अरण्यकाण्डम् — सप्ततितमः सर्गः

कबन्धबाहुच्छेदनं कबन्धेन च तयोः स्वागतम्

कबन्धस्य क्षुधावचनम्, लक्ष्मणस्य बाहुच्छेदनिश्चयः, खड्गाभ्यां बाहुच्छेदनं, कबन्धस्य पतनं प्रश्नश्च, रामलक्ष्मणपरिचयः, कबन्धस्य प्रीतिपूर्वकं स्वागतम्

अस्मिन् सर्गे बाहुपाशे बद्धौ राघवौ दृष्ट्वा कबन्धः ‘क्षुधार्तं मां दृष्ट्वा किं तिष्ठथः’ इति वदति। लक्ष्मणः विक्रमे कृतनिश्चयः सन् ‘अस्य बलं भुजयोः एव, अतः असिभ्यां बाहू छिन्दावहे’ इति रामम् आह; निश्चेष्टानां वधः राज्ञे कुत्सितः इति च धर्मः स्मार्यते। कबन्धे भक्षणाय उद्यते सति देशकालज्ञौ तौ खड्गाभ्यां तस्य उभौ बाहू अंसदेशात् छिन्दतः; सः मेघवत् गर्जन् पतति, शोणिताप्लुतः च ‘कौ युवाम्’ इति पृच्छति। लक्ष्मणः रामस्य परिचयं वनवासवृत्तान्तं सीतापहरणं च कथयति, कबन्धं च ‘त्वं कः’ इति पृच्छति। इन्द्रवचनं स्मरन् प्रीतः कबन्धः तयोः स्वागतं करोति, बाहुबन्धनमोक्षं च सौभाग्यं मन्यते, स्वस्य विरूपतायाः कारणं च वक्तुम् उपक्रमते।

१कबन्धस्य क्षुधावचनं लक्ष्मणस्य च बाहुच्छेदनिश्चयः

१तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत्॥

२तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ।
आहारार्थं तु संदिष्टौ दैवेन हतचेतनौ॥

३तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा।
उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः॥

४त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः।
तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू॥

५भीषणोऽयं महाकायो राक्षसा भुजविक्रमः।
लोकं ह्यतिजितं कृत्वा ह्यावां हन्तुमिहेच्छति॥

६निश्चेष्टानां वधो राजन्कुत्सितो जगतीपतेः।
क्रतुमध्योपनीतानां पशूनामिव राघव॥

७एतत्संजल्पितं श्रुत्वा तयोः क्रुद्धस्तु राक्षसः।
विदार्यास्यं ततो रौद्रं तौ भक्षयितुमारभत्॥

पूर्वसर्गान्ते रामः स्वां मतिं स्थिरां कृतवान्। अस्मिन् सर्गे तत्र बाहुपाशेन परिक्षिप्तौ स्थितौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा कबन्धः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘क्षत्रियर्षभौ, क्षुधार्तं मां दृष्ट्वा अपि किं नु तिष्ठतः? दैवेन एव युवाम् आहारार्थं संदिष्टौ, हतचेतनौ च।’ तत् वचनं श्रुत्वा आर्तिसमापन्नः अपि विक्रमे कृतनिश्चयः लक्ष्मणः प्राप्तकालं हितं च वाक्यम् उवाच — ‘अयं राक्षसाधमः त्वां मां च पुरा तूर्णम् आदत्ते, अतः तस्मात् पूर्वम् एव आवाभ्यां असिभ्यां शीघ्रम् अस्य गुरू बाहू छिन्दावहे। अयं महाकायः भीषणः; अस्य बलं पराक्रमः च भुजयोः एव निहितम्। सः लोकं सर्वथा जितम् इव कृत्वा अधुना आवाम् अपि हन्तुम् इच्छति।’ रामः च एतत् अनुमन्यते। किं तु धर्मबुद्धिः अपि तत्र प्रवर्तते — ‘राजन् जगतीपते, क्रतुमध्ये उपनीतानां पशूनाम् इव निश्चेष्टानां वधः राज्ञे कुत्सितः, राघव।’ अतः प्राणहरणं न, केवलं भुजयोः उच्छेदनम् एव उचितम् इति निर्णीतम्। तयोः एतत् संजल्पितं श्रुत्वा सः राक्षसः क्रुद्धः सन् रौद्रम् आस्यं विदार्य तौ भक्षयितुम् आरभत। एवम् अल्पैः एव श्लोकैः कविः संवादं निर्णयं च निर्वहति, क्रियायाः च क्षणम् उपस्थापयति। अत्र लक्ष्मणस्य त्रिविधं वैशिष्ट्यं दृश्यते — आर्तिं प्राप्तः अपि सः न विषीदति, विक्रमे निश्चयं करोति, कालोचितं हितं च वदति। ‘प्राप्तकालं हितं च’ इति विशेषणद्वयेन कविः तस्य वाचः मूल्यं सूचयति। ‘बाहू छिन्दावहे गुरू’ इत्यत्र ‘गुरू’ इति पदेन भुजयोः स्थौल्यं गौरवं च द्योत्यते; तयोः एव छेदनम् उपायः, न तु शिरश्छेदनम् — यतः तस्य शिरः एव नास्ति। ‘क्रतुमध्योपनीतानां पशूनाम् इव’ इति उपमया यज्ञपशोः असहायता स्मार्यते; कबन्धः अपि अधुना प्रतीकारासमर्थः भवेत् इति आशयः।

At the end of the previous sarga Rāma had steadied his resolve. Now Kabandha, seeing the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa held fast in the noose of his arms, spoke: "Bulls among kṣatriyas, why do you just stand there when you see how hungry I am? Fate has sent you to be my food, and your wits have deserted you." Hearing this, Lakṣmaṇa, though in distress, made up his mind to fight and said what was timely and wise. Three things mark him here: in distress he did not despair, he resolved on valour, and he spoke what the moment required. "This vilest of rākṣasas will swallow you and me in a moment. Before that, let us quickly cut off his massive arms with our swords. This huge creature is terrible, and all his strength and prowess lie in his arms. Having, as it were, conquered the whole world, he now means to kill us too." Their weight is stressed, and cutting off those arms was the only way, not cutting off his head, for he had none. Rāma agreed. Yet the sense of dharma was at work too: "But killing the helpless, lord of the earth, is condemned in a king, Rāghava; they are like beasts led into the midst of a sacrifice." The image recalls the helplessness of a sacrificial animal, for Kabandha, once his arms were gone, would be unable to resist. So it was decided that they would not take his life, only cut off his arms. Hearing them talk like this, the rākṣasa grew angry, opened his fearsome mouth wide and began to devour them. In a few verses the poet carries through the talk and the decision and brings us to the moment of action.

२बाहुच्छेदनं कबन्धस्य पतनं प्रश्नश्च

८ततस्तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्यामेव राघवौ।
अच्छिन्दतां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशतः॥

९दक्षिणो दक्षिणं बाहुमसक्तमसिना ततः।
चिच्छेद रामो वेगेन सव्यं वीरस्तु लक्ष्मणः॥

१०स पपात महाबाहुश्छिन्नबाहुर्महास्वनः।
खं च गां च दिशश्चैव नादयञ्जलदो यथा॥

११स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणितौघपरिप्लुतः।
दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवामिति दानवः॥

१२इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
शशंस तस्य काकुत्स्थं कबन्धस्य महाबलः॥

१३अयमिक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः।
तस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम्॥

ततः देशकालज्ञौ तौ राघवौ सुसंहृष्टौ सन्तौ खड्गाभ्याम् एव तस्य अंसदेशात् उभौ बाहू अच्छिन्दताम्। दक्षिणे भागे स्थितः रामः असिना असक्तं वेगेन दक्षिणं बाहुं चिच्छेद; वामे स्थितः वीरः लक्ष्मणः च सव्यं बाहुम्। छिन्नबाहुः सः महाबाहुः महास्वनेन गर्जन् खं गां दिशः च नादयन् जलदः इव भूमौ पपात। शोणितौघपरिप्लुतः सः स्वौ निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा दीनः सन् तौ वीरौ पप्रच्छ — ‘युवां कौ?’ इति। एवं ब्रुवाणस्य तस्य पुरतः शुभलक्षणः महाबलः लक्ष्मणः काकुत्स्थस्य परिचयं शंसितुम् आरभत — ‘अयम् इक्ष्वाकुदायादः जनैः रामः इति नाम्ना श्रुतः; मां च तस्य एव अवरजं भ्रातरं लक्ष्मणं विद्धि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — कबन्धः बाहुबन्धनात् मुक्तः सन् एव शान्तः भवति, प्रश्नं च पृच्छति; यावत् भुजौ आस्ताम्, तावत् सः केवलं भोक्ता एव आसीत्। ‘देशकालज्ञौ’ इति पदम् अत्र अत्यन्तं सार्थकम् — यस्मिन् क्षणे सः मुखं विदार्य भक्षणाय प्रवृत्तः, तस्मिन् एव क्षणे तस्य भुजयोः बन्धनं शिथिलं जातम्; तम् एव अवसरं तौ अगृह्णीताम्। ‘सुसंहृष्टौ’ इति पदेन तयोः उत्साहः सूचितः — आपदः मध्ये अपि कर्मणि हर्षः। ‘दक्षिणो दक्षिणं बाहुम्’ इति पदयमकेन कविः स्थानस्य क्रियायाः च साम्यं रमणीयं करोति। पतनवर्णने ‘खं च गां च दिशश्चैव नादयन्’ इति त्रिभुवनव्यापी नादः उक्तः; जलदोपमया च तस्य गम्भीरता दर्शिता।

Then the two Rāghavas, who knew the right place and the right moment, cut off both his arms at the shoulder with their swords, full of eagerness. It was the very instant when he opened his mouth to eat them that the grip of his arms slackened, and that was the chance they seized; and even in the midst of danger they took joy in the deed. Rāma, standing on the right, swiftly cut off the right arm with his sword without a check, and the heroic Lakṣmaṇa, on the left, cut off the left; the poet matches place and deed neatly. His arms severed, the mighty-armed creature fell to the ground like a thundercloud with a great roar that made sky, earth and every quarter resound. Bathed in a flood of blood and seeing his two severed arms, he humbly asked the two heroes, "Who are you?" Only when freed from his arms did he become calm and ask a question; while he had them, he had been nothing but a devourer. As he spoke, the powerful Lakṣmaṇa, marked with every auspicious sign, began to tell him about Kākutstha: "This is the heir of the Ikṣvākus, known among men by the name of Rāma, and know me to be his younger brother, Lakṣmaṇa."

३रामवृत्तान्तनिवेदनं कबन्धस्य च स्वागतवचनम्

१४मात्रा प्रतिहते राज्ये रामः प्रव्राजितो वनम्।
मया सह चरत्येष भार्यया च महद्वनम्॥

१५अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने।
रक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ताविहागतौ॥

१६त्वं तु को वा किमर्थं वा कबन्धसदृशो वने।
आस्येनोरसि दीप्तेन भग्नजङ्घो विचेष्टसे॥

१७एवमुक्तः कबन्धस्तु लक्ष्मणेनोत्तरं वचः।
उवाच वचनं प्रीतस्तदिन्द्रवचनं स्मरन्॥

१८स्वागतं वां नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि वामहम्।
दिष्ट्या चेमौ निकृत्तौ मे युवाभ्यां बाहुबन्धनौ॥

१९विरूपं यच्च मे रूपं प्राप्तं ह्यविनयाद्यथा।
तन्मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतस्तव॥

लक्ष्मणः वृत्तान्तं वदति — ‘मात्रा राज्ये प्रतिहते सति रामः वनं प्रव्राजितः; सः मया भार्यया च सह इदं महत् वनं चरति। देवप्रभावस्य अस्य विजने वने वसतः भार्या रक्षसा अपहृता; ताम् इच्छन्तौ आवाम् इह आगतौ। त्वं तु कः? किमर्थं वा कबन्धसदृशः सन् अस्मिन् वने उरसि दीप्तेन आस्येन भग्नजङ्घः विचेष्टसे?’ एवम् उक्तः कबन्धः लक्ष्मणस्य उत्तरं वचः श्रुत्वा पूर्वम् इन्द्रेण उक्तं वचनं स्मरन् प्रीतः सन् उवाच — ‘नरव्याघ्रौ, वां स्वागतम्। दिष्ट्या अहं वाम् अद्य पश्यामि; दिष्ट्या च युवाभ्यां मे एतौ बाहुबन्धनौ निकृत्तौ। यत् च मे इदं विरूपं रूपम् अविनयात् प्राप्तम्, तत् तत्त्वतः शंसतः मम कथनं नरव्याघ्र शृणु।’ एवं वैरम् अपि उपकारे परिणमति; भुजयोः छेदनम् एव तस्य मोक्षस्य द्वारम् अभवत्। अनेन च आगामिनि सर्गे कबन्धस्य आत्मकथायाः भूमिका बद्धा। लक्ष्मणस्य निवेदनं संक्षिप्तं क्रमबद्धं च — राज्यभ्रंशः, वनवासः, सीतासाहचर्यम्, अपहरणम्, अन्वेषणम् इति पञ्च एव पदानि। ततः सः प्रतिप्रश्नं करोति, यतः परिचयदानस्य फलं परिचयग्रहणम् एव। कबन्धस्य उत्तरे ‘दिष्ट्या’ इति द्विवारं प्रयुक्तम् — दर्शनं मोक्षः च द्वयम् अपि तस्य भाग्यम्। ‘तदिन्द्रवचनं स्मरन्’ इति पदेन पूर्ववृत्तान्तस्य सूचना दत्ता, या अग्रिमे सर्गे विस्तरेण कथ्यते। एवम् अयं सर्गः युद्धेन आरब्धः मैत्र्या समाप्यते।

Lakṣmaṇa told their story. "When his mother barred him from the kingdom, Rāma was sent into exile in the forest, and he roams this great forest with me and with his wife. While he, whose power is like a god's, was living in the lonely forest, his wife was carried off by a rākṣasa, and it is in search of her that we have come here." His account was brief and orderly, the loss of the kingdom, the life in the forest, Sītā's companionship, the abduction and the search. Then he asked in return, for giving one's name deserves a name in return: "But who are you? Why do you lie writhing in this forest like a headless trunk, with broken legs and a blazing mouth in your chest?" Hearing Lakṣmaṇa's answer, Kabandha remembered what Indra had once told him, a hint of a past that the next sarga will tell in full, and spoke with delight. "Welcome to you both, tigers among men. It is my good fortune to see you today, and my good fortune that you have cut away these arms that were my bonds." Twice he spoke of good fortune, for both the sight of them and his release were blessings to him. "Now listen, tiger among men, while I tell you truly how I came by this deformed shape through my own want of restraint." So even enmity turned into kindness: the cutting off of his arms became the door to his release, and the sarga that began in battle ends in friendship, preparing for Kabandha's own story in the next.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

बाहुपाशपरिक्षिप्तौ ७०.१ भुजरूपेण पाशेन सर्वतः वेष्टितौ

सन्धिः: परि + क्षिप्तौ इत्यत्र षत्वं विसर्गकार्यं वा नास्ति; समासे सन्धिकार्यं न प्रवर्तते
समासः: बाह्वोः पाशः, तेन परिक्षिप्तौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

क्षत्रियर्षभौ ७०.२ क्षत्रियश्रेष्ठौ

सन्धिः: क्षत्रिय + ऋषभौ → क्षत्रियर्षभौ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: क्षत्रियेषु ऋषभौ इव — उपमानोत्तरपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनप्रथमा, द्विवचनम्

क्षुधार्तम् ७०.२ बुभुक्षया पीडितम्

सन्धिः: क्षुधा + आर्तम् → क्षुधार्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः: क्षुधया आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

हतचेतनौ ७०.२ नष्टबुद्धी, विवेकरहितौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः: हता चेतना ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

प्राप्तकालम् ७०.३ समयोचितम्, अवसरानुरूपम्

सन्धिः: प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

उवाचार्तिसमापन्नः ७०.३ पीडां प्राप्तः सन् उवाच

सन्धिः: उवाच + आर्ति → उवाचार्ति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘आर्ति + समापन्नः’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आर्तिं समापन्नः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (क्रियापदेन सह सन्धिं गतम्)

कृतनिश्चयः ७०.३ दृढसंकल्पः

सन्धिः: निः + चयः → निश्चयः — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारादेशः
समासः: कृतः निश्चयः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आदत्ते ७०.४ गृह्णाति, स्वीकरोति; अत्र ‘मुखे प्रक्षिपति’ इति आशयः

सन्धिः: आ + दत्ते इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति — धातोः लट्रूपम्
समासः: समासः नास्ति — ‘आ + दा’ धातोः लटि प्रथमपुरुषैकवचनम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम्

छिन्दावहे ७०.४ आवां छिनद्वः, उभौ छेदनं कुर्वः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘छिद्’ धातोः लोट्लकारे उत्तमपुरुषद्विवचनम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम्

भुजविक्रमः ७०.५ यस्य पराक्रमः भुजयोः एव निहितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः: भुजयोः विक्रमः यस्य सः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

हन्तुमिहेच्छति ७०.५ अत्र हन्तुम् इच्छति

सन्धिः: हन्तुम् + इह → हन्तुमिह — मकारस्य अनुनासिकसन्धिः; ‘इह + इच्छति’ → ‘इहेच्छति’ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + इ = ए इति गुणः)
समासः: समासः नास्ति — तुमुन्प्रत्ययान्तं पदं, निपातः, क्रियापदं च
विभक्तिः: क्रियापदम् (तुमुन्नन्तेन सह)

निश्चेष्टानाम् ७०.६ क्रियारहितानाम्, प्रतीकारासमर्थानाम्

सन्धिः: निः + चेष्ट → निश्चेष्ट — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारादेशः
समासः: निर्गता चेष्टा येषां ते — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः)
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

क्रतुमध्योपनीतानाम् ७०.६ यज्ञमध्ये आनीतानाम्

सन्धिः: मध्य + उपनीत → मध्योपनीत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: क्रतोः मध्ये उपनीताः, तेषाम् — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

संजल्पितम् ७०.७ परस्परं कृतं संभाषणम्

सन्धिः: सम् + जल्पितम् इत्यत्र अनुस्वारादेशः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + जल्प्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं भावे रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

विदार्यास्यम् ७०.७ मुखं विस्तार्य

सन्धिः: विदार्य + आस्यम् → विदार्यास्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ल्यबन्तं पदं, कर्म च
विभक्तिः: पूर्वकालक्रियावाचकम् अव्ययम्, सह द्वितीयान्तेन

देशकालज्ञौ ७०.८ अवसरस्य स्थानस्य च ज्ञातारौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः: देशं कालं च जानीतः इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

अच्छिन्दताम् ७०.८ उभौ अच्छिन्दताम्, चिच्छिदतुः

सन्धिः: आ + छिन्दताम् इत्यत्र अडागमः, छकारात् पूर्वं तुक्
समासः: समासः नास्ति — ‘छिद्’ धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषद्विवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम्

तस्यांसदेशतः ७०.८ स्कन्धप्रदेशात्

सन्धिः: तस्य + अंसदेशतः → तस्यांसदेशतः — पूर्वरूपसन्धिः इव दृश्यते; वस्तुतः ‘अ + अं’ इति सवर्णदीर्घे अनुस्वारसहितं रूपम्
समासः: अंसस्य देशः — षष्ठीतत्पुरुषः; ततः ‘तसिल्’ प्रत्ययः
विभक्तिः: पञ्चम्यर्थे तसिल्प्रत्ययान्तम् अव्ययम्

छिन्नबाहुः ७०.१० कृत्तभुजः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: छिन्नौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नादयञ्जलदः ७०.१० शब्दयन् मेघः इव

सन्धिः: नादयन् + जलदः → नादयञ्जलदः — श्चुत्वसन्धिः (न् + ज् = ञ् + ज्)
समासः: समासः नास्ति — ‘नद्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययान्तम्; ‘जलदः’ इति पृथक् पदम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

शोणितौघपरिप्लुतः ७०.११ रुधिरप्रवाहेण सिक्तः

सन्धिः: शोणित + ओघ → शोणितौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः: शोणितस्य ओघः, तेन परिप्लुतः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

इक्ष्वाकुदायादः ७०.१३ इक्ष्वाकुवंशस्य उत्तराधिकारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — समासे व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः: इक्ष्वाकूणां दायादः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अवरजम् ७०.१३ कनिष्ठं भ्रातरम्

सन्धिः: अवर + ज इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अवरं जातः इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

रक्षसापहृता ७०.१५ राक्षसेन बलात् नीता

सन्धिः: रक्षसा + अपहृता → रक्षसापहृता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: रक्षसा अपहृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘भार्या’ इत्यस्य विशेषणम्)

भग्नजङ्घः ७०.१६ भग्नोरुः, छिन्नजङ्घः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भग्ना जङ्घा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विचेष्टसे ७०.१६ इतस्ततः परिवर्तसे, लुठसि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + चेष्ट्’ धातोः लटि मध्यमपुरुषैकवचनम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम्

दिष्ट्या ७०.१८ भाग्येन, सौभाग्यात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘दिष्ट’ इत्यस्य तृतीयैकवचनं, हर्षार्थे निपातवत् प्रयुक्तम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (निपातार्थे)

शंसतस्तव ७०.१९ कथयतः मम (वचनम्)

सन्धिः: शंसतः + तव → शंसतस्तव — विसर्गस्य सकारादेशः (सकारात् पूर्वम्)
समासः: समासः नास्ति — ‘शंस्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं षष्ठ्येकवचनम्, सर्वनाम च
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (अनादरे षष्ठी न, अपि तु कर्तरि षष्ठी)