अरण्यकाण्डम् — पञ्चषष्टितमः सर्गः
सीताहरणजेन शोकेन प्रलयाग्निवत् कुपितः रामः, लक्ष्मणस्य प्रबोधनम्, भग्नरथस्य परीक्षा, अन्वेषणप्रतिज्ञा च
अस्मिन् सर्गे सीताहरणेन कर्शितः रामः धनुः सज्यं कृत्वा युगान्ते हरः इव समग्रं जगत् दग्धुम् इच्छति। तादृशं पूर्वम् अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणः परिशुष्टमुखः कृताञ्जलिः च सन् प्रबोधयति — ‘पूर्वं मृदुः दान्तः सर्वभूतहिते रतः च त्वं क्रोधवशात् स्वप्रकृतिं मा त्याक्षीः; एकस्य अपराधेन सर्वे लोकाः किमर्थं हन्येरन्?’ ततः सः भग्नं सांग्रामिकं रथं, खुरनेमिक्षतं रुधिरसिक्तं भूमिं च परीक्ष्य निर्णयति — ‘अयं विमर्दः एकस्य एव, महतः बलस्य पदं क्वापि नास्ति।’ अन्ते सः प्रतिजानीते — धनुष्पाणिना तेन सह परमर्षिसहायाः समुद्रं पर्वतान् गुहाः देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यन्ति यावत् भार्यापहारी न लभ्यते; यदि साम्ना त्रिदशेश्वराः सीतां न दास्यन्ति, तदा महेन्द्रवज्रप्रतिमैः हेमपुङ्खैः शरौघैः तान् समुत्सादयितुम् अर्हति इति।
१तप्यमानं तदा रामं सीताहरणकर्शितम्।
लोकानामभवे युक्तं सांवर्तकमिवानलम्॥
२वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं पुनः पुनः।
दग्धुकामं जगत्सर्वं युगान्ते च यथा हरम्॥
३अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः सीताहरणं ज्ञात्वा सर्वं जगत् परिवर्तयितुं प्रतिज्ञातवान्। अस्मिन् सर्गे सः शोकेन कर्शितः सन् तप्यते; लोकानाम् अभवाय संवर्तकानलः इव दृश्यते। धनुः सज्यं कृत्वा पुनः पुनः निःश्वसन् सः युगान्ते हरः इव समग्रं जगत् दग्धुम् इच्छति। कविः अत्र शोकस्य क्रोधरूपेण परिणामं दर्शयति — प्रियाविरहः प्रलयाग्निम् इव ज्वलति। ईदृशः संक्रुद्धः रामः लक्ष्मणेन पूर्वं कदापि न दृष्टः; अतः सः अपि भीतः भवति। परिशुष्यता मुखेन कृताञ्जलिः च सन् सौमित्रिः वक्तुम् आरभते। भ्रातुः वचनम् एव अधुना एकम् औषधम्। ‘अदृष्टपूर्वम्’ इति पदेन कविः सूचयति — अयं कोपः रामस्य स्वभावात् बहिः, अतः एव भयङ्करः।
In the previous sarga Rāma, learning that Sītā had been carried off, had vowed to turn the whole world upside down. Now, worn thin by grief at her abduction, he burned, and looked like the fire of dissolution come to destroy the worlds. He kept glancing at his strung bow and sighing again and again, longing to burn up the whole world as Hara does at the end of an age. The poet shows grief turning into anger: the loss of his beloved blazed in him like the fire that ends the world. Lakṣmaṇa had never before seen Rāma in such a rage, and he was afraid. His mouth dry with dread, he folded his hands and began to speak; now only his brother's words could heal him. That the anger was something never seen before means it lay outside Rāma's nature, and that is exactly what made it so frightening.
४पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः।
न क्रोधवशमापन्नः प्रकृतिं हातुमर्हसि॥
५चन्द्रे लक्ष्मीः प्रभा सूर्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा।
एतच्च नियतं नित्यं त्वयि चानुत्तमं यशः॥
६एकस्य नापराधेन लोकान्हन्तुं त्वमर्हसि।
ननु जानामि कस्यायं भग्नः सांग्रामिको रथः॥
लक्ष्मणः प्रथमं रामं स्वस्वरूपं स्मारयति — ‘पूर्वं भवान् मृदुः दान्तः सर्वभूतहिते रतः च आसीत्; अधुना क्रोधस्य वशम् आपन्नः सन् तां प्रकृतिं त्यक्तुं न अर्हसि। यथा चन्द्रे कान्तिः, सूर्ये प्रभा, वायौ गतिः, पृथिव्यां च क्षमा नित्यं तिष्ठति, तथा त्वयि अनुत्तमं यशः नियतम्।’ उपमाभिः सः सूचयति — यशः रामस्य स्वभावसिद्धं, न तु आगन्तुकम्; कोपेन तत् एव नश्येत्। ततः सः मूलप्रश्नम् उत्थापयति — ‘एकस्य अपराधेन सर्वान् लोकान् हन्तुं न अर्हसि। अयं भग्नः सांग्रामिकः रथः कस्य इति ननु जानामि।’ एवं प्रश्नेन सः रामस्य मनः क्रोधात् विचारं प्रति नयति। शोकाभिभूतं चित्तं प्रमाणपरीक्षायां नियोज्य शान्तिं नेतुम् एषः एव उपायः।
Lakṣmaṇa began by reminding Rāma of who he really was. "You have always been gentle, self-controlled and devoted to the good of every creature. You must not abandon your own nature now because anger has taken hold of you. As beauty always rests in the moon, radiance in the sun, movement in the wind and patience in the earth, so unsurpassed glory rests in you for ever." By these images he meant that Rāma's glory was part of his very nature, not something acquired, and anger would destroy just that. Then he raised the essential question: "You should not destroy all the worlds for one man's offence. And this broken war chariot, whose is it, I wonder?" With a question he led Rāma's mind from anger to reflection; setting a grief-stricken mind to weigh evidence was the way to calm it.
७केन वा कस्य वा हेतोः सयुगः सपरिच्छदः।
खुरनेमिक्षतश्चायं सिक्तो रुधिरबिन्दुभिः॥
८देशो निर्वृत्तसंग्रामः सुघोरः पार्थिवात्मज।
एकस्य तु विमर्दोऽयं न द्वयोर्वदतां वर॥
९नहि वृत्तं हि पश्यामि बलस्य महतः पदम्।
नैकस्य तु कृते लोकान्विनाशयितुमर्हसि॥
१०युक्तदण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधाधिपाः।
सदा त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिः॥
लक्ष्मणः युद्धस्थलं साक्षिवत् परीक्षते — ‘केन वा कस्य वा हेतोः अयं सयुगः सपरिच्छदः रथः भग्नः? इयं भूमिः अश्वखुरैः रथनेमिभिश्च क्षता, रुधिरबिन्दुभिः सिक्ता च; अतः अत्र सुघोरः संग्रामः निवृत्तः इति स्पष्टम्। किन्तु हे पार्थिवात्मज, अयं विमर्दः एकस्य एव, न तु द्वयोः सेनयोः; महतः बलस्य पदं क्वापि न दृश्यते।’ प्रमाणात् एव सः पुनः सिद्धान्तं स्थापयति — ‘एकस्य कृते सर्वान् लोकान् विनाशयितुं न युज्यते।’ अन्ते राजधर्मम् उपन्यस्यति — ‘भूमिपालाः युक्तदण्डाः मृदवः प्रशान्ताः च भवन्ति; त्वं तु सदा सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिश्च असि।’ एवं तर्केण धर्मेण च द्वाभ्यां मार्गाभ्यां कोपः निवार्यते। ‘शरण्यः परमा गतिः’ इति सम्बोधनेन सः रामं स्वकर्तव्यं स्मारयति — रक्षकः कथं संहर्ता भवेत्।
Lakṣmaṇa examined the battlefield like a witness. "By whom, and for what reason, was this chariot wrecked, with its yoke and all its gear? The ground is gashed by hooves and wheel rims and sprinkled with drops of blood, so it is clear that a terrible battle has just been fought here. But, prince, this is the trampling of a single fighter, not of two armies; I see no trace anywhere of a great host." From the evidence he drew his principle once more: "It is not right to destroy all the worlds for the sake of one man." Then he set out the duty of kings: "Rulers of the earth are measured in their punishments, gentle and calm, and you have always been the refuge of all beings and their highest resort." So he held back the anger by two paths, reason and dharma, and by calling Rāma the refuge of all he reminded him of his duty: how could the protector become the destroyer?
११को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव।
सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः॥
१२नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः।
येन राजन्हृता सीता तमन्वेषितुमर्हसि॥
१३मद्द्वितीयो धनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः।
समुद्रं वा विचेष्यामः पर्वतांश्च वनानि च॥
ततः लक्ष्मणः आश्वासयति — ‘हे राघव, तव दारप्रणाशं कः साधु मन्येत? यथा यज्ञदीक्षितस्य साधवः ऋत्विजः अप्रियं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तथा सरितः सागराः शैलाः देवाः गन्धर्वाः दानवाः च तव विप्रियं कर्तुं न अलम्।’ अनेन सः सूचयति — रामः धर्मदीक्षितः, अतः तस्य पराजयः न सम्भवति। ‘हे राजन्, येन सीता हृता तम् एव अन्वेष्टुम् अर्हसि — न तु निरपराधान् लोकान्। अहं द्वितीयः, त्वं धनुष्पाणिः, परमर्षयश्च सहायाः; एवं वयं समुद्रं पर्वतान् वनानि च विचेष्यामः।’ अत्र लक्ष्मणः शोकं कर्मणि परिणमयति — विलापस्थाने अन्वेषणम् एव उपायः इति उपदिशति। ‘मद्द्वितीयः’ इति पदेन सः आत्मानं सहचरं निवेदयति, तेन च रामस्य एकाकित्वबोधः अपि अपनीयते।
Then Lakṣmaṇa comforted him. "Who, Rāghava, would think the loss of your wife a good thing? Rivers and oceans, mountains, gods, gandharvas and dānavas are no more able to do you harm than good priests can wrong a man consecrated for a sacrifice." He meant that Rāma was consecrated to dharma, and so his defeat was impossible. "It is the one who carried Sītā off that you should seek out, O king, not the innocent worlds. With me as your companion, you with your bow in hand, and the great seers to help us, we will search the ocean, the mountains and the forests." Here Lakṣmaṇa turned grief into action, teaching that searching, not lamenting, was the remedy; and by offering himself as Rāma's companion he took away his brother's sense of being alone.
१४गुहाश्च विविधा घोराः पद्मिन्यो विविधास्तथा।
देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यामः समाहिताः॥
१५यावन्नाधिगमिष्यामस्तव भार्यापहारिणम्।
न चेत्साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीं ते त्रिदशेश्वराः।
कोसलेन्द्र ततः पश्चात्प्राप्तकालं करिष्यसि॥
१६शीलेन साम्ना विनयेन सीतां नयेन न प्राप्स्यसि चेन्नरेन्द्र।
ततः समुत्सादय हेमपुङ्खैर्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः शरौघैः॥
‘नानाविधाः घोराः गुहाः, विविधाः पद्मिन्यः, देवगन्धर्वलोकाश्च समाहिताः सन्तः वयं विचेष्यामः — यावत् तव भार्यापहारी न अधिगम्यते। यदि साम्ना त्रिदशेश्वराः ते पत्नीं न प्रदास्यन्ति, हे कोसलेन्द्र, ततः पश्चात् प्राप्तकालं करिष्यसि।’ अन्ते चतुष्पदेन वृत्तेन उपसंहरति — ‘शीलेन साम्ना विनयेन नयेन च यदि सीतां न प्राप्स्यसि, हे नरेन्द्र, तदा महेन्द्रवज्रप्रतिमैः हेमपुङ्खैः शरौघैः तान् समुत्सादय।’ एवं सौमित्रिः क्रमम् उपदिशति — प्रथमं सामः, अनन्तरं दण्डः; न तु आदौ एव निर्विचारः प्रलयः। रामस्य कोपः न निषिध्यते, अपि तु सम्यक् लक्ष्यं प्रति नीयते — एषः एव अस्य सर्गस्य सारः। सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनेन कविः वचनस्य ओजः वर्धयति।
"Intent on our task, we will search the many fearful caves, the lotus pools of every kind, and the worlds of the gods and gandharvas, until we find the man who carried off your wife. And if the lords of the gods do not give your wife back peaceably, lord of Kosala, then you may do afterwards what the hour demands." He closed in a longer, weightier metre: "If by good conduct, conciliation, courtesy and wise policy you still do not win Sītā back, O king of men, then destroy them with floods of gold-feathered arrows like great Indra's thunderbolt." So Saumitri taught the proper order, first persuasion, then force, and not a heedless destruction of the world from the outset. Rāma's anger was not forbidden but turned toward its proper target, and that is the heart of this sarga; the change of metre at the end gives his words added force.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।