാ, ശത്രുതാപനാ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ എത്രത്തോളം പ്രകാശിക്കുന്നുവോ, ആ ലോകത്തിൽ അവന് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല. വാനരന്മാരോടൊപ്പം വലിയ നദികളും പർവതങ്ങളും ദുർഗമമായ മലകളും കന്ദരങ്ങളും തിരഞ്ഞ് അവൻ നിന്റെ പത്നിയെ കണ്ടെത്തും. രാഘവാ, മഹാകായരായ വാനരന്മാരെ അവൻ ദിക്കുകൾ തിരയാൻ അയയ്ക്കും; നിന്റെ വിയോഗത്താൽ ശോകിക്കുന്ന ആ സുന്ദരിയായ മൈഥിലിയെ, സീതയെ, രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽപ്പോലും അവൻ അന്വേഷിക്കും. അവൾ മേരുവിന്റെ കൊടുമുടിയുടെ അഗ്രത്തിൽ പോയിരുന്നാലും, പാതാളതലത്തിൽ കടന്ന് അവിടെ കഴിയുകയാണെങ്കിലും, പ്ലവംഗമന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന് നിന്റെ ആ പ്രിയയെ നിനക്കു തിരിച്ചുതരും.’ ഈ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ഈ വചനത്തിലൂടെ കബന്ധൻ വഴി കാണിക്കുക മാത്രമല്ല, രാമന്റെ നിരാശ അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു — മേരുശൃംഗം മുതൽ പാതാളംവരെ എല്ലായിടത്തും അന്വേഷണം നടക്കും എന്ന ആശ്വാസം. ഇങ്ങനെ ദഹനത്തോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം പ്രതീക്ഷയോടെ സമാപിക്കുന്നു; കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ബീജവും നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ‘യാവത്സൂര്യഃ പ്രതപതി’ (സൂര്യൻ പ്രകാശിക്കുന്നിടത്തോളം) എന്നതിലൂടെ ദേശകാലങ്ങളുടെ അതിർ പറയപ്പെടുന്നു — സൂര്യപ്രകാശം എത്രത്തോളമുണ്ടോ, അത്രത്തോളമാണ് സുഗ്രീവന്റെ ജ്ഞാനമേഖല. ‘നദികൾ, പർവതങ്ങൾ, ദുർഗമമായ മലകൾ, കന്ദരങ്ങൾ’ എന്ന നാലു പദങ്ങളിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ വിസ്താരം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹാകായരായ വാനരന്മാരെ അവൻ അയയ്ക്കും’ എന്ന അർധശ്ലോകത്തിൽ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെയും സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെയും കഥാബീജം നിക്ഷിപ്തമാണ്.

At the end of the previous sarga Kabandha had asked to be burned. Now, at his word, the two heroic princes found a hollow in the mountain, built a pyre in it and set fire to him. Lakṣmaṇa lit the pyre all round with great blazing brands, not in one place but on every side, since the body was so vast, and it flared up everywhere. Kabandha's huge body was like a great lump of ghee, and as its fat melted the fire burned it slowly. Then the mighty being quickly shook off the pyre and rose like a smokeless flame, wearing two spotless garments and a heavenly garland; the swiftness of his rising shows that the curse ended the moment the burning did. Radiant, dressed in stainless clothes and adorned on every limb, he sprang up joyfully from the pyre, a complete reversal of his former shape, for he who had had no head or neck was now beautiful in every part. Standing in a shining, glorious chariot drawn by swans, that splendid being lit up the ten directions with his radiance as he hung in the sky. His release from the curse came through fire, just as the sage had said, and by becoming his enemies Rāma and Lakṣmaṇa had become his benefactors. The poet keeps the description short but vivid, moving from burning to divinity through the lump of ghee, the smokeless flame and the swan-drawn chariot.

From the sky Kabandha said to Rāma: "Listen, Rāghava, and I will tell you truly how you will win back Sītā. Rāma, there are six expedients in the world by which kings weigh everything: making peace, making war, marching, waiting, dividing one's forces, and seeking an ally. One who has been touched by ill fortune is served by another who has fallen on ill fortune too. You and Lakṣmaṇa, Rāma, have fallen on such evil days, and on its account this calamity, the seizing of your wife, has come upon you. So, best of friends, you must certainly make that one your friend; think as I may, I see no success for you without it." Kabandha taught in the language of statecraft: of the six expedients kings know, seeking an ally was the one that fitted now, and the ally should be one in the same plight. Ill fortune itself was to be the bridge. This is the seam on which the story turns, the friendship of Rāma, exiled to the forest, with Sugrīva, himself exiled to the forest.

"Listen, Rāma, and I will tell you. There is a monkey named Sugrīva, whom his angry brother Vālin, the son of Śakra, drove out. That brave, self-possessed hero lives with four monkeys on the great mountain Ṛṣyamūka, whose beauty reaches to the shores of Pampā." That he had only four companions shows how weak he was, and yet he is the one who will help Rāma, one of the story's wonders. "He is a lord of monkeys, mighty, splendid and of boundless radiance, true to his word, modest, steadfast, wise and noble, capable, bold, bright, strong and valiant. His high-souled brother drove him out for the sake of the kingdom." The long list of his virtues establishes his worth, and the loss of his kingdom makes his plight like Rāma's. "He will be your helper and friend in the search for Sītā, hero, so do not give your mind to grief. What is to be must be; it cannot be made otherwise, for Time, tiger of the Ikṣvākus, is hard to overcome." Comfort and teaching come together, and they echo what Rāma himself had said about Time in the earlier sarga. "So go quickly from here, hero. Go to mighty Sugrīva this very day and make him your friend at once, Rāghava." Place, virtues, cause and then command: his counsel is well ordered, and "quickly," "today," "at once" show its urgency.

"Come together before a blazing fire and pledge to do each other no harm." Fire is the witness of every solemn promise in the world of the seers. "And never slight him, Sugrīva, lord of the monkeys"; he is not to be looked down on as a mere monkey but honoured as their king. "He is grateful, he can take any shape he pleases, he needs an ally himself and he is valiant, and you two are able today to do what he wants done." Both needed an ally, so the friendship would be between equals, not the patronage of a dependent. "Whether he gains his own end or not, he will do your work"; his gratitude would hold firm whatever happened to his own cause. "He is the son of Ṛkṣarajas, the true-born son of the Sun, and having fallen foul of Vālin he wanders about Pampā in fear. Lay your weapons aside, Rāghava, and quickly, with a pledge of truth, make that forest-roaming monkey who lives on Ṛṣyamūka your friend." Laying down one's weapons was part of the formal rite of friendship. "For that best of monkeys knows thoroughly and expertly every haunt of the man-eating rākṣasas."

Kabandha concluded: "There is nothing in the world unknown to him, Rāghava, as far as the thousand-rayed Sun sheds its heat, scorcher of foes"; the reach of the sun's light is the reach of Sugrīva's knowledge. "With his monkeys he will search the broad rivers, the mountains, the hill strongholds and the caves, and he will find your wife. He will send out monkeys of huge size to search every quarter, Rāghava, for Sītā, who grieves at being parted from you, and he will look for lovely Maithilī even in Rāvaṇa's palace." In that sending out of the monkeys lies the seed of the Kiṣkindhā and Sundara Kāṇḍas. Then, in a longer, weightier verse: "Whether she has been taken to the very summit of Meru or has gone down to the depths of the underworld and is kept there, that bull among monkeys will kill the rākṣasas and give your beloved back to you." With these words Kabandha not only showed Rāma the way but lifted his despair, promising a search everywhere from Meru's peak to the underworld. So the sarga that began with a burning ends in hope, and plants the seed of the Kiṣkindhā Kāṇḍa.