क्लेशनाशिनी
६४.४
दुःखनाशिका
- सन्धिः
- क्लेश + नाशिनी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्लेशं नाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः, ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वैदेही’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — चतुःषष्टितमः सर्गः
रामस्य रोषः त्रैलोक्यविनाशप्रतिज्ञा च
गोदावर्याः मौनम्, मृगैः संकेतः, दक्षिणदिशि गमनम्, पुष्पाणां प्रत्यभिज्ञानम्, पर्वतनद्योः तर्जनम्, युद्धचिह्नदर्शनम्, सर्वभूतविनाशसङ्कल्पः
अयं सर्गः अस्य प्रदेशस्य दीर्घतमः — सप्तसप्ततिः श्लोकाः, षट् पृष्ठानि व्याप्नुवन्तः। दीनः रामः लक्ष्मणं गोदावरीं प्रति प्रेषयति; सा तु तीर्थेषु न दृश्यते। स्वयम् उपस्थितः रामः ‘क्व सीता’ इति नदीं पृच्छति, किन्तु रावणस्य रूपं कर्म च स्मृत्वा भयात् सा न शशंस। निराशः सः जनकं वैदेह्याः मातरं च स्मरन् विलपति। ततः महामृगाः पुनः पुनः तम् ईक्षन्ते; ‘क्व सीता’ इति पृष्टाः ते सहसा उत्थाय दक्षिणाभिमुखाः नभःस्थलं च दर्शयन्ति। लक्ष्मणः तेषाम् इङ्गितं लक्षयित्वा ‘नैर्ऋतीं दिशं गच्छावहे’ इति सूचयति। तौ दक्षिणां दिशं प्रस्थितौ भूमौ पतितं पुष्पमार्गं पश्यतः; रामः तानि पुष्पाणि प्रत्यभिजानाति — ‘एतानि मया एव वैदेह्यै दत्तानि।’ ततः सः प्रस्रवणाकुलं गिरिं पृच्छति, न उत्तरं लभते, क्रुद्धः च गिरिं नदीं च तर्जयति। अनन्तरं सः भूमौ राक्षसस्य महत् पदं पश्यति, सीतायाः च पदानि, भग्नं धनुः, विकीर्णं रथम्, कवचम्, छत्रम्, खरान्, ध्वजम्, बाणान्, हतं सारथिं च। ‘वैरं शतगुणं वर्धितम्’ इति वदन् सः सर्वभूतानां त्रैलोक्यस्य च विनाशं प्रतिजानीते — ‘मम बाणैः आकाशम् असम्पातं करिष्यामि; न देवाः न दानवाः न यक्षाः सुखं प्राप्स्यन्ति।’ अन्ते क्रोधताम्राक्षः वल्कलाजिनम् आबध्य जटाभारं बध्वा धनुषि शरं संदधाति, युगान्ताग्निः इव च वदति — ‘यदि मे सीतां न दिशन्ति, सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं सशैलं जगत् परिवर्तयामि।’
१गोदावरीं प्रति लक्ष्मणस्य गमनम्, रामस्य प्रश्नश्च
१स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम्॥
२अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि॥
३नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत्॥
४नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे।
कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी॥
५नहि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः॥
६रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्॥
७भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी॥
पूर्वयोः द्वयोः सर्गयोः शोकः वाचि एव पर्यवसितः; अस्मिन् सर्गे सः क्रियां प्राप्नोति। दीनः रामः दीनया वाचा लक्ष्मणम् आदिशति — ‘शीघ्रं गत्वा गोदावरीं नदीं जानीहि; अपि सीता पद्मानि आनयितुं गोदावरीं गता?’ रामेण एवम् उक्तः लघुविक्रमः लक्ष्मणः तां रम्यां नदीं जगाम। तीर्थवतीं तां विचित्य सः राममब्रवीत् — ‘तीर्थेषु एनां न पश्यामि; क्रोशतः मम वचनं सा न शृणोति। हे राम, क्लेशनाशिनी वैदेही कं देशम् आपन्ना, यत्र सा तनुमध्यमा वर्तते तत् अहं न वेद्मि।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः रामः स्वयम् एव गोदावरीं नदीम् अभिचक्राम। तत्र उपस्थितः सः ‘क्व सीता’ इति एव अब्रवीत्। वधार्हेण राक्षसेन्द्रेण सा हृता इति भूतानि जानन्ति स्म, तथापि तानि रामाय न शशंसुः; गोदावरी नदी अपि तथैव तूष्णीम् आसीत्। अत्र कविः प्रथमवारं सूचयति यत् साक्षिणः विद्यन्ते, किन्तु भयेन मूकाः। अयं सर्गः अस्य सर्गचतुष्टयस्य दीर्घतमः; तस्य रचना अपि त्रिधा विभक्ता — अन्वेषणम्, साक्ष्यदर्शनम्, प्रतिज्ञा च। प्रथमे खण्डे रामः न स्वयं गच्छति; सः लक्ष्मणं प्रेषयति, यतः तस्य आशा अद्यापि जीवति — कदाचित् सा पद्मानाम् आनयनाय गता स्यात् इति। लक्ष्मणस्य प्रत्यागमनं तु आशां हरति। ‘क्रोशतो न शृणोति मे’ इति वाक्ये उच्चैः आह्वानम् अपि निष्फलम् इति सूच्यते। ततः रामः स्वयम् एव नदीं गच्छति, यतः परस्य परीक्षा तस्य न पर्याप्ता। तस्य प्रश्नः च अतीव संक्षिप्तः — ‘क्व सीता’ इति द्वे एव पदे; शोकः वचनं संक्षिपति।
In the last two sargas grief had spent itself in words; in this one it turns to action. The sarga, the longest of this group, moves in three stages: the search, the discovery of evidence, and a terrible vow. Wretched, Rāma spoke to Lakṣmaṇa in a wretched voice: "Go quickly, Lakṣmaṇa, to the river Godāvarī and find out whether Sītā has gone there to gather lotuses." He did not go himself at first; he sent Lakṣmaṇa, because his hope was still alive that she might simply have gone for lotuses. Swift-footed Lakṣmaṇa went to the lovely river, searched it at all its bathing places, and said to Rāma: "I do not see her at the fords, and though I call out she does not hear me. I do not know where Vaidehī, who takes away all our troubles, has gone, Rāma, or where the slender lady is." Even loud calling was useless, and Lakṣmaṇa's return took hope away. Hearing him, Rāma, wretched and dazed with anguish, went to the Godāvarī himself, for another's search was not enough for him, and standing before it he said only, "Where is Sītā?" Grief had shrunk his question to two words. The creatures of the forest knew she had been carried off by the lord of the rākṣasas, who deserved to die, yet they did not tell Rāma, and the Godāvarī too was silent. Here for the first time the poet lets us see that there were witnesses, but that fear kept them dumb.
२भूतानां प्रचोदनम्, नद्याः मौनम्, जनकस्मरणं च
८ततः प्रचोदिता भूतैः शंस चास्मै प्रियामिति।
न च सा ह्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण शोचता॥
९रावणस्य च तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ह॥
१०निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः।
उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः॥
११एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रतिभाषते।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः॥
१२मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः॥
१३सर्वं व्यपानयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता।
ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीमप्यपश्यतः॥
१४मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।
मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम्॥
ततः वनस्य भूतानि नदीं प्रचोदयन्ति — ‘अस्मै तां प्रियां शंस’ इति। तथापि रामेण शोचता पृष्टा सा सीतां न अभ्यवदत्। कारणं कविः स्पष्टं वदति — रावणस्य तत् रूपं दुरात्मनः कर्माणि च ध्यात्वा भयात् सा नदी वैदेहीं न शशंस। एवं प्रकृतिः अपि राक्षसात् बिभेति इति भावः। तया नद्या सीतायाः दर्शने निराशः कृतः सीतादर्शनकर्शितः रामः सौमित्रिम् उवाच — ‘हे सौम्य, एषा गोदावरी किंचित् अपि न प्रतिभाषते। हे लक्ष्मण, जनकं समेत्य किं वक्ष्यामि? वैदेह्याः मातरं च तां विना कथम् अप्रियं वक्ष्यामि? या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः सर्वं शोकं व्यपानयत्, सा वैदेही क्व नु गता? ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीम् अपि अपश्यतः मम जाग्रतः रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति इति मन्ये। मन्दाकिनीं जनस्थानम् इमं प्रस्रवणं गिरिं च सर्वाणि अनुचरिष्यामि, यदि सीता लभ्यते।’ विरहः अत्र सामाजिकम् अपि रूपं धारयति — पितरं मातरं च किं वक्ष्यामि इति। भूतानां प्रचोदनं कविः विशेषेण उल्लिखति — वनदेवताः सत्यं जानन्ति, वक्तुम् इच्छन्ति च, किन्तु नदी एव भीता। एतेन रावणस्य त्रासः सर्वत्र व्याप्तः इति सूच्यते। रामस्य विलापे अत्र नूतनः विषयः — जनकस्य मातुः च दुःखम्। ‘या मे सर्वं शोकं व्यपानयत्’ इति वाक्येन सीतायाः उपकारः स्मर्यते — राज्यहानौ अपि सा एव तस्य सुखहेतुः आसीत्। ‘रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति’ इति च अनागतस्य दुःखस्य कल्पना। अन्ते सः स्थानानि गणयति — मन्दाकिनी, जनस्थानम्, प्रस्रवणः इति; एतैः अन्वेषणस्य क्षेत्रं निर्दिश्यते।
Then the spirits of the forest urged the river, "Tell him about his beloved!" Yet even when Rāma in his grief asked her, she said nothing of Sītā. The poet gives the reason plainly: remembering Rāvaṇa's form and the deeds of that evil one, the river was afraid and did not speak of Vaidehī. Even nature feared the rākṣasa; the forest deities knew the truth and wanted to speak, but the river was afraid, so far did the terror of Rāvaṇa reach. Left by the river without hope of seeing Sītā, and worn down by her loss, Rāma said to Saumitri: "This Godāvarī gives me no answer at all, gentle brother. What shall I say to Janaka when I meet him, Lakṣmaṇa? And how shall I bring Vaidehī's mother such unwelcome news without her?" His loss now took on a family face, the thought of what to tell her father and mother. "She who took away all my sorrow when I had lost my kingdom and lived on forest food, where has she gone? Cut off from my kin and without Vaidehī too, I think the nights will be long as I lie awake." He remembered how she had been his happiness even when he lost his kingdom, and he imagined the sorrow still to come. "The Mandākinī, this Janasthāna, the Prasravaṇa mountain, I will go through them all, if only Sītā can be found." With those names he marked out the ground of the search.
३महामृगाणां संकेतः, दक्षिणदिशः निर्देशश्च
१५सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि लभ्यते।
एते महामृगा वीर मामीक्षन्ते पुनः पुनः॥
१६वक्तुकामा इह हि मे इङ्गितान्युपलक्षये।
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह॥
१७क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया गिरा।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगाः सहसोत्थिताः॥
१८दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम्।
मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं याम्यभ्यपद्यत॥
१९तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः॥
२०पुनर्नदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम्॥
अत्र सर्गस्य गतिः परिवर्तते। रामः पश्यति — ‘एते महामृगाः, हे वीर, मां पुनः पुनः ईक्षन्ते; वक्तुकामाः इव प्रतिभान्ति; तेषाम् इङ्गितानि अहम् उपलक्षये।’ तान् दृष्ट्वा नरव्याघ्रः राघवः बाष्पसंरुद्धया गिरा तान् एव निरीक्षन् ‘क्व सीता’ इति प्रत्युवाच। नरेन्द्रेण एवम् उक्ताः ते मृगाः सहसा उत्थिताः, सर्वे दक्षिणाभिमुखाः सन्तः नभःस्थलं दर्शयन्तः स्थिताः — यां दिशं ह्रियमाणा मैथिली अभ्यपद्यत ताम् एव। ततः ते तेन एव मार्गेण गच्छन्तः नराधिपं निरीक्षन्ते, पुनः नदन्तः च गच्छन्ति। एतत् सर्वं लक्ष्मणेन उपलक्षितम्; सः तेषां वचनसर्वस्वम् इङ्गितं च लक्षयामास। मूकाः मृगाः अत्र एकमात्राः साक्षिणः, ये भयं त्यक्त्वा दिशं दर्शयन्ति; नदी वृक्षाः च ये न अवदन्, तेभ्यः एते अधिकाः उपकारिणः। द्वे दिशे ते दर्शयन्ति — भूमिं दक्षिणां च, आकाशं च; एतेन मार्गः अपि सूच्यते। ‘वक्तुकामाः’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — मृगाः वक्तुम् इच्छन्ति, किन्तु वाचा हीनाः; अतः ते चेष्टया एव वदन्ति। रामः च तेषाम् इङ्गितं गृह्णाति, यतः दुःखितस्य इन्द्रियाणि सूक्ष्मतराणि भवन्ति। पूर्वं नदी वाक्शक्तियुक्ता अपि न अवदत्, अधुना च वाग्हीनाः मृगाः वदन्ति — एषः विरोधः कवेः अभिप्रेतः। मृगाणां चेष्टा त्रिविधा — सहसा उत्थानम्, दक्षिणाभिमुखत्वम्, नभःस्थलस्य दर्शनम्; एतैः त्रिभिः दिशा मार्गश्च उभौ सूच्येते, यतः रावणः आकाशमार्गेण दक्षिणां दिशं गतः। लक्ष्मणः च ‘वचनसर्वस्वम्’ इति तेषाम् अभिप्रायस्य सारं गृह्णाति।
Here the sarga changes course. "These great deer look at me again and again, hero," Rāma said. "They seem to want to tell me something; I can read their gestures." Seeing them, Rāghava, tiger among men, looked at them and asked in a voice choked with tears, "Where is Sītā?" At the king's question the deer sprang up at once and all of them turned south and pointed toward the sky, toward the quarter Maithilī had taken as she was carried away. Moving off along that very path they kept looking back at Rāma, and at the path and the ground, and bellowing again they went on. Lakṣmaṇa noticed all this and grasped the whole of what they meant to say by their signs. The dumb deer were the only witnesses who cast off fear and showed the way, better friends than the river and the trees that said nothing. They wanted to speak but had no speech, so they spoke by gestures, and Rāma read them, as the senses of the grieving grow keener. Before, the river that had a voice did not speak; now the voiceless deer spoke, a contrast the poet clearly intends. Their three movements, springing up, turning south, pointing to the sky, showed both the direction and the road, for Rāvaṇa had gone south through the air.
४लक्ष्मणस्य निर्णयः, दक्षिणदिशि प्रस्थानम्, पुष्पमार्गदर्शनम्
२१उवाच लक्ष्मणो धीमान्ज्येष्ठं भ्रातरमार्तवत्।
क्व सीतेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः॥
२२दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां च नैर्ऋतीम्॥
२३यदि तस्यागमः कश्चिदार्या वा साथ लक्ष्यते।
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्॥
२४लक्ष्मणानुगतः श्रीमान्वीक्षमाणो वसुंधराम्।
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ॥
२५वसुंधरायां पतितपुष्पमार्गमपश्यताम्।
पुष्पवृष्टिं निपतितां दृष्ट्वा रामो महीतले॥
धीमान् लक्ष्मणः आर्तवत् ज्येष्ठं भ्रातरम् उवाच — ‘क्व सीता इति त्वया पृष्टाः एते मृगाः यथा सहसा उत्थिताः, तथा च क्षितिं दक्षिणां दिशं च दर्शयन्ति। हे देव, साधु — एतां नैर्ऋतीं दिशम् आवां गच्छावहे; यदि तस्याः कश्चित् आगमः लभ्येत, आर्या वा सा अथ लक्ष्येत।’ ‘बाढम्’ इति उक्त्वा एव काकुत्स्थः दक्षिणां दिशं प्रस्थितः; लक्ष्मणानुगतः श्रीमान् सः वसुंधरां वीक्षमाणः अगच्छत्। एवम् अन्योन्यं सम्भाषमाणौ तौ उभौ भ्रातरौ वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गम् अपश्यताम्। ‘पुष्पमार्गः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — पुष्पाणि पतितानि न केवलम्, अपि तु मार्गरूपेण पङ्क्तिबद्धानि; तेन गतिः दिशा च सूच्यते। एतत् प्रथमं भौतिकं प्रमाणं यत् तौ लभेते; इतः परं सर्गः अनुमानात् साक्ष्यं प्रति गच्छति। लक्ष्मणस्य वाक्ये द्वे सम्भावने उक्ते — ‘तस्य आगमः’ इति हर्तुः चिह्नम्, ‘आर्या वा सा’ इति सीतायाः स्वयं दर्शनम्। एतेन सः आशाम् अपि रक्षति, प्रमाणान्वेषणम् अपि सूचयति। ‘बाढम्’ इति रामस्य एकपदम् उत्तरम् अस्य सर्गस्य परिवर्तनं सूचयति — विलापः समाप्तः, यात्रा आरब्धा। ‘वसुंधरां वीक्षमाणः’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रामः अधुना भूमिं पश्यति, न आकाशम्; अन्वेषणं प्रमाणमूलं जातम्। तस्य एव फलं पुष्पमार्गदर्शनम्।
Wise Lakṣmaṇa, himself stricken, said to his elder brother: "When you asked 'Where is Sītā?', these deer sprang up at once, and they are pointing to the ground and to the south. Let us go that way, my lord, to the south-west. Perhaps we shall find some trace of him who took her, or see the noble lady herself." He named two hopes, a sign of the abductor or the sight of Sītā herself, and so both kept hope alive and pointed to the search for evidence. "So be it," said Kākutstha, and that one word marks the turn of the sarga: the lamenting was over, the journey had begun. He set out toward the south, followed by Lakṣmaṇa, scanning the ground as he went; he was looking now at the earth, not the sky, and his search rested on evidence. As the two brothers walked talking together, they saw a trail of fallen flowers on the ground. They were not merely scattered but lay in a line like a path, showing both movement and direction. It was the first physical proof they found, and from here the sarga moves from guesswork to evidence.
५पुष्पाणां प्रत्यभिज्ञानम्, पर्वतस्य प्रति प्रश्नः क्रोधश्च
२६उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण॥
२७अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी॥
२८अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्।
एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्॥
२९उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्।
कच्चित्क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी॥
३०रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥
३१तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय पर्वत।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्॥
३२एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति।
दर्शयन्निव तां सीतां नादर्शयत राघवे॥
महीतले निपतितां पुष्पवृष्टिं दृष्ट्वा दुःखितः वीरः रामः दुःखितं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे लक्ष्मण, इह एतानि पुष्पाणि अहम् अभिजानामि; एतानि मया एव कानने वैदेह्यै दत्तानि, तया च अपिनद्धानि आसन्। मन्ये सूर्यः वायुः यशस्विनी मेदिनी च मम प्रियं कुर्वन्तः एतानि पुष्पाणि अभिरक्षन्ति।’ त्रयः देवाः अत्र साक्षित्वेन न, अपि तु रक्षकत्वेन गृह्यन्ते — प्रकृतिः रामस्य सहायिका इति प्रथमा सूचना। एवम् उक्त्वा महाबाहुः धर्मात्मा रामः पुरुषर्षभं लक्ष्मणं त्यक्त्वा प्रस्रवणाकुलं गिरिम् एव सम्बोधयति — ‘हे क्षितिभृतां नाथ, मया विरहिता सर्वाङ्गसुन्दरी रामा अस्मिन् रम्ये वनोद्देशे त्वया दृष्टा कच्चित्?’ उत्तरम् अलभमानः सः क्रुद्धः सन् गिरिं तर्जयति, यथा सिंहः क्षुद्रमृगम् — ‘तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय, पर्वत; अन्यथा तव सर्वाणि सानूनि अहं विध्वंसयामि।’ एवम् उक्तः पर्वतः मैथिलीं दर्शयन् इव अभवत्, किन्तु राघवाय तां न अदर्शयत्। ‘अभिजानामि’ इति पदं प्रथमं निश्चितं प्रत्यभिज्ञानम् अस्मिन् सर्गे। इतः पूर्वं सर्वम् अनुमानम् आसीत्; अधुना तु रामः स्वहस्तेन दत्तानि पुष्पाणि पश्यति, अतः मार्गः निश्चितः। ‘सूर्यः वायुः मेदिनी च’ इति त्रयाणां रक्षकत्वकल्पना शोकस्य मध्ये अपि कृतज्ञताम् दर्शयति। किन्तु तत्क्षणम् एव सः गिरिं पृच्छति, न उत्तरं लभते, क्रोधं च प्रकटयति। ‘सिंहः क्षुद्रमृगं यथा’ इति उपमा रामस्य स्वरपरिवर्तनं सूचयति — याचकः अधुना तर्जकः जातः। पर्वतः ‘दर्शयन् इव’ आसीत् इति कविवचनं मार्मिकम् — प्रकृतिः सहायं कर्तुम् इच्छति, किन्तु न शक्नोति। गिरेः सम्बोधने ‘क्षितिभृतां नाथ’ इति सम्मानवचनं पूर्वम्, तर्जनं च पश्चात् — एषः क्रमः रामस्य धैर्यक्षयं दर्शयति।
Seeing that shower of blossoms fallen on the earth, the grieving hero said sorrowfully to his grieving brother: "I recognise these flowers, Lakṣmaṇa. I gave them to Vaidehī myself here in the forest, and she wore them in her hair. I think the Sun, the Wind and the glorious Earth have guarded these flowers to do me a kindness." That "I recognise" is the first sure recognition of the sarga; he was looking at flowers he had given her with his own hand, so the way was certain. He took the three gods not as witnesses but as protectors, and even in grief he felt grateful; this is the first hint that nature is on Rāma's side. Having said this, the mighty-armed and righteous Rāma turned from Lakṣmaṇa and spoke to the mountain full of waterfalls: "Lord of mountains, have you seen my lovely wife, beautiful in every limb, who was parted from me in this delightful stretch of forest?" Getting no reply, he grew angry and threatened the mountain as a lion threatens a small beast: "Show me Sītā, golden of colour and golden of limb, mountain, or I will shatter every one of your ridges!" The one who had been asking now threatened, and his first respectful address turning so soon to menace shows his composure wearing away. At this the mountain seemed as though it would show him Maithilī, yet it did not show her to Rāghava; nature wished to help but could not.
६शैलस्य नद्याश्च तर्जनम्, राक्षसपदचिह्नस्य दर्शनम्
३३ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि॥
३४असेव्यः सर्वतश्चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः।
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण॥
३५यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम्।
एवं प्ररुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा॥
३६ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।
त्रस्ताया रामकांक्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः॥
३७राक्षसेनानुसृप्ताया वैदेह्याश्च पदानि तु।
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च॥
३८भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्।
सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम्॥
ततः दाशरथिः रामः शिलोच्चयम् एव पुनः उवाच — ‘मम बाणाग्निना निर्दग्धः त्वं भस्मीभूतः भविष्यसि; सर्वतः असेव्यः निस्तृणद्रुमपल्लवः च भविष्यसि।’ अनन्तरं नदीम् अपि तर्जयति — ‘हे लक्ष्मण, यदि इयं मे अद्य चन्द्रनिभाननां सीतां न आख्याति, तर्हि इमां सरितम् अपि अद्य शोषयिष्यामि।’ एवं प्ररुषितः रामः चक्षुषा एव दिधक्षन् इव आसीत्। तस्मिन् एव क्षणे सः भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य महत् पदं ददर्श। तत्र एव त्रस्तायाः रामकांक्षिण्याः इतस्ततः प्रधावन्त्याः राक्षसेन अनुसृप्तायाः वैदेह्याः पदानि अपि दृष्टानि। सीतायाः राक्षसस्य च परिक्रान्तं समीक्ष्य, भग्नं धनुः, तूणीः, बहुधा विकीर्णं रथं च दृष्ट्वा सम्भ्रान्तहृदयः रामः प्रियं भ्रातरं शशंस। अत्र क्रोधः प्रमाणेन सह मिलति; इतः परं रामस्य वचनानि प्रश्नरूपाणि भवन्ति — ‘कस्य इदम्?’ इति। शैलस्य नद्याश्च तर्जने रामः अस्त्रं न प्रयुङ्क्ते, केवलं भाषते; तथापि तस्य वचनानि प्रलयसूचकानि — ‘भस्मीभूतः भविष्यसि’, ‘शोषयिष्यामि’ इति। ‘चक्षुषा दिधक्षन् इव’ इति उपमया नेत्रयोः एव अग्निः कल्प्यते। अनन्तरं सहसा दृश्यपरिवर्तनम् — क्रोधस्य मध्ये एव सः भूमौ पदचिह्नं पश्यति। एतत् कवेः कौशलम् — याचना निष्फला, तर्जना निष्फला, किन्तु अवधानेन दृष्टं पदम् एव सत्यं वदति। सीतायाः पदानि ‘इतस्ततः प्रधावन्त्याः’ इति वर्ण्यन्ते, तेन तस्याः भयः पलायनं च चिह्नैः एव कथ्येते। भग्नं धनुः विकीर्णः रथः च युद्धस्य प्रथमे प्रमाणे।
Then Rāma, son of Daśaratha, spoke again to that mass of rock: "Burnt by the fire of my arrows you will be reduced to ashes, stripped of grass, trees and leaves, fit for no one to come near." And he threatened the river too: "Lakṣmaṇa, if this river does not tell me now of moon-faced Sītā, I will dry it up this very day." He did not loose a weapon; he only spoke, but his words foretold destruction, and in his fury he seemed to burn them with his very eyes. At that moment, in the midst of his anger, he saw on the ground the great, deep footprint of a rākṣasa, and there too were Vaidehī's footprints as she ran this way and that in terror, calling for Rāma, with the rākṣasa close behind her. This is the poet's skill: pleading had failed and threats had failed, but a footprint seen with attention told the truth, and her prints alone told of her fear and flight. Looking over the trampled ground where Sītā and the rākṣasa had been, and seeing a broken bow, quivers and a chariot smashed to pieces, the first proofs of a battle, Rāma, his heart in turmoil, spoke to his dear brother, and from now on his words became questions: "Whose is this?"
७युद्धचिह्नानां दर्शनम् — कनकबिन्दवः, रुधिरम्, धनुः, कवचम्, छत्रम्, खराः, ध्वजः
३९पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः कीर्णाः कनकबिन्दवः।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च॥
४०तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्॥
४१मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः।
भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति॥
४२तस्या निमित्तं सीताया द्वयोर्विवदमानयोः।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह॥
४३मुक्तामणिचितं चेदं रमणीयं विभूषितम्।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः॥
४४राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवापि वा।
तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम्॥
४५विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्।
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्॥
४६भग्नदण्डमिदं सौम्य भूमौ कस्य निपातितम्।
काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः॥
४७भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे।
दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान्समरध्वजः॥
‘हे लक्ष्मण, वैदेह्याः कीर्णाः कनकबिन्दवः पश्य; हे सौमित्रे, भूषणानां विविधानि माल्यानि च। तप्तबिन्दुनिकाशैः चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः सर्वतः आवृतं धरणीतलं पश्य। मन्ये, हे लक्ष्मण, कामरूपिभिः राक्षसैः वैदेही भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता भक्षिता वा भविष्यति। तस्याः सीतायाः निमित्तं विवदमानयोः द्वयोः राक्षसयोः इह घोरं युद्धं बभूव, हे सौमित्रे। इदं च मुक्तामणिचितं रमणीयं विभूषितं महत् धनुः भग्नं धरण्यां पतितम् — कस्य एतत्? हे वत्स, इदं राक्षसानाम् अथवा सुराणाम्? तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितं विशीर्णं काञ्चनं कवचं भूमौ पतितं कस्य? दिव्यमाल्योपशोभितं शतशलाकं छत्रं भग्नदण्डम् इदं कस्य भूमौ निपातितम्? काञ्चनोरश्छदाः पिशाचवदनाः भीमरूपाः महाकायाः इमे खराः रणे कस्य वा निहताः? दीप्तपावकसंकाशः द्युतिमान् समरध्वजः अपविद्धः भग्नः च अयं कस्य साङ्ग्रामिकः रथः?’ एवं प्रश्नानां माला एव अस्मिन् खण्डे प्रवर्तते; प्रत्येकं प्रश्नः एकम् एव उत्तरं सूचयति — महत् युद्धं जातम्, सीता च तस्य निमित्तम्। अस्मिन् खण्डे कविः एकां विशिष्टां शैलीम् उपयुङ्क्ते — रामः प्रत्येकं वस्तु दर्शयति, ततः ‘कस्य?’ इति पृच्छति। उत्तरं न कोऽपि ददाति, किन्तु प्रश्नानां संचयः एव चित्रं रचयति — महत् युद्धं, द्वौ योद्धारौ, एकः च पराजितः। वस्तूनां क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं सीतायाः चिह्नानि (कनकबिन्दवः, माल्यानि), ततः रुधिरम्, ततः आयुधानि (धनुः, कवचम्), ततः राजचिह्नानि (छत्रम्, ध्वजः), अन्ते च वाहनानि (खराः, रथः)। पिशाचवदनाः खराः इति विशेषणेन रावणस्य रथस्य वाहनानि सूच्यन्ते, यत् पाठकाय ज्ञातम्, रामाय तु अज्ञातम् — एषः नाट्यविडम्बनायाः (dramatic irony) प्रयोगः। ‘भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता’ इति द्विरुक्त्या रामस्य भीषणा कल्पना प्रकाश्यते। तथापि सः एकं सत्यं गृह्णाति — सीतायाः निमित्तं युद्धं जातम्, अतः सा अद्यापि जीवेत् इति सम्भावना अवशिष्यते। ‘कस्य’ इति प्रश्नः अस्मिन् खण्डे प्रायः दशवारम् आवर्तते; एतया पुनरुक्त्या कविः रामस्य विस्मयं संशयं च युगपत् वहति। शस्त्राणां वर्णनम् अपि अतीव सूक्ष्मम् — मुक्तामणिचितं धनुः, वैदूर्यगुलिकाचितं कवचम्, शतशलाकं छत्रम्, तपनीयविभूषणाः विशिखाः इति; एतैः विशेषणैः युध्यमानयोः उभयोः अपि माहात्म्यं सूच्यते। पाठकः जानाति यत् एते रावणस्य जटायुषश्च चिह्नानि; रामः तु न जानाति — एतेन प्रतीक्षा वर्धते।
"Look, Lakṣmaṇa, at Vaidehī's golden spangles scattered here, and at the many garlands from her ornaments, Saumitri. Look at the ground covered everywhere with strange drops of blood, shining like drops of molten gold. I think, Lakṣmaṇa, that rākṣasas who take any shape they please have torn Vaidehī apart and shared her out, or devoured her. Two rākṣasas quarrelled over Sītā, Saumitri, and fought a terrible battle here. And this great bow, beautiful and richly adorned, set with pearls and gems, lying broken on the ground, whose is it, gentle brother? Does it belong to rākṣasas, my dear, or to the gods? And this golden armour, bright as the rising sun and studded with beads of beryl, lying shattered on the ground, whose is it? This parasol with a hundred ribs, adorned with heavenly garlands, its staff broken and flung on the ground, whose is it? These huge, terrifying asses with golden breastplates and the faces of piśācas, lying slain in battle, whose are they? And this bright war banner, blazing like fire, and this battle chariot, thrown aside and broken, whose are they?" A chain of questions runs through this passage, "whose?" returning again and again, and it carries at once his wonder and his doubt. Rāma pointed to each thing and asked whose it was; no one answered, yet the questions themselves built up the picture: a great battle, two fighters, one of them beaten. The order of things is telling too: first Sītā's traces, spangles and garlands, then blood, then weapons, bow and armour, then royal insignia, parasol and banner, and last the beasts and the chariot. The weapons are richly described, a bow set with pearls, armour studded with beryl, a hundred-ribbed parasol, and all this shows the greatness of both who fought. The asses with piśāca faces mark the chariot as Rāvaṇa's: the reader knows these are the traces of Rāvaṇa and Jaṭāyu, but Rāma does not, and so the suspense grows. His doubled "torn apart and shared out" shows how terrible his imaginings were, and yet he grasped one truth, that there had been a fight over Sītā, which left open the chance that she was still alive.
८बाणाः, शरावरौ, हतः सारथिः, पदवी, वैरस्य शतगुणता, ईश्वराणां निन्दा
४८अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः।
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः॥
४९कस्येमे निहता बाणाः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः।
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण॥
५०प्रतोदाभीषुहस्तोऽयं कस्य वा सारथिर्हतः।
पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः॥
५१वैरं शतगुणं पश्य मम तैर्जीवितान्तकम्।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः॥
५२हृता मृता वा वैदेही भक्षिता वा तपस्विनी।
न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने॥
५३भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण।
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः॥
५४कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्।
अज्ञानादवमन्येरन्सर्वभूतानि लक्ष्मण॥
‘रथाक्षमात्राः तपनीयविभूषणाः प्रकीर्णाः घोरदर्शनाः इमे निहताः बाणाः कस्य? शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ शरावरौ पश्य, हे लक्ष्मण। प्रतोदाभीषुहस्तः अयं हतः सारथिः कस्य? एषा पुरुषस्य पदवी व्यक्तं कस्यापि रक्षसः एव।’ एतावता निरीक्षणं समाप्यते, निर्णयः च आरभ्यते — ‘सुघोरहृदयैः कामरूपिभिः राक्षसैः सह मम वैरं शतगुणं जीवितान्तकं च जातम् इति पश्य। वैदेही हृता मृता वा भक्षिता वा; महावने ह्रियमाणां तपस्विनीं सीतां धर्मः अपि न त्रायते।’ अत्र रामः प्रथमवारं धर्मम् एव दूषयति। ‘वैदेह्यां भक्षितायां हृतायां वा, के लोके मम प्रियं कर्तुं शक्ताः, हे सौम्य? लोकानां कर्तारम् अपि शूरं करुणवेदिनं पुरुषं सर्वभूतानि अज्ञानात् अवमन्येरन्।’ एतेन सूचितम् — करुणा दौर्बल्यम् इति लोकः मन्यते, तत् एव मम दोषः जातः इति। इतः प्रतिज्ञायाः भूमिः रच्यते। निरीक्षणस्य अन्ते रामः निर्णयं करोति — ‘पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः’ इति। ‘व्यक्तम्’ इति पदेन अनुमानं निश्चयतां प्राप्नोति। ततः तस्य वाक् प्रश्नात् प्रतिज्ञां प्रति गच्छति — ‘वैरं शतगुणं जातम्’ इति। ‘न धर्मः त्रायते सीताम्’ इति वचनं सर्गस्य गम्भीरतमम् — रामः यः धर्मस्य एव मूर्तिः, सः एव धर्मस्य असामर्थ्यं वदति। एतत् तस्य मनसः भङ्गं सूचयति। अनन्तरं सः ईश्वरान् एव दूषयति — ‘के मम प्रियं कर्तुं शक्ताः?’ इति। ‘अज्ञानात् अवमन्येरन्’ इति वाक्येन सः सामान्यं नियमं वदति — करुणावन्तं जनं लोकः दुर्बलं मन्यते इति। एषः नियमः अग्रिमस्य क्रोधस्य युक्तिं रचयति।
"And these arrows as long as a chariot's axle, decked with gold, dreadful to look at, lying scattered and spent, whose are they? Look, Lakṣmaṇa, at these two quivers full of arrows, smashed to pieces. And this charioteer lying dead with the goad and reins still in his hands, whose is he? This is plainly the track of a man, of some rākṣasa surely." With that "plainly" the inspection ended, guesswork became certainty, and his speech moved from questions to a vow. "See how my enmity with these rākṣasas of dreadful heart, who take any shape they please, has grown a hundredfold and become a thing that ends only in death. Vaidehī has been carried off, or has died, or has been devoured, poor gentle woman. Even dharma does not protect Sītā as she is dragged away through the great forest." These are the gravest words of the sarga: Rāma, dharma embodied, spoke of dharma's powerlessness, a sign that his mind was breaking. Then he turned on the powers above: "Now that Vaidehī has been devoured or carried off, Lakṣmaṇa, who in the world can do me any kindness, gentle brother? Even the maker of the worlds, even a hero who knows compassion, all creatures would scorn him out of ignorance." He was stating a general rule, that the world takes the compassionate for weak, and he believed this had become his own fault; that rule lays the ground for the anger to come.
९त्रैलोक्यविनाशस्य प्रतिज्ञा
५५मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्।
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः॥
५६मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च॥
५७संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः।
संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते॥
५८नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।
किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण॥
५९ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण।
असम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम्॥
६०संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्॥
६१विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्॥
६२त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।
न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः॥
६३अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्।
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण॥
६४मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम्।
मर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम्॥
‘मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनं मां त्रिदशेश्वराः नूनं निर्वीर्यः इति मन्यन्ते’ इति वदन् रामः स्वमार्गं परिवर्तयति — ‘मां प्राप्य गुणः एव दोषः संवृत्तः इति पश्य, लक्ष्मण। यथा महान् सूर्यः उदितः शशिज्योत्स्नां संहृत्य प्रकाशते, तथा अद्य एव सर्वभूतानां रक्षसां च अभवाय अहं गुणान् सर्वान् संहृत्य तेजसा प्रकाशिष्ये। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किंनराः, न मनुष्याः सुखं प्राप्स्यन्ति। मम अस्त्रबाणसम्पूर्णम् आकाशं पश्य; त्रैलोक्यचारिणाम् अद्य असम्पातं करिष्यामि। संनिरुद्धग्रहगणम्, आवारितनिशाकरम्, विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्, विनिर्मथितशैलाग्रं, शुष्यमाणजलाशयं, ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं, विप्रणाशितसागरं च त्रैलोक्यं कालकर्मणा संयुक्तं करिष्यामि। ते ममेश्वराः कुशलिनीं सीतां न प्रदास्यन्ति चेत्, अस्मिन् एव मुहूर्ते मम विक्रमं द्रक्ष्यन्ति। मम चापगुणोन्मुक्तैः निरन्तरैः बाणजालैः सर्वभूतानि आकाशम् अपि न उत्पतिष्यन्ति; मम नाराचैः मर्दितं ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजं समाकुलम् अमर्यादं जगत् अद्य पश्य।’ एषा प्रतिज्ञा क्रमेण विस्तीर्यते — प्रथमं देवाः, ततः आकाशम्, ततः सर्वं जगत्। इयं प्रतिज्ञा रामायणस्य उग्रतमेषु वचनेषु गण्यते। तस्याः संरचना क्रमिका — प्रथमं कारणम् (‘निर्वीर्यः इति मन्यन्ते’), ततः सङ्कल्पः (‘गुणान् संहृत्य तेजसा प्रकाशिष्ये’), ततः विस्तारः (देवाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, मनुष्याः), अन्ते च साधनम् (बाणजालानि)। सूर्योपमा अत्र मार्मिका — सूर्यः चन्द्रिकाम् आच्छाद्य प्रकाशते, तथा रामः स्वमार्दवम् आच्छाद्य तेजसा प्रकाशिष्यते; गुणानां संहरणम् एव तस्य अस्त्रम्। अनन्तरं सः विनाशस्य चित्रं वर्णयति — ग्रहगणः निरुद्धः, चन्द्रः आवृतः, अग्निमरुद्भास्कराणां द्युतिः नष्टा, शैलाग्राणि मथितानि, जलाशयाः शुष्काः, द्रुमलतागुल्माः ध्वस्ताः, सागरः विप्रणाशितः। एतानि सप्त प्रलयचिह्नानि एकेन एव वाक्येन उच्यन्ते। तथापि अन्ते सः शर्तं वदति — ‘न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति’ इति; अतः विनाशः अनिवार्यः न, अपि तु देवानां प्रतिक्रियायाः अधीनः। कविः अत्र रामस्य वाचम् एव अस्त्रं करोति; क्रिया तु अन्तिमे खण्डे एव आरभ्यते। प्रतिज्ञायाः पुनरुक्तिः अपि सार्थका — यः जनः निश्चितं कर्तुं शक्नोति सः न पुनः पुनः वदति; रामस्य पुनरुक्तिः तस्य आन्तरं संशयम् एव सूचयति। ‘मम प्राप्य गुणः दोषः संवृत्तः’ इति वाक्ये आत्मनिन्दा अपि निहिता — सः स्वमार्दवम् एव सीताहरणस्य कारणं मन्यते। एषा आत्मगर्हा अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणेन एव खण्डयिष्यते।
"Because I am gentle, devoted to the good of the world, self-controlled and compassionate, the lords of the gods surely think me a weakling. See, Lakṣmaṇa, how in me virtue itself has turned into a fault." There was self-reproach in this, for he thought his very gentleness was the cause of Sītā's loss, a thought Lakṣmaṇa will refute in the next sarga. "This very day, for the undoing of all creatures and of the rākṣasas, I shall gather in all my virtues and blaze out in my might, as the great sun rises and shines by gathering in the moonlight." The image is striking: as the sun eclipses the moonlight, Rāma would eclipse his own gentleness, and that withdrawal of his virtues would be his weapon. "Neither yakṣas nor gandharvas, piśācas nor rākṣasas, kinnaras nor men shall have any peace, Lakṣmaṇa. See, the sky will be filled with my missiles and arrows; today I will make it impassable for all who move through the three worlds. I will stop the courses of the planets and veil the moon, put out the light of fire, wind and sun, grind the mountain peaks to dust, dry up the lakes, destroy the trees, creepers and thickets and lay the ocean waste; I will yoke the three worlds to the work of Time. If those lords of mine do not give Sītā back to me safe and well, then in this very hour, Saumitri, they will see my power. No creature will fly up into the sky, Lakṣmaṇa, when it is filled without a gap by the nets of arrows loosed from my bowstring. Crushed by my iron shafts, its beasts and birds destroyed and in panic, see the world thrown into chaos and stripped of all bounds." This vow counts among the fiercest words in the Rāmāyaṇa, and it is built in stages: the cause, that the gods think him weak; the resolve, to blaze out by withdrawing his virtues; the widening circle, gods, yakṣas, gandharvas, men; and the means, his nets of arrows. Seven signs of the world's dissolution are packed into a single sentence. Yet he set a condition, if they do not give Sītā back, so the destruction was not inevitable but hung on what the gods would do. Here the poet makes Rāma's speech itself the weapon; action begins only in the last part. And the very repetition of the vow means something, for one who is sure he can do a thing does not say it over and over; Rāma's repetition betrays an inner uncertainty.
११वल्कलाजिनबन्धनम्, धनुषि शरसन्धानम्, अन्तिमा प्रतिज्ञा
७२इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षः स्फुरमाणोष्ठसम्पुटः।
वल्कलाजिनमाबध्य जटाभारमबन्धयत्॥
७३तस्य क्रुद्धस्य रामस्य तथाभूतस्य धीमतः।
त्रिपुरं जघ्नुषः पूर्वं रुद्रस्येव बभौ तनुः॥
७४लक्ष्मणादथ चादाय रामो निष्पीड्य कार्मुकम्।
शरमादाय संदीप्तं घोरमाशीविषोपमम्॥
७५संदधे धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्॥
७६यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण।
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्यसंशयम्॥
७७पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम्।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम्॥
इति उक्त्वा क्रोधताम्राक्षः स्फुरमाणोष्ठसम्पुटः सः वल्कलाजिनम् आबध्य जटाभारम् अबन्धयत्। एताः द्वे क्रिये तपस्विनः योद्धृत्वं सूचयतः — वल्कलधारी अपि सः अधुना सन्नद्धः। तथाभूतस्य क्रुद्धस्य धीमतः रामस्य तनुः पूर्वं त्रिपुरं जघ्नुषः रुद्रस्य इव बभौ। अनन्तरं सः लक्ष्मणात् कार्मुकम् आदाय निष्पीड्य गृहीतवान्, संदीप्तं घोरम् आशीविषोपमं शरं च आदाय धनुषि संदधे। परपुरञ्जयः श्रीमान् रामः युगान्ताग्निः इव क्रुद्धः सन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘यथा जरा, यथा मृत्युः, यथा कालः, यथा विधिः — एते सर्वभूतेषु नित्यं न प्रतिहन्यन्ते, तथा अहम् अपि क्रोधसंयुक्तः असंशयं न निवार्यः अस्मि। यदि अद्य ते मे चारुदतीम् अनिन्दितां मैथिलीं सीतां पूर्वम् इव न दिशन्ति, तर्हि सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं सशैलं जगत् अहं परिवर्तयामि।’ एवं सर्गः अत्युग्रया प्रतिज्ञया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः एव तं शमयिष्यति। अन्तिमे खण्डे वाचः स्थाने क्रियाः प्रवर्तन्ते। वल्कलाजिनस्य बन्धनं जटाभारस्य च बन्धनम् — एते द्वे क्रिये योद्धुः सन्नाहम् एव सूचयतः, यद्यपि वेषः तापसस्य एव। रुद्रोपमा अत्र यथार्था — रुद्रः अपि तपस्वी एव आसीत्, तथापि त्रिपुरं दग्धवान्। ‘लक्ष्मणात् आदाय’ इति पदेन सूच्यते यत् धनुः अद्यापि लक्ष्मणस्य हस्ते आसीत्; अतः रामः तत् बलात् गृहीतवान्। ‘निष्पीड्य’ इति च मुष्टेः दृढतां वदति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, तेन च सर्गस्य समाप्तिः उन्नतस्वरेण भवति। ‘पुरेव’ इति पदेन रामः पूर्वस्थितिम् एव याचते — न अधिकं किमपि; किन्तु तदर्थं सः सर्वं जगत् परिवर्तयितुं सिद्धः।
With that, his eyes red with anger and his lips trembling, he tied up his bark garment and deerskin and bound up his mass of matted hair. Now deeds took the place of words: he still wore an ascetic's dress, but he was armed for battle. Enraged and ready like this, wise Rāma's body shone like that of Rudra when long ago he destroyed Tripura, and the comparison is apt, for Rudra too was an ascetic and yet burned the three cities. Then, taking the bow from Lakṣmaṇa, who had still been holding it, and gripping it hard, he took up a blazing, fearful arrow like a venomous snake and fitted it to the string. The glorious Rāma, conqueror of enemy cities, furious as the fire at the end of an age, spoke these words: "As old age, death, time and fate are never turned back among any creatures, Lakṣmaṇa, so I too, once joined with anger, cannot be held back; of that there is no doubt. If they do not give me back Maithilī Sītā, blameless and lovely-toothed, as she was before, I will turn the world upside down, with its gods, gandharvas, men and serpents, and its mountains too." He asked for nothing more than what had been, Sītā as she was before, and yet for that he was ready to overturn the world. The sarga closes on this tremendous vow, its last verse in a longer, lofty metre, and in the next sarga it is Lakṣmaṇa who will calm him.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३६ पदानि
संतापमोहित
६४.५
दुःखेन मूढः, संतापेन विह्वलः
- सन्धिः
- सम् + ताप → संताप (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- संतापेन मोहितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वधार्ह
६४.७
वधयोग्येन, हन्तुम् उचितेन
- सन्धिः
- वध + अर्ह → वधार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वधम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘राक्षसेन्द्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीतादर्शनकर्शित
६४.१०
सीतादर्शनस्य अभावेन क्षीणः
- सन्धिः
- सीता + दर्शन — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सीतादर्शनेन (तदभावेन) कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ज्ञातिवर्गविहीन
६४.१३
बन्धुसमूहेन रहितस्य
- सन्धिः
- ज्ञाति + वर्ग — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ज्ञातीनां वर्गेण विहीनः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘मम’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रस्रवण
६४.१४
निर्झरम्, प्रस्रवणनामकं गिरिम्
- सन्धिः
- प्र + स्रवण → प्रस्रवण — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्रु’ धातोः ल्युडन्तं रूपम् उपसर्गयुक्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गिरिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
इङ्गित
६४.१६
चेष्टाः, अभिप्रायसूचकानि लक्षणानि
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘इङ्गितानि उपलक्षये’ → ‘इङ्गितान्युपलक्षये’ इति यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इङ्ग्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
बाष्पसंरुद्धया
६४.१७
अश्रुभिः अवरुद्धया (वाचा)
- सन्धिः
- बाष्प + संरुद्धा — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + रुद्धा → संरुद्धा
- समासः
- बाष्पेण संरुद्धा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्); प्रातिपदिकम् ‘बाष्पसंरुद्धा’
वचनसर्वस्व
६४.२०
वक्तव्यस्य सारभूतम् अभिप्रायम्
- सन्धिः
- वचन + सर्वस्व — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; सर्व + स्व → सर्वस्व
- समासः
- वचनस्य सर्वस्वम् (सारः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
नैर्ऋती
६४.२२
नैर्ऋत्यदिशम्, दक्षिणपश्चिमाम्
- सन्धिः
- निर्ऋति + अण् → नैर्ऋत, ततः ङीप् — आदिस्वरस्य वृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर्ऋति’ इत्यस्मात् तद्धितः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पतितपुष्पमार्ग
६४.२५
पतितैः पुष्पैः निर्मितं पथम्
- सन्धिः
- पतित + पुष्प — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पतितानां पुष्पाणां मार्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अपिनद्ध
६४.२७
केशेषु बद्धानि, धृतानि
- सन्धिः
- अपि + नद्ध → अपिनद्ध — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नह्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘पुष्पाणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रस्रवणाकुल
६४.२९
निर्झरैः व्याप्तम्
- सन्धिः
- प्रस्रवण + आकुल → प्रस्रवणाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- प्रस्रवणैः आकुलः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गिरिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हेमाङ्गी
६४.३१
सुवर्णसदृशाङ्गीम्
- सन्धिः
- हेम + अङ्गी → हेमाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हेम इव अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सीताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिलोच्चय
६४.३३
पर्वतम्, शिलासमूहम्
- सन्धिः
- शिला + उच्चय → शिलोच्चय — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- शिलानाम् उच्चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
दिधक्षन्
६४.३५
दग्धुम् इच्छन्
- सन्धिः
- ‘दह्’ धातोः सन्नन्ते द्वित्वम् — दि + धक्ष्; श्लोके ‘दिधक्षन् इव’ → ‘दिधक्षन्निव’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दह्’ धातोः सन्नन्तात् शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, शतृप्रत्ययान्तम्
रामकांक्षिण्याः
६४.३६
रामम् इच्छन्त्याः, रामं प्रार्थयमानायाः
- सन्धिः
- राम + कांक्षिणी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘कांक्षिण्याः’ इति अनुस्वारेण
- समासः
- रामं कांक्षति इति रामकांक्षिणी — उपपदतत्पुरुषः; प्रातिपदिकम् ‘रामकांक्षिणी’
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वैदेह्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुसृप्ता
६४.३७
पृष्ठतः अनुसृतायाः, अनुधावितायाः
- सन्धिः
- अनु + सृप्ता → अनुसृप्ता — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वैदेह्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कामरूपिभिः
६४.४१
इच्छानुसारं रूपधारिभिः
- सन्धिः
- काम + रूपिन् → कामरूपिन् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामेन (इच्छया) रूपं येषां ते — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तः); प्रातिपदिकम् ‘कामरूपिन्’
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
काञ्चनोरश्छद
६४.४६
सुवर्णमयोरःकवचाः
- सन्धिः
- काञ्चन + उरस् → काञ्चनोरस् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उरस् + छद → उरश्छद — विसर्जनीयस्य श्चुत्वम्
- समासः
- काञ्चनः उरसः छदः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘खराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
रथाक्षमात्रा
६४.४८
रथाक्षप्रमाणाः, रथधुरातुल्यदीर्घाः
- सन्धिः
- रथ + अक्ष → रथाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रथस्य अक्षः मात्रा (प्रमाणम्) येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘विशिखाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शरावर
६४.४९
तूणीरौ, इषुधी
- सन्धिः
- शर + आवर → शरावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शरान् आवृणोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
प्रतोदाभीषुहस्त
६४.५०
कशा-रश्मिहस्तः (सारथिः)
- सन्धिः
- प्रतोद + अभीषु → प्रतोदाभीषु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रतोदः अभीषवः च हस्ते यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जीवितान्तक
६४.५१
प्राणान्तकरम्
- सन्धिः
- जीवित + अन्तक → जीवितान्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- जीवितस्य अन्तकम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वैरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
करुणवेदिन्
६४.५४
दयां जानन्तम्, कारुणिकम्
- सन्धिः
- करुण + वेदिन् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- करुणां वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शूरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्रिदशेश्वर
६४.५५
देवाधिपतयः
- सन्धिः
- त्रिदश + ईश्वर → त्रिदशेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- त्रिदशानाम् ईश्वराः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
असम्पात
६४.५९
यत्र सञ्चारः न सम्भवति, अगम्यम्
- सन्धिः
- न + सम्पातः → असम्पातः — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न सम्पातः यस्मिन् तत् — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आकाशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
चापगुणोन्मुक्त
६४.६४
धनुर्ज्यायाः निर्गतैः
- सन्धिः
- गुण + उन्मुक्त → गुणोन्मुक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- चापस्य गुणात् उन्मुक्तैः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘बाणजालैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
जीवलोकदुरावर
६४.६५
प्राणिलोकेन वारयितुम् अशक्यैः
- सन्धिः
- जीवलोक + दुरावर — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; दुस् + आवर → दुरावर (रुत्वम्)
- समासः
- जीवलोकेन दुरावराः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘इषुभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाणौघ
६४.६९
बाणसमूहैः, शरप्रवाहैः
- सन्धिः
- बाण + ओघ → बाणौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- बाणानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
क्रोधताम्राक्ष
६४.७२
कोपेन रक्तनेत्रः
- सन्धिः
- ताम्र + अक्ष → ताम्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- क्रोधेन ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
वल्कलाजिन
६४.७२
वल्कलवस्त्रं मृगचर्म च
- सन्धिः
- वल्कल + अजिन → वल्कलाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वल्कलं च अजिनं च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
आशीविषोपम
६४.७४
विषधरसर्पसदृशम्
- सन्धिः
- आशीविष + उपम → आशीविषोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); आशी + विष → आशीविष
- समासः
- आशीविषेण (सर्पेण) उपमम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
युगान्ताग्नि
६४.७५
प्रलयाग्निः
- सन्धिः
- युग + अन्त → युगान्त (सवर्णदीर्घः); युगान्त + अग्नि → युगान्ताग्नि (पुनः सवर्णदीर्घः)
- समासः
- युगस्य अन्तः, तस्य अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमाने)
चारुदती
६४.७७
सुन्दरदन्ताम्
- सन्धिः
- चारु + दती — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चारवः दन्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘दन्त’ इत्यस्य समासान्ते ‘दत्’ इति आदेशः, ततः ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सीताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नग
६४.७७
देवगन्धर्वमनुष्यनागसहितम्
- सन्धिः
- सह + देव → सदेव — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः बहुव्रीहौ
- समासः
- देवैः गन्धर्वैः मनुष्यैः पन्नगैः च सहितम् — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘जगत्’ इत्यस्य विशेषणम्)