कबन्धदाहः दिव्यरूपेण च सुग्रीवसख्योपदेशः

पूर्वसर्गान्ते कबन्धः दाहं प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे तेन एवम् उक्तौ तौ नरेश्वरौ वीरौ गिरिप्रदरम् आसाद्य तत्र पावकं विससर्जतुः — पर्वतस्य गर्ते चितां रचयित्वा अग्निं दत्तवन्तौ। लक्ष्मणः तु ज्वलिताभिः महोल्काभिः समन्ततः चिताम् आदीपयामास, सा च सर्वतः प्रजज्वाल। कबन्धस्य तत् महत् शरीरं घृतपिण्डोपमम् आसीत्; मेदसा पच्यमानस्य तस्य शरीरं पावकः मन्दं मन्दम् अदहत्। ततः सः महाबलः चिताम् आशु विधूय विधूमः अग्निः इव उत्थितः; अरजे निर्मले द्वे वाससी दिव्यं माल्यं च बिभ्रत् सः प्रादुरभवत्। भास्वरः विरजाम्बरः च सः चितायाः वेगेन उत्पपात; संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः च आसीत्। हंसयुक्ते भास्वरे यशस्करे विमाने तिष्ठन् महातेजाः सः स्वया प्रभया दश दिशः विराजयन् अन्तरिक्षे स्थितः। अत्र द्रष्टव्यम् — शापमुक्तिः अग्निना एव सिध्यति, यथा मुनिना उक्तम्; रामलक्ष्मणौ च तस्य शत्रू भूत्वा एव तस्य उपकारकौ जातौ। कविः अत्र वर्णनं संक्षिप्तं किन्तु चित्रोपमं करोति — घृतपिण्डः, विधूमः अग्निः, हंसयुक्तं विमानम् इति क्रमेण दाहात् दिव्यत्वं प्रति गतिः दर्शिता। ‘महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः’ इति पदेन दाहस्य विधिः दर्शितः — एकत्र न, अपि तु सर्वतः अग्निः दत्तः, यतः शरीरं महत्। ‘प्रजज्वाल सर्वतः’ इति च तस्य फलम्। ‘विधूय चितामाशु’ इति पदेन उत्थानस्य वेगः सूचितः — दाहः यावत् समाप्तः, तावत् एव शापः अपि समाप्तः। ‘सर्वप्रत्यङ्गभूषणः’ इति वर्णनेन पूर्वस्य विरूपस्य सर्वथा विपर्यासः दर्शितः — यः अशिरोग्रीवः आसीत्, सः अधुना सर्वाङ्गसुन्दरः।

अन्तरिक्षगतः सः कबन्धः रामं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राघव, यथा त्वं सीताम् अवाप्स्यसि, तत् तत्त्वेन शृणु। राम, लोके षट् युक्तयः सन्ति, याभिः राजभिः सर्वं विमृश्यते — सन्धिः, विग्रहः, यानम्, आसनम्, द्वैधीभावः, समाश्रयः च। यः दशान्तेन परिमृष्टः — दुर्दशया ग्रस्तः — सः दशाभागेन अन्येन दुर्दशाग्रस्तेन एव सेव्यते। राम, त्वं सलक्ष्मणः दशाभागगतः हीनः च असि; यत्कृते त्वया व्यसनं दारप्रधर्षणं च प्राप्तम्। तस्मात् सुहृदां वर, अवश्यं त्वया सः सुहृत् कर्तव्यः; तत् अकृत्वा चिन्तयन् अपि अहं ते सिद्धिं न पश्यामि।’ अत्र कबन्धः नीतिशास्त्रस्य भाषया उपदिशति — समाश्रयः एव अधुना उचिता युक्तिः, समानदशः एव च आश्रयणीयः। एषा एव कथायाः सन्धिरेखा — वनवासिनः रामस्य वनवासिना सुग्रीवेण सह मैत्री। षड्गुण्यम् इति राजनीतेः प्रसिद्धं प्रकरणम्; अत्र तु कबन्धः तेषु समाश्रयम् एव रामाय उपदिशति। ‘दशान्तेन परिमृष्टः’ इति पदे ‘दशा’ शब्दः द्विवारं प्रयुक्तः — दुर्दशा एव अत्र सेतुः।

कबन्धः वदति — ‘राम, श्रूयतां, वक्ष्यामि — सुग्रीवः नाम कश्चित् वानरः अस्ति, यः क्रुद्धेन भ्रात्रा शक्रसूनुना वालिना निरस्तः। सः आत्मवान् वीरः पम्पापर्यन्तशोभिते ऋष्यमूके नाम गिरिवरे चतुर्भिः वानरैः सह निवसति। सः वानरेन्द्रः महावीर्यः तेजोवान् अमितप्रभः सत्यसंधः विनीतः धृतिमान् मतिमान् महान् दक्षः प्रगल्भः द्युतिमान् महाबलपराक्रमः च। महात्मना भ्रात्रा राज्यहेतोः सः विवासितः। वीर, सः एव सीतायाः परिमार्गणे ते सहायः मित्रं च भविष्यति; अतः शोके मनः मा कृथाः। यत् भवितव्यं तत् भवति एव, तत् इह अन्यथा कर्तुं न शक्यम्; इक्ष्वाकुशार्दूल, कालः हि दुरतिक्रमः। अतः वीर, इतः शीघ्रं गच्छ; तं महाबलं सुग्रीवम् अद्य एव गत्वा क्षिप्रं वयस्यं कुरु।’ अत्र गुणवर्णनं दीर्घम् — सत्यसंधत्वात् आरभ्य पराक्रमपर्यन्तं द्वादश इव गुणाः गणिताः; अनेन सुग्रीवस्य योग्यता स्थाप्यते, राज्यभ्रंशेन च तस्य दशा रामस्य दशया समाना दर्श्यते। कबन्धः प्रथमं स्थानं वदति, ततः गुणान्, ततः कारणम्, अन्ते च आदेशम् — एषः उपदेशस्य सुसंहतः क्रमः। ‘चतुर्भिः सह वानरैः’ इति सङ्ख्यानिर्देशः सुग्रीवस्य दौर्बल्यम् एव सूचयति; तथापि सः एव रामस्य सहायः भविष्यति — एषा कथायाः विचित्रता। ‘मा च शोके मनः कृथाः’ इति सान्त्वनम्, ‘कालो हि दुरतिक्रमः’ इति च तत्त्वोपदेशः — द्वयम् अपि एकत्र उक्तम्। रामः अपि पूर्वसर्गे कालस्य महिमानम् एव अवदत्; अतः कबन्धस्य वचनं रामस्य एव मतम् अनुमोदयति। ‘गच्छ शीघ्रम्’, ‘क्षिप्रम्’, ‘अद्य’ इति त्रिभिः पदैः त्वरा दर्शिता — सूर्यास्तात् पूर्वं दाहः, दाहानन्तरं च शीघ्रं गमनम्।

कबन्धः उपदिशति — ‘दीप्यमाने विभावसौ समागम्य अद्रोहाय सख्यं कुरु — प्रज्वलितम् अग्निं साक्षिणं कृत्वा परस्परम् अद्रोहस्य प्रतिज्ञां कुरुतम्। सः वानराधिपः सुग्रीवः ते न अवमन्तव्यः — कदापि अवज्ञा न कार्या। सः कृतज्ञः, कामरूपी, सहायार्थी, वीर्यवान् च; अद्य युवाम् अपि तस्य चिकीर्षितं कार्यं कर्तुं शक्तौ स्थः। कृतार्थः वा अकृतार्थः वा सः तव कृत्यं करिष्यति एव। सः ऋक्षरजसः पुत्रः, भास्करस्य औरसः पुत्रः, वालिना कृतकिल्बिषः सन् शङ्कितः पम्पासरः परितः अटति। अतः राघव, आयुधं संनिधाय शीघ्रम् एव सत्येन तम् ऋष्यमूकालयं वनचारिणं कपिं वयस्यं कुरु। सः हि कपिकुञ्जरः नरमांसाशिनां राक्षसानां सर्वाणि स्थानानि कार्त्स्न्येन नैपुण्यात् अधिगच्छति।’ ‘कृतार्थो वाकृतार्थो वा’ इति पदेन कबन्धः सुग्रीवस्य कृतज्ञतां स्थिरां दर्शयति — स्वकार्यसिद्धौ असिद्धौ वा सः मित्रकार्यं न त्यजति। ‘संनिधायायुधम्’ इति च मैत्रीविधेः औपचारिकं रूपं सूचयति। ‘दीप्यमाने विभावसौ’ इति सतिसप्तम्या मैत्रीविधेः साक्षिः निर्दिष्टः — अग्निः एव आर्षे लोके सर्वप्रतिज्ञानां साक्षी। ‘न च ते सोऽवमन्तव्यः’ इति निषेधः विशेषेण स्मरणीयः — वानरः इति हीनतया न मन्तव्यः, अपि तु वानराधिपः इति गौरवेण। ‘सहायार्थी’ इति पदेन उभयोः अपि समाना आवश्यकता सूचिता, तेन च मैत्री समा भवति, न तु आश्रितस्य आश्रयः।

कबन्धः उपसंहरति — ‘राघव, सहस्रांशुः सविता यावत् प्रतपति, तावति लोके तस्य अविदितं किंचित् अपि नास्ति, परंतप। सः वानरैः सार्धं विपुलाः नदीः, शैलान्, गिरिदुर्गाणि, कन्दराः च अन्विष्य तव पत्नीम् अधिगमिष्यति। राघव, महाकायान् वानरान् सः दिशः विचेतुं प्रेषयिष्यति; त्वद्वियोगेन शोचन्तीं तां वरारोहां मैथिलीं सीतां रावणस्य आलये अपि सः अन्वेष्यति। सा यदि मेरोः शृङ्गाग्रं गता स्यात्, यदि वा पातालतलं प्रविश्य तत्र आश्रिता स्यात्, तथापि प्लवङ्गमानाम् ऋषभः सः रक्षांसि निहत्य तव तां प्रियां पुनः प्रदास्यति।’ एषः अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः, मुद्रणे च चतुर्भिः पङ्क्तिभिः निवेशितः; अत्र तु द्वे एव अर्धे इति रूपेण स्थापितः। अनेन वचनेन कबन्धः न केवलं मार्गं दर्शयति, अपि तु रामस्य निराशां च अपनयति — मेरुशृङ्गात् पातालपर्यन्तं यावत् सर्वत्र अन्वेषणं भविष्यति इति आश्वासनम्। एवम् अयं सर्गः दाहेन आरब्धः आशया समाप्यते, किष्किन्धाकाण्डस्य च बीजं निधत्ते। ‘यावत्सूर्यः प्रतपति’ इति देशकालयोः सीमा उक्ता — यावान् सूर्यप्रकाशः, तावान् सुग्रीवस्य ज्ञानविषयः। ‘नदीः शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान्’ इति चतुर्भिः पदैः अन्वेषणस्य विस्तारः दर्शितः। ‘वानरांश्च महाकायान् प्रेषयिष्यति’ इति अर्धेन किष्किन्धाकाण्डस्य सुन्दरकाण्डस्य च कथाबीजं निहितम्।