॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ६९

अरण्यकाण्डम् — एकोनसप्ततितमः सर्गः

अयोमुख्याः विरूपकरणं कबन्धबाहुबन्धनं च

जटायुसंस्कारानन्तरं दक्षिणापथगमनम्, अयोमुख्याः कर्णनासाच्छेदः, क्रौञ्चारण्ये कबन्धदर्शनम्, तस्य बाहुपाशे बद्धयोः भ्रात्रोः विषादः, रामस्य स्थिरा मतिः

अस्मिन् सर्गे जटायुषे उदकं दत्त्वा रामलक्ष्मणौ सीताम् अन्वेष्टुं पश्चिमां ततः दक्षिणां दिशं गच्छतः। जनस्थानात् त्रिक्रोशं गत्वा क्रौञ्चारण्यं विशतः, पुनः पूर्वेण गत्वा मतङ्गाश्रमस्य अन्तरे घोरं वनं प्राप्नुतः। तत्र पर्वतदर्याः अविदूरे अयोमुखी नाम विकराला राक्षसी लक्ष्मणं गृह्णाति; क्रुद्धः लक्ष्मणः खड्गेन तस्याः कर्णनासस्तनं छिनत्ति, सा च विक्रोशन्ती पलायते। अनन्तरं लक्ष्मणः अनिष्टनिमित्तानि सूचयति; महान् शब्दः श्रूयते; तौ च अशिरोग्रीवं उदरमुखं योजनबाहुं कबन्धं पश्यतः। सः उभौ भुजाभ्यां गृह्णाति। लक्ष्मणः विषण्णः सन् आत्मानं बलिं दातुम् इच्छति, रामः तु तं समाश्वासयति, कालस्य महिमानं च वर्णयन् स्वां मतिं स्थिरां करोति।

१जटायुसंस्कारानन्तरं दक्षिणापथे प्रस्थानम्

१कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा।
अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम्॥

२तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः॥

३गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम्।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम्॥

४व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम्।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ॥

५ततः परं जनस्थानात्त्रिक्रोशं गम्य राघवौ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ॥

६नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम्॥

७दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितौ॥

८ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे॥

९दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्।
नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे रामः गृध्रराजाय जटायुषे पितृवत् अग्निसंस्कारम् अकरोत्, स्वर्गतिं च तस्मै प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे तस्मै उदकाञ्जलिं कृत्वा एव तौ राघवौ तस्मात् स्थानात् प्रस्थितौ, वने सर्वत्र सीताम् अवेक्षमाणौ च पश्चिमां दिशं जग्मतुः। ततः तां दक्षिणां दिशं गत्वा शरचापासिधारिणौ इक्ष्वाकुवंश्यौ अविप्रहतं पन्थानं प्रतिपेदतुः — यस्मिन् मार्गे जनानां गमनागमनं कदापि न भवति। सः पन्थाः गुल्मैः बहुभिः वृक्षैः लताभिः च सर्वतः प्रवेष्टितः, दुर्गमः, गहनः, घोरदर्शनः च आसीत्। तादृशं मार्गं वेगेन व्यतिक्रम्य दक्षिणां दिशम् आश्रित्य महाबलौ भ्रातरौ सुभीमं तत् महारण्यं व्यतियातौ। जनस्थानात् त्रिक्रोशं दूरं गत्वा महौजसौ तौ क्रौञ्चारण्यं नाम गहनं वनं विविशतुः। तत् वनं नानामेघानां घनसमूहः इव श्यामं, सर्वतः प्रहृष्टम् इव शोभमानं, नानावर्णैः शुभैः पुष्पैः मृगपक्षिगणैः च समन्ततः युतम् आसीत्। कविः अत्र वनस्य रमणीयतां वर्णयन् अपि तयोः शोकं न विस्मरति — वैदेहीं द्रष्टुम् इच्छन्तौ एव तौ तद्वनं समन्ततः विचिक्यतुः; सीताहरणदुःखितौ च श्रान्तौ सन्तौ तत्र तत्र विश्रामाय क्षणं क्षणम् अवतिष्ठेताम्। पुनः पूर्वदिशि त्रिक्रोशं गत्वा तौ भ्रातरौ क्रौञ्चारण्यम् अतिक्रम्य मतङ्गमुनेः आश्रमस्य अन्तरे अपरम् एकं वनं ददृशतुः — बहुभिः भीमैः मृगैः द्विजैः च युक्तं, नानावृक्षसमाकीर्णं, सर्वतः गहनपादपं घोरदर्शनं च। एवं पश्चिमतः दक्षिणं, दक्षिणतः पूर्वं च परिभ्रमन्तौ तौ मार्गणात् क्षणम् अपि न विरमतः; दिशः परिवर्तन्ते, शोकः तु न परिवर्तते। एषा एव सर्गस्य भूमिका — गहनात् गहनतरं वनं प्रविशतोः तयोः पुरतः कबन्धरूपा महती आपत् प्रतीक्षमाणा तिष्ठति। द्रष्टव्यं च — रावणः सीतां दक्षिणदिशम् एव नीतवान् इति तौ न जानीतः; तथापि जटायुषः संकेतात् दक्षिणा दिक् एव तयोः लक्ष्यं भवति। ‘अविप्रहतं पन्थानम्’ इति पदेन कविः सूचयति — यः मार्गः जनैः न सेवितः, सः एव अधुना तयोः मार्गः; राजपुत्रौ अपि अरण्यपथम् आश्रयतः। त्रिक्रोशम् इति मानं द्विवारं प्रयुक्तम् — प्रथमं दक्षिणतः, पुनः पूर्वतः — अनेन मार्गस्य वक्रता सूच्यते। वनवर्णने ‘प्रहृष्टम् इव’ इति उत्प्रेक्षा रम्या — पुष्पितं वनं हृष्टम् इव भाति, शोकार्तयोः तु तत् न सुखाय।

In the previous sarga Rāma had given Jaṭāyus, king of the vultures, the fire rites due to a father and prayed that he might reach heaven. Now, having made the water offering, the two Rāghavas left that place and went westward, searching for Sītā throughout the forest. Then, turning south, the two Ikṣvākus, armed with arrows, bows and swords, came upon a path that no one ever travels, hemmed in on every side by thickets, by many trees and by creepers, hard to pass, dense and dreadful to look at. Even the princes now had to take a wild forest track that no people used. Crossing it at speed and holding to the south, the mighty brothers passed through that vast and terrible forest. Three krośas beyond Janasthāna the powerful pair entered a dense wood called the Krauñca forest. It was dark like a mass of heavy rain clouds and seemed joyful on every side, filled with bright flowers of many colours and with herds of beasts and flocks of birds. The flowering wood looked happy, but to the grieving brothers it gave no pleasure; the poet describes its beauty without forgetting their sorrow. Longing to see Vaidehī, they searched the whole forest, and weary and stricken by her abduction they stopped here and there to rest a moment. Then, going three krośas to the east, they passed beyond the Krauñca forest and, within the precincts of the sage Mataṅga's hermitage, came upon another wood, full of fearsome beasts and birds, crowded with trees of every kind, thickly overgrown and dreadful to see. Measuring the way twice by three krośas, first southward and then eastward, the poet shows how winding their path was. From west to south and from south to east they wandered without pausing in their search even for a moment; the directions changed, their grief did not. They did not know for certain that Rāvaṇa had taken Sītā south, yet Jaṭāyus's word made the south their goal. So the sarga sets its stage: as they went from dense forest into denser, a great danger in the shape of Kabandha lay in wait ahead of them.

२अयोमुख्याः दर्शनं तस्याः च विरूपकरणम्

१०ददृशाते गिरौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्॥

११आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः।
ददर्शतुर्महारूपां राक्षसीं विकृताननाम्॥

१२भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्॥

१३भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम्।
अवैक्षतां तु तौ तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

१४सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम्॥

१५उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगुह्य च।
अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः॥

१६नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च।
आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे॥

१७एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः।
कर्णनासस्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः॥

१८कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं विननाद सा।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी घोरदर्शना॥

१९तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

तस्मिन् वने पर्वते तौ दशरथात्मजौ एकां दरीं ददृशतुः — पातालवत् गम्भीरां, तमसा नित्यं संवृतां महतीं गुहाम्। तस्याः दर्याः अविदूरतः तौ नरव्याघ्रौ महारूपां विकृताननां काञ्चित् राक्षसीम् आसाद्य ददर्शतुः। सा अल्पसत्त्वानां प्राणिनां भयदा, बीभत्सा, रौद्रदर्शना, लम्बोदरी, तीक्ष्णदंष्ट्रा, कराली, परुषत्वचा च आसीत्। भीमान् मृगान् भक्षयन्तीं विकटाकारां मुक्तमूर्धजां तां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तत्र एव अवैक्षताम्। सा तु तौ वीरौ समासाद्य, भ्रातुः अग्रतः व्रजन्तं लक्ष्मणम् ‘एहि, आवां रंस्यावहे’ इति उक्त्वा समालम्भत — हस्तेन गृहीतवती। सौमित्रिम् उपगुह्य च एनम् अवदत् — ‘अहं त्वयोमुखी नाम राक्षसी; त्वम् एव मे प्रियः, त्वत्प्राप्तिः एव मम महान् लाभः।’ पुनः च अब्रवीत् — ‘नाथ, वीर, पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च इदं चिरस्थायि आयुः प्राप्य त्वं सदा मया सह रंस्यसे।’ एवम् उक्तः अरिसूदनः लक्ष्मणः कुपितः सन् खड्गम् उद्धृत्य तस्याः कर्णनासस्तनं निचकर्त। कर्णनासयोः निकृत्तयोः सा घोरदर्शना राक्षसी विस्वरं विननाद, यथागतं मार्गम् एव आश्रित्य प्रदुद्राव च। तस्यां गतायां अमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ओजसा पुनः गहनं वनं व्रजन्तौ पुरतः आसेदतुः। अत्र द्रष्टव्यम् — शूर्पणखायाः इव अयोमुख्याः अपि विरूपकरणं लक्ष्मणेन एव क्रियते, न तु वधः; एषः रामायणस्य स्त्रीविषये प्रसिद्धः दण्डनयः। पुनः च द्रष्टव्यम् — या दरी पुरा वर्णिता, सा एव अयोमुख्याः निवासः इति सूच्यते, तमसा संवृता गुहा च तस्याः स्वभावस्य प्रतिबिम्बम् इव भाति। एतत् समग्रम् आख्यानं समीक्षितसंस्करणे सर्वथा न विद्यते, केवलं वुल्गेटे एव दृश्यते। ‘एहि रंस्यावहे’ इति तस्याः वचनम् अत्यन्तं निर्लज्जं स्पष्टं च; शूर्पणखायाः वचनेन सह तस्य साम्यं सुप्रकटम्। लक्ष्मणः तु उत्तरं न ददाति, केवलं क्रियया एव प्रतिवदति — एषः तस्य स्वभावः। ‘आयुश्चिरम् इदम्’ इति पदेन सा तस्मै दीर्घायुष्यं लोभयति, किन्तु लक्ष्मणस्य मनः न चलति। अस्मिन् प्रसङ्गे वनस्य भीषणता राक्षसीरूपेण मूर्ता भवति, कबन्धदर्शनस्य च पूर्वरङ्गः भवति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र स्पष्टम् — ‘मैं तुम्हें भार्यारूपसे मिल गयी’ इति सा वदति। ‘विस्वरं विननाद’ इति पदेन तस्याः आर्तनादः सूचितः; सः एव नादः वनं क्षोभयति, अग्रिमस्य महाशब्दस्य च पूर्वसूचना इव भवति। कर्णनासच्छेदः अत्र स्तनच्छेदेन सह उक्तः, यत् शूर्पणखाप्रसङ्गात् अधिकम्।

On a hill in that forest the two sons of Daśaratha saw a cave, deep as the underworld and always wrapped in darkness, a darkness that seems to mirror the nature of the creature who lived there. Not far from it the two tigers among men came upon a rākṣasī, huge in form and hideous of face. She was a terror to weaker creatures, loathsome and dreadful to look at, with a hanging belly, sharp fangs, a gaping mouth and rough skin. Rāma and Lakṣmaṇa saw her there, misshapen, her hair loose, devouring fearsome beasts. She came up to the two heroes, took hold of Lakṣmaṇa, who was walking ahead of his brother, and said, "Come, let us enjoy ourselves." Embracing Saumitri she said to him, "My name is Ayomukhī. You are my beloved; to win you is my great prize. My lord, my hero, you will have a long life, and you will always take your pleasure with me among the mountain strongholds and on the sandbanks of the rivers." Her words were utterly shameless, much like Śūrpaṇakhā's, and she tried to tempt him with a long life, but Lakṣmaṇa's mind did not waver. He gave her no answer in words, only in action, as was his way. Angered, the slayer of foes drew his sword and cut off her ears, her nose and her breasts, more than was done to Śūrpaṇakhā. With her ears and nose cut away, the dreadful rākṣasī shrieked in a hideous voice and fled back the way she had come; her cry of pain shook the forest and seemed to herald the great noise to come. As with Śūrpaṇakhā, it was Lakṣmaṇa who disfigured her rather than killing her, the Rāmāyaṇa's familiar way of punishing a woman. In this episode the forest's terror takes bodily form in the rākṣasī, and it serves as a prelude to the appearance of Kabandha. When she had gone, the two brothers, destroyers of their enemies, pressed on vigorously into the thick forest.

३लक्ष्मणस्य निमित्तकथनं महाशब्दश्रवणं च

२०लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्छीलवाञ्छुचिः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्॥

२१स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये॥

२२तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं मम।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति सम्भ्रमम्॥

२३एष वञ्जुलको नाम पक्षी परमदारुणः।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति॥

२४तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद्वनम्॥

२५संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्वनमापूरयन्निव॥

२६तं शब्दं कांक्षमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसम्॥

अथ महातेजाः सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः च लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा दीप्ततेजसं भ्रातरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘आर्य, मम बाहुः दृढं स्पन्दते, मनः च उद्विग्नम् इव भवति; प्रायशः अनिष्टसूचकानि निमित्तानि उपलक्षये। तस्मात् त्वं सज्जीभव, मम वचनं कुरुष्व; मम एव एतानि निमित्तानि सद्यः सम्भ्रमं शंसन्ति इति मन्ये। एषः तु वञ्जुलकः नाम परमदारुणः पक्षी आवयोः युद्धे विजयं शंसन् इव विनर्दति।’ एवं शुभम् अशुभं च द्वयम् अपि युगपत् सूचयन् लक्ष्मणः आसन्नाम् आपदं तस्याः च शुभं परिणामं द्वयम् अपि व्यञ्जयति; श्रोतुः मनसि आशङ्का आश्वासः च सह एव उदेति। तथा तयोः वने अन्वेषतोः ओजसा सर्वं तद्वनं चलितम्; तत्र विपुलः शब्दः संजज्ञे, यः तद्वनं प्रभञ्जन् इव आसीत्। मातरिश्वना अत्यर्थं संवेष्टितम् इव तत् गहनं वनम् आसीत्, तस्य च शब्दः सर्वं वनप्रान्तम् आपूरयन् इव अभूत् — प्रतिध्वनिभिः दिशः निनदिताः। तं शब्दं कांक्षमाणः, तस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छन्, खड्गी रामः सानुजः विपुलोरसं सुमहाकायम् एकं राक्षसं ददर्श। एवं निमित्तकथनात् आरभ्य शब्दश्रवणपर्यन्तं कविः सोपानक्रमेण भयम् उपचिनोति, दर्शनेन च तत् साकारं करोति। ‘स्पन्दते मे दृढं बाहुः’ इति निमित्तशास्त्रस्य प्रसिद्धं लक्षणम् — वामबाहोः स्पन्दनम् अनिष्टसूचकम्। लक्ष्मणः केवलं भयं न वदति, अपि तु ‘सज्जीभव’ इति प्रतिकारम् अपि सूचयति; एषा एव वीरस्य रीतिः। ‘ममैव हि निमित्तानि’ इति वदन् सः आपदं स्वस्मिन् एव आरोपयति, भ्रातरं च रक्षितुम् इच्छति। ‘प्रभञ्जन्निव’ इति उपमया शब्दस्य प्रचण्डता दर्शिता — यथा प्रभञ्जनः वृक्षान् भनक्ति, तथा एव सः शब्दः वनं भिनत्ति इव।

Then Lakṣmaṇa, full of splendour, steadfast, well-conducted and pure, folded his hands and spoke to his radiant brother. "Noble brother, my arm is throbbing hard and my mind is uneasy; for the most part I see omens that foretell evil." A throbbing arm is a well-known ill omen. "So be ready, and do as I say. I think these omens foretell sudden danger for me alone." He did not merely voice his fear; by saying "be ready" he pointed to what could be done about it, as a hero does, and by taking the danger on himself he sought to protect his brother. "But this vañjulaka, the most dreadful of birds, is crying out as if it foretold our victory in the fight." So Lakṣmaṇa announced both the danger at hand and its happy outcome at once, and in the listener dread and reassurance rise together. As the two searched on, the whole forest seemed to stir with their force. A great noise arose that seemed to shatter the wood, as a gale breaks trees; the dense forest seemed wholly wrapped in wind, and the sound seemed to flood every corner of it, echoing in all directions. Seeking the source of that sound, Rāma, sword in hand and with his brother beside him, saw a rākṣasa with a vast body and a broad chest. From the telling of omens to the hearing of the noise, the poet builds up fear step by step, and with the sight of the creature it takes shape.

४कबन्धस्य भीमस्य रूपस्य वर्णनम्

२७आसेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुखे स्थितम्।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरेमुखम्॥

२८रोमभिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम्।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम्॥

२९अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता।
महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च॥

३०एकेनोरसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना।
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम्॥

३१भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विजान्।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ॥

३२कराभ्यां विविधान्गृह्य ऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान्।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान्॥

३३स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः।
अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रं ददर्शतुः॥

३४महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम्।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्॥

तौ उभौ पुरतः प्रमुखे स्थितं तत् रक्षः आसेदतुः। सः विवृद्धकायः, अशिरोग्रीवः, कबन्धमात्रः — शिरसः ग्रीवायाः च अभावात् धड् एव तस्य सर्वं शरीरम् — उदरे एव मुखयुक्तः च आसीत्। निशितैः तीक्ष्णैः रोमभिः आचितः सः महागिरिः इव उच्छ्रितः, नीलमेघनिभः, रौद्रः, मेघस्तनितवत् गम्भीरनिःस्वनः च आसीत्। ललाटस्थेन अग्निज्वालानिकाशेन दीप्यता, महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेन आयतेन च, एकेन घोरेण उरसि स्थितेन सुदर्शिना नयनेन सः युक्तः आसीत् — तस्य ललाटम् अपि उरसि एव, नेत्रम् अपि तत्र एव। महादंष्ट्रोपपन्नं लेलिहानं महामुखं तस्य आसीत्; महाघोरान् ऋक्षसिंहमृगद्विजान् सः तेन एव मुखेन भक्षयति स्म। योजनमायतौ घोरौ भुजौ विकुर्वाणः सः कराभ्यां विविधान् ऋक्षान् पक्षिगणान् मृगान् च गृह्य आकर्षति विकर्षति च; अनेकान् मृगयूथपान् अपि तथा एव गृहीत्वा कर्षति। ये भक्षणाय न रोचन्ते, तान् पुनः ताभ्यां एव हस्ताभ्यां क्षिपति। प्रपन्नयोः तयोः भ्रात्रोः पन्थानम् आवृत्य सः स्थितः आसीत्। तं दृष्ट्वा तौ पार्श्वेन समतिक्रम्य क्रोशमात्रं दूरात् एव तं महान्तं दारुणं भीमं भुजसंवृतं कबन्धं ददृशतुः — संस्थानेन एव अतिघोरदर्शनम्। अत्र कविः क्रमेण अङ्गात् अङ्गं वर्णयन् तस्य असाधारणं वैकृतं चित्रयति; प्रमाणं वर्णः स्वनः नेत्रं मुखं भुजौ इति क्रमेण भयस्य चित्रं पूर्णतां गच्छति। ‘कबन्धम् उदरेमुखम्’ इति पदद्वयेन एव तस्य समग्रं वैकृतं सङ्गृहीतम् — शिरः नास्ति, ग्रीवा नास्ति, मुखं तु उदरे। ‘विवृद्धम्’ इति च प्रमाणस्य आधिक्यं सूचयति। ‘योजनमायतौ भुजौ’ इति अतिशयोक्तिः न, अपि तु तस्य ग्रहणसामर्थ्यस्य कारणम् — अनेन एव सः दूरस्थान् अपि मृगान् गृह्णाति, अनेन एव च राघवौ गृहीतौ भविष्यतः। ‘क्रोशमात्रं ददर्शतुः’ इति पदेन तस्य विशालता एव सूच्यते — क्रोशदूरात् अपि सः स्पष्टं दृश्यते। ‘कबन्धमिव संस्थानात्’ इति च नामनिर्वचनम् इव भाति।

The two came upon the demon standing right before them. His bulk was enormous; he had no head and no neck, he was a mere trunk, and his mouth was in his belly. He bristled with sharp, stiff hairs, towered up like a great mountain, was dark as a storm cloud, terrible, and roared like thunder. His forehead too was in his chest, and there he had one huge, tawny eye, wide and long, blazing like a tongue of fire, with a great lid over it, a single dreadful eye that saw keenly. His huge mouth was armed with great tusks, and he kept licking it; with it he devoured dreadful bears, lions, beasts and birds. He flung out his two terrible arms, each a yojana long, and with his hands seized bears, flocks of birds and deer of every kind, even the leaders of herds, dragging some toward him and flinging back those he did not care to eat. The length of those arms is not mere exaggeration; it explains his power to seize, for with them he caught creatures even far away, and with them he would catch the two Rāghavas. He stood barring the path the brothers had taken. Passing him by, they saw him from a krośa away, so vast he was, a huge, cruel and fearsome trunk hedged about with arms, dreadful to see in its very shape: a kabandha, a headless trunk, which is what his name means. The poet describes him limb by limb, size, colour, voice, eye, mouth, arms, until the picture of terror is complete, and in the two words "trunk" and "mouth in the belly" his whole deformity is caught.

५बाहुपाशे ग्रहणं लक्ष्मणस्य विषादः कबन्धप्रश्नश्च

३५स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात्॥

३६खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ॥

३७तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवौ नैव विव्यथे।
बाल्यादनाश्रयाच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे॥

३८उवाच च विषण्णः सन्राघवं राघवानुजः।
पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशंगतम्॥

३९मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव।
मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम्॥

४०अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम्॥

४१तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत्॥

४२मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग्विषीदति।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

४३तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ॥

४४घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम्॥

सः महाबाहुः अत्यर्थं विपुलौ भुजौ प्रसार्य बलात् पीडयन् सहितौ एव तौ राघवौ जग्राह। खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजसौ महाभुजौ महाबलौ च तौ भ्रातरौ तेन कृष्यमाणौ विवशतां प्राप्तौ — बलम् आयुधं च सत् अपि तत्र न उपकरोति। तत्र धैर्यात् शूरः राघवः न एव व्यथितः; लक्ष्मणः तु बाल्यात् धैर्यस्य च अनाश्रयणात् अत्यन्तम् अभिविव्यथे। विषण्णः सन् सः राघवानुजः राघवम् उवाच — ‘वीर, पश्य, अहं विवशः राक्षसस्य वशं गतः। मया एकेन एव निर्युक्तः सन् अयं तुष्येत्; त्वं तु परिमुच्यस्व, राघव। मां भूतबलिं दत्त्वा यथासुखं पलायस्व। अचिरेण एव त्वं वैदेहीम् अधिगन्ता असि इति मम निश्चिता मतिः; काकुत्स्थ, पितृपैतामहीं महीं प्रतिलभ्य राज्यस्थः सन् तत्र मां सर्वदा स्मर्तुम् अर्हसि।’ अत्र लक्ष्मणस्य आत्मत्यागशीलं स्नेहं कविः स्पष्टं दर्शयति — मरणे अपि तस्य चिन्ता भ्रातुः सिद्धिः एव। भ्रातुः एतत् स्नेहार्द्रं वचनं श्रुत्वा रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् — ‘वीर, वृथा त्रासं मा स्म कुरु; त्वादृशः पुरुषः न हि विषीदति।’ एतस्मिन् एव अन्तरे क्रूरः महाबाहुः दानवोत्तमः कबन्धः तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ उवाच — ‘वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ युवां कौ? दैवेन मम चक्षुर्विषयं प्राप्तौ इमं घोरं देशं किमर्थम् आगतौ? इह वां किं कार्यम्? तत् वदतम्।’ एवम् आपत्काले अपि रामस्य वचनं धैर्यम् एव उपदिशति, भ्रातुः च शोकं क्षणेन शमयति। ‘तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवौ नैव विव्यथे’ इति मुद्रिते द्विवचनरूपं दृश्यते, किन्तु क्रियापदं ‘विव्यथे’ एकवचनम्; हिन्दीभाष्यम् अपि रामम् एव एकवचनेन गृह्णाति। अतः आशयः — रामः धैर्येण न कम्पते, लक्ष्मणः तु व्यथते। ‘मां हि भूतबलिं दत्त्वा’ इति लक्ष्मणस्य वचनं करुणरसस्य उत्कर्षम् आवहति। कबन्धस्य प्रश्नः अपि विचित्रः — सः भक्षणात् पूर्वं परिचयं पृच्छति; एतेन एव तस्य पूर्ववृत्तान्तस्य कथनाय अवकाशः उत्पद्यते। ‘दैवेन मम चाक्षुषौ’ इति कबन्धस्य वचने दैवशब्दः पुनः आवर्तते; रामः अपि अग्रे दैवम् एव वदति — उभयोः अपि वाचि एकः एव शब्दः, किन्तु भावः भिन्नः। कबन्धाय तत् भाग्यम्, राघवाभ्यां तु व्यसनम्। ‘वदतं कार्यम् इह वाम्’ इति प्रश्नेन सर्गान्ते संवादस्य सूत्रं गृहीतम्।

Stretching out his vast arms to their full length, the mighty-armed creature seized both Rāghavas together and squeezed them with all his strength. Though they carried swords and strong bows, were fierce in their splendour, mighty-armed and powerful, the brothers were dragged along helpless; neither strength nor weapons were of any use. Rāma, brave and steadfast, was not shaken; but Lakṣmaṇa, being young and finding nothing to steady him, was sorely distressed. Downcast, Rāghava's younger brother said to him: "See, hero, I am helpless in the power of this rākṣasa. Let him be satisfied with me alone; you free yourself, Rāghava. Give me to him as an offering to the spirits and escape as best you can. I am certain you will find Vaidehī before long, and when you have won back the land of your fathers and forefathers, Kākutstha, and sit on the throne there, remember me always." The poet shows plainly Lakṣmaṇa's self-sacrificing love: even facing death, his only thought was his brother's success, and his offer to be the offering raises the pathos to its height. Hearing these loving words, Rāma said to Saumitri, "Do not give way to fear for nothing, hero; a man like you does not despair." Even in danger Rāma's words taught steadiness and at once eased his brother's anguish. Meanwhile the cruel, mighty-armed Kabandha, chief of the dānavas, spoke to the two brothers: "Who are you two, with shoulders like bulls, carrying great swords and bows? Why have you come to this terrible country, brought by fate within reach of my eye? Tell me what your business is here." It is a strange thing for him to ask their names before eating them, but the question makes room for the story of his past. He spoke of fate, and Rāma soon will too; the word is the same, but the feeling differs, for to Kabandha it was good fortune and to the Rāghavas a calamity.

६कबन्धवचनं कालमहिमा रामस्य च स्थिरा मतिः

४५इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ॥

४६मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः॥

४७उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता।
कृच्छ्रात्कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम॥

४८व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्।
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण॥

४९त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ।
नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण॥

५०शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः॥

५१इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत्॥

कबन्धः पुनः अवदत् — ‘इह क्षुधार्तस्य मम समीपे तिष्ठतः युवां सबाणचापखड्गौ तीक्ष्णशृङ्गौ वृषभौ इव इमं देशम् अनुप्राप्तौ, मां च तूर्णम् अनुसम्प्राप्तौ; अतः वां जीवितं दुर्लभम्।’ दुरात्मनः कबन्धस्य तत् वचनं श्रुत्वा परिशुष्यमुखः रामः लक्ष्मणम् उवाच — ‘सत्यविक्रम, कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं दारुणं व्यसनं प्राप्य, तां प्रियाम् अप्राप्य एव, जीवितान्ताय एषा आपत् आगता। लक्ष्मण, सर्वभूतेषु कालस्य वीर्यं सुमहत्; नरव्याघ्र, त्वां मां च व्यसनैः मोहितौ पश्य। दैवस्य सर्वभूतेषु शासने भारः न अस्ति — यत् कर्तुम् इच्छति तत् अनायासेन एव करोति। रणाजिरे शूराः बलवन्तः कृतास्त्राः च पुरुषाः अपि कालेन अभिपन्नाः सन्तः वालुकाभिः रचिताः सेतवः इव सीदन्ति।’ एषा उपमा मनोहरा — यथा सिकतासेतुः जले शिथिलः भवति, तथा एव कालेन गृहीताः वीराः अपि विशीर्यन्ते। इति ब्रुवाणः दृढसत्यविक्रमः महायशाः प्रतापवान् दाशरथिः उदग्रविक्रमं सौमित्रिम् अवेक्ष्य तदा स्वां मतिम् आत्मना स्थिरां चकार। अत्र कविः दर्शयति — शोकः अपि भयम् अपि रामस्य धैर्यं न चालयति; कालमहिमानं जानन् अपि सः न निश्चेष्टः भवति, अपि तु मतिं स्थिरीकृत्य प्रतिकाराय सज्जः तिष्ठति। अनेन एव आगामिनि सर्गे कबन्धस्य बाहुच्छेदनस्य भूमिका बध्यते। ‘नहि भारोऽस्ति दैवस्य’ इति अर्धेन रामः दैवस्य अनायासकारित्वं वदति — सर्वभूतानां नियमनं तस्य कृते न कोऽपि भारः। एषा एव दृष्टिः तं निराशायाः रक्षति; यः कालं जानाति, सः कालम् अपि सहते। ‘मुखेन परिशुष्यता’ इति पदेन रामस्य शारीरिकी दशा अपि सूचिता — वाचा सः धैर्यं वदति, मुखं तु शुष्यति; एतेन कविः तस्य मानुषभावं रक्षति।

"You have come into this country, carrying arrows, bows and swords like two bulls with sharp horns, where I stand famished," Kabandha went on, "and you have come right up to me; your lives are hard to keep now." Hearing the evil Kabandha's words, Rāma, his mouth gone dry, said to Lakṣmaṇa: "You who are truly valiant, from one hardship we have passed into a harder and crueller one; without having found my beloved, a calamity has come that will end our lives. Lakṣmaṇa, the power of Time over all beings is very great. Look at us, tiger among men, you and me, bewildered by misfortunes. No burden among all beings is too heavy for fate, Lakṣmaṇa; whatever it wishes to do, it does without effort. Men who are brave, strong and trained in arms sink down on the field of battle when Time overtakes them, like dams built of sand." The image is apt: as a dam of sand gives way in water, so even heroes crumble once Time has seized them. His words spoke of steadiness while his mouth went dry, and so the poet keeps his humanity. Saying this, the glorious and majestic son of Daśaratha, firm in true valour, looked at Saumitri, whose courage ran high, and made his own resolve steady within himself. The poet shows that neither grief nor fear could shake Rāma's fortitude: knowing the power of Time, he did not freeze, but steadied his mind and stood ready to fight back. It is this very view that saves him from despair, for one who understands Time can also endure it; and here is laid the ground for the cutting off of Kabandha's arms in the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
कृत्वैवम् ६९.१ एवं कृत्वा, उदकदानम् अनेन प्रकारेण विधाय
सन्धिः
कृत्वा + एवम् → कृत्वैवम् — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः क्त्वाप्रत्ययान्तं रूपं, निपातेन सह युक्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालक्रियावाचकम्)
अवेक्षन्तौ ६९.१ अन्वेषमाणौ, इतस्ततः दृष्टिं क्षिपन्तौ
सन्धिः
अव + ईक्षन्तौ → अवेक्षन्तौ — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘अव’ इति उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं द्विवचनरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
शरचापासिधारिणौ ६९.२ बाणं धनुः खड्गं च धारयन्तौ
सन्धिः
चाप + असि → चापासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शरः च चापः च असिः च, तान् धारयतः इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
अविप्रहतम् ६९.२ जनसञ्चारेण अनभिगतः, यत्र मनुष्याणां गमनागमनं नास्ति
सन्धिः
न + विप्रहतम् → अविप्रहतम् — नञः अकारादेशः, सन्धिकार्यं व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः
न विप्रहतः इति — नञ्तत्पुरुषः (‘वि + प्र + हन्’ इत्यस्य क्तान्तम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पन्थानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महौजसौ ६९.५ महाबलयुक्तौ, अतितेजस्विनौ
सन्धिः
महा + ओजसौ → महौजसौ — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
समासः
महत् ओजः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
क्रौञ्चारण्यम् ६९.५ क्रौञ्चारण्यनामकं गहनं वनम्
सन्धिः
क्रौञ्च + अरण्यम् → क्रौञ्चारण्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रौञ्चम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् अरण्यम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दिदृक्षमाणौ ६९.७ द्रष्टुम् इच्छन्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — द्वित्वं सन्प्रत्ययकार्यम्
समासः
समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः सन्नन्तात् शानच्प्रत्ययान्तं द्विवचनम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
पातालसमगम्भीराम् ६९.१० पातालवत् अतिगभीरा
सन्धिः
सम + गम्भीर इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्तरे व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
समासः
पातालेन समा गम्भीरा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विकृताननाम् ६९.११ विकरालमुखी
सन्धिः
विकृत + आनन → विकृतानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विकृतम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मुक्तमूर्धजाम् ६९.१३ प्रकीर्णकेशा, विकीर्णशिरोरुहा
सन्धिः
मूर्ध + ज → मूर्धज इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुक्ताः मूर्धजाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘मूर्धनि जायन्ते इति मूर्धजाः’ इति उपपदतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समालम्भत ६९.१४ अगृह्णात्, हस्तेन स्पृष्ट्वा धृतवती
सन्धिः
सम् + आ + लम्भत इत्यत्र अनुस्वारस्य मकारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + आ + लभ्’ धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, आत्मनेपदम्
अयोमुखी ६९.१५ अयोमुखी इति नामिका राक्षसी; लोहमुखी
सन्धिः
अयस् + मुखी → अयोमुखी — विसर्गस्य उकारादेशे गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अयोमयं मुखं यस्याः सा — बहुव्रीहिः; अत्र तु संज्ञाशब्दः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निचकर्त ६९.१७ अच्छिनत्, कर्तितवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — अभ्यासकार्यमात्रम्
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + कृत्’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
प्राञ्जलिः ६९.२० बद्धाञ्जलिः, कृतनमस्कारः
सन्धिः
प्र + अञ्जलिः → प्राञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सज्जीभव ६९.२२ सन्नद्धः भव, युद्धाय उद्यतः भव
सन्धिः
सज्ज + भव इत्यत्र च्विप्रत्ययेन ईकारः — ‘सज्जी’ इति च्व्यन्तरूपम्
समासः
समासः नास्ति — च्विप्रत्ययान्तेन सह ‘भू’ धातोः लोट्लकारमध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
वञ्जुलकः ६९.२३ वञ्जुलक इति नाम्ना ख्यातः शकुनविशेषः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — स्वार्थे कप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — ‘वञ्जुल’ इत्यस्य कप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मातरिश्वना ६९.२५ वायुना
सन्धिः
मातरि + श्वन् → मातरिश्वन् — अलुक्समासे सप्तम्याः लोपाभावः
समासः
मातरि (अन्तरिक्षे) श्वसिति इति — उपपदतत्पुरुषः, अलुक्समासः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
विपुलोरसम् ६९.२६ विस्तीर्णवक्षसम्
सन्धिः
विपुल + उरस् → विपुलोरस् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
विपुलम् उरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कबन्धमुदरेमुखम् ६९.२७ शिरोग्रीवरहितं धड्मात्रं, यस्य उदरे एव मुखम्
सन्धिः
उदरे + मुखम् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; अलुक्समासत्वात् सप्तमी न लुप्यते
समासः
उदरे मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः, अलुक्समासः; ‘कबन्धम्’ इति पृथक् पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उच्छ्रितम् ६९.२८ उन्नतम्, समुच्छ्रितम्
सन्धिः
उद् + श्रितम् → उच्छ्रितम् — श्चुत्वसन्धिः तथा छत्वम् (द् + श् = च्छ्)
समासः
समासः नास्ति — ‘उद् + श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अग्निज्वालानिकाशेन ६९.२९ अग्निशिखातुल्येन
सन्धिः
ज्वाला + निकाश → ज्वालानिकाश इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अग्नि + ज्वाला’ इत्यत्र अपि
समासः
अग्नेः ज्वाला, तया निकाशः (सदृशः) — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘नयनेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुदर्शिना ६९.३० सम्यक् दर्शनसमर्थेन। समीक्षितसंस्करणे ‘आशुदर्शिना’ इति पाठः; मुद्रणं हिन्दीभाष्यं च ‘सुदर्शिना’ इति समर्थयतः
सन्धिः
सु + दर्शिन् → सुदर्शिन् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु पश्यति इति सुदर्शी, तेन — उपपदतत्पुरुषः (प्रादिसमासगर्भः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
महादंष्ट्रोपपन्नम् ६९.३० विशालदंष्ट्रायुक्तम्
सन्धिः
दंष्ट्रा + उपपन्न → दंष्ट्रोपपन्न — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महत्यः दंष्ट्राः, ताभिः उपपन्नम् — कर्मधारयगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रपन्नयोः ६९.३३ तं मार्गम् आश्रितयोः, आगतयोः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + पद्’ धातोः क्तान्तं षष्ठीद्विवचनम्
विभक्तिः
षष्ठी, द्विवचनम् (‘तयोः भ्रात्रोः’ इत्यनेन सह)
पितृपैतामहीम् ६९.४० पितृपितामहक्रमागताम्
सन्धिः
पितृ + पैतामही इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पितुः पितामहस्य च सम्बन्धिनी — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः समासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्वादृग् ६९.४२ त्वत्सदृशः पुरुषः
सन्धिः
त्वादृश् इत्यस्य पदान्ते ककारः, ततः ‘विषीदति’ इत्यस्य घोषवर्णात् पूर्वं जश्त्वसन्धिना गकारः — ‘त्वादृग्विषीदति’
समासः
त्वम् इव दृश्यते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वृषभस्कन्धौ ६९.४३ वृषभतुल्यविशालस्कन्धौ
सन्धिः
वृषभ + स्कन्ध इत्यत्र सुडागमः — ‘वृषभस्कन्ध’
समासः
वृषभस्य इव स्कन्धौ ययोः तौ — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ६९.४५ तीक्ष्णशृङ्गौ वृषभौ इव
सन्धिः
शृङ्गौ + इव → शृङ्गाविव — एचोऽयवायावः (औ + इ = आव् + इ)
समासः
तीक्ष्णे शृङ्गे ययोः तौ — बहुव्रीहिः; ‘इव ऋषभौ’ इति पृथक्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
जीवितान्ताय ६९.४८ प्राणनाशाय, मरणाय
सन्धिः
जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जीवितस्य अन्तः, तस्मै — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (प्रयोजने)
दृढसत्यविक्रमः ६९.५१ अविचलसत्यपराक्रमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः
दृढः सत्यः विक्रमः यस्य सः — कर्मधारयगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्