- सन्धिः
- परि + द्यून → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — षट्षष्टितमः सर्गः
लक्ष्मणेन रामस्य प्रबोधनम्
शोकमूढस्य रामस्य चरणसंवाहनम्, ययातिवसिष्ठादिदृष्टान्तैः धैर्योपदेशः, शत्रुम् एव उद्धर्तुम् इति निश्चयः
अस्मिन् सर्गे शोकसंतप्तम् अनाथवत् विलपन्तं महामोहयुक्तं परिद्यूनम् अचेतसं च रामं लक्ष्मणः मुहूर्तम् आश्वास्य चरणौ संवाहयन् प्रबोधयति। सः पितुः दशरथस्य तपसा लब्धं पुत्रं स्मारयति, ‘यदि त्वम् एव इदं दुःखं न सहिष्यसे, तर्हि अल्पसत्त्वः इतरः कथं सहेत’ इति च पृच्छति। आपदः सर्वेषाम् अपि भवन्ति इति दर्शयितुं सः ययातेः पतनम्, वसिष्ठस्य एकाह्ना जातानां शतपुत्राणां विनाशम्, भूमेः कम्पनम्, आदित्यचन्द्रयोः ग्रहणम्, इन्द्रादिदेवेषु अपि नयानययोः श्रवणं च उदाहरति। ततः ‘त्वद्विधाः सर्वदर्शनाः महत्स्वपि कृच्छ्रेषु न शोचन्ति; बुद्ध्या तत्त्वतः विचारय’ इति उपदिश्य, ‘एतत् सर्वं पूर्वं त्वम् एव मह्यम् उक्तवान्; शोकेन अभिप्रसुप्तं तव ज्ञानम् अहं केवलं सम्बोधयामि’ इति विनयेन वदति। अन्ते ‘सर्वविनाशेन किं फलम्? तम् एव पापं रिपुं विज्ञाय उद्धर्तुम् अर्हसि’ इति निश्चयं ददाति।
१मोहमूढस्य रामस्य आश्वासनम्, चरणसंवाहनं च
१तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्तमनाथवत्।
मोहेन महता युक्तं परिद्यूनमचेतसम्॥
२ततः सौमित्रिराश्वस्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः।
रामं सम्बोधयामास चरणौ चाभिपीडयन्॥
पूर्वसर्गे लक्ष्मणः तर्केण धर्मेण च रामस्य कोपं निवारितवान्। अधुना कोपः शान्तः, किन्तु तत्स्थाने शोकः एव अवशिष्टः। रामः अनाथः इव विलपति; महता मोहेन युक्तः, परिद्यूनः, अचेतसः च भवति। ‘अनाथवत्’ इति पदं मार्मिकम् — यः सर्वेषां नाथः, सः एव अधुना नाथरहितः इव दृश्यते। तादृशं भ्रातरं दृष्ट्वा सौमित्रिः स्वयम् अपि मुहूर्तम् आश्वस्य, ततः चरणौ संवाहयन् रामं सम्बोधयति। अत्र कविः शुश्रूषां वचनात् पूर्वं स्थापयति — स्पर्शेन सेवया च शान्तं चित्तम् एव उपदेशं ग्रहीतुं शक्नोति। ‘मुहूर्तादिव’ इति पदेन सूच्यते — लक्ष्मणः अपि तावत्कालं स्तब्धः आसीत्, ततः एव स्वस्थतां लब्ध्वा भ्रातरं प्रबोधयितुं प्रवृत्तः। एषः एव सर्गस्य आरम्भः, सम्पूर्णः च सर्गः एकम् एव दीर्घं सान्त्वनवचनम्।
In the previous sarga Lakṣmaṇa had held back Rāma's anger with reason and with dharma. Now the anger had cooled, but grief remained in its place. Scorched by sorrow, Rāma lamented like a man with no protector, seized by a deep stupor, worn out and hardly conscious. The phrase is poignant: he who was the protector of all now seemed himself unprotected. Seeing his brother so, Saumitri first steadied himself for a moment, for he too had been stunned, and then, pressing and chafing Rāma's feet, he roused him and began to speak. The poet puts service before speech: only a mind first calmed by touch and care can take in counsel. So the sarga begins, and the whole of it is one long speech of consolation.
२पितुः तपसा लब्धः पुत्रः — धैर्योपदेशस्य आरम्भः
३महता तपसा चापि महता चापि कर्मणा।
राज्ञा दशरथेनासील्लब्धोऽमृतमिवामरैः॥
४तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः।
राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथा श्रुतम्॥
५यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे।
प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कः सहिष्यति॥
लक्ष्मणः प्रथमं कुलस्मृतिं जनयति — ‘महता तपसा महता च कर्मणा राज्ञा दशरथेन त्वं लब्धः, यथा अमरैः अमृतम्। तव गुणैः एव बद्धः सः भूपालः तव वियोगात् देवत्वम् आपन्नः — यथा भरतात् श्रुतम्।’ अनेन सः सूचयति — रामस्य जीवनं केवलं तस्य स्वकीयं न, अपि तु पितुः तपःफलम्; अतः तत् शोकेन नाशयितुं न उचितम्। ततः सः तर्कम् उपन्यस्यति — ‘हे काकुत्स्थ, यदि प्राप्तम् इदं दुःखं त्वम् एव न सहिष्यसे, तर्हि प्राकृतः अल्पसत्त्वः च इतरः जनः कथं सहेत?’ महतां धैर्यम् एव लोकस्य आदर्शः इति अत्र भावः; श्रेष्ठस्य विषादः सर्वेषां विषादं जनयति। अनेन क्रमेण लक्ष्मणः प्रथमं स्नेहेन, ततः कुलगौरवेण, अनन्तरं च लोकहितेन रामं स्पृशति — त्रिभिः अपि मार्गैः एकम् एव लक्ष्यम्, शोकात् उत्थानम्।
Lakṣmaṇa first called up the memory of their family. "King Daśaratha won you through great austerities and great deeds, as the immortals won the nectar. Bound fast by your virtues, that lord of the earth went to the gods because he was parted from you; so we heard from Bharata." Rāma's life, he implied, was not his own alone but the fruit of his father's austerities, and it was not right to waste it in grief. Then he reasoned: "If you, Kākutstha, cannot bear the sorrow that has come to you, how will an ordinary man of little strength bear it?" The steadiness of the great is the world's example, and the despair of the best spreads despair to all. So Lakṣmaṇa reached Rāma by three paths, affection, the honour of their line and the good of the world, all toward one end, to raise him out of grief.
३आपदः सर्वेषाम् अपि — ययातिवसिष्ठयोः दृष्टान्तौ
६आश्वसिहि नरश्रेष्ठ प्राणिनः कस्य नापदः।
संस्पृशन्त्यग्निवद्राजन्क्षणेन व्यपयान्ति च॥
७दुःखितो हि भवाँल्लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते।
आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम्॥
८लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः।
गतः शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत्॥
९महर्षयो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः।
अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम्॥
‘हे नरश्रेष्ठ, आश्वसिहि; कस्य प्राणिनः आपदः न सन्ति? ताः अग्निवत् क्षणं स्पृशन्ति, क्षणेन च व्यपयान्ति।’ अनन्तरं सः भयं दर्शयति — ‘यदि दुःखितः सन् भवान् तेजसा लोकान् धक्ष्यति, तर्हि आर्ताः प्रजाः निर्वृतिं कुत्र लप्स्यन्ते?’ ततः द्वौ दृष्टान्तौ — नहुषात्मजः ययातिः शक्रेण सह सालोक्यं प्राप्तः, तथापि अनयः तं समस्पृशत्; वसिष्ठः, यः पितुः नः पुरोहितः, तस्य एकेन अह्ना शतं पुत्राः जाताः, तेन एव च क्रमेण पुनः हताः। एवं स्वर्गे भूमौ च, राजसु ऋषिषु च, समानः एव विधिः इति दर्शितम्। ‘लोकस्वभाव एवैष’ इति पदेन कविः सान्त्वनस्य मूलसूत्रं स्थापयति। अग्निस्पर्शस्य उपमा विशेषतः रमणीया — आपत् दहति, किन्तु न तिष्ठति; यः तां शाश्वतीं मन्यते, सः एव अधिकं दह्यते इति ध्वनिः।
"Take heart, best of men. What living creature is free of misfortune? Misfortunes touch us like fire, and in a moment they pass." The image is lovely: calamity burns but does not stay, and whoever thinks it will last for ever is burned the more. Then he spoke of the danger: "If in your grief you burn up the worlds with your fiery power, where will the suffering people find peace? This is simply the way of the world." That line is the thread on which all his consolation hangs. He gave two examples. "Yayāti, son of Nahuṣa, won a place in Indra's own heaven, and even there wrongdoing caught up with him. And the great seer Vasiṣṭha, our father's family priest, had a hundred sons born to him in a single day, and in the same way they were taken from him again." So in heaven and on earth, among kings and among seers, the same law holds.
४भूमेः कम्पनम्, ग्रहणम्, देवेषु अपि नयानयौ
१०या चेयं जगतो माता सर्वलोकनमस्कृता।
अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते कोसलेश्वर॥
११यौ धर्मौ जगतो नेत्रौ यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्।
आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ॥
१२सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ।
न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः॥
१३शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ।
श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं शोचितुमर्हसि॥
दृष्टान्ताः विस्तार्यन्ते — ‘या इयं जगतः माता सर्वलोकनमस्कृता भूमिः, तस्याः अपि चलनं दृश्यते, हे कोसलेश्वर। यौ धर्मौ जगतः नेत्रे, ययोः सर्वं प्रतिष्ठितम्, तौ महाबलौ आदित्यचन्द्रौ अपि ग्रहणम् अभ्युपेतौ। सुमहान्ति भूतानि देवाश्च दैवस्य वशं न मुञ्चन्ति, किमु देहिनः सर्वभूताः? शक्रादिषु देवेषु अपि वर्तमानौ नयानयौ श्रूयेते, हे नरशार्दूल; अतः त्वं शोचितुं न अर्हसि।’ क्रमः अत्र ध्यातव्यः — भूमिः, सूर्याचन्द्रमसौ, महाभूतानि, देवाः, इन्द्रः च — अधस्तात् ऊर्ध्वं प्रति। यत् सर्वोच्चेषु अपि विद्यते, तत् मनुष्ये कथं न स्यात् इति युक्तिः। दुःखं न अपवादः, अपि तु नियमः इति सिद्धान्तः। भूमेः ‘जगतो माता’ इति, सूर्याचन्द्रमसोः ‘जगतो नेत्रे’ इति च विशेषणाभ्यां तेषां माहात्म्यं प्रथमं वर्ध्यते, ततः तेषाम् अपि विकारः दर्श्यते — एषा एव दृष्टान्तस्य शक्तिः।
He widened the examples. "The earth, mother of the world, to whom all people bow, even she is seen to shake, lord of Kosala. The sun and moon, the ordainers and the eyes of the world, in whom everything rests, mighty as they are, fall into eclipse. The great elements and the gods themselves do not escape fate; how then can any embodied creature? Right and wrong conduct and their fruits are heard of even among Indra and the gods, tiger among men; you should not grieve." The order is worth noticing: earth, sun and moon, the great beings, the gods and Indra, rising from below to the highest. What is found even among the highest, how could it not be found in man? Suffering is not the exception but the rule. First he raised the greatness of each, the earth as mother of the world, the sun and moon as its eyes, and then showed that even they are touched by change; that is the strength of his argument.
५‘प्राकृतवत् मा शुचः’ — बुद्ध्या तत्त्वविचारः
१४मृतायामपि वैदेह्यां नष्टायामपि राघव।
शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा॥
१५त्वद्विधा नहि शोचन्ति सततं सर्वदर्शनाः।
सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शनाः॥
१६तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय।
बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे॥
१७अदृष्टगुणदोषाणामध्रुवाणां तु कर्मणाम्।
नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं च वर्तते॥
‘हे राघव, वैदेह्यां मृतायाम् अपि नष्टायाम् अपि, हे वीर, अन्यः प्राकृतः जनः इव शोचितुं न अर्हसि। त्वद्विधाः सततं सर्वदर्शनाः सुमहत्सु अपि कृच्छ्रेषु न शोचन्ति; हे राम, तेषां दर्शनं निर्वेदेन न मलिनीक्रियते। अतः तत्त्वतः बुद्ध्या समनुचिन्तय — बुद्ध्या युक्ताः महाप्राज्ञाः एव शुभाशुभे विजानन्ति। येषां कर्मणां गुणदोषाः न दृष्टाः, यानि च अध्रुवाणि, तेषां क्रियां विना इष्टं फलं न वर्तते।’ अन्तिमः श्लोकः कर्मवादम् एव उपदिशति — फलं चिन्तया न, अपि तु आरम्भेण एव लभ्यते। यत् कर्म अद्यापि न कृतम्, तस्य शुभाशुभं न ज्ञायते; अतः फलसंशयेन क्रिया न त्याज्या। विलापात् उत्थाय क्रियाम् आरभस्व इति अत्र निष्कर्षः।
"Even if Vaidehī is dead or lost, Rāghava, you should not mourn, hero, like some ordinary man. Men like you, who always see all things clearly, do not grieve even in the greatest trouble, Rāma; despair does not cloud their vision. So think it through with your understanding, as it truly is; only the very wise, guided by understanding, can tell good from ill. When the merits and faults of actions have not yet been seen and their outcome is uncertain, the fruit one desires does not come without doing them." That last teaching was about action itself: results come not from brooding but from making a start. One cannot know whether an undone deed will turn out well or ill, and so one should not give up acting out of doubt about the fruit. Rise from lament and begin to act: that was his conclusion.
६‘त्वम् एव मे गुरुः’ — शत्रुम् एव उद्धर्तुम् उपदेशः
१८मामेवं हि पुरा वीर त्वमेव बहुशोक्तवान्।
अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद्बृहस्पतिः॥
१९बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया।
शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं सम्बोधयाम्यहम्॥
२०दिव्यं च मानुषं चैवमात्मनश्च पराक्रमम्।
इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां वधे॥
२१किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ।
तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि॥
अन्ते लक्ष्मणः विनयेन आत्मानं संकोचयति — ‘हे वीर, एतानि एव वचनानि पूर्वं त्वम् एव बहुशः मह्यम् उक्तवान्; साक्षात् बृहस्पतिः अपि त्वाम् अनुशिष्यात् किम्? हे महाप्राज्ञ, तव बुद्धिः देवैः अपि दुरन्वया; शोकेन अभिप्रसुप्तं तव ज्ञानम् अहं केवलं सम्बोधयामि।’ एषः विनयः एव उपदेशं ग्राह्यं करोति — शिष्यः गुरुं न शिक्षयति, अपि तु सुप्तं स्मारयति। ततः कार्यं निर्दिशति — ‘हे इक्ष्वाकुवृषभ, दिव्यं मानुषं च आत्मनः पराक्रमम् अवेक्ष्य द्विषतां वधे यतस्व। हे पुरुषर्षभ, सर्वविनाशेन कृतेन तव किं प्रयोजनम्? तम् एव पापं रिपुं विज्ञाय उद्धर्तुम् अर्हसि।’ एवं सर्वलोकसंहारस्य स्थाने एकस्य शत्रोः अन्वेषणं वधश्च स्थापितौ। ‘उद्धर्तुम्’ इति पदं सार्थकम् — वृक्षः इव समूलम् उत्पाटनीयः, न तु शाखामात्रं छेत्तव्यम्; एषा एव आगामिनां सर्गाणां कथावस्तुनः बीजभूता प्रतिज्ञा।
At the end Lakṣmaṇa humbly drew himself back. "Hero, it was you yourself who used to tell me all this, many times. Who could teach you? Could Bṛhaspati himself? Your understanding, wise brother, is hard even for the gods to follow. I am only waking the knowledge in you that grief has put to sleep." That humility is what made his counsel acceptable: the pupil does not teach the teacher, he only reminds one who has fallen asleep. Then he pointed to the task: "Look to your own prowess, both divine and human, bull of the Ikṣvākus, and set yourself to destroy your enemies. What would you gain by destroying everything, best of men? Find out who that one sinful enemy is and tear him out by the roots." So in place of the destruction of all the worlds he set the search for one enemy and his death. "Tear him out by the roots" is well chosen, for he is to be uprooted like a tree, not merely lopped of a branch, and this resolve is the seed of the story in the sargas to come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- न + चेतस् → अचेतसम् — नञः नकारलोपः व्यञ्जनादौ
- समासः
- न विद्यते चेतः यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + नाथ → अनाथः — नञः नकारलोपः; ततः वति-प्रत्ययः
- समासः
- न विद्यते नाथः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः, ततः तद्धितः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सुमित्रा + इञ् → सौमित्रिः — आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- च + अभिपीडयन् → चाभिपीडयन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गपूर्वकस्य णिजन्तस्य शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आसीत् + लब्धः → आसील्लब्धः — तकारस्य परसवर्णः लकारः
- समासः
- समासः नास्ति — लभ्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- युष्मद् + वियोग → त्वद्वियोगः — समासे ‘त्वद्’ इति आदेशः
- समासः
- तव वियोगः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- देव + त्व → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे त्वप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ककुत्स्थ + अण् → काकुत्स्थः — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- च + अल्पसत्त्वः → चाल्पसत्त्वः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अल्पं सत्त्वं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + श्वसिहि → आश्वसिहि — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गस्य आकारः व्यञ्जनादौ अविकृतः)
- समासः
- समासः नास्ति — श्वस्-धातोः लोट्-रूपम्
- विभक्तिः
- लोट्लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + अप → व्यप — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं या-धातोः लट्-रूपम्
- विभक्तिः
- लट्लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निः + वृति → निर्वृतिः — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- नहुष + आत्मज → नहुषात्मजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- नहुषस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- समान + लोक → सलोकः; तस्य भावः सालोक्यम् — आदिवृद्धिः
- समासः
- समानः लोकः यस्य सः सलोकः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + नय → अनयः — नञः नकारलोपः
- समासः
- न नयः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अहन् + टा → अह्ना — नकारलोपे सति ‘अह्न्’ इति रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अहन्’ इति प्रातिपदिकम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (कालवाचिका)
- सन्धिः
- नमः + कृत → नमस्कृतः — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- सर्वैः लोकैः नमस्कृता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- कोसल + ईश्वर → कोसलेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- कोसलानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + उपेत → अभ्युपेतः — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ); उप + इत → उपेत इत्यत्र गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकम् इण्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- देव + अण् → दैवम् — आदिवृद्धिः (ए → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- नय + अनय → नयानयौ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नयश्च अनयश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- नर + शार्दूल → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नरेषु शार्दूलः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रकृति + अण् → प्राकृतः — आदिवृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + दर्शन → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वं दर्शनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + निर्विण्ण → अनिर्विण्णः — नञः नकारलोपः; राम + अनिर्विण्ण → रामानिर्विण्ण इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अनिर्विण्णं दर्शनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शुभ + अशुभ → शुभाशुभम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शुभं च अशुभं च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- न + ध्रुव → अध्रुवः — नञः नकारलोपः
- समासः
- न ध्रुवः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- बृहत् + पति → बृहस्पतिः — सकारागमेन निपातितं रूपम् (पृषोदरादिः)
- समासः
- बृहतां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुर् + अन्वय → दुरन्वया — रेफस्य स्थितिः स्वरादौ
- समासः
- दुःखेन अन्वयः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- अभि + प्र + सुप्त → अभिप्रसुप्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- इक्ष्वाकुवृषभ + अवेक्ष्य → इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- इक्ष्वाकूणां वृषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत् + हर्तुम् → उद्धर्तुम् — हकारस्य पूर्वसवर्णः धकारः, तकारस्य च दकारः
- समासः
- समासः नास्ति — तुमुन्नन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्)