कबन्धस्य आत्मकथा सहायताश्वासनं च

पूर्वसर्गान्ते कबन्धः स्वस्य विरूपतायाः कारणं वक्तुं प्रतिज्ञातवान्। अस्मिन् सर्गे सः आत्मकथाम् आरभते — ‘महाबाहो राम, पुरा मम रूपं महाबलपराक्रमं, अचिन्त्यं, त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् आसीत्। सूर्यस्य सोमस्य शक्रस्य च यथा वपुः, तथा एव मम अपि तेजस्वि शरीरम् आसीत्। सः अहं लोकवित्रासनम् इदं महत् रूपं कृत्वा वनगतान् ऋषीन् ततस्ततः त्रासयामि स्म।’ एवं सः स्वस्य अपराधं स्वयम् एव स्वीकरोति — न दैवं दूषयति, न परम्। ‘एकदा स्थूलशिरा नाम महर्षिः मया कोपितः। सः विविधं वन्यं फलमूलादि संचिन्वन् आसीत्, तं च अहम् अनेन विकृतेन रूपेण अधर्षयम्। मां तथा प्रेक्ष्य सः घोरशापाभिधायी माम् उक्तवान् — एतत् एव नृशंसं विगर्हितं ते रूपम् अस्तु।’ ततः क्रुद्धः अपि सः मुनिः याचितः सन् शापान्तम् उक्तवान् — ‘यदा रामः तव भुजौ छित्त्वा विजने वने त्वां दहेत्, तदा त्वं स्वम् एव विपुलं शुभं रूपं प्राप्स्यसे।’ इति उक्त्वा कबन्धः लक्ष्मणम् आह — ‘श्रिया विराजितं दनोः पुत्रं मां विद्धि।’ एवं शापस्य आरम्भः अन्तः च एकत्र एव कथितौ, येन श्रोतुः मनसि आशा तिष्ठति। अत्र द्रष्टव्यम् — कबन्धः द्वे कारणे कथयति, मुनेः शापं इन्द्रस्य कोपं च; प्रथमं शापम् एव वदति, यतः तत्र एव मोक्षोपायः निहितः। ‘त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्’ इति पदेन तस्य पूर्वं गौरवं सूचितं, तेन च वर्तमाना विरूपता अधिकं करुणा भवति। ‘सोऽहम्’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — यः सः आसम्, सः एव अहम् अधुना ईदृशः। ‘प्रेक्ष्यैवम्’ इति पदेन मुनेः शापस्य निमित्तं दर्शनम् एव इति स्पष्टम्। शापस्य वचनं च तस्य एव अपराधस्य प्रतिबिम्बम् — येन रूपेण सः त्रासयति स्म, तत् एव रूपं तस्य नित्यं जातम्; एषः रामायणे प्रसिद्धः शापन्यायः।

कबन्धः विरूपतायाः द्वितीयं कारणम् अपि कथयति — ‘इदं रूपं रणाजिरे इन्द्रस्य कोपात् एवं प्राप्तम्। अहं हि उग्रेण तपसा पितामहं ब्रह्माणम् अतोषयम्; सः च मे दीर्घम् आयुः प्रादात्। ततः माम् एव विभ्रमः अस्पृशत् — दीर्घम् आयुः मया प्राप्तम्, शक्रः मां किं करिष्यति इति गर्वः उदपद्यत।’ एषः एव तस्य दोषः — वरः स्वयं न दोषः, वरजनितः मदः तु दोषः। ‘इत्येवं बुद्धिम् आस्थाय अहं रणे शक्रम् अधर्षयम्। तस्य बाहुप्रमुक्तेन शतपर्वणा वज्रेण मम सक्थिनी शिरः च शरीरे एव सम्प्रवेशितम् — ऊरू मस्तकं च देहम् एव प्रविष्टौ। मया याच्यमानः अपि सः मां यमसादनं न अनयत्; पितामहस्य वचः सत्यम् अस्तु इति मम अग्रे अब्रवीत्।’ ततः कबन्धः स्वस्य दुरवस्थाम् एव इन्द्रं पृष्टवान् — ‘वज्रेण अभिहतः, भग्नसक्थिशिरोमुखः, अनाहारः सन् अहं सुदीर्घं कालं जीवितुं कथं शक्तः?’ इति। एवं दीर्घायुष्करः वरः एव तस्य दीर्घा यातना जाता; कविः अत्र वरस्य विपरीतं फलं दर्शयति। ‘सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे सम्प्रवेशितम्’ इति अर्धेन कबन्धस्य वर्तमानं संस्थानं व्याख्यातम् — यत् पूर्वसर्गे ‘अशिरोग्रीवम्’ इति वर्णितम्, तस्य कारणम् अत्र लभ्यते। ‘पितामहवचः सत्यं तदस्तु’ इति इन्द्रस्य वचनं द्विविधं — वरं न भनक्ति, दण्डं च न त्यजति; अतः दीर्घायुः एव दण्डरूपेण परिणमति। कबन्धस्य प्रश्नः ‘अनाहारः कथं शक्तः’ इति व्यावहारिकः, तेन च अग्रिमं वरदानम् आक्षिप्यते। एवं कविः शापस्य वरस्य च परस्परविरोधात् एव कथायाः गतिं निर्वहति।

कबन्धः कथयति — ‘एवम् उक्तः शक्रः मे योजनमायतौ बाहू दत्तवान्, तदा च मम कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रम् आस्यम् अकल्पयत्। सः अहं ताभ्यां दीर्घाभ्यां भुजाभ्यां वनेचरान् संक्षिप्य सिंहद्वीपिमृगव्याघ्रान् समन्ततः भक्षयामि। इन्द्रः च मां ब्रवीत् — यदा सलक्ष्मणः रामः समरे तव बाहू छेत्स्यते, तदा त्वं स्वर्गं गमिष्यसि।’ अत्र मुनेः शापान्तः इन्द्रस्य वचनं च परस्परम् अनुरुध्येते; द्वयोः अपि निमित्तं रामः एव। ‘तात राजसत्तम, अनेन वपुषा अस्मिन् वने यत् यत् पश्यामि, तस्य सर्वस्य ग्रहणं मम साधु रोचते; ग्रहणम् अवश्यं क्रियते इति नियमात् रामः अपि कदाचित् माम् उपैष्यति इति अहं मन्ये।’ एवं ग्रहणशीलता एव तस्य उपायः अभवत् — येन केनापि प्रकारेण रामः तस्य हस्ते पतेत्। ‘इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य अहं देहन्यासाय कृतश्रमः आसम्। सः त्वं रामः असि; ते भद्रं भवतु; राघव, महर्षिणा यथा उक्तं तथा एव तत्त्वम् — अन्येन केनापि अहं हन्तुं न शक्यः। नरर्षभ, अहं हि तव मतिसाचिव्यं करिष्यामि।’ ‘योजनमायतौ बाहू’ इति वरः विचित्रः — सः दण्डः अपि, जीवनोपायः अपि। ‘कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रम् आस्यम्’ इति च तथा एव। एवम् इन्द्रः तं न हन्ति, न च मुञ्चति; केवलं जीवितुं समर्थं करोति। ‘सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये’ इति कबन्धस्य वचने तस्य सर्वग्राहिणः स्वभावस्य हेतुः स्पष्टीकृतः — सः लुब्धतया न गृह्णाति, अपि तु रामप्राप्त्याशया। ‘देहन्यासकृतश्रमः’ इति पदं विशेषेण मार्मिकम् — यः प्राणान् रक्षितुं वरम् अयाचत, सः एव अधुना देहं त्यक्तुं श्राम्यति। ‘नाहमन्येन शक्यो हन्तुम्’ इति च रामस्य माहात्म्यं द्योतयति।

कबन्धः वदति — ‘युवाभ्याम् अग्निना संस्कृतः सन् अहं मित्रम् अपि उपदेक्ष्यामि।’ एवम् उक्तः धर्मात्मा राघवः तेन दनुना सह लक्ष्मणस्य पश्यतः इदं वचनम् उवाच — ‘मम यशस्विनी भार्या सीता रावणेन हृता। अहं भ्रात्रा सह यथासुखं जनस्थानात् निष्क्रान्तः आसम्, तस्मिन् एव अन्तरे सा अपहृता। तस्य रक्षसः नाममात्रम् एव जानामि, न तु रूपम्; तस्य निवासं प्रभावं वा वयं न विद्महे। एवं शोकार्तानाम् अनाथानां च विपरिधावतां आवयोः उपकारेण सदृशं कारुण्यं कर्तुम् अर्हसि। कुञ्जरैः भग्नानि कालेन शुष्काणि च काष्ठानि आनीय महति कल्पिते श्वभ्रे वयं त्वां धक्ष्यामः, वीर। सः त्वं सीतां समाचक्ष्व — येन वा हृता, यत्र वा हृता। यदि तत्त्वतः जानासि, तर्हि अत्यर्थं कल्याणं कुरु।’ अत्र रामस्य वचने प्रार्थना प्रतिज्ञा च युगपत् — दाहं करिष्यामः इति प्रतिज्ञा, सीतां वद इति प्रार्थना। ‘उपकारेण वर्तताम्’ इति पदेन सः स्वयम् एव उपकारं स्वीकरोति, न तु केवलं याचते। एवम् उक्तः दनुः अनुत्तमं वाक्यं प्रोवाच। रामस्य निवेदनं संक्षिप्तं स्पष्टं च — नाम जानामि, रूपं न; निवासं न, प्रभावं न। एतेन तस्य असहायता स्पष्टा भवति, कबन्धस्य च सहायतायाः आवश्यकता। ‘शोकार्तानाम् अनाथानाम् एवं विपरिधावताम्’ इति त्रिभिः विशेषणैः कविः तयोः दशां चित्रयति — शोकः, अनाथत्वम्, इतस्ततः धावनम्। ‘काष्ठान्यानीय भग्नानि काले शुष्काणि कुञ्जरैः’ इति वर्णने दाहसामग्र्याः अपि वास्तवं चित्रं दत्तम् — गजैः भग्नानि, कालेन शुष्कानि काष्ठानि एव अरण्ये सुलभानि। ‘महति कल्पिते श्वभ्रे’ इति च तस्य विशालकायतां स्मारयति।

कुशलः वक्ता सः दनुः वक्तारम् अपि राघवं प्रत्युवाच — ‘मम दिव्यं ज्ञानं न अस्ति, अतः मैथिलीं न अभिजानामि। किं तु दग्धः सन् स्वं रूपम् आस्थितः अहं यः तां वक्ष्यति तं वक्ष्ये; यः तत् रक्षः अभिजानाति, तत् अपि ते वक्ष्ये, राम। अदग्धस्य मम तु विज्ञातुं शक्तिः न अस्ति, प्रभो — कः सः महावीर्यः राक्षसः, येन तव सीता हृता, इति। शापदोषेण मम महत् विज्ञानं भ्रष्टम्; स्वकृतेन एव कर्मणा मया इदं लोकविगर्हितं रूपं प्राप्तम्। किं तु यावत् श्रान्तवाहनः सविता अस्तं न याति, तावत् एव मां अवटे क्षिप्त्वा यथाविधि दह, राम।’ एवं सः कालनियमम् अपि निर्दिशति — सूर्यास्तात् पूर्वम् एव दाहः कार्यः। ‘रघुनन्दन, त्वया न्यायेन अवटे दग्धः सन् अहं तं महावीरं वक्ष्यामि, यः तं राक्षसं वेत्स्यति। राघव, न्याय्यवृत्तेन तेन सह तव सख्यं कर्तव्यम्; लघुविक्रम वीर, सः ते साहाय्यं कल्पयिष्यति। त्रिषु लोकेषु तस्य अविज्ञातं किमपि न अस्ति — पुरा कारणान्तरे सः सर्वान् लोकान् परिवृतवान्।’ एवम् अयं सर्गः शापकथया आरब्धः मित्रनिर्देशेन समाप्यते, अग्रिमस्य सर्गस्य दाहप्रसङ्गाय च सूत्रं ददाति। कबन्धस्य उत्तरे द्वौ भागौ — अधुना न जानामि इति निषेधः, दग्धः सन् वक्ष्यामि इति प्रतिज्ञा च। ‘दिव्यमस्ति न मे ज्ञानम्’ इति वदन् सः स्वस्य सीमाम् एव स्वीकरोति, तत् च तस्य सत्यवादित्वं सूचयति। ‘स्वकृतेन मया प्राप्तम्’ इति पुनः आत्मदोषस्वीकारः — द्वितीयवारम् अपि सः दैवं न दूषयति। ‘यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः’ इति सूर्यास्तपर्यन्तः कालनियमः रम्यया परिक्रमया उक्तः; अनेन कथायां त्वरा अपि उत्पद्यते। अन्ते च ‘तस्य अविज्ञातं किमपि नास्ति’ इति वदन् सः सुग्रीवस्य माहात्म्यं सूचयति, नाम तु अद्यापि न वदति — तत् अग्रिमे सर्गे दाहानन्तरम् एव प्रकटीभविष्यति। एषा एव कवेः कौशलपूर्णा विलम्बनरीतिः।