॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ७४

अरण्यकाण्डम् — चतुःसप्ततितमः सर्गः

शबर्याः सत्कारः स्वर्गगमनं च

पम्पायाः पश्चिमतीरे शबर्याः आश्रमः, अतिथिसत्कारः, मतङ्गवनदर्शनम्, शबर्याः आत्माहुतिः दिव्यधामगमनं च

अस्मिन् सर्गे रामलक्ष्मणौ कबन्धदर्शितेन मार्गेण प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य पम्पायाः पश्चिमं तीरं प्राप्य शबर्याः आश्रमम् उपगच्छतः। सिद्धा तापसी शबरी कृताञ्जलिः तयोः पादौ गृहीत्वा पाद्यार्घ्यादिभिः यथाविधि सत्कारं करोति। रामः तस्याः तपसः कुशलं पृच्छति — विघ्नजयः, तपोवृद्धिः, कोपाहारनियमः, गुरुशुश्रूषा च। सा प्रत्युत्तरति — ‘अद्य तव संदर्शनात् मे तपःसिद्धिः, जन्मसाफल्यं, स्वर्गश्च’ इति। ततः सा गुरूणां दिव्यगमनं तेषां च भविष्यवाणीं कथयति, रामार्थं संचितं वन्यं निवेदयति। रामस्य प्रार्थनया सा मतङ्गवनं दर्शयति — होमनीडम्, प्रत्यक्स्थलीं वेदीम्, अद्यापि तेजसा दीप्यमानाम्, चिन्तामात्रेण आगतान् सप्त सागरान्, अशुष्कानि वल्कलानि, अम्लानानि माल्यानि च। अन्ते सा देहत्यागाय अनुज्ञां याचते; रामः ‘अर्चितोऽहं त्वया, गच्छ यथासुखम्’ इति अनुमन्यते। सा हुताशने आत्मानं हुत्वा दिव्यरूपधरा विद्युदिव विराजमाना आत्मसमाधिना पुण्यं शबरीस्थानं गच्छति।

१प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य शबर्याः आश्रमप्राप्तिः

१तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने।
आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ॥

२तौ शैलेष्वाचितानेकान्क्षौद्रपुष्पफलद्रुमान्।
वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ॥

३कृत्वा तु शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ।
पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवावुपतस्थतुः॥

४तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम्।
अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम्॥

५तौ तमाश्रममासाद्य द्रुमैर्बहुभिरावृतम्।
सुरम्यमभिवीक्षन्तौ शबरीमभ्युपेयतुः॥

कबन्धेन वने यः पम्पायाः मार्गः दर्शितः, तम् एव गृहीत्वा नृवरात्मजौ रामलक्ष्मणौ प्रतीचीं दिशम् आतस्थतुः। शैलेषु आचितान् अनेकान् क्षौद्रपुष्पफलद्रुमान् वीक्षमाणौ तौ सुग्रीवं द्रष्टुं जग्मतुः। एकस्मिन् शैलपृष्ठे वासं कृत्वा तौ रघुनन्दनौ पम्पायाः पश्चिमं तीरम् उपतस्थतुः। पुष्करिण्याः पम्पायाः तत् पश्चिमं तीरम् आसाद्य तौ तत्र शबर्याः रम्यम् आश्रमम् अपश्यताम्। बहुभिः द्रुमैः आवृतं सुरम्यं तम् आश्रमम् अभिवीक्षमाणौ तौ शबरीम् अभ्युपेयतुः। अत्र कविः यात्रायाः वर्णनं संक्षेपेण करोति — पूर्वसर्गे कबन्धेन यत् वर्णितम्, तत् एव अधुना प्रत्यक्षं भवति। ‘क्षौद्रपुष्पफलद्रुमान्’ इति पदेन मधुपुष्पफलसम्पन्नाः वृक्षाः सूच्यन्ते, यत् कबन्धस्य वचनम् अनुसरति। मार्गे शैलपृष्ठे एका रात्रिः उषिता इति च स्पष्टम्, येन यात्रायाः दैर्घ्यं ज्ञायते। अनेन सर्गेण कथायाः नूतनः अध्यायः आरभ्यते — राक्षसयुद्धानां परिसमाप्तिः, वानरसख्यस्य च उपक्रमः। अत्र च मध्ये शबर्याः उपाख्यानं प्रविशति, यत् भक्तेः महिमानं प्रकटयति। ‘तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने’ इति प्रथमपादेन एव पूर्वसर्गेण सन्धिः स्थाप्यते।

Taking the road to Pampā that Kabandha had shown them in the forest, the two sons of the best of men turned west and set out; the very first words tie this sarga to the last. Looking at the many trees crowding the hills, heavy with honey, blossom and fruit, just as Kabandha had described, Rāma and Lakṣmaṇa went on their way to see Sugrīva. They spent a night on a mountain ridge, which shows how long the journey was, and then the two delights of the Raghus reached the western shore of Pampā. There, on the western bank of the lotus pool, they saw Śabarī's lovely hermitage. Coming up to it, ringed by many trees, and gazing at its beauty, they approached Śabarī. The poet tells the journey briefly, for what Kabandha described in the last sarga now comes true before their eyes. With this sarga a new chapter of the story opens: the battles with the rākṣasas are over and the friendship with the monkeys is about to begin, and between them comes the tale of Śabarī, which shows the greatness of devotion.

२शबर्याः पादग्रहणम्, अतिथिसत्कारः, रामस्य कुशलप्रश्नाः

६तौ दृष्ट्वा तु तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः।
पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः॥

७पाद्यमाचमनीयं च सर्वं प्रादाद्यथाविधि।
तामुवाच ततो रामः श्रमणीं धर्मसंस्थिताम्॥

८कच्चित्ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित्ते वर्धते तपः।
कच्चित्ते नियतः कोप आहारश्च तपोधने॥

९कच्चित्ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित्ते मनसः सुखम्।
कच्चित्ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि॥

तौ दृष्ट्वा एव सा सिद्धा तापसी समुत्थाय कृताञ्जलिः अभवत्, रामस्य धीमतः लक्ष्मणस्य च पादौ जग्राह। ततः सा पाद्यम् आचमनीयं सर्वं च अतिथिसत्कारद्रव्यं यथाविधि प्रादात्। अनन्तरं रामः धर्मसंस्थितां तां श्रमणीम् उवाच — ‘कच्चित् ते विघ्नाः निर्जिताः? कच्चित् ते तपः वर्धते? हे तपोधने, कच्चित् ते कोपः आहारः च नियतः? कच्चित् ते नियमाः प्राप्ताः? कच्चित् ते मनसः सुखम्? हे चारुभाषिणि, कच्चित् ते गुरुशुश्रूषा सफला?’ इति। एते प्रश्नाः तपस्विनः प्रति उचिताः एव — विघ्नजयः, तपोवृद्धिः, कोपाहारनियमः, व्रतपालनम्, मनःसुखम्, गुरुसेवा इति षट् एव तपस्विनः सम्पत्तयः। रामस्य विनयः अत्र प्रकाश्यते — जातिं न पृच्छति, केवलं तपःकुशलं पृच्छति। पादग्रहणं तु शबर्याः विनयस्य लक्षणम्; लक्ष्मणस्य अपि पादौ सा गृह्णाति इति कविः पृथक् वदति। ‘यथाविधि’ इति पदेन अतिथिसत्कारस्य शास्त्रोक्तः क्रमः सूच्यते — पाद्यम्, अर्घ्यम्, आचमनीयम् इति। रामः तु तस्याः तपःक्षेमम् एव प्रथमं पृच्छति, न तु किञ्चित् अन्यत्।

As soon as she saw them, that perfected ascetic rose with folded hands and clasped the feet of Rāma and of wise Lakṣmaṇa; the poet makes a point of saying she clasped Lakṣmaṇa's feet too, a sign of her humility. She gave them water for their feet and for rinsing their mouths, and everything else due to guests, according to the rule. Then Rāma spoke to the ascetic woman, steadfast in dharma: "Have you overcome all obstacles? Is your austerity growing? Do you keep your anger and your food in check, you whose wealth is penance? Have you fulfilled your vows? Is your mind at peace? Has your service to your teachers borne fruit, sweet-spoken lady?" These questions fit an ascetic exactly, for victory over obstacles, growth in austerity, control of anger and food, keeping of vows, peace of mind and service to one's teachers are the six riches of the ascetic life. Rāma's courtesy shines here: he did not ask about her birth, only about the welfare of her austerities, and that before anything else.

३शबर्याः उत्तरम् — तपःसिद्धिः जन्मसाफल्यं च

१०रामेण तापसी पृष्टा सा सिद्धा सिद्धसम्मता।
शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्यवस्थिता॥

११अद्य प्राप्ता तपःसिद्धिस्तव संदर्शनान्मया।
अद्य मे सफलं जन्म गुरवश्च सुपूजिताः॥

१२अद्य मे सफलं तप्तं स्वर्गश्चैव भविष्यति।
त्वयि देववरे राम पूजिते पुरुषर्षभ॥

१३तवाहं चक्षुषा सौम्य पूता सौम्येन मानद।
गमिष्याम्यक्षयांल्लोकांस्त्वत्प्रसादादरिंदम॥

रामेण एवं पृष्टा सा सिद्धा सिद्धसम्मता वृद्धा शबरी प्रत्यवस्थिता सती रामाय शशंस — ‘अद्य तव संदर्शनात् एव मया तपःसिद्धिः प्राप्ता। अद्य मे जन्म सफलं जातम्, गुरवः च सुपूजिताः सञ्जाताः। अद्य मे तप्तं तपः सफलम्, स्वर्गः च मे भविष्यति, यतः हे पुरुषर्षभ, त्वयि देववरे पूजिते सर्वम् एव पूजितं भवति। हे सौम्य, हे मानद, तव सौम्येन चक्षुषा अहं पूता जाता; हे अरिंदम, त्वत्प्रसादात् एव अहम् अक्षयान् लोकान् गमिष्यामि।’ इति। अस्मिन् उत्तरे शबर्याः भक्तेः सारः प्रकाशते — सा न वरं याचते, न च फलम्; केवलं दर्शनम् एव तस्याः सर्वस्य साधनस्य फलम्। ‘देववरे’ इति पदेन सा रामस्य परमेश्वरत्वं सूचयति, यत् वाल्मीकौ क्वचित् एव दृश्यते। ‘सिद्धा सिद्धसम्मता’ इति पदाभ्यां सा न केवलं स्वयं सिद्धा, अपि तु सिद्धैः अपि सम्मानिता इति ज्ञायते।

Questioned by Rāma, the aged Śabarī, perfected herself and honoured by the perfected, stood before him and answered. "Today, by the sight of you, I have won the fruit of my austerities. Today my birth has borne fruit and my teachers have been truly honoured. Today the penance I have practised has borne fruit, and heaven too will be mine, now that I have honoured you, best of the gods, bull among men; for when you are honoured, all is honoured. Your gentle glance, gentle one, giver of honour, has made me pure, and by your grace, subduer of foes, I shall go to the imperishable worlds." In this answer the heart of Śabarī's devotion shines out: she asked for no boon and no reward; the sight of Rāma was itself the fruit of all her striving. In calling him "best of the gods" she hinted at his supreme divinity, something rarely said so openly in Vālmīki.

४गुरूणां दिव्यगमनम्, तेषाम् आदेशः, वन्यसंचयः

१४चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैरतुलप्रभैः।
इतस्ते दिवमारूढा यानहं पर्यचारिषम्॥

१५तैश्चाहमुक्ता धर्मज्ञैर्महाभागैर्महर्षिभिः।
आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यमिममाश्रमम्॥

१६स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितोऽतिथिः।
तं च दृष्ट्वा वरांल्लोकानक्षयांस्त्वं गमिष्यसि॥

१७एवमुक्ता महाभागैस्तदाहं पुरुषर्षभ।
मया तु संचितं वन्यं विविधं पुरुषर्षभ॥

१८तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसम्भवम्।
एवमुक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीमिदम्॥

ततः सा पूर्ववृत्तान्तं कथयति — ‘त्वयि चित्रकूटं प्राप्ते सति, अहं यान् गुरून् नित्यं पर्यचारिषम्, ते अतुलप्रभैः विमानैः इतः दिवम् आरूढाः। गमनकाले तैः धर्मज्ञैः महाभागैः महर्षिभिः अहम् उक्ता — रामः तव इमम् सुपुण्यम् आश्रमम् आगमिष्यति। सः सौमित्रिसहितः अतिथिः त्वया प्रतिग्रहीतव्यः; तं च दृष्ट्वा त्वम् अक्षयान् वरान् लोकान् गमिष्यसि इति। हे पुरुषर्षभ, एवं तदा महाभागैः अहम् उक्ता। अतः हे पुरुषव्याघ्र, तव अर्थे मया पम्पायाः तीरसम्भवं विविधं वन्यं फलमूलं संचितम्’ इति। एवं शबर्याः दीर्घा प्रतीक्षा गुरुवचनमूला इति स्पष्टं भवति। महर्षीणां भविष्यज्ञानं, शबर्याः श्रद्धा, रामस्य च आगमनं — त्रीणि अपि अत्र एकत्र मिलन्ति। चित्रकूटप्रवेशस्य कालनिर्देशः अत्र महत्त्वपूर्णः — अयोध्याकाण्डे यः प्रसङ्गः, सः एव अत्र स्मार्यते, तेन च कथायाः कालक्रमः दृढीभवति। ‘अतुलप्रभैः विमानैः’ इति पदेन मुनीनां दिव्यगतिः वर्ण्यते। ‘सुपुण्यम् इमम् आश्रमम्’ इति महर्षीणां वचनं शबर्याः आश्रमस्य माहात्म्यं स्थापयति। वन्यसंचयस्य उल्लेखः तु तस्याः दीर्घकालिकां प्रतीक्षां श्रद्धां च सूचयति — अतिथिः कदा आगमिष्यति इति अनिश्चितम् अपि सा प्रतिदिनं सम्भारं सञ्चिनोति स्म।

Then she told what had gone before. "When you came to Citrakūṭa, the teachers I always served mounted flying chariots of matchless splendour and rose from here to heaven." Naming the time of his arrival at Citrakūṭa recalls the Ayodhyā Kāṇḍa and fixes the order of events. "As they were leaving, those great and fortunate seers, who knew dharma, told me: 'Rāma will come to this most holy hermitage of yours. You must receive him as your guest, and Saumitri with him, and when you have seen him you will go to the highest, imperishable worlds.' That is what those great ones told me then, bull among men. So I have gathered for you, tiger among men, forest food of many kinds that grows on the shore of Pampā." So it becomes clear that her long wait rested on her teachers' word, and three things meet here, the seers' foreknowledge, Śabarī's faith and Rāma's arrival. Her store of forest food speaks of that long, faithful waiting: not knowing when her guest would come, she had gathered provisions day after day.

५रामस्य प्रत्यक्षदर्शनेच्छा, मतङ्गवनस्य होमस्थानस्य च दर्शनम्

१९राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यमबहिष्कृताम्।
दनोः सकाशात्तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनाम्॥

२०श्रुतं प्रत्यक्षमिच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे।
एतत्तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्रविनिःसृतम्॥

२१शबरी दर्शयामास तावुभौ तद्वनं महत्।
पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम्॥

२२मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन।
इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते।
जुहवांचक्रिरे नीडं मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम्॥

२३इयं प्रत्यक्स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमादुद्वेपिभिः करैः॥

शबर्या एवम् उक्तः सः धर्मात्मा राघवः विज्ञाने नित्यम् अबहिष्कृतां तां शबरीम् इदम् आह — ‘दनोः सकाशात् तत्त्वेन तेषां महात्मनां प्रभावः मया श्रुतः; यदि मन्यसे, तं प्रत्यक्षं संद्रष्टुम् इच्छामि’ इति। रामवक्त्रात् विनिःसृतम् एतत् वचनं श्रुत्वा शबरी तौ उभौ तत् महत् वनं दर्शयामास — ‘पश्य, इदं मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलं वनम्; इदम् एव मतङ्गवनम् इति विश्रुतम्, हे रघुनन्दन। हे महाद्युते, इह एव मे भावितात्मानः गुरवः आसन्; ते च मन्त्रवत् मन्त्रपूजितं नीडं जुहवांचक्रिरे। इयं प्रत्यक्स्थली वेदी, यत्र मे ते सुसत्कृताः गुरवः श्रमात् उद्वेपिभिः करैः पुष्पोपहारं कुर्वन्ति स्म’ इति। ‘विज्ञाने अबहिष्कृताम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — जात्या बहिष्कृता अपि सा ज्ञाने न बहिष्कृता इति कविः स्पष्टं वदति। ‘दनोः सकाशात्’ इति पदेन कबन्धस्य पूर्वनाम ‘दनु’ इति स्मार्यते — तेन एव रामः मतङ्गाश्रमस्य प्रभावं श्रुतवान् आसीत्। अधुना सः श्रुतं प्रत्यक्षं कर्तुम् इच्छति, तत् च शिष्टाचारेण — ‘यदि मन्यसे’ इति। ‘मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम्’ इति पुनरुक्तिः इव दृश्यमाना पदावलिः तु मन्त्राणां द्विविधं प्रयोगं सूचयति — विधौ च पूजायां च।

Thus addressed by Śabarī, the righteous Rāghava said to her, who had never been shut out from true knowledge: "I have heard truly from Danu the power of those great-souled sages, and if you think it fitting, I wish to see it with my own eyes." The poet says it plainly: though she may have been shut out by birth, she was never shut out from knowledge. Danu was Kabandha's own former name, and from him Rāma had heard of the power of Mataṅga's hermitage; now he wished to see what he had heard, and asked courteously, "if you think it fitting." Hearing these words from Rāma's lips, Śabarī showed the two of them that great forest. "Look at this wood, dark as a bank of cloud and thronged with beasts and birds; it is famous by this very name, Mataṅga's wood, delight of the Raghus. Here, radiant one, lived my teachers, pure of soul, and here they made offerings into the sacred fire, hallowed and honoured with mantras, used both in the rite and in worship. This is the altar facing west, where my honoured teachers used to make their offerings of flowers with hands trembling from their labour." The trembling hands of the old sages speak of the severity of their austerities.

६वेद्याः प्रभा, सप्तसागराणां समागमः, अशुष्कवल्कलानि

२४तेषां तपःप्रभावेण पश्याद्यापि रघूत्तम।
द्योतयन्ती दिशः सर्वाः श्रिया वेद्यतुलप्रभा॥

२५अशक्नुवद्भिस्तैर्गन्तुमुपवासश्रमालसैः।
चिन्तितेनागतान्पश्य समेतान्सप्त सागरान्॥

२६कृताभिषेकैस्तैर्न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्विह।
अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन॥

२७देवकार्याणि कुर्वद्भिर्यानीमानि कृतानि वै।
पुष्पैः कुवलयैः सार्धं म्लानत्वं न तु यान्ति वै॥

‘हे रघूत्तम, तेषां तपःप्रभावेण अद्यापि पश्य — इयं वेदी अतुलप्रभा सती श्रिया सर्वाः दिशः द्योतयन्ती तिष्ठति। उपवासश्रमालसैः तैः गन्तुम् अशक्नुवद्भिः यदा तीर्थयात्रा न शक्या अभवत्, तदा चिन्तितेन एव आगतान् समेतान् सप्त सागरान् पश्य। कृताभिषेकैः तैः इह पादपेषु ये वल्कलाः न्यस्ताः, ते अद्यापि अस्मिन् प्रदेशे न विशुष्यन्ति, हे रघुनन्दन। देवकार्याणि कुर्वद्भिः तैः यानि इमानि माल्यानि कृतानि, तानि कुवलयैः पुष्पैः सार्धं वै न म्लानतां यान्ति’ इति। एवं चत्वारि आश्चर्याणि एकत्र दर्शितानि — प्रभावती वेदी, चिन्तामात्रेण आगताः सप्त समुद्राः, अशुष्कानि वल्कलानि, अम्लानानि च माल्यानि। सर्वेषाम् अपि एकः एव हेतुः — मुनीनां तपःप्रभावः। पूर्वसर्गे कबन्धेन यत् माल्यमाहात्म्यं कथितम्, तत् एव अत्र शबर्या स्थलदर्शनेन दृढीक्रियते। ‘श्रमात् उद्वेपिभिः करैः’ इति पदैः वृद्धानां मुनीनां कम्पमानौ हस्तौ चित्रिताै, तेन च तेषां तपसः कठोरता ध्वन्यते।

"See, best of the Raghus, how even today, by the power of their austerity, this altar lights up every quarter with a splendour beyond compare. When they were too weak from fasting to walk and could no longer go on pilgrimage, the seven seas came and gathered here at their mere thought; see them. The bark garments they hung on the trees here after bathing have not dried even now, delight of the Raghus. And the garlands they made while worshipping the gods, with blue lilies among them, still do not fade." So four wonders were shown together, the shining altar, the seven seas summoned by thought, the bark garments that never dried and the garlands that never faded, and all had one cause, the power of the sages' austerities. What Kabandha had said in the previous sarga about the unfading flowers Śabarī now confirmed by showing the place itself.

७शबर्याः देहत्यागानुज्ञाप्रार्थना, रामस्य विस्मयः अनुमतिश्च

२८कृत्स्नं वनमिदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया।
तदिच्छाम्यभ्यनुज्ञाता त्यक्ष्याम्येतत्कलेवरम्॥

२९तेषामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम्।
मुनीनामाश्रमो येषामहं च परिचारिणी॥

३०धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः।
प्रहर्षमतुलं लेभे आश्चर्यमिति चाब्रवीत्॥

३१तामुवाच ततो रामः शबरीं संशितव्रताम्।
अर्चितोऽहं त्वया भद्रे गच्छ कामं यथासुखम्॥

‘कृत्स्नम् इदं वनं त्वया दृष्टम्, श्रोतव्यं च श्रुतम्। तत् अहम् अभ्यनुज्ञाता सती एतत् कलेवरं त्यक्तुम् इच्छामि। येषां मुनीनाम् अयम् आश्रमः, अहं च येषां परिचारिणी आसम्, तेषां भावितात्मनां समीपं गन्तुम् इच्छामि’ इति सा प्रार्थयते। तत् धर्मिष्ठं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणसहितः राघवः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘आश्चर्यम्’ इति च अब्रवीत्। ततः रामः संशितव्रतां तां शबरीम् उवाच — ‘हे भद्रे, अहं त्वया अर्चितः; यथासुखं कामं गच्छ’ इति। अत्र रामस्य वचने न निषेधः, न च विलम्बः — भक्तायाः अभीष्टं तत्क्षणम् एव अनुमन्यते। ‘आश्चर्यम्’ इति रामस्य उद्गारः तु द्विविधम् अर्थं वहति — तपःप्रभावस्य विस्मयम्, शबर्याः निष्ठायाः च प्रशंसाम्। ‘कलेवरम्’ इति पदेन देहः केवलम् आवरणमात्रम् इति भावः सूच्यते। ‘भावितात्मनां समीपं गन्तुम्’ इति तस्याः प्रार्थना सेवकस्य स्वाभाविकी कामना — मरणम् अपि सा गुरुसन्निधिलाभः इति मन्यते।

"You have seen this whole wood and heard all there is to hear. Now, with your leave, I wish to lay down this body. I wish to go to those pure-souled sages whose hermitage this is and whom I served." Her wish is the natural longing of a devoted servant; even death she saw as a way to be with her teachers again, and the body as a mere covering. Hearing her righteous words, Rāghava and Lakṣmaṇa felt a joy beyond compare, and Rāma said, "It is a wonder," expressing both amazement at the power of austerity and praise for her devotion. Then Rāma said to Śabarī, whose vows were strict, "You have honoured me, good lady; go as you wish, and in peace." He neither forbade her nor asked her to wait; her wish was granted at once.

८अग्नौ आत्माहुतिः, दिव्यरूपप्राप्तिः, स्वर्गगमनम्

३२इत्येवमुक्ता जटिला चीरकृष्णाजिनाम्बरा।
अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वाऽऽत्मानं हुताशने॥

३३ज्वलत्पावकसंकाशा स्वर्गमेव जगाम ह।
दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना॥

३४दिव्याम्बरधरा तत्र बभूव प्रियदर्शना।
विराजयन्ती तं देशं विद्युत्सौदामनी यथा॥

३५यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः।
तत्पुण्यं शबरी स्थानं जगामात्मसमाधिना॥

एवम् उक्ता सा जटिला चीरकृष्णाजिनाम्बरा रामेण अनुज्ञाता सती हुताशने आत्मानं हुत्वा ज्वलत्पावकसंकाशा भूत्वा स्वर्गम् एव जगाम। तदा सा दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना दिव्याम्बरधरा च प्रियदर्शना बभूव, विद्युत्सौदामनी इव तं देशं विराजयन्ती। यत्र ते सुकृतात्मानः महर्षयः विहरन्ति, तत् पुण्यं शबरीस्थानं सा आत्मसमाधिना जगाम। एवं शबर्याः उपाख्यानं समाप्यते। कविः अत्र भक्तेः महिमानं दर्शयति — जात्या निम्ना, वयसा वृद्धा, वने एकाकिनी सा तपस्विनी गुरुवचनं श्रद्धया धृत्वा दीर्घं कालं प्रतीक्षते, अन्ते च रामदर्शनेन एव परमां गतिं प्राप्नोति। ‘आत्मसमाधिना’ इति पदेन योगबलेन देहत्यागः सूच्यते, न तु केवलम् अग्निप्रवेशः। अग्निप्रवेशः अत्र आत्महननं न, अपि तु योगिनाम् इच्छामरणम् इति शास्त्रसम्मता गतिः। ‘ज्वलत्पावकसंकाशा’ इति उपमया अग्निः एव तस्याः तेजसः प्रतिबिम्बः इव भवति। ‘विद्युत्सौदामनी यथा’ इति उपमा तु क्षणिकां किन्तु अतितीव्रां प्रभां सूचयति।

So addressed, with Rāma's leave, she of the matted hair, clothed in bark and black antelope skin, offered herself into the sacred fire, and blazing like the burning fire she went straight to heaven. There she appeared lovely to see, decked with heavenly ornaments, heavenly garlands and unguents, in heavenly clothes, lighting up the place like a flash of lightning, brief but brilliant; the fire seemed only the reflection of her own splendour. By her own inward concentration she went to that holy abode where those sages of perfected deeds move at will. "Inward concentration" points to the power of yoga: her entry into the fire was not self-destruction but the chosen passing of a yogin, a path the sacred texts approve. So the tale of Śabarī ends. In it the poet shows the greatness of devotion: an ascetic woman, low by birth, old in years and alone in the forest, held her teachers' word in faith, waited through long years, and at the last reached the highest goal through the sight of Rāma alone.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
नृवरात्मज ७४.१ नृश्रेष्ठस्य दशरथस्य पुत्रौ, रामलक्ष्मणौ
सन्धिः
नृवर + आत्मज → नृवरात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नृवरस्य आत्मजौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
आतस्थतुः ७४.१ आश्रितवन्तौ, गृहीतवन्तौ (मार्गम्)
सन्धिः
आ + स्था → आतस्थतुः — लिटि द्विवचनम्; ‘आतस्थतुर्दिशम्’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तिङन्तम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
क्षौद्रपुष्पफलद्रुम ७४.२ मधुना पुष्पैः फलैः च युक्ताः वृक्षाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — सर्वत्र हलः सन्निधिः
समासः
क्षौद्रं पुष्पाणि फलानि च येषु ते द्रुमाः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
आचित ७४.२ व्याप्तान्, सञ्चितान्, समाकीर्णान्
सन्धिः
आ + चि + क्त → आचित; ‘शैलेषु + आचितान्’ → ‘शैलेष्वाचितान्’ — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः
समासः नास्ति — क्तान्तं विशेषणम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘द्रुमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृताञ्जलि ७४.६ बद्धाञ्जलिः, हस्तौ संयोज्य स्थिता
सन्धिः
कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘सिद्धा’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुत्थाय ७४.६ उत्थाय, आसनात् उत्थितवती सती
सन्धिः
सम् + उत् + स्था + ल्यप् → समुत्थाय — ‘उत्’ इत्यस्य तकारे परे ‘स्था’ इत्यस्य सकारलोपः
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालक्रियावाचकम्)
धर्मसंस्थिता ७४.७ धर्मे सम्यक् स्थिता, धर्मनिष्ठा
सन्धिः
सम् + स्थिता → संस्थिता — अनुस्वारलेखनं मुद्रणानुसारि
समासः
धर्मे संस्थिता — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कच्चित् ७४.८ अपि, किम् — इष्टप्रश्ने प्रयुज्यमानः निपातः
सन्धिः
कद् + चित् → कच्चित् — श्चुत्वसन्धिः (द् + च् = ज्/च्); निपातः
समासः
समासः नास्ति — प्रश्नार्थकं निपातपदम्
विभक्तिः
अव्ययम्
तपोधन ७४.८ हे तपोरूपधने, हे तपस्विनि
सन्धिः
तपस् + धन → तपोधन — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
तपः एव धनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
गुरुशुश्रूषा ७४.९ गुरुजनानां परिचर्या, सेवा
सन्धिः
श्रु धातोः सन्नन्तात् ‘शुश्रूष्’, ततः अप्रत्ययः टाप् च — शुश्रूषा
समासः
गुरूणां शुश्रूषा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रत्यवस्थिता ७४.१० अभिमुखं स्थिता, पुरतः उपस्थिता
सन्धिः
प्रति + अव + स्थिता → प्रत्यवस्थिता — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — द्विरुपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तपःसिद्धि ७४.११ तपसः फलप्राप्तिः, साधनस्य सम्पूर्तिः
सन्धिः
तपस् + सिद्धि → तपःसिद्धि — सकारस्य विसर्गः (सकारे परे)
समासः
तपसः सिद्धिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अरिंदम ७४.१३ हे शत्रुदमन
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः (हलि परे)
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
पर्यचारिषम् ७४.१४ अहं परिचरितवती, सेवितवती
सन्धिः
परि + अचारिषम् → पर्यचारिषम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘चर्’ धातोः लुङि उत्तमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लुङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
प्रतिग्रहीतव्य ७४.१६ सत्कारेण स्वीकर्तव्यः, आदरेण ग्राह्यः
सन्धिः
प्रति + ग्रह् + तव्य → प्रतिग्रहीतव्य — ‘ग्रह्’ धातोः इडागमेन दीर्घः
समासः
समासः नास्ति — कृत्यप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अबहिष्कृता ७४.१९ न निष्कासिता, ज्ञाने अनपसारिता
सन्धिः
बहिस् + कृत → बहिष्कृत — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः); न + बहिष्कृता → अबहिष्कृता — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
समासः
न बहिष्कृता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विनिःसृत ७४.२० निर्गतम्, मुखात् निःसृतम्
सन्धिः
वि + निस् + सृत → विनिःसृत — सकारस्य विसर्गः (सकारे परे)
समासः
समासघटकः — ‘रामवक्त्रविनिःसृतम्’ इति पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जुहवांचक्रिरे ७४.२२ होमं कृतवन्तः, आहुतिं दत्तवन्तः
सन्धिः
हु + आम् + कृ (लिट्) → जुहवांचक्रिरे — आमन्तस्य मकारः अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — आमन्तलिडन्तं रूपम्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
प्रत्यक्स्थली ७४.२३ पश्चिमाभिमुखा भूमिः, वेदीस्थानम्
सन्धिः
प्रत्यच् + स्थली → प्रत्यक्स्थली — पदान्ते च् → क् इति चर्त्वम्
समासः
प्रत्यक् (पश्चिमाभिमुखा) स्थली — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुष्पोपहार ७४.२३ पुष्पाणां बलिः, पुष्पार्पणम्
सन्धिः
पुष्प + उपहार → पुष्पोपहार — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पुष्पाणाम् उपहारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
श्रमादुद्वेपिभिः ७४.२३ श्रमेण कम्पमानैः (हस्तैः)
सन्धिः
श्रमात् + उद्वेपिभिः → श्रमादुद्वेपिभिः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); ‘उत् + वेपिन्’ इत्यत्र अपि जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रमात्’ इति पञ्चम्यन्तम्, ‘उद्वेपिभिः’ इति ‘वेप्’ धातोः णिनिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
‘उद्वेपिन्’ इति लिङ्गम् — तृतीया, बहुवचनम् (‘करैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेद्यतुलप्रभा ७४.२४ अनुपमतेजस्का वेदी
सन्धिः
वेदी + अतुलप्रभा → वेद्यतुलप्रभा — यण्सन्धिः (ई + अ = य् + अ)
समासः
अतुला प्रभा यस्याः सा वेदी — बहुव्रीहिगर्भम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उपवासश्रमालस ७४.२५ उपवासश्रमेण शिथिलाः, क्लान्ताः
सन्धिः
श्रम + आलस → श्रमालस — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
उपवासजन्येन श्रमेण आलसाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अभ्यनुज्ञाता ७४.२८ अनुमतिं प्राप्ता, अनुज्ञां लब्धवती
सन्धिः
अभि + अनुज्ञाता → अभ्यनुज्ञाता — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — द्विरुपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भावितात्मन् ७४.२९ संस्कृतचित्ताः, ध्यानेन शुद्धान्तःकरणाः
सन्धिः
भावित + आत्मन् → भावितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भावितः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
धर्मिष्ठ ७४.३० अत्यन्तं धर्मयुक्तम्
सन्धिः
धर्म + इष्ठन् → धर्मिष्ठ — इष्ठन्प्रत्यये परे ‘अ’ लोपः
समासः
समासः नास्ति — अतिशायने इष्ठन्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
संशितव्रता ७४.३१ तीक्ष्णव्रता, दृढनियमा
सन्धिः
सम् + शित → संशित — अनुस्वारलेखनं मुद्रणानुसारि
समासः
संशितं व्रतं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
चीरकृष्णाजिनाम्बरा ७४.३२ वल्कलं कृष्णमृगचर्म च वस्त्ररूपेण धारयन्ती
सन्धिः
कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अजिन + अम्बरा → अजिनाम्बरा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
चीरं कृष्णाजिनं च अम्बरं यस्याः सा — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हुताशन ७४.३२ अग्नौ, हविर्भक्षके वह्नौ
सन्धिः
हुत + अशन → हुताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
हुतम् अश्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
दिव्यमाल्यानुलेपना ७४.३३ दिव्यमालाभिः दिव्यचन्दनादिलेपनेन च युक्ता
सन्धिः
माल्य + अनुलेपना → माल्यानुलेपना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दिव्यानि माल्यानि अनुलेपनं च यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुकृतात्मानः ७४.३५ पुण्यकर्माणः, संस्कृतस्वभावाः
सन्धिः
सुकृत + आत्मन् → सुकृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सुकृतः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘सुकृतात्मन्’ इति लिङ्गम् — प्रथमा, बहुवचनम् (‘महर्षयः’ इत्यस्य विशेषणम्); मुद्रणे ‘सुकृतात्मानो’ इति सन्धिरूपम्
आत्मसमाधि ७४.३५ चित्तैकाग्र्येण, योगबलेन
सन्धिः
आत्मन् + समाधि → आत्मसमाधि — समासे ‘आत्मन्’ इत्यस्य ‘आत्म’ इति रूपम्
समासः
आत्मनः समाधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (करणे)