॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ६८

अरण्यकाण्डम् — अष्टषष्टितमः सर्गः

जटायुषः प्राणत्यागः दाहसंस्कारश्च

रामस्य प्रश्नाः, जटायोः अन्तिमं निवेदनम्, विन्दमुहूर्तसूचना, प्राणत्यागः, चिताग्निदाहः, पिण्डोदकक्रिया च

अस्मिन् सर्गे रामः रौद्रेण रक्षसा भूमौ पातितं गृध्रं दृष्ट्वा लक्ष्मणं वदति — ‘अयं मम अर्थेषु यतमानः पक्षी मत्कृते प्राणान् त्यजति; अस्मिन् शरीरे अद्यापि प्राणः विद्यते।’ ततः सः जटायुं पृच्छति — सीतायाः वृत्तम्, आत्मनः वधम्, रावणस्य वीर्यं रूपं कर्म निवासं च। पक्षी विक्लवया वाचा कथयति — ‘दुरात्मना रावणेन विपुलां वातदुर्दिनसंकुलां मायाम् आश्रित्य सा हृता; परिक्लान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा सः वैदेहीम् आदाय दक्षिणामुखः प्रयातः। मम प्राणाः उपरुध्यन्ति, दृष्टिः भ्रमति। येन मुहूर्तेन सः गतः, सः ‘विन्दः’ नाम — तेन विप्रणष्टं धनं स्वामी शीघ्रं प्रतिपद्यते; तत् सः न अबुधत्, अतः बडिशं गृहीतः झषः इव शीघ्रं विनङ्क्ष्यति। त्वं जनकसुतायै व्यथां मा कार्षीः; रणमूर्धनि तं हत्वा वैदेह्या शीघ्रं रंस्यसे।’ ‘विश्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता’ इति अन्तिमं वचनम् उक्त्वा पतगेश्वरः दुर्लभान् प्राणान् मुमोच। रामः तं पितृतुल्यं मत्वा काष्ठानि आहृत्य चितायाम् आरोप्य दहति, रोहिमांसेन पिण्डं ददाति, गोदावर्यां शास्त्रदृष्टेन विधिना उदकं च करोति; ततः उभौ सीताधिगमे मनः प्रवेश्य विष्णुवासवौ इव वनं प्रविशतः।

१पतितं पक्षिणं दृष्ट्वा रामस्य वचनम्

१रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम्।
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्॥

२ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः।
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति मत्कृते॥

३अतिखिन्नः शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते।
तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते॥

पूर्वसर्गान्ते रामः जटायुषं परिष्वज्य भूमौ पतितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः पुनः स्वस्थः भूत्वा रौद्रेण रक्षसा भुवि पातितं गृध्रं प्रेक्ष्य मित्रसम्पन्नं सौमित्रिम् आह — ‘नूनम् अयं विहंगमः मम अर्थेषु यतमानः संख्ये राक्षसेन हतः; मत्कृते एव सः प्राणान् त्यजति।’ अनन्तरं सः सूक्ष्मं लक्षयति — ‘अतिखिन्नः अयम्, तथापि अस्मिन् शरीरे प्राणः अद्यापि विद्यते; किन्तु स्वरविहीनः सन् विक्लवं समुदीक्षते।’ अत्र रामस्य दृष्टिः एव वैद्यस्य इव सूक्ष्मा — मरणासन्नस्य अपि शेषं जीवितं सः पश्यति, तेन च संवादस्य अवसरः लभ्यते। ‘मत्कृते’ इति पदं द्विः उक्तम् इव ध्वनति — रामस्य हृदये कृतज्ञता एव प्रथमः भावः, न तु कौतूहलम्। मित्रस्य ऋणबोधेन एव अयं सर्गः आरभ्यते। ‘मित्रसम्पन्नम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणम् अपि सार्थकम् — मित्रधर्मस्य प्रसङ्गे मित्रगुणसम्पन्नः एव श्रोता युक्तः। सर्गस्य आरम्भे एव कविः द्वौ भावौ स्थापयति — मरणस्य अनिवार्यता, ऋणस्य च अपरिहार्यता; एतयोः मध्ये सर्वः सर्गः प्रवर्तते।

At the end of the previous sarga Rāma had embraced Jaṭāyu and sunk to the ground. Now, recovering himself and looking at the vulture brought down by that savage rākṣasa, he spoke to Saumitri, who had every quality of a true friend, a fitting listener where the duty of friendship is the theme. "Surely this bird was struck down by the rākṣasa in battle while striving on my behalf, and he is giving up his life for my sake." Then he noticed something finer: "He is in great distress, and yet there is still breath in this body, Lakṣmaṇa, though he has lost his voice and gazes about him bewildered." Rāma's eye was as keen as a physician's; he saw the life still left in the dying bird, and that gave the chance for their last conversation. "For my sake": gratitude, not curiosity, was the first feeling in Rāma's heart, and the sarga opens with the sense of a debt owed to a friend. From the start the poet sets two things in place, death that cannot be avoided and a debt that cannot be ignored, and the whole sarga moves between them.

२रामस्य प्रश्नाः — सीता, वधः, रावणस्य रूपं निवासश्च

४जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः॥

५किंनिमित्तो जहारार्यां रावणस्तस्य किं मया।
अपराधं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया॥

६कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम्।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम॥

७कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः॥

रामः पक्षिणं साक्षात् सम्बोधयति — ‘हे जटायो, यदि पुनः वाक्यं व्याहर्तुं शक्नोषि, तर्हि भद्रं ते; सीताम् आख्याहि, आत्मनः वधं च आख्याहि। किंनिमित्तः रावणः आर्यां जहार? तस्य मया किं कृतम्? कं मम अपराधं दृष्ट्वा तेन मे प्रिया हृता? हे द्विजोत्तम, तत् चन्द्रसंकाशं मनोहरं मुखं तदा कथम् आसीत्? तस्मिन् काले सीतया कानि वचनानि उक्तानि? कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा च सः राक्षसः? हे तात, अस्य भवनं क्व? परिपृच्छतः मम इदं ब्रूहि।’ प्रश्नानां क्रमः एव रामस्य चित्तं प्रकाशयति — प्रथमं प्रिया, ततः मित्रस्य वधः, अनन्तरं स्वापराधचिन्ता, ततः सीतायाः मुखं वचनं च, अन्ते शत्रोः परिचयः निवासश्च। स्नेहात् आरभ्य कार्यनिश्चयं प्रति एषा गतिः। ‘वधमाख्याहि चात्मनः’ इति प्रश्नः विशेषेण ध्यातव्यः — रामः न केवलं स्वकार्यं पृच्छति, अपि तु मित्रस्य क्षतम् अपि। ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनम् अपि अत्र करुणम् — यस्य प्राणाः गच्छन्ति, तस्मै अपि कल्याणम् आशंस्यते। मरणासन्नं पक्षिणं ‘तात’ इति सम्बोधनेन सः पितृस्थाने स्थापयति।

Rāma spoke directly to the bird. "Jaṭāyu, if you can speak once more, bless you, tell me about Sītā, and tell me how you were struck down." Even to one whose life was ebbing he wished good fortune, and he asked not only about his own concern but about his friend's wounds. "Why did Rāvaṇa carry off the noble lady? What had I done to him? What fault did he find in me, that he took my beloved? How did her lovely, moonlike face look then, best of birds? What did Sītā say at that moment? What is that rākṣasa's strength, what is his form, what does he do? And where is his home, dear friend? Tell me, I beg you." The order of his questions reveals his mind: first his beloved, then his friend's death, then his own possible fault, then Sītā's face and words, and last the enemy's nature and dwelling, a movement from love toward a settled purpose. By calling the dying bird "dear one," as a son would, he set him in a father's place.

३जटायोः उत्तरम् — माययाहरणम्, पक्षच्छेदः, दृष्टिभ्रमः

८तमुद्वीक्ष्य स धर्मात्मा विलपन्तमनाथवत्।
वाचा विक्लवया राममिदं वचनमब्रवीत्॥

९सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम्॥

१०परिक्लान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः॥

११उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव।
पश्यामि वृक्षान्सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान्॥

अनाथवत् विलपन्तं तम् उद्वीक्ष्य धर्मात्मा पक्षी विक्लवया वाचा वदति — ‘सा दुरात्मना राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता; तेन विपुला वातदुर्दिनसंकुला माया आश्रिता आसीत्। हे तात, परिक्लान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा सः निशाचरः वैदेहीं सीताम् आदाय दक्षिणामुखः प्रयातः।’ ततः सः स्वदशां निवेदयति — ‘हे राघव, मम प्राणाः उपरुध्यन्ति, दृष्टिः भ्रमति; सौवर्णान् वृक्षान् उशीरकृतमूर्धजान् पश्यामि।’ एषा मरणकालिकी दृष्टिविपर्ययस्य सूक्ष्मा वर्णना कवेः निरीक्षणशक्तिं दर्शयति। ‘दक्षिणामुखः’ इति एकं पदम् एव आगामिन्याः सर्वस्याः कथायाः दिशां निर्दिशति — ततः एव रामः दक्षिणां दिशम् अनुसरिष्यति, सुग्रीवसख्यं लप्स्यते, सेतुं च बन्धिष्यति। मुमूर्षोः वचनं कथाया मार्गदर्शकं जातम्। ‘माया’ इति पदेन रावणस्य पराक्रमः न, अपि तु कपटम् एव सूच्यते — वायुवृष्ट्यन्धकारेण आवृत्य सः अहरत्, न तु प्रकाशे युध्यमानः। सौवर्णवृक्षदर्शनम् अपि शास्त्रेषु मरणचिह्नम् इति प्रसिद्धम्; कविः तत् एव सङ्केतयति, येन श्रोता जानाति — अल्पः एव कालः अवशिष्टः।

Looking up at Rāma, who was lamenting like a man with no protector, the righteous bird spoke in a faltering voice. "She was carried off by Rāvaṇa, the evil-hearted lord of the rākṣasas, who used a vast magic thick with wind and storm." That word magic shows not Rāvaṇa's valour but his deceit: he hid himself in wind, rain and darkness and did not fight in the open. "When I was worn out, dear one, that night-ranger cut off my wings, took Vaidehī Sītā and went away toward the south." That one word, south, points the way for the whole story to come: Rāma will follow the south, win Sugrīva's friendship and build the bridge; the dying bird's words became the story's guide. Then he told his own state: "My breath is failing, Rāghava, and my sight is wandering. I see golden trees with uśīra grass for hair." Seeing golden trees is a known sign of approaching death, and this fine description of a dying man's failing sight shows the poet's power of observation and tells the listener that little time is left.

४विन्दमुहूर्तस्य सूचना, ‘व्यथां मा कार्षीः’ इति सान्त्वनम्

१२येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः।
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते॥

१३विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ न च काकुत्स्थ सोऽबुधत्।
त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति॥

१४न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं रणमूर्धनि॥

जटायुः शुभं निमित्तं कथयति — ‘येन मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः याति, तेन विप्रणष्टं धनं शीघ्रम् एव स्वामी प्रतिपद्यते। सः मुहूर्तः ‘विन्दः’ नाम; हे काकुत्स्थ, तत् सः न अबुधत्। त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा राक्षसेश्वरः रावणः बडिशं गृहीत्वा झषः इव शीघ्रम् एव विनश्यति। अतः त्वया जनकस्य सुतां प्रति व्यथा न कार्या; रणमूर्धनि तं हत्वा शीघ्रं वैदेह्या सह रंस्यसे।’ मरणासन्नः अपि पक्षी भयं न वदति, अपि तु आशाम् एव ददाति — एतत् एव तस्य सौहृदस्य परमं लक्षणम्। बडिशोपमा मार्मिका — मत्स्यः यत् ग्रसति, तत् एव तस्य मृत्युः; तथा रावणस्य लाभः एव तस्य विनाशबीजम्। ज्योतिषनिमित्तम् अपि अत्र काव्यार्थं पुष्णाति — कालः एव न्यायं करिष्यति इति ध्वनिः। ‘विन्दः’ इति मुहूर्तनाम ‘विद्’ धातोः लाभार्थम् अनुसरति; यत् तस्मिन् काले हृतम्, तत् अवश्यं पुनः लभ्यते। रावणः बलवान् अपि कालस्य ज्ञानं न लब्धवान् — एतेन कविः सूचयति, बलं ज्ञानेन विना निष्फलम्। अनेन एव वचनेन रामस्य विषादः आशायां परिणमति।

Then Jaṭāyu told of a good omen. "The hour in which Rāvaṇa went off with Sītā is one in which an owner quickly recovers wealth that was utterly lost. That hour is called Vinda, and he did not know it, Kākutstha." The name comes from the word for finding, and whatever is taken in that hour is surely found again; mighty as he was, Rāvaṇa did not know the hour, for strength without knowledge is fruitless. "Having stolen your beloved Jānakī, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, will perish as quickly as a fish that swallows the hook. So do not grieve for Janaka's daughter. You will kill him at the forefront of battle and soon be happy again with Vaidehī." Though dying, the bird spoke not of fear but of hope, and that is the highest mark of his friendship. The image of the hook is sharp: what the fish swallows is its death, and Rāvaṇa's prize was the seed of his ruin. The omen too serves the poem's meaning, that time itself will do justice, and with these words Rāma's despair turned to hope.

५अन्तिमं वचनम्, प्राणत्यागः, शरीरपातश्च

१५असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः।
आस्यात्सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम्॥

१६पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च।
इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः॥

१७ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः।
त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य प्राणा जग्मुर्विहायसम्॥

१८स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तथा।
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले॥

रामं प्रति प्रतिवचनं ददतः असम्मूढस्य गृध्रस्य आस्यात् म्रियमाणस्य सामिषं रुधिरं सुस्राव। तथापि सः अन्तिमं वाक्यं पूरयति — ‘विश्रवसः साक्षात् पुत्रः, वैश्रवणस्य च भ्राता’ — एतावत् उक्त्वा पतगेश्वरः दुर्लभान् प्राणान् मुमोच। रावणस्य कुलपरिचयः एव तस्य अन्तिमः उपकारः; तेन एव रामः शत्रुं ज्ञातुं शक्नोति। कृताञ्जलिः रामः ‘ब्रूहि ब्रूहि’ इति ब्रुवन् एव आसीत्, किन्तु गृध्रस्य प्राणाः शरीरं त्यक्त्वा विहायसं जग्मुः। ततः सः शिरः भूमौ निक्षिप्य, चरणौ प्रसार्य, स्वशरीरं विक्षिप्य धरणीतले पपात। ‘ब्रूहि ब्रूहि’ इति द्विरुक्तिः, कृताञ्जलिता च — राजपुत्रः पक्षिणं प्रति अञ्जलिं बध्नाति इति दृश्यम् एव वाल्मीकेः समताभावं प्रकटयति। ‘असम्मूढस्य’ इति विशेषणं पक्षिणः धैर्यं वदति — शरीरं क्षीयते, बुद्धिः तु अक्षता तिष्ठति। मुखात् सामिषं रुधिरं स्रवति, तथापि वाक्यं न विच्छिद्यते; एषा एव मित्रनिष्ठा। शरीरपातस्य त्रयः अङ्गविन्यासाः — शिरसः निक्षेपः, चरणयोः प्रसारणम्, शरीरस्य च विक्षेपः — क्रमेण वर्णिताः, तेन च मृत्योः क्षणः प्रत्यक्षः इव भवति।

As the vulture, his mind still clear though his body failed, was answering Rāma, blood mixed with flesh streamed from the dying bird's mouth, yet he did not break off. He finished his last sentence: "He is the son of Viśravas himself, and the brother of Vaiśravaṇa." With that the lord of birds gave up his life, so hard to let go. Naming Rāvaṇa's family was his last service, for by it Rāma could know his enemy. Rāma stood with folded hands saying, "Speak, speak!", but the vulture's life left his body and rose into the sky. That a prince should fold his hands before a bird shows Vālmīki's sense of the equal worth of all beings. Laying his head on the ground and stretching out his feet, his body going slack, the bird sank down on the earth; the three movements are told one by one, so that the moment of death seems to happen before our eyes.

६रामस्य शोकः, जटायोः उपकारस्मरणम्

१९तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम्।
रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत्॥

२०बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम्।
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा॥

२१अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः।
सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः॥

२२पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे।
सीतामभ्यवपन्नो हि रावणेन वलीयसा॥

२३गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत्।
मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः॥

ताम्राक्षं गतासुम् अचलोपमं तं गृध्रं प्रेक्ष्य सुबहुभिः दुःखैः दीनः रामः सौमित्रिम् आह — ‘राक्षसानां वासे अस्मिन् दण्डकारण्ये बहूनि वर्षाणि सुखं वसता अनेन पक्षिणा इह शरीरं विशीर्णम्। यः अनेकवार्षिकः चिरकालं समुत्थितः च आसीत्, सः एव अद्य हतः शेते — कालः हि दुरतिक्रमः। पश्य लक्ष्मण, अयं गृध्रः मम उपकारी, सः च हतः; बलीयसा रावणेन सह युध्यन् सः सीताम् अभ्यवपन्नः। पितृपैतामहं महत् गृध्रराज्यं परित्यज्य अयं पतगेश्वरः मम हेतोः प्राणान् मुमोच।’ त्रिभिः वाक्यैः रामः त्रीन् भावान् वदति — कालस्य अनतिक्रमणीयता, मित्रस्य उपकारः, आत्मनः च ऋणम्। ‘उपकारी हतश्च मे’ इति संक्षिप्तम् एव वाक्यं समग्रं शोकं वहति। ‘अचलोपमम्’ इति उपमा गतप्राणस्य स्थैर्यं दर्शयति — यः पूर्वम् आकाशचारी आसीत्, सः अधुना पर्वतः इव निश्चलः। राज्यत्यागस्य उल्लेखेन रामः स्वकीयं राज्यत्यागम् अपि स्मरति इव; द्वौ अपि परार्थम् एव त्यक्तवन्तौ। एतेन च गृध्रराजः रामस्य समकक्षः इव स्थाप्यते।

Seeing the vulture lying lifeless like a mountain, his eyes still copper-red, Rāma, made wretched by his many sorrows, said to Saumitri. The one who had flown through the sky was now as still as a mountain. "This bird lived happily for many years here in the Daṇḍaka forest, the haunt of rākṣasas, and here his body has been broken. He who had lived so many years and flourished for so long lies slain today; time indeed is hard to overcome. Look, Lakṣmaṇa: this vulture, my benefactor, has been killed. He went to Sītā's defence, fighting against Rāvaṇa, who was far stronger. Giving up the great kingdom of the vultures that came to him from his fathers and forefathers, this lord of birds has given his life for me." In three thoughts Rāma named three things: that time cannot be escaped, that his friend had served him, and that he was in the bird's debt. In speaking of the kingdom the bird gave up he seems to remember his own; both had given up what they had for the sake of others, and so the king of vultures is set almost as Rāma's equal.

७‘तिर्यग्योनिगतेष्वपि साधवः’ — दाहसंस्कारस्य संकल्पः

२४सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः।
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि॥

२५सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम्।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप॥

२६राजा दशरथः श्रीमान्यथा मम महायशाः।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः॥

२७सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम्।
गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम्॥

२८नाथं पतगलोकस्य चितिमारोपयाम्यहम्।
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा॥

रामः सामान्यं सिद्धान्तम् उपस्थापयति — ‘हे सौमित्रे, धर्मचारिणः शूराः शरण्याः साधवः सर्वत्र दृश्यन्ते — तिर्यग्योनिगतेषु अपि।’ एतत् वचनं रामायणस्य हृदयम् इव — गुणः जातिं न अपेक्षते। ‘हे सौम्य, हे परंतप, सीताहरणजं दुःखं मम तथा न आगतम्, यथा मत्कृते जातः गृध्रस्य विनाशः। यथा महायशाः श्रीमान् राजा दशरथः मम पूजनीयः मान्यश्च आसीत्, तथा अयं पतगेश्वरः अपि। हे सौमित्रे, काष्ठानि हर; अहं पावकं निर्मथिष्यामि। मत्कृते निधनं गतं गृध्रराजं दिधक्षामि। पतगलोकस्य नाथम् इमं चितिम् आरोपयामि, रौद्रेण रक्षसा हतं च एनं धक्ष्यामि।’ पक्षिणे पितुः समानं गौरवं दत्त्वा रामः अग्निसंस्कारस्य संकल्पं करोति; एषा एव अस्य सर्गस्य नैतिकी पराकाष्ठा। ‘निर्मथिष्यामि पावकम्’ इति स्वहस्तेन अग्निजननम् अपि सूचकम् — अरण्ये अनाथस्य संस्कारः राजपुत्रेण स्वयम् एव क्रियते, न भृत्यैः। पितुः दशरथस्य और्ध्वदेहिकं यत् रामेण कर्तुं न लब्धम्, तत् इव अत्र जटायुषे दीयते — एषा ध्वनिः कथायाः गम्भीरतां वर्धयति।

Then Rāma drew a general truth from it: "The good who walk in dharma, the brave who give refuge, are found everywhere, Saumitri, even among creatures born as animals." This is close to the heart of the Rāmāyaṇa: virtue does not depend on birth. "The sorrow of Sītā's abduction has not struck me as hard, gentle brother, as this death of the vulture on my account. Just as the glorious King Daśaratha, so famous, was worthy of my honour and reverence, so is this lord of birds. Saumitri, bring firewood; I will kindle the fire by churning. I want to burn the king of vultures, who died for my sake. I will lay this lord of the bird-world on the pyre and burn him, whom that savage rākṣasa killed." Giving the bird the honour due to his father, Rāma resolved to perform the fire rite, and this is the moral summit of the sarga. That he meant to make the fire with his own hands says something too: the rites for one without kin in the forest were done by the prince himself, not by servants. And it is as though the last rites Rāma had been unable to perform for his father Daśaratha were given here to Jaṭāyu, which deepens the story's gravity.

८लोकप्रार्थना, चिताग्निदाहः, पिण्डदानं च

२९या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम्॥

३०मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान्।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज॥

३१एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम्।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः॥

३२रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान्।
स्थूलान्हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम्॥

३३रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले॥

३४यत्तत्प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः।
तत्स्वर्गगमनं पित्र्यं तस्य रामो जजाप ह॥

रामः जटायुं सम्बोध्य प्रार्थयते — ‘या गतिः यज्ञशीलानाम्, या च आहिताग्नेः, या च अपरावर्तिनां भूमिप्रदायिनां च, ताम् उत्तमां गतिं मया समनुज्ञातः सन् गच्छ; हे महासत्त्व गृध्रराज, मया संस्कृतः सन् व्रज।’ एवम् उक्त्वा दीप्तां चिताम् आरोप्य धर्मात्मा रामः दुःखितः सन् स्वबन्धुम् इव तं ददाह। ततः वीर्यवान् सः सौमित्रिणा सह वनं गत्वा स्थूलान् महारोहीन् हत्वा तं द्विजम् अनुतस्तार; रोहिमांसानि उद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः रामः रम्ये हरितशाद्वले शकुनाय पिण्डं ददौ। यत् प्रेतस्य मर्त्यस्य द्विजातयः कथयन्ति, तत् पित्र्यं स्वर्गगमनमन्त्रम् अपि सः जजाप। मनुष्यस्य इव सर्वः और्ध्वदेहिकः विधिः पक्षिणे कृतः — अत्र वाल्मीकेः करुणा शास्त्रमर्यादा च उभे सह वर्तेते। चतस्रः गतयः स्मृताः — यज्ञशीलानाम्, आहिताग्नेः, अपरावर्तिनाम्, भूमिप्रदायिनां च; एताभिः जटायोः कर्म वीरस्य यज्ञतुल्यम् इति सूच्यते, यतः सः रणे पृष्ठं न दत्तवान्। ‘स्वबन्धुम् इव’ इति उपमया शोकस्य स्वाभाविकता दृढीक्रियते।

Rāma addressed Jaṭāyu with a prayer: "The worlds that belong to those devoted to sacrifice, to those who keep the sacred fires, to those who never turn their backs in battle, and to those who give land, go to those highest worlds with my leave. King of vultures, great-spirited one, go now, consecrated by me." Among these four the one who never turns his back in battle matters most, for Jaṭāyu's deed was a hero's sacrifice; he had not fled. So saying, the righteous Rāma laid him on a blazing pyre and, grieving, burned him as he would his own kinsman. Then the valiant Rāma went into the forest with Saumitri, killed large rohi deer and spread out an offering for the bird. Taking out the flesh and shaping it into a ball, the famous Rāma offered it to the bird on the fresh green turf, and he murmured on his behalf the ancestral prayers that brahmins prescribe for a dead man to send him to heaven. Every funeral rite owed to a human being was performed for a bird; Vālmīki's compassion and the order of sacred law stand together here.

९गोदावर्याम् उदकक्रिया, सीताधिगमाय प्रस्थानम्

३५ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ।
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ॥

३६शास्त्रदृष्टेन विधिना जलं गृध्राय राघवौ।
स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा॥

३७स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम्॥

३८कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः।
प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो वनं सुरेन्द्राविव विष्णुवासवौ॥

ततः तौ नरवरात्मजौ गोदावरीं नदीं गत्वा तस्मै गृध्रराजाय उदकं चक्रतुः; शास्त्रदृष्टेन विधिना स्नात्वा तदा पुनः गृध्राय जलाञ्जलिं ददतुः। उपजातिवृत्तेन कविः फलम् उपसंहरति — सः गृध्रराजः, यः रणे निपातितः सन् यशस्करं सुदुष्करं कर्म कृतवान्, महर्षिकल्पेन रामेण संस्कृतः सन् आत्मनः पुण्यां शुभां गतिं जगाम। अन्तिमेन श्लोकेन कथा पुनः प्रवर्तते — कृतोदकौ तौ अपि पक्षिसत्तमे स्थिरां बुद्धिं प्रणिधाय, ततः सीताधिगमे मनः प्रवेश्य, विष्णुवासवौ इव सुरेन्द्रौ वनं जग्मतुः। शोकः क्रियया शान्तः, क्रिया च अधुना कार्ये परिणता — एषः एव सर्गस्य उपसंहारः। आगामिनि सर्गे तौ दक्षिणां दिशम् अनुसरन्तौ क्रौञ्चारण्यं प्रविशतः। अन्तिमयोः द्वयोः श्लोकयोः वृत्तपरिवर्तनम् अवधेयम् — अनुष्टुभः त्यक्त्वा दीर्घवृत्तम् आश्रित्य कविः द्वे चित्रे स्थिरीकरोति — एकं पक्षिणः पुण्या गतिः, अपरं च राजपुत्रयोः निश्चयेन प्रस्थानम्। विष्णुवासवयोः उपमया तयोः तेजः पुनः स्थाप्यते — शोकेन क्षीणौ अपि तौ अधुना देवाविव दृश्येते।

Then the two princes went to the river Godāvarī and made the water offering for the king of vultures; having bathed according to the rite laid down in the śāstras, the two Rāghavas offered him water again. In a longer closing measure the poet tells the outcome. That king of vultures, who, struck down in battle, had done a glorious and most difficult deed, was given his last rites by Rāma, who was like a great seer, and he went to the holy and blessed destination that was his own. In the final verse the story moves on. Having made the water offering, the two fixed their minds steadily on that best of birds, then turned their thoughts to recovering Sītā and went into the forest like Viṣṇu and Vāsava, the two lords of the gods. Worn by grief as they were, they shone once more like gods. Grief had been stilled by the rite, and the rite had turned into resolve; so the sarga closes, and in the next the brothers, following the southern road, will enter the Krauñca forest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
मित्रसम्पन्न ६८.१ मित्रोचितगुणयुक्तम्
सन्धिः
मित्र + सम्पन्न → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मित्रैः (मित्रगुणैः) सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सौमित्रिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विहंगम ६८.२ आकाशगामी, पक्षी
सन्धिः
विहायस् + गम → विहंगमः — निपातनेन सिद्धम्
समासः
विहायसि गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्याहरितुम् ६८.४ वक्तुम्, उच्चारयितुम्
सन्धिः
वि + आहरितुम् → व्याहरितुम् — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्)
किंनिमित्त ६८.५ केन कारणेन प्रवृत्तः
सन्धिः
किम् + निमित्त → किंनिमित्तः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
किं निमित्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वातदुर्दिनसंकुल ६८.९ वायुवृष्टिभ्यां व्याकुलाम्
सन्धिः
दुः + दिन → दुर्दिनम् — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
वातेन दुर्दिनेन च संकुलाम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परिक्लान्त ६८.१० अत्यन्तं श्रान्तस्य
सन्धिः
परि + क्लान्त → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्लम्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
दक्षिणामुख ६८.१० दक्षिणाभिमुखः
सन्धिः
दक्षिणा + मुख → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दक्षिणा (दिक्) मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उशीरकृतमूर्धज ६८.११ उशीरमयकेशान् इव दृश्यमानान्
सन्धिः
कृत + मूर्धज → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उशीरैः कृताः मूर्धजाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘वृक्षान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विप्रणष्ट ६८.१२ सर्वथा नष्टम्, विनष्टम्
सन्धिः
वि + प्र + नष्ट → विप्रणष्टम् — उपसर्गनिमित्तं नकारस्य णत्वम्
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं नश्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अबुधत् ६८.१३ न ज्ञातवान्
सन्धिः
न + अबुधत् → नाबुधत् इति न; अत्र ‘च’ इत्यनन्तरं पृथक् पठ्यते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — बुध्-धातोः लुङ्-रूपम्
विभक्तिः
लुङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
झषवद् ६८.१३ मत्स्यः इव
सन्धिः
झषवत् + बडिशम् → झषवद्बडिशम् — जश्त्वेन तकारस्य दकारः
समासः
समासः नास्ति — सादृश्यार्थे वतिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
अव्ययम्
रणमूर्धनि ६८.१४ युद्धस्य अग्रभागे
सन्धिः
रण + मूर्धन् → सन्धिकार्यं नास्ति; प्रातिपदिकं ‘रणमूर्धन्’
समासः
रणस्य मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
असम्मूढ ६८.१५ अविकलचित्तस्य, मोहरहितस्य
सन्धिः
न + सम्मूढ → असम्मूढः — नञः नकारलोपः व्यञ्जनादौ
समासः
न सम्मूढः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
सामिष ६८.१५ मांसमिश्रम्
सन्धिः
स + आमिष → सामिषम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
आमिषेण सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पतगेश्वर ६८.१६ पक्षिराजः
सन्धिः
पतग + ईश्वर → पतगेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
पतगानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कृताञ्जलेः ६८.१७ बद्धाञ्जलेः
सन्धिः
कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
गतासु ६८.१९ निर्गतप्राणम्, मृतम्
सन्धिः
गत + असु → गतासुम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गताः असवः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दुरतिक्रम ६८.२१ अतिक्रमितुम् अशक्यः
सन्धिः
दुर् + अतिक्रम → दुरतिक्रमः — रेफस्य स्थितिः स्वरादौ
समासः
दुःखेन अतिक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पितृपैतामह ६८.२३ पितृपितामहक्रमागतम्
सन्धिः
पितृ + पैतामह → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पितामह + अण् → पैतामहम्’ इत्यत्र आदिवृद्धिः
समासः
पितॄणां पितामहानां च सम्बन्धि — द्वन्द्वगर्भं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
तिर्यग्योनिगत ६८.२४ पशुपक्षियोनिं प्राप्तेषु
सन्धिः
तिर्यक् + योनि → तिर्यग्योनिः — जश्त्वेन ककारस्य गकारः
समासः
तिर्यग्योनिं गताः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
परंतप ६८.२५ हे शत्रुतापन
सन्धिः
परम् + तप → परंतपः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
दिधक्षामि ६८.२७ दग्धुम् इच्छामि
सन्धिः
दह् + सन् → दिधक्ष — धातोः द्वित्वम्, हकारस्य च क्षकारसंयोगः
समासः
समासः नास्ति — सन्नन्तस्य लट्-रूपम्
विभक्तिः
लट्लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
आहिताग्नेः ६८.२९ अग्निहोत्रिणः, गृहीताग्नेः
सन्धिः
आहित + अग्नि → आहिताग्निः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
आहिताः अग्नयः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अपरावर्तिनाम् ६८.२९ रणात् पृष्ठं न ददताम्
सन्धिः
न + परावर्तिन् → अपरावर्ती — नञः नकारलोपः; प्रातिपदिकं ‘अपरावर्तिन्’
समासः
न परावर्तन्ते इति — नञ्गर्भम् उपपदसमासवत्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
अनुतस्तार ६८.३२ अनु आस्तीर्णवान्, आस्तरणम् अकरोत्
सन्धिः
अनु + तस्तार → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं स्तृ-धातोः लिट्-रूपम्
विभक्तिः
लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
पेशीकृत्वा ६८.३३ पिण्डीकृत्य, मांसखण्डं कृत्वा
सन्धिः
पेशी + कृत्वा → सन्धिकार्यं नास्ति; अभूततद्भावे च्विप्रत्ययेन दीर्घः
समासः
समासः नास्ति — च्व्यन्तं गतिसमासवत्
विभक्तिः
अव्ययम् (क्त्वा)
पित्र्य ६८.३४ पितृसम्बन्धि, पितृकर्मोचितम्
सन्धिः
पितृ + यत् → पित्र्यम् — ऋकारस्य यण् (र्)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
यशस्कर ६८.३७ कीर्तिजनकम्
सन्धिः
यशः + कर → यशस्करम् — विसर्गस्य सकारादेशः
समासः
यशः करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महर्षिकल्प ६८.३७ महर्षिसदृशेन
सन्धिः
महा + ऋषि → महर्षिः — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्)
समासः
महर्षिणा तुल्यः — कल्पप्प्रत्ययान्तं तत्पुरुषवत्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
कृतोदक ६८.३८ कृतजलाञ्जली
सन्धिः
कृत + उदक → कृतोदकौ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कृतम् उदकं याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्