॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ६७

अरण्यकाण्डम् — सप्तषष्टितमः सर्गः

जटायुषा सह रामस्य समागमः

जनस्थाने सीतान्वेषणम्, रुधिरार्द्रस्य जटायोः दर्शनम्, तस्य वृत्तान्तनिवेदनम्, रामस्य परिष्वङ्गः रोदनं च

अस्मिन् सर्गे सारग्राही रामः लक्ष्मणस्य सुभाषितं गृहीत्वा प्रवृद्धं रोषं निगृह्णाति, धनुः अवष्टभ्य च पृच्छति — ‘किं करिष्यावहे, क्व गच्छाव, केन उपायेन सीतां पश्यावः?’ लक्ष्मणः जनस्थानम् एव अन्वेष्टुम् उपदिशति — गिरिदुर्गाणि, निर्दराः, कन्दराः, गुहाः, किन्नरावासाः, गन्धर्वभवनानि च। तौ सलक्ष्मणौ सर्वं वनं विचरतः। क्रुद्धः रामः धनुषि क्षुरं संधाय अग्रे गच्छन् पर्वतकूटाभं क्षतजार्द्रं भूमौ पतितं जटायुषं पश्यति, तं च गृध्ररूपधारिणं राक्षसं मत्वा ‘अनेन सीता भक्षिता’ इति वधाय अभ्यपतति। तदा दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् पक्षी कथयति — ‘सा देवी मम प्राणाश्च उभयं रावणेन हृतम्; तया सह युध्यता मया तस्य रथच्छत्रे विध्वंसिते, सारथिश्च हतः; परिश्रान्तस्य मे पक्षौ खड्गेन छित्त्वा सः वैदेहीम् आदाय विहायसम् उत्पपात।’ एतत् श्रुत्वा रामः महत् धनुः परित्यज्य गृध्रराजं परिष्वज्य अवशः भूमौ पतित्वा लक्ष्मणेन सह रोदिति, स्वदुर्भाग्यं च बहुशः विलपति।

१रोषस्य निग्रहः, ‘किं करिष्यावहे’ इति प्रश्नः

१पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः॥

२स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥

३किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण।
केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय॥

पूर्वसर्गे लक्ष्मणः दीर्घम् उपदेशम् अकरोत्। रामः ज्येष्ठः अपि सन् उक्तमात्रेण एव तत् सुभाषितं गृह्णाति — यतः सः सारग्राही, महासारं वचनं प्रतिगृह्णाति। ‘पूर्वजोऽपि’ इति पदेन कविः तस्य विनयं सूचयति — श्रेष्ठस्य लक्षणम् एतत् यत् सः कनीयसः अपि हितवचनं गृह्णाति। ततः सः प्रवृद्धं स्वरोषं निगृह्य, चित्रं धनुः अवष्टभ्य, लक्ष्मणं पृच्छति — ‘हे वत्स, किं करिष्यावहे? क्व वा गच्छाव? केन उपायेन इह सीतां पश्यावः? एतत् विचिन्तय।’ क्रोधात् कार्यचिन्तां प्रति एषः परिवर्तः एव पूर्वसर्गस्य उपदेशस्य फलम्। ‘विचिन्तय’ इति पदेन रामः भ्रातरं मन्त्रिपदे स्थापयति; शोकेन स्वयं निर्णेतुम् अशक्तः सः अधुना सहायस्य बुद्धिम् आश्रयते। ‘अवष्टभ्य धनुः’ इति क्रिया अपि सूचिका — यत् धनुः क्षणात् पूर्वं लोकसंहाराय सज्जीकृतम् आसीत्, तत् अधुना केवलम् अवलम्बनम् एव जातम्। कविः एकेन एव पदेन कोपस्य शमनं दर्शयति।

In the previous sarga Lakṣmaṇa had given his long counsel. Though he was the elder, Rāma needed to be told only once; able to grasp what matters, he took in the weighty good advice his brother had spoken. That he accepted it, elder though he was, shows his humility, for it is the mark of the great to accept good counsel even from a younger man. Holding down the anger that had swelled in him, the mighty-armed Rāma leaned on his splendid bow and said to Lakṣmaṇa, "What are we to do, dear brother? Where shall we go? By what means shall we find Sītā here? Think it out." This turn from anger to planning was the fruit of Lakṣmaṇa's counsel. By asking him to think, Rāma made his brother his counsellor; too grieved to decide for himself, he now leaned on his helper's judgement. Even his leaning on the bow is telling: the bow that a moment before had been strung to destroy the worlds was now only something to lean on, and in that single detail the poet shows the anger subsiding.

२जनस्थाने अन्वेषणोपदेशः, वनविचरणम्

४तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि॥

५राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च॥

६गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।
आवासाः किन्नराणां च गन्धर्वभवनानि च॥

७तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः॥

८आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः।
इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः॥

परितापार्तं रामं लक्ष्मणः वदति — ‘इदम् एव जनस्थानम् अन्वेष्टुम् अर्हसि। एतत् बहुभिः राक्षसैः कीर्णम्, नानाद्रुमलतायुतम्; अत्र गिरिदुर्गाणि, निर्दराः, कन्दराणि च सन्ति। नानामृगगणाकुलाः विविधाः घोराः गुहाः, किन्नराणाम् आवासाः, गन्धर्वभवनानि च विद्यन्ते। तानि सर्वाणि मया युक्तः सन् समन्वेष्टुम् अर्हसि। त्वद्विधाः बुद्धिसम्पन्नाः महात्मानः नरर्षभाः वायुवेगैः अचलाः इव आपत्सु न प्रकम्पन्ते।’ पर्वतोपमा अत्र सार्थका — यथा शैलः वातेन न चाल्यते, तथा धीरः आपदा न विकम्पते। एवम् उक्तः रामः लक्ष्मणसहितः तत् सर्वं वनं विचचार। उपदेशः अधुना क्रियायां परिणतः — विलापः, विचारः, अनन्तरं च अन्वेषणम् इति त्रीणि सोपानानि कविना क्रमेण दर्शितानि। लक्ष्मणस्य उपायः अपि युक्तियुक्तः — दूरं गन्तुं पूर्वं समीपस्थं जनस्थानम् एव परीक्षणीयम्, यतः तत्र एव रथः भग्नः, तत्र एव च राक्षसाः वसन्ति। वनस्य वर्णनं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां विस्तार्यते — दुर्गाणि, कन्दराः, गुहाः, किन्नरावासाः, गन्धर्वभवनानि च; एतेन अन्वेषणस्य दुष्करता सूच्यते।

To Rāma, tormented with anguish, Lakṣmaṇa said: "It is this very Janasthāna that you should search. It is full of rākṣasas and thick with every kind of tree and creeper; there are mountain strongholds here, clefts and caverns, fearful caves of every kind crowded with herds of wild beasts, the dwellings of kinnaras and the mansions of gandharvas. You should search them all, with me beside you. Great-souled men like you, gifted with understanding, do not tremble in calamity any more than mountains tremble in the wind." The image fits: as the wind cannot move a mountain, so misfortune cannot shake a steady man. His plan was sensible too: before going far, they should search nearby Janasthāna, where the chariot had been broken and where the rākṣasas lived, and his list of strongholds, caves and dwellings shows how hard the search would be. So addressed, Rāma ranged through the whole forest with Lakṣmaṇa. Counsel had become action; the poet has shown three steps in order, lament, reflection and then the search.

३जटायोः दर्शनम्, ‘राक्षसः अयम्’ इति भ्रमः

९क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्॥

१०ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥

११अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम्॥

१२भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः॥

१३इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम्।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम्॥

क्रुद्धः रामः धनुषि घोरं क्षुरं शरं संधाय अग्रे गच्छति। ततः सः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमं पश्यति — क्षतजार्द्रं भूमौ पतितं जटायुषम्। गिरिशृङ्गसदृशं तं दृष्ट्वा सः लक्ष्मणम् आह — ‘अनेन सीता वैदेही भक्षिता, अत्र संशयः नास्ति। इदं व्यक्तं गृध्ररूपं रक्षः एव, यत् अस्मिन् कानने भ्रमति। विशालाक्षीं सीतां भक्षयित्वा अयं यथासुखम् आस्ते; एनं दीप्ताग्रैः घोरैः अजिह्मगैः शरैः वधिष्ये।’ एवम् उक्त्वा सः धनुषि क्षुरं संधाय समुद्रान्तां मेदिनीम् इव चालयन् गृध्रम् अभ्यपतत्। अत्र करुणस्य शिखरम् — यः प्राणान् त्यक्त्वा सीतां रक्षितवान्, सः एव तस्याः पत्या भक्षकः इति मन्यते। अज्ञानमूलकः क्रोधः कीदृशम् अनर्थं जनयेत् इति कविः दर्शयति। ‘नात्र संशयः’ इति रामस्य निश्चयः एव भ्रमस्य गाढतां सूचयति — शोकाभिभूतं चित्तं शीघ्रं निर्णयति, विचारं च न अपेक्षते। पूर्वसर्गयोः लक्ष्मणेन उपदिष्टः बुद्धिविचारः अत्र क्षणमात्रं विस्मृतः इव भवति; एतेन कविः मानुषीं दुर्बलताम् एव वर्णयति, न तु रामस्य दोषम्।

Rāma went ahead in anger with a dreadful razor-headed arrow fitted to his bow. Then he saw, fallen on the ground and wet with blood, a mighty and noble bird, huge as a mountain peak: Jaṭāyu. Seeing him, like a mountain crest, Rāma said to Lakṣmaṇa: "This is the one who has devoured Sītā, Vaidehī; there is no doubt of it. It is plainly a rākṣasa in the shape of a vulture that roams this wood. Having eaten wide-eyed Sītā, he sits here at his ease. I will kill him with dreadful straight-flying arrows with blazing points." So saying, he fitted the razor-headed shaft to his bow and rushed at the vulture in fury, making the sea-girt earth seem to shake. Here the pathos reaches its height: the one who had given up his life to save Sītā was taken by her husband for the one who had devoured her. The poet shows what harm anger born of ignorance can do. Rāma's very certainty shows how deep his delusion was, for a grief-stricken mind decides quickly and does not wait to reflect; the careful thought Lakṣmaṇa had urged was forgotten for a moment. The poet is describing human weakness here, not a fault in Rāma.

४जटायोः निवेदनम् — ‘सा देवी मम प्राणाश्च उभयं हृतम्’

१४तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम्॥

१५यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्॥

१६त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा॥

१७सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो।
विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले॥

तदा सः पक्षी दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् दशरथात्मजं रामम् अभिभाषते — ‘हे आयुष्मन्, याम् ओषधीम् इव त्वम् अस्मिन् महावने अन्वेषसि, सा देवी मम प्राणाश्च — उभयं रावणेन हृतम्। हे राघव, त्वया लक्ष्मणेन च विरहिता सा देवी बलीयसा रावणेन ह्रियमाणा मया दृष्टा। अहं सीताम् अभ्यवपन्नः; रणे मया रावणस्य रथच्छत्रे विध्वंसिते, सः च धरणीतले पातितः।’ एकेन एव वचनेन पक्षी त्रीणि कार्याणि साधयति — रामस्य भ्रमं निवारयति, सीतायाः वार्तां ददाति, हर्तुः नाम च प्रकटयति। ‘ओषधीम् इव’ इति उपमा मार्मिका — रोगार्तः यथा मूलिकाम्, तथा रामः सीताम् अन्विष्यति। वृद्धस्य गृध्रस्य पराक्रमः अत्र मित्रधर्मस्य परमं निदर्शनम्। ‘उभयं हृतम्’ इति एकेन पदेन सः स्वप्राणान् सीतायाः सह तुलयति — द्वयोः अपि हर्ता एकः एव इति। वाचः दीनता, रुधिरवमनं च वर्णयित्वा कविः श्रोतॄणां हृदये करुणां जनयति, रामस्य च शरसन्धानं तत्क्षणम् एव निष्फलं करोति।

Then the bird, vomiting frothy blood, spoke to Rāma, son of Daśaratha, in the most wretched voice: "Long-lived one, the lady you are searching for in this great forest, as one searches for a healing herb, she and my own life both have been taken by Rāvaṇa. When she was left alone without you and Lakṣmaṇa, Rāghava, I saw that lady being carried off by the mighty Rāvaṇa. I went to Sītā's defence, and in that fight I shattered Rāvaṇa's chariot and parasol, and he himself was brought down to the ground." With one speech the bird did three things: he ended Rāma's error, gave news of Sītā and named her abductor. The image of the healing herb is moving, for Rāma sought Sītā as a sick man seeks a remedy. The old vulture's valour is the supreme example of a friend's duty, and in saying that Rāvaṇa had taken "both" he set his own life beside Sītā's, one thief for them both. The poet dwells on his broken voice and the blood he vomited to stir the listener's pity, and at once Rāma's arrow was rendered useless.

५रणचिह्नानि, पक्षच्छेदः, ‘मां न हन्तुम् अर्हसि’

१८एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः॥

१९अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः॥

२०सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।
रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि॥

जटायुः प्रत्यक्षप्रमाणानि दर्शयति — ‘एतत् अस्य भग्नं धनुः, एते च अस्य शराः; हे राम, अयम् अस्य रणे भग्नः सांग्रामिकः रथः। अयं तु तस्य सारथिः, मम पक्षाभ्यां निहतः भुवि शेते। परिश्रान्तस्य मे पक्षौ खड्गेन छित्त्वा रावणः वैदेहीं सीताम् आदाय विहायसम् उत्पपात।’ एतैः एव चिह्नैः पूर्वसर्गे लक्ष्मणेन ऊहितम् — ‘एकस्य एव विमर्दः’ इति — अधुना साक्षिणा समर्थितम्। अन्ते सः दीनम् अभ्यर्थयते — ‘रक्षसा पूर्वम् एव निहतं मां त्वं हन्तुं न अर्हसि।’ मरणासन्नस्य एषा प्रार्थना न प्राणरक्षार्था, अपि तु मित्रस्य हस्तात् अवमानं मा भूत् इति भावेन; एतेन च रामस्य भ्रमः सर्वथा निवर्तते। एतेषु त्रिषु श्लोकेषु कविः साक्ष्यक्रमम् एव अनुसरति — प्रथमं वस्तूनि (धनुः, शराः, रथः), ततः पुरुषः (सारथिः), अन्ते च स्वशरीरस्य क्षतम्। एतावता सर्वं जनस्थानस्य रणस्थलं व्याख्यातं भवति, न च किमपि अनुत्तरितम् अवशिष्यते।

Jaṭāyu pointed to the evidence before their eyes. "Here is his broken bow, and here are his arrows; here, Rāma, is his war chariot, smashed in the battle. And here lies his charioteer, struck to the ground by my wings. When I was exhausted, Rāvaṇa cut off my wings with his sword, took Vaidehī Sītā and flew up into the sky." What Lakṣmaṇa had inferred from these same signs in the previous sarga, that it was the trampling of a single fighter, was now confirmed by a witness. The order follows the evidence, first the things, bow, arrows and chariot, then the man, the charioteer, and last the wounds in Jaṭāyu's own body, so that the whole battlefield of Janasthāna was explained and nothing was left unanswered. At the end he made a pitiful plea: "I have already been struck down by that rākṣasa; you should not kill me." A dying creature's plea was not to save his life but that he should not be dishonoured at a friend's hands, and with it Rāma's error vanished completely.

६धनुःपरित्यागः, परिष्वङ्गः, दुर्भाग्यविलापः

२१रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद्धनुः॥

२२निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन्॥

२३एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत्॥

२४राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम्॥

२५सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम्।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितां पतिः॥

सीतासक्तां प्रियां कथां विज्ञाय रामः महत् धनुः परित्यज्य गृध्रराजं परिष्वजति; अवशः सन् भूमौ निपपात, लक्ष्मणेन सह च रुरोद। धीरतरः अपि सः तदा द्विगुणीकृततापार्तः अभवत् — सीताशोकः, मित्रशोकश्च द्वौ एकत्र मिलितौ। एकाकिनम् एकायने कृच्छ्रे मुहुर्मुहुः निःश्वसन्तं तं समीक्ष्य दुःखितः रामः सौमित्रिम् आह — ‘राज्यं भ्रष्टम्, वने वासः, सीता नष्टा, द्विजः मृतः; ईदृशी मम अलक्ष्मीः पावकम् अपि दहेत्। सम्पूर्णम् अपि महोदधिं यदि अद्य प्रतरेयम्, सः सरितां पतिः अपि मम अलक्ष्म्या नूनं विशुष्येत्।’ अतिशयोक्तिभिः कविः शोकस्य परिमाणं दर्शयति — यत् दुर्भाग्यम् अग्निं दहति, समुद्रं शोषयति, तत् कीदृशं स्यात्। ‘धनुः परित्यज्य’ इति क्रिया विशेषेण ध्यातव्या — क्षत्रियः धनुः न त्यजति, किन्तु अत्र स्नेहः शस्त्रम् अपि अतिक्रामति। ‘अवशः’ इति पदेन स्वाधीनतायाः अभावः सूच्यते; धीरतमः अपि रामः अत्र सर्वथा विवशः।

When Rāma understood that the bird's words brought welcome news of Sītā, he flung away his great bow and embraced the king of vultures. A kṣatriya does not lay down his bow, but here love overcame even the weapon. Helpless, he fell to the ground and wept together with Lakṣmaṇa; steadfast as he was, his anguish was now doubled, grief for Sītā and grief for a friend meeting in one. Seeing the bird lying alone in that hard, narrow place, drawing breath painfully again and again, the grieving Rāma said to Saumitri: "My kingdom lost, a life in the forest, Sītā gone, and this noble bird dying: such ill fortune as mine would burn up fire itself. If today I were to swim across the great ocean at its fullest, that lord of rivers would surely dry up because of my ill luck." By such exaggeration the poet shows the size of his grief: what kind of misfortune must it be that could burn fire and dry the sea?

७‘नास्त्यभाग्यतरो लोके’ — पितृस्नेहेन स्पर्शः, भूमौ पतनम्

२६नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा॥

२७अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्॥

२८इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन्॥

२९निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः।
क्व मैथिली प्राणसमा गतेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ॥

‘अस्मिन् सचराचरे लोके मत्तः अभाग्यतरः कोऽपि नास्ति, येन इयं महती व्यसनवागुरा मया प्राप्ता। अयं पितुः वयस्यः महाबलः गृध्रराजः मम भाग्यविपर्ययात् विनिहतः भूमौ शेते।’ एवं बहुशः उक्त्वा लक्ष्मणसहितः राघवः पितृस्नेहं निदर्शयन् जटायुषं पस्पर्श। स्पर्शः एव अत्र सर्वं वदति — यः क्षणात् पूर्वं शरं संधत्ते स्म, सः एव अधुना पितृवत् मार्ष्टि। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः चित्रम् उपसंहरति — निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिगृह्य रामः ‘क्व मैथिली प्राणसमा गता’ इति वाचं विमुच्य भूमौ निपपात। प्रश्नः एव अनुत्तरितः तिष्ठति, पतनेन च सर्गः समाप्यते — उत्तरं तु आगामिनि सर्गे पक्षिराजः स्वयं दास्यति। ‘पितुः वयस्यः’ इति सम्बन्धेन जटायुः दशरथस्थाने स्थाप्यते; अतः एव रामस्य शोकः पितृशोकसदृशः भवति। अनुष्टुभः त्यक्त्वा अन्ते दीर्घवृत्तम् आश्रित्य कविः चित्रं स्थिरीकरोति — रुधिरार्द्रः पक्षी, तम् आलिङ्गन् राजपुत्रः, अनुत्तरितः प्रश्नः, भूमौ च पतितं शरीरम्।

"There is no one in this whole world of moving and unmoving things more unlucky than I, to have fallen into this vast net of calamity. This king of vultures, my father's friend, a bird of great strength, lies struck down on the earth because my fortune has turned against me." Because Jaṭāyu was his father's friend, he stood in Daśaratha's place, and Rāma's grief became like grief for a father. Having said this many times over, Rāghava, with Lakṣmaṇa, stroked Jaṭāyu, showing him the love one shows a father. The touch says everything: the hand that a moment before was fitting an arrow now caressed him like a son. Then, in a longer closing verse, the poet fixes the scene. Taking in his arms the king of vultures, his wings cut away and his body drenched in blood, Rāma cried out, "Where has Maithilī gone, who was dear to me as life?" and sank to the ground. The question hangs unanswered, and the sarga ends with his fall; in the next sarga the king of birds himself will answer.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
उक्तमात्र ६७.१ वचनश्रवणमात्रेण, केवलम् उक्तः सन्
सन्धिः
अपि + उक्तमात्रः → अप्युक्तमात्रः — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
उक्तम् एव मात्रा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सारग्राही ६७.१ तत्त्वम् एव आदाता, सारं ग्रहीतुं समर्थः
सन्धिः
सार + ग्राहिन् → सन्धिकार्यं नास्ति; प्रातिपदिकं ‘सारग्राहिन्’
समासः
सारं गृह्णाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवष्टभ्य ६७.२ दृढम् अवलम्ब्य, अवनम्य
सन्धिः
अव + स्तभ् → अवष्टभ् — षत्वेन सकारस्य षकारः, तकारस्य च टकारः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
परितापार्त ६७.४ संतापेन पीडितम्
सन्धिः
परिताप + आर्त → परितापार्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
परितापेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नानाद्रुमलतायुत ६७.५ विविधवृक्षलतासमन्वितम्
सन्धिः
लता + युत → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नानाद्रुमैः लताभिश्च युतम् — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निर्दर ६७.५ गिरिगह्वराणि, विदीर्णशिलाः
सन्धिः
निः + दर → निर्दराः — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
निर्गताः दराः येभ्यः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नानामृगगणाकुल ६७.६ विविधमृगसमूहैः व्याप्ताः
सन्धिः
गण + आकुल → गणाकुलाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नानामृगाणां गणैः आकुलाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
समन्वेषितुम् ६७.७ सम्यक् अन्वेष्टुम्
सन्धिः
सम् + अनु + एषितुम् → समन्वेषितुम् — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्)
पर्वतकूटाभ ६७.९ पर्वतशिखरसदृशम्
सन्धिः
कूट + आभ → कूटाभम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पर्वतकूटस्य आभा इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्षतजार्द्र ६७.१० रुधिरेण सिक्तम्
सन्धिः
क्षतज + आर्द्र → क्षतजार्द्रम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
क्षतजेन आर्द्रम् — तृतीयातत्पुरुषः; ‘क्षतात् जायते इति क्षतजम्’ (रुधिरम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दीप्ताग्र ६७.१२ प्रज्वलितमुखैः (शरैः)
सन्धिः
दीप्त + अग्र → दीप्ताग्रैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दीप्तम् अग्रं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अजिह्मग ६७.१२ ऋजुगामिभिः, कुटिलगतिरहितैः
सन्धिः
न + जिह्मग → अजिह्मगैः — नञः नकारलोपः व्यञ्जनादौ
समासः
जिह्मं न गच्छन्ति इति — नञ्गर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
समुद्रान्ता ६७.१३ सागरपर्यन्ताम् (पृथिवीम्)
सन्धिः
समुद्र + अन्ता → समुद्रान्ताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समुद्रः अन्ते यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अन्वेषसि ६७.१५ अन्विष्यसि, मृगयसे
सन्धिः
अनु + एषसि → अन्वेषसि — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं इष्-धातोः लट्-रूपम्
विभक्तिः
लट्लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
आयुष्मन् ६७.१५ हे दीर्घायुः
सन्धिः
इव + आयुष्मन् → इवायुष्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम् (‘आयुष्मत्’)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
ह्रियमाणा ६७.१६ अपह्रियमाणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — हृ-धातोः कर्मणि शानच्-प्रत्यये ‘ह्रि’ इति सम्प्रसारणम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अभ्यवपन्न ६७.१७ रक्षितुम् उद्यतः, अनुकम्पया समीपं गतः
सन्धिः
अभि + अव → अभ्यव — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं पद्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विध्वंसितरथच्छत्र ६७.१७ भग्नरथः नष्टच्छत्रश्च
सन्धिः
रथ + छत्र → रथच्छत्रम् — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्-आगमः)
समासः
विध्वंसिते रथच्छत्रे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मत्पक्षनिहत ६७.१९ मम पक्षप्रहारेण हतः
सन्धिः
मत् + पक्ष → सन्धिकार्यं नास्ति (तकारस्य स्थितिः)
समासः
मम पक्षाभ्यां निहतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिश्रान्त ६७.१९ अत्यन्तं क्लान्तस्य
सन्धिः
परि + श्रान्त → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं श्रम्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
उत्पपात ६७.२० ऊर्ध्वम् उत्पतितः, आकाशम् उत्प्लुतः
सन्धिः
उत् + पपात → उत्पपात — सन्धिकार्यं नास्ति (तकारः पकारात् पूर्वं स्थितः)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं पत्-धातोः लिट्-रूपम्
विभक्तिः
लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
परिष्वज्य ६७.२१ आलिङ्ग्य, कण्ठे गृहीत्वा
सन्धिः
परि + स्वज् → परिष्वज् — इकारनिमित्तं सकारस्य षत्वम्
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
द्विगुणीकृततापार्त ६७.२२ द्विगुणितसंतापेन पीडितः
सन्धिः
ताप + आर्त → तापार्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); द्विगुण + च्वि + कृत → द्विगुणीकृत
समासः
द्विगुणीकृतेन तापेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
एकायन ६७.२३ एकपदगम्ये संकीर्णे स्थाने
सन्धिः
एक + अयन → एकायने — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
एकस्य अयनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अलक्ष्मी ६७.२४ दुर्भाग्यम्, श्रीविपर्ययः
सन्धिः
मम + अलक्ष्मीः → ममालक्ष्मीः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
न लक्ष्मीः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्यसनवागुरा ६७.२६ आपत्तिरूपं मृगबन्धनजालम्
सन्धिः
वि + असन → व्यसनम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
व्यसनम् एव वागुरा — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भाग्यविपर्यय ६७.२७ भाग्यस्य विपरीतगतेः कारणात्
सन्धिः
वि + परि + अय → विपर्ययः — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
भाग्यस्य विपर्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
निकृत्तपक्ष ६७.२९ छिन्नपक्षम्
सन्धिः
नि + कृत्त → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निकृत्तौ पक्षौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रुधिरावसिक्त ६७.२९ रक्तेन प्लावितम्
सन्धिः
रुधिर + अवसिक्त → रुधिरावसिक्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रुधिरेण अवसिक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्राणसमा ६७.२९ प्राणतुल्या, प्राणप्रिया
सन्धिः
प्राण + समा → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राणैः समा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्