- सन्धिः
- अनु + अर्थ → अन्वर्थ — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- अर्थम् अनुगतम् — अव्ययीभावगर्भं विशेषणपदम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — त्रिसप्ततितमः सर्गः
कबन्धेन पम्पामार्गोपदेशः
प्रतीच्यां शिवः पन्थाः, पम्पासरोवरवर्णनम्, शबर्याः मतङ्गाश्रमस्य च कथनम्, ऋष्यमूके सुग्रीवनिवासः, कबन्धस्य दिव्यरूपेण प्रस्थानम्
अस्मिन् सर्गे कबन्धः सीतान्वेषणस्य मार्गं विस्तरेण उपदिशति। प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य पुष्पितद्रुमशोभितः शिवः पन्थाः दर्श्यते; तत्र जम्बूप्रियालपनसादयः वृक्षाः, ततः नन्दनप्रतिमं सर्वर्तुफलं वनम्। तदनन्तरं पम्पानाम्नी पुष्करिणी वर्ण्यते — अशर्करा समतीर्था अशैवला, हंसक्रौञ्चकुररैः नादिता, रोहितादिमत्स्यैः पूर्णा; तत्र लक्ष्मणः भ्रातुः कृते मत्स्यान् फलानि पद्मगन्धि जलं च उपहरिष्यति। सायाह्ने वानराः विटपिनः च द्रष्टव्याः। मतङ्गशिष्याणां स्वेदबिन्दुभ्यः जातानि अम्लानानि माल्यानि, तेषां परिचारिणी चिरजीविनी शबरी, गुह्यम् आश्रमस्थानं मतङ्गवनं च कथ्यन्ते। ततः ऋष्यमूकः वर्ण्यते — ब्रह्मनिर्मितः, शिशुनागाभिरक्षितः, यत्र स्वप्नलब्धं वित्तं प्रबुद्धः अपि लभते, पापकर्मा तु राक्षसैः हन्यते। तस्य शिलापिधानायां गुहायां चतुर्भिः वानरैः सह सुग्रीवः वसति। अन्ते कबन्धः दिव्यं रूपं प्रतिपद्य खे विराजमानः ‘सुग्रीवेण सख्यं कुरुष्व’ इति उक्त्वा प्रस्थितः।
१कबन्धस्य पुनर्वचनम् — प्रतीच्यां शिवः पन्थाः
१दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत्॥
२एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः॥
३जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः॥
४धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः।
नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः॥
५अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात्॥
६फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः।
तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे कबन्धः स्वां पूर्वकथां निवेद्य सुग्रीवेण सख्यं कर्तुम् उपदिष्टवान् आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः सीतान्वेषणस्य मार्गम् एव विस्तरेण दर्शयति। सीतायाः प्रतिपादने उपायं दर्शयित्वा अर्थज्ञः सः पुनः अपि अन्वर्थं वाक्यम् आह — ‘हे राम, एषः एव शिवः पन्थाः, यत्र एते पुष्पिताः मनोरमाः द्रुमाः प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते।’ अनन्तरं सः मार्गस्थान् वृक्षान् नामतः एव गणयति — जम्बूः, प्रियालः, पनसः, न्यग्रोधः, प्लक्षः, तिन्दुकः, अश्वत्थः, कर्णिकारः, चूतः, अन्ये च पादपाः; ततः धन्वनः, नागवृक्षः, तिलकः, नक्तमालकः, नीलाशोकः, कदम्बः, पुष्पितः करवीरः; ततः च अग्निमुख्यः, अशोकः, सुरक्तः, पारिभद्रकः इति। ‘तान् वृक्षान् आरुह्य अथवा बलात् भूमौ पातयित्वा अमृततुल्यानि फलानि भक्षयित्वा युवां गमिष्यथः’ इति सः उपदिशति। तत् वनम् अतिक्रम्य पुष्पितपादपम् अन्यत् वनं प्राप्तव्यम् इति च निर्दिशति। अत्र कविः मार्गवर्णनेन एव आश्वासनं करोति। शोकार्तयोः भ्रात्रोः पुरतः फलपुष्पसम्पन्नः सुखदः पन्थाः प्रसार्यते, येन दूरम् अपि गन्तव्यं न क्लेशकरं स्यात्। वृक्षाणां नामगणनम् अपि प्रयोजनवत् — मार्गचिह्नानि एव तानि, यैः पथिकौ मार्गं न मुह्येताम्। ‘शिवः पन्थाः’ इति पदेन कबन्धः केवलं दिशं न निर्दिशति, अपि तु क्षेमं च सूचयति — अयं मार्गः न दुर्गमः, न च भयङ्करः। पूर्वं जनस्थाने दण्डकारण्ये च यत् भयम् आसीत्, तत् इतः न विद्यते इति ध्वनिः। प्रतीची दिक् एव निर्दिष्टा, यतः रावणस्य लङ्का दक्षिणस्यां दिशि; किन्तु प्रथमं सहायः अन्वेष्टव्यः, न शत्रुः इति नीतिः।
In the previous sarga Kabandha had told his old story and urged Rāma to make friends with Sugrīva; now he laid out in detail the road for the search. Having shown the way to win Sītā back, Kabandha, who knew the worth of words, spoke again to the point. "This, Rāma, is the auspicious road, where those lovely flowering trees shine, turned toward the west." By calling it auspicious he pointed not only to a direction but to safety: this road was neither hard nor dangerous, free of the fears of Janasthāna and the Daṇḍaka forest. The west was named because, although Rāvaṇa's Laṅkā lay to the south, the sound policy was to look first for an ally, not the enemy. Then he named the trees along the way, rose-apple, priyāla and jackfruit, banyan, fig and ebony, aśvattha, karṇikāra, mango and others, dhanvana and nāga trees, tilaka and naktamālaka, dark aśoka, kadamba and flowering oleander, agnimukhya, aśoka, and deep red pāribhadraka. The list has a purpose, for these were the landmarks by which the travellers would not lose their way. "Climbing them, or bending them down to the ground by force, you will eat their fruits, sweet as nectar, as you go. Beyond that, Kākutstha, there is another wood full of flowering trees." In describing the road the poet was also consoling: before the grieving brothers he spread a pleasant way rich in fruit and flowers, so that even a long journey would not weary them.
२नन्दनोपमं वनं पम्पायाः च प्राप्तिः
७नन्दनप्रतिमं चान्यत्कुरवस्तूत्तरा इव।
सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरस्रवाः॥
८सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा।
फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः॥
९शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसंनिभाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वाथवा सुखम्॥
१०फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति।
चङ्क्रमन्तौ वराञ्छैलाञ्छैलाच्छैलं वनाद्वनम्॥
११ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः।
अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम्॥
तत् द्वितीयं वनं कबन्धः नन्दनवनस्य प्रतिमम् उत्तरकुरुदेशस्य इव च वर्णयति। तत्र पादपाः सर्वकालफलाः मधुरस्रवाः च सन्ति; चैत्ररथे इव तत्र सर्वे ऋतवः युगपत् एव वसन्ति; फलभारेण नताः महाविटपधारिणः वृक्षाः मेघपर्वतसंनिभाः सर्वतः शोभन्ते। ‘तान् आरुह्य अथवा सुखेन भूमौ पातयित्वा लक्ष्मणः ते अमृतकल्पानि फलानि प्रदास्यति’ इति सः वदति। एवं वरान् शैलान् चङ्क्रमन्तौ, शैलात् शैलं वनात् च वनं गच्छन्तौ, युवां पम्पानाम्नीं पुष्करिणीं प्राप्स्यथः इति कबन्धः यात्रायाः लक्ष्यं सूचयति। सा च पुष्करिणी अशर्करा अविभ्रंशा समतीर्था अशैवला — तस्याः जले शर्करा नास्ति, तीरं न विषमम्, कुत्रापि सहसा अवपातः न भवति, शैवलं च न विद्यते। एभिः चतुर्भिः विशेषणैः कविः तस्याः सरोवरस्य नैर्मल्यं सुखावगाह्यतां च युगपत् सूचयति। वनवर्णनात् सरोवरवर्णनं प्रति सङ्क्रमणम् अत्र भवति, यतः अग्रे सर्वः सर्गः प्रायः पम्पायाः एव वैभवं वर्णयति। ‘चङ्क्रमन्तौ’ इति द्विवचनं तु यात्रायाः दैर्घ्यं शनैःगमनं च सूचयति। रामलक्ष्मणौ न त्वरया धावतः, अपि तु वनशोभां पश्यन्तौ क्रमेण गच्छतः इति कबन्धस्य दर्शनम्। अत्र वनवर्णनस्य प्रयोजनम् अन्यत् अपि अस्ति — शोकेन क्लान्तस्य रामस्य चित्तं प्राकृतिकसौन्दर्येण किञ्चित् आश्वासनीयम् इति।
Kabandha described that second wood as another Nandana, like the land of the northern Kurus, where the trees bear fruit in every season and run with sweet sap. There, as in Caitraratha's garden, all the seasons dwell together, and on every side the trees, bending under their fruit and carrying great spreading boughs, shine like clouds and mountains. "Climbing them, or bringing the fruit gently down to the ground, Lakṣmaṇa will give you fruit like nectar. Roaming over the finest hills, from hill to hill and from wood to wood, you two heroes will come to a lotus pool called Pampā." So he named the journey's goal. The pool had no grit in its water, no sudden drop at its edge, level banks and no weed, and these four touches show at once how clear it was and how pleasant to bathe in. Here the description passes from forest to lake, for most of the rest of the sarga sings the glory of Pampā. The brothers are pictured walking at an easy pace, not rushing but taking in the beauty of the forest as they go, and that too has a purpose: to comfort a little the mind of Rāma, worn out with grief, through the loveliness of nature.
३पम्पायाः पक्षिणः मत्स्याः जलं च — लक्ष्मणस्य सेवा
१२राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम्।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव॥
१३वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः।
नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः॥
१४घृतपिण्डोपमान्स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः।
रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव॥
१५पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान्।
निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानैककण्टकान्॥
१६तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति।
भृशं तान्खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसंचये॥
१७पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्।
उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम्॥
१८अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति।
स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वानरान्वनचारिणः॥
पम्पायाः वर्णनम् इतः विस्तीर्यते। तस्याः वालुका संजाता, जलं च कमलोत्पलशोभितम्। तत्र हंसाः, प्लवाः, क्रौञ्चाः, कुरराः च वल्गुस्वराः सन्तः निकूजन्ति, पम्पासलिलम् एव च गोचरं कुर्वन्ति। ते वधस्य अकोविदाः इति नरान् दृष्ट्वा अपि न उद्विजन्ते — एतेन तस्य प्रदेशस्य अहिंसकत्वं निर्भयता च दर्श्यते। घृतपिण्डोपमान् स्थूलान् तान् द्विजान् युवां भक्षयिष्यथः इति कबन्धः वदति। रोहितान्, वक्रतुण्डान्, नलमीनान् च इषुभिः हत्वा, त्वयि भक्त्या समायुक्तः लक्ष्मणः निस्त्वक्पक्षान् अयस्तप्तान् अकृशान् नैककण्टकान् वरान् मत्स्यान् ते संप्रदास्यति। पम्पायाः पुष्पसंचये भृशं तान् खादतः तव कृते सः पद्मगन्धि शिवं सुखशीतम् अनामयं रूप्यस्फटिकसंनिभम् अक्लिष्टं जलम् उद्धृत्य पुष्करपर्णेन पाययिष्यति। अत्र लक्ष्मणस्य भ्रातृसेवा एव मुख्यतया वर्ण्यते — वने अपि रामस्य कृते सर्वं सुखं सः एव सम्पादयति इति कबन्धस्य आशयः। मत्स्यभक्षणस्य उल्लेखः तु वनवासिनां क्षत्रियाणाम् आचारम् अनुसरति; हिन्दीभाष्यम् अपि तत् एव अर्थं दर्शयति। ‘निस्त्वक्पक्षान् अयस्तप्तान्’ इति पदैः मत्स्यानां संस्कारः वर्ण्यते — चर्म पक्षाः च अपनीताः, अयसि तप्ताः, कृशाः न, कण्टकाः च नावशिष्टाः। एतावता विस्तरेण कथनं कबन्धस्य वात्सल्यम् एव सूचयति। जलस्य वर्णने ‘शिवम् अनामयम्’ इति पदे आरोग्यकरत्वं, ‘सुखशीतम्’ इति पदे स्पर्शसुखं च उच्यते। पुष्करपर्णेन पानं तु वनवासिनाम् आचारः। पक्षिणां नामानि अपि गणनीयानि — हंसः, प्लवः (कारण्डवः), क्रौञ्चः, कुररः इति चत्वारः जलचराः अत्र निर्दिष्टाः। तेषां ‘वल्गुस्वराः’ इति विशेषणेन मधुरः स्वरः सूच्यते। एवं शब्दः, रूपम्, रसः, स्पर्शः इति चत्वारि अपि इन्द्रियसुखानि पम्पातीरे सुलभानि इति कविः क्रमेण दर्शयति।
The description of Pampā now widened. "Its sand is well laid, Rāma, and its waters are bright with lotuses and lilies. Swans, coots, curlews and ospreys call sweetly there and live on the waters of Pampā. They do not start away at the sight of men, for they know nothing of killing." That the birds were fearless shows how gentle and free of violence the place was. "Those plump birds, like lumps of ghee, you two will eat. And Lakṣmaṇa, out of his devotion to you, will strike with his arrows the finest rohita fish, hook-mouthed fish and nala fish in Pampā and serve them to you, skinned and stripped of fins, roasted on iron, plump and without a single bone." Mention of eating fish follows the custom of kṣatriyas living in the forest, and the detail with which the preparation is told shows Kabandha's affection. "As you eat with relish among the drifted flowers of Pampā, he will draw up water fragrant with lotus, wholesome, cool and pleasant, free of any taint, clear as silver and crystal, and give it to you to drink from a lotus leaf." It is healing water, cool to the touch, drunk from a leaf as forest-dwellers do. The chief theme here is Lakṣmaṇa's service to his brother: even in the forest he would provide every comfort for Rāma. The birds, too, are named, swans, coots, curlews and ospreys, with sweet voices, so that sound, sight, taste and touch, the pleasures of every sense, are all to be found on Pampā's shore.
४वानराः, सायाह्नविहारः, अम्लानानि माल्यानि च
१९सायाह्ने विचरन्राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः।
अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः॥
२०स्थूलान्पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम।
सायाह्ने विचरन्राम विटपी माल्यधारिणः॥
२१शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि।
सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः॥
२२उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव।
न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः॥
२३न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव।
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहिताः॥
सायाह्ने विचरन् लक्ष्मणः रामाय गिरिगुहाशय्यान् वनचारिणः स्थूलान् वानरान् दर्शयिष्यति, ये जलस्य लोभात् उपावृत्ताः सन्तः वृषभाः इव नर्दन्ति, स्थूलाः पीताः च दृश्यन्ते। सायाह्ने एव विटपिनः माल्यधारिणः वृक्षान् पम्पायाः शिवम् उदकं च दृष्ट्वा रामः शोकं विहास्यति इति कबन्धः आश्वासयति। तत्र सुमनोभिः चिताः तिलकाः नक्तमालकाः च शोभन्ते, जले च उत्पलानि पङ्कजानि च फुल्लानि तिष्ठन्ति। आश्चर्यं तु एतत् — न कश्चित् अपि नरः तानि माल्यानि तत्र आरोपयिता अस्ति, तथापि तानि न म्लानतां यान्ति, न च शीर्यन्ते। एषा एव अलौकिकी विशेषता श्रोतुः कौतूहलं जनयति, अतः तस्याः कारणं वक्तुं कबन्धः पुरातनीं कथाम् आरभते — तत्र पुरा मतङ्गमुनेः शिष्याः सुसमाहिताः ऋषयः आसन् इति। एवं सर्गस्य मध्ये तीर्थमाहात्म्यम् इव एकम् उपाख्यानं प्रविशति, येन पम्पायाः पावित्र्यम् अपि प्रतिष्ठाप्यते। वानराणां वर्णनम् अत्र आकस्मिकं न — अग्रे सुग्रीवसख्यं भविष्यति, अतः कविः पूर्वम् एव वानरजातिं दर्शयति। ‘वृषभाः इव नर्दतः’ इति उपमया तेषां बलं गाम्भीर्यं च सूच्यते। ‘शिवोदकं दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि’ इति वचनं च सर्गस्य पुनःपुनः आवर्तमानं तात्पर्यम् एव — प्रकृतिदर्शनेन शोकस्य उपशमः।
"As you walk at evening, Lakṣmaṇa will show you the stout, tawny monkeys that sleep in mountain caves and roam the woods, coming down in their craving for water and bellowing like bulls." The monkeys are not mentioned by chance: the friendship with Sugrīva lies ahead, so the poet introduces the monkey folk in advance, and the bull image conveys their strength and deep voices. "And walking at evening, Rāma, seeing the spreading trees wearing their flowers and the wholesome water of Pampā, you will lay aside your grief." That is the thought that returns again and again in this sarga, that the sight of nature eases sorrow. "There tilaka and naktamālaka trees stand heaped with blossoms, and lilies and lotuses lie open in the water. No man is there to gather those flowers and wear them, yet they neither wither nor fall." This marvel stirs the listener's curiosity, and to explain it Kabandha began an old story: once the disciples of the sage Mataṅga lived there, sages of collected mind. So in the middle of the sarga there enters something like a tale of a holy place, establishing Pampā's sanctity.
५स्वेदबिन्दुभ्यः जातानि माल्यानि, शबरी, मतङ्गाश्रमः
२४तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः॥
२५तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव॥
२६तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी॥
२७त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति॥
२८ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम्।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि॥
२९न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम्॥
तेषां मतङ्गशिष्याणां गुरोः कृते वन्यं फलमूलम् आहरतां भाराभितप्तानां शरीरात् ये स्वेदबिन्दवः तूर्णं महीं प्रपेतुः, ते एव तदा मुनीनां तपसा माल्यानि जातानि। स्वेदबिन्दुसमुत्थानि इति तानि न विनश्यन्ति — अतः एव तेषाम् अम्लानत्वम् अशीर्णत्वं च। एवं तपसः प्रभावः पुष्पेषु अपि स्थिरः तिष्ठति इति कविः दर्शयति। ते ऋषयः गताः, किन्तु तेषां परिचारिणी श्रमणी शबरी नाम चिरजीविनी अद्यापि तत्र दृश्यते। धर्मे नित्यं स्थिता सा सर्वभूतनमस्कृतं देवोपमं रामं दृष्ट्वा स्वर्गलोकं गमिष्यति इति कबन्धः सूचयति — शबर्याः दीर्घा प्रतीक्षा रामदर्शनार्था एव इति भावः, तत् च अग्रिमे सर्गे प्रत्यक्षं भविष्यति। ततः पम्पायाः पश्चिमं तीरम् आश्रित्य रामः अतुलम् आश्रमस्थानं गुह्यं द्रक्ष्यति। मतङ्गमुनेः विधानात् एव नागाः तम् आश्रमं तत् काननं च आक्रमितुं न शक्नुवन्ति — तपःशक्तेः रक्षा इति अत्र अपि तत् एव तात्पर्यम्। अत्र त्रयः चमत्काराः एकत्र सङ्गच्छन्ते — अम्लानानि पुष्पाणि, चिरजीविनी शबरी, गजैः अनाक्रम्यः आश्रमः च। त्रिषु अपि हेतुः एकः एव — मतङ्गमुनेः तस्य शिष्याणां च तपःप्रभावः। कविः एवं पम्पातीरं केवलं रमणीयं न, अपि तु पुण्यक्षेत्रम् इति स्थापयति। तेन च रामस्य तत्र आगमनं यादृच्छिकं न, अपि तु नियतिनिर्दिष्टम् इति ध्वन्यते। ‘श्रमणी’ इति पदं तपस्विनीवाचकम्; ‘शबरी’ इति तु तस्याः जातिनाम एव नामत्वं गतम्।
"As those disciples of Mataṅga carried forest fruits and roots for their teacher and grew hot under their loads, the drops of sweat that fell quickly from their bodies to the earth became these flowers through the power of the sages' austerity. Born of drops of sweat, Rāghava, they never perish." So the power of austerity lives on steadily even in flowers, and that is why they neither fade nor fall. "The sages are gone, but their attendant is still to be seen, an ascetic woman named Śabarī, Kākutstha, who has lived long. Ever steadfast in dharma, when she has seen you, Rāma, godlike and honoured by all beings, she will go to heaven." Her long waiting has been for the sight of Rāma, and in the next sarga it will come true before our eyes; her name is that of her forest people, become her own. "Then, keeping to the western shore of Pampā, you will see a hidden hermitage beyond compare, Kākutstha. By the ordinance of the sage Mataṅga, elephants cannot trespass on that hermitage or its wood"; again it is the protection of ascetic power. Three wonders meet here, the unfading flowers, the long-lived Śabarī and the hermitage elephants cannot enter, and all three have one cause, the austerity of Mataṅga and his disciples. So the poet establishes Pampā's shore not only as lovely but as holy ground, and suggests that Rāma's coming there is not chance but destiny.
६मतङ्गवनम्, ऋष्यमूकः, स्वप्नफलं दण्डश्च
३०मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन।
तस्मिन्नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने॥
३१नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः।
ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः॥
३२सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः॥
३३शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि।
यत्स्वप्नं लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति॥
३४यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः॥
तत् काननं मतङ्गवनम् इति एव लोके विश्रुतम्। नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे नानाविहगसंकीर्णे तस्मिन् वने रामः निर्वृतः सन् रंस्यते इति कबन्धः वदति। पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः ऋष्यमूकः नाम गिरिः तिष्ठति, यः सुदुःखारोहणः शिशुनागाभिरक्षितः उदारः च, पूर्वकाले ब्रह्मणा एव अभिनिर्मितः। तस्य शैलस्य मूर्धनि शयानः पुरुषः स्वप्ने यत् वित्तं लभते, तत् प्रबुद्धः अपि अधिगच्छति — एषा तस्य पर्वतस्य दिव्या विशेषता, या अग्रे सुग्रीवस्य तत्र निवासं सार्थकं करोति। किन्तु यः विषमाचारः पापकर्मा तम् आरोहति, तं सुप्तम् आदाय राक्षसाः तत्र एव प्रहरन्ति। एवं सः गिरिः सत्पुरुषाणां वरदः, दुष्टानां च दण्डदः इति उभयथा वर्ण्यते। एतेन कबन्धः परोक्षतया रामम् आश्वासयति — धर्मिष्ठस्य तत्र भयं नास्ति, प्रत्युत अभीष्टसिद्धिः एव तत्र प्रतीक्षते इति। स्वप्नलब्धस्य वित्तस्य प्रबोधे अपि प्राप्तिः इति वचनं लोकोत्तरम्। तस्य तात्पर्यं तु एतत् — यः तत्र विश्वासेन शेते, तस्य मनोरथः सत्यः भवति। तादृशे एव पर्वते वालिभयात् त्रस्तः सुग्रीवः शरणं गतः, यतः पापकर्मा तत्र आरोढुं न शक्नोति — एतत् कारणं किष्किन्धाकाण्डे विस्तरेण व्याख्यास्यते। ‘उदारः’ इति विशेषणं तु अभीष्टफलदातृत्वं सूचयति।
"That wood is famous by this very name, Mataṅga's wood, delight of the Raghus. In that wood, like Nandana, like the forest of the gods, thronged with birds of every kind, you will be at ease and content, Rāma. Before Pampā stands the mountain Ṛṣyamūka, its trees in flower, very hard to climb and guarded by young serpents; it is generous, and it was fashioned long ago by Brahmā himself." That generosity lies in its granting of wishes. "A man who sleeps on the summit of that mountain, Rāma, gains on waking the wealth he found in his dream." This divine quality is otherworldly, and its meaning is that one who sleeps there in trust sees his desire fulfilled; it will give point to Sugrīva's living there. "But if a man of crooked ways and evil deeds climbs it, the rākṣasas seize him as he sleeps and strike him down there." So the mountain is described both ways, granting boons to the good and punishing the wicked. Indirectly Kabandha was reassuring Rāma that a righteous man had nothing to fear there; rather, the fulfilment of his wish awaited him. It was on just such a mountain that Sugrīva, terrified of Vālin, took refuge, because no evil-doer could climb it, as the Kiṣkindhā Kāṇḍa will explain.
७शिशुनागाः, गजाः, गुहा, सुग्रीवस्य निवासः
३५तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान्।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गाश्रमवासिनाम्॥
३६सक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः॥
३७ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम्।
अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम्॥
३८निर्वृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः।
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान्॥
३९रुरूनपेतानजयान्दृष्ट्वा शोकं प्रहास्यसि।
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा॥
४०शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्।
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ्छीतोदको ह्रदः॥
४१बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुलः।
तस्यां वसति धर्मात्मा सुग्रीवः सह वानरैः॥
तस्मिन् पर्वते पम्पायां क्रीडतां मतङ्गाश्रमवासिनां शिशुनागानां महान् आक्रन्दः श्रूयते। रुधिरधाराभिः सक्ताः परमद्विपाः संहत्य मिलित्वा, पुनः पृथक्कीर्णाः सन्तः, मेघवर्णाः तरस्विनः च प्रचरन्ति। ते तत्र विमलं चारु शोभनम् अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितं पानीयं पीत्वा निर्वृत्ताः पुनः वनानि संविगाहन्ते। ऋक्षान्, द्वीपिनः, नीलकोमलकप्रभान् मृगान्, अपेतान् अजयान् रुरून् च दृष्ट्वा रामः शोकं प्रहास्यति इति पुनः आश्वासनम् उच्यते। तस्य शैलस्य महती गुहा शोभते, या शिलापिधाना, यस्याः प्रवेशनं च दुःखकरम्। तस्याः गुहायाः प्राग्द्वारे बहुमूलफलः रम्यः नानानगसमाकुलः शीतोदकः महान् ह्रदः वर्तते। तस्यां गुहायाम् एव धर्मात्मा सुग्रीवः वानरैः सह वसति, कदाचित् च तस्य पर्वतस्य शिखरे तिष्ठति। एवं कबन्धः मार्गस्य अन्तं पुरुषं च युगपत् निर्दिशति — गन्तव्यं स्थानं, तत्र स्थितः सहायकः च उभयम् अपि रामाय स्पष्टं भवति। गजानां वर्णने ‘मेघवर्णाः तरस्विनः’ इति पदाभ्यां वर्णः वेगः च उभयम् उच्यते। ‘संहत्य’ ततः ‘पृथक्कीर्णाः’ इति क्रमेण यूथस्य मिलनं विभजनं च चित्रितम्। गुहायाः वर्णने ‘शिलापिधाना’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — तत् एव सुग्रीवस्य सुरक्षितं निवासस्थानम्। प्राग्द्वारे स्थितः शीतोदकः ह्रदः तु तस्य जीवनयात्रायाः साधनम्। एवं सर्वं पूर्वम् एव वर्णितं दृष्ट्वा रामः अग्रे स्वयं तत् प्रत्यक्षं करिष्यति। ‘रुरून् अपेतान् अजयान्’ इति पदैः मृगाणां शीघ्रगतिः अपराजेयता च उच्येते। एते सर्वे प्राणिनः निर्भयाः, यतः तत् क्षेत्रं मतङ्गमुनेः प्रभावेण रक्षितम्।
"From that mountain, Rāma, one hears the loud trumpeting of the young elephants that live about Mataṅga's wood as they play in Pampā. The great elephants, streaked with streams of ichor, crowd together and then scatter apart again, dark as clouds and swift." Colour and speed are both caught, and the herd gathering and scattering. "There they drink water that is clear, lovely and fair, most pleasant to the touch and full of every fragrance, and then, satisfied, those forest rangers plunge back into the woods. When you see the bears and leopards, the deer of soft blue sheen, and the ruru deer that flee from none and cannot be outrun, you will let your sorrow go." All these creatures were fearless, for the place was guarded by Mataṅga's power, and once again Kabandha comforted him. "On that mountain, Kākutstha, there is a great and splendid cave, closed with a slab of stone and hard to enter." That stone door made it Sugrīva's safe dwelling. "At its eastern entrance lies a great pool of cool water, rich in roots and fruit, delightful and crowded with trees of every kind," the means of his life there. "In that cave lives the righteous Sugrīva with his monkeys, and sometimes he stands on the peak of that mountain." So Kabandha pointed at once to the end of the road and to the man waiting there: the place to go and the helper to be found were both now clear to Rāma, who, having heard it all described beforehand, would soon see it with his own eyes.
८कबन्धस्य दिव्यरूपप्रकाशः सख्योपदेशश्च
४२कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यापि तिष्ठति।
कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ॥
४३स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्।
तं तु खस्थं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ॥
४४प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके।
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत्स च॥
४५सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा॥
४६स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्वरसर्वदेहः।
निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच॥
एवं तौ रामलक्ष्मणौ अनुशास्य कबन्धः स्रग्वी भास्करवर्णाभः वीर्यवान् सन् खे व्यरोचत — शापमुक्तस्य तस्य दिव्यं रूपं पुनः प्रकाशते। खस्थं तं महाभागं दृष्ट्वा प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ अन्तिकात् ‘त्वं व्रज’ इति वाक्यम् ऊचतुः। सः अपि ‘कार्यसिद्ध्यर्थं गम्यताम्’ इति तौ अब्रवीत्। सुप्रीतौ तौ अनुज्ञाप्य कबन्धः तदा प्रस्थितः। तत् पूर्वं रूपं प्रतिपद्य, श्रिया वृतः, भास्वरसर्वदेहः सः खस्थः एव रामम् अवेक्ष्य, मार्गं निदर्शयन्, ‘सख्यं कुरुष्व’ इति पुनः अपि अब्रवीत्। एतेन एव वचनेन सर्गः समाप्यते। सुग्रीवसख्यम् एव सीताप्राप्तेः मूलम् इति कबन्धस्य अन्तिमः उपदेशः, सः च उपदेशः अग्रे किष्किन्धाकाण्डस्य सर्वाम् अपि कथां नियच्छति। शापविमुक्तस्य उपकारिणः वचनं श्रुत्वा भ्रातरौ पश्चिमदिशं प्रति प्रतस्थाते इति अग्रिमः सर्गः दर्शयिष्यति। ‘स्रग्वी भास्करवर्णाभः’ इति विशेषणाभ्यां शापात् पूर्वस्य गन्धर्वरूपस्य स्मरणं जायते। यः पूर्वं विकृतः भीषणः च आसीत्, सः अधुना दिव्यः प्रकाशमानः च — दाहसंस्कारस्य फलम् एतत्। अस्य सर्गस्य विशेषः तु एषः — सर्वम् अपि वचनं कबन्धस्य एव, रामः तु केवलं श्रोता। उपकारिणः वचनम् एव अत्र कथां प्रवर्तयति। कबन्धस्य गमनेन सह अरण्यकाण्डस्य राक्षसपर्वः समाप्तप्रायः भवति।
Having instructed Rāma and Lakṣmaṇa in this way, Kabandha, garlanded and glowing like the sun, shone out in the sky in his strength; freed from the curse, his divine form blazed again, recalling the gandharva shape he had before. The one who had been deformed and dreadful was now divine and radiant, the fruit of his funeral rite. Seeing that great being in the sky, the two brothers, now setting out, said to him from close by, "Go your way." And he said to them, "Go, and may your purpose be fulfilled." Taking leave of the two, who were well pleased, Kabandha departed. Having regained his own form, wrapped in splendour, his whole body shining, he looked down at Rāma from the sky, showed him the way and said once more, "Make friends with him." With those words the sarga ends. Friendship with Sugrīva as the root of Sītā's recovery was Kabandha's last counsel, and it governs the whole story of the Kiṣkindhā Kāṇḍa. What stands out in this sarga is that all the speaking is Kabandha's; Rāma only listens, and a benefactor's word drives the story on. With Kabandha's departure the Araṇya Kāṇḍa's struggle with the rākṣasas is almost at an end, and the next sarga will show the brothers setting out westward at the word of the one they freed.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘परि’ इति उपसर्गः, ‘मार्ग्’ धातोः ल्युडन्तं रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (विषयार्थे)
- सन्धिः
- नि + अग्रोध → न्यग्रोध — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न्यक् रोहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- समासघटकः; ‘न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः’ इति प्रथमा बहुवचनम्
- सन्धिः
- आ + रुह् + ल्यप् → आरुह्य; ‘तान् + आरुह्य’ इत्यत्र बाह्यसन्धौ हलन्तसंयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रियावाचकम्)
- सन्धिः
- न + मृत → अमृत — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः; ततः ‘अमृत + कल्प’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अमृतेन तुल्यानि — ‘कल्प’ इति ईषदसमाप्तौ प्रत्ययवत् प्रयुक्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘फलानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कुरवः + तु → कुरवस्तु — विसर्गस्य सकारः; तु + उत्तराः → तूत्तराः — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- उत्तराः कुरवः — कर्मधारयः, पदव्यत्ययेन प्रयुक्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मधुर + स्रव → मधुरस्रव — हलोः सन्निधौ सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स्रु’ धातोः अच्प्रत्ययान्तम् ‘स्रव’
- समासः
- मधुरं स्रवति येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पादपाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + नि + भा → संनिभ; अनुस्वारस्य लेखनं मुद्रणानुसारि
- समासः
- मेघाः पर्वताः च, तैः संनिभाः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः यङ्लुगन्तं शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (कर्तरि)
- सन्धिः
- न + शैवल → अशैवल — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः; ‘समतीर्थाम् + अशैवलाम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य अनुनासिकत्वम्
- समासः
- न विद्यते शैवलं यस्यां सा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुष्करिणीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कमल + उत्पल → कमलोत्पल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कमलैः उत्पलैः च शोभिता — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वधस्य + अकोविदाः → वधस्याकोविदाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वधस्य अकोविदाः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘न कोविदाः’ इति नञ्तत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- घृतपिण्ड + उपम → घृतपिण्डोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- घृतस्य पिण्डः, तेन उपमाः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘द्विजान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + त्वच् → निस्त्वच् — विसर्गस्य सकारादेशः (तवर्गे परे); पदान्ते च् → क् इति जश्त्वम्
- समासः
- निर्गता त्वक् पक्षाः च येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘मत्स्यान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + एक → नैक — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- न एकः अपि कण्टकः येषु ते — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + चि + अच् → संचय; अनुस्वारलेखनं मुद्रणानुसारि
- समासः
- पुष्पाणां संचयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- सम् + नि + भा → संनिभ
- समासः
- रूप्यं स्फटिकः च, ताभ्यां संनिभम् — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वारि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- साय + अह्न → सायाह्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अह्नः सायः भागः — तत्पुरुषः (‘अहन्’ इत्यस्य समासान्ते ‘अह्न’)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
- सन्धिः
- उप + आ + वृत्त → उपावृत्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्विरुपसर्गपूर्वकं क्तान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘वानरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आ + रुह् + णिच् + तृच् → आरोपयितृ; ‘आरोपयिता’ इति प्रथमैकवचनम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भार + अभितप्त → भाराभितप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- भारेण अभितप्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘तेषाम्’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- सम् + उत्थ → समुत्थ — स्वरे परे मकारः अनुस्वारं न प्राप्नोति, ‘मु’ इति सन्धिः
- समासः
- स्वेदबिन्दुभ्यः समुत्थितानि — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘माल्यानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जीव्’ धातोः णिनिप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
- समासः
- चिरं जीवति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शबरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नमः + कृत → नमस्कृत — विसर्गस्य सकारादेशः (कवर्गे परे)
- समासः
- सर्वैः भूतैः नमस्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- देव + अरण्य → देवारण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अरण्य + उपम → अरण्योपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- देवानाम् अरण्यम्, तेन उपमम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘वने’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सुदुःख + आरोहण → सुदुःखारोहण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सुदुःखम् आरोहणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘ऋष्यमूकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिशुनाग + अभिरक्षित → शिशुनागाभिरक्षित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शिशुनागैः अभिरक्षितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विषम + आचार → विषमाचार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विषमः आचारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मतङ्ग + आश्रम → मतङ्गाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मतङ्गस्य आश्रमे वसन्ति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘शिशुनागानाम्’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- अति + अन्त → अत्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); सम् + स्पर्श → संस्पर्श
- समासः
- अत्यन्तं सुखः संस्पर्शः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पानीयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्राच् + द्वार → प्राग्द्वार — जश्त्वसन्धिः (च् → ग्)
- समासः
- प्राची दिशि द्वारम् — तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- कदाचित् + शिखरे → कदाचिच्छिखरे — श्चुत्वसन्धिः (त् + श् = च् + श्) ततः छत्वम् (श् → छ्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कदाचित्’ इति अव्ययम्, ‘शिखरे’ इति सप्तम्यन्तम्
- विभक्तिः
- ‘शिखरे’ — सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सिद्धि + अर्थम् → सिद्ध्यर्थम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- कार्यस्य सिद्धिः, तदर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भम् अव्ययीभाववत् प्रयुक्तं पदम्
- विभक्तिः
- अव्ययवत् द्वितीया, एकवचनम् (प्रयोजने)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भास्’ धातोः वरच्प्रत्ययान्तं ‘भास्वर’ इति पदम्
- समासः
- भास्वरः सर्वः देहः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कबन्धः’ इत्यस्य विशेषणम्)