- सन्धिः
- आर्त + रूप → आर्तरूप — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘भ्रातरम् आर्तरूपः’ इत्यत्र मकारेण सह सन्धिः
- समासः
- आर्तं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजपुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — त्रिषष्टितमः सर्गः
रामस्य शोकानुशोकः सूर्यवाय्वोश्च प्रार्थना
दुःखपरम्परायाः गणना, सीतायाः दशायाः कल्पना, शिलातलस्मरणम्, गोदावर्याः शङ्का, आदित्यवाय्वोः प्रश्नः, लक्ष्मणस्य धृतिवचनम्
अयम् अपि सर्गः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; सः वुल्गेटमात्रः, सर्वः च दीर्घवृत्तेषु (उपजातिवंशस्थादिषु) निबद्धः। प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः राजपुत्रः भ्रातरं विषादयन् पुनः तीव्रं विषादं प्रविशति। सः वदति — ‘मत्सदृशः दुष्कृतकर्मकारी द्वितीयः वसुन्धरायां नास्ति; शोकानुशोकः परम्परया मम हृदयं मनश्च भिन्दन् आगच्छति। पूर्वं मया पापानि कर्माणि असकृत् कृतानि, तेषाम् अयं विपाकः अद्य पतितः, येन दुःखेन दुःखं विशामि। राज्यप्रणाशः, स्वजनैः वियोगः, पितुः विनाशः, जननीवियोगः — सर्वाणि एतानि प्रविचिन्तितानि मम शोकवेगम् आपूरयन्ति। वनम् एत्य सर्वं तत् दुःखं शान्तम् आसीत्, किन्तु सीतावियोगात् तत् पुनः उदीर्णम्, काष्ठैः इव अग्निः सहसा उपदीप्तः।’ ततः सः सीतायाः दशां कल्पयति — राक्षसेन आहृता सा खम् उपेत्य अपस्वरं विक्रन्दितवती स्यात्; तस्याः स्तनौ ग्रीवा मुखं च रक्षोभिः भक्षितानि स्युः। अनन्तरं सः शिलातलं स्मरति यत्र सा पूर्वं तेन सह उपोपविष्टा, गोदावरीं च शङ्कते। अन्ते आदित्यं वायुं च प्रार्थयते — ‘मम प्रिया क्व गता, हृता वा? शंसतु।’ लक्ष्मणः ‘शोकं विसृज्य धृतिं भजस्व, उत्साहवन्तः न सीदन्ति’ इति वदति, किन्तु रामः धृतिं विमुक्तवान् पुनः महत् दुःखम् अभ्युपागमत्।
१दुःखपरम्परायाः गणना, कर्मविपाकचिन्ता च
१स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।
विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्॥
२स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिःश्वस्य रुदन्सशोकम्॥
३न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्।
शोकानुशोको हि परम्पराया मामेति भिन्दन्हृदयं मनश्च॥
४पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।
तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि॥
५राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि॥
अयं सर्गः सर्वः दीर्घवृत्तेषु निबद्धः; तेन एव कविः शोकस्य गाम्भीर्यं छन्दसा अपि सूचयति। प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः राजपुत्रः भ्रातरम् अपि विषादयन् आर्तरूपः सन् पुनः तीव्रतरं विषादं प्रविवेश। शोकवशाभिपन्नं लक्ष्मणं दृष्ट्वा विपुले शोके निमग्नः रामः उष्णं विनिःश्वस्य रुदन् व्यसनानुरूपं वाक्यम् उवाच — ‘वसुन्धरायां मत्सदृशः दुष्कृतकर्मकारी द्वितीयः नास्ति इति मन्ये। शोकानुशोकः परम्परया मम हृदयं मनश्च भिन्दन् एति।’ ‘शोकानुशोक’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — एकः शोकः अन्यं जनयति, स च अन्यम्; न कदापि सः एकाकी आगच्छति। ततः सः कारणं कर्मणि पश्यति — ‘पूर्वं मया नूनम् अभीप्सितानि पापानि कर्माणि असकृत् कृतानि; तेषाम् अयं विपाकः अद्य पतितः, येन अहं दुःखेन दुःखं विशामि।’ अनन्तरं सः स्वदुःखानि गणयति — राज्यप्रणाशः, स्वजनैः वियोगः, पितुः विनाशः, जननीवियोगः च। ‘हे लक्ष्मण, एतानि सर्वाणि प्रविचिन्तितानि मम शोकवेगम् आपूरयन्ति’ इति सः वदति। अत्र कविः रामं दार्शनिकम् इव दर्शयति — सः दैवं न दूषयति, आत्मनः पूर्वकर्म एव कारणत्वेन गृह्णाति। गणनायाः क्रमः अपि अर्थवान् — राज्यम्, स्वजनाः, पिता, माता, अन्ते च भार्या; प्रत्येकं हानिः पूर्वस्याः अपेक्षया निकटतरा।
This whole sarga is set in long, stately metres, and by the very rhythm the poet conveys the depth of the grief. The prince, bereft of his beloved and tormented by sorrow and confusion, looking like a stricken man and bringing his brother to despair as well, sank once more into still bitterer despair. Seeing Lakṣmaṇa overcome by grief, Rāma, himself plunged in a vast sorrow, sighed hot breaths and, weeping, spoke words fitting his calamity. "I do not think there is another man on this earth who has done such evil as I. Sorrow after sorrow comes to me in an unbroken chain, splitting my heart and my mind." One grief gives birth to another, and that to another still; grief never comes alone. Then he looked for the cause in his own deeds: "In the past I must have done sinful deeds, willingly and more than once, and their fruit has ripened and fallen on me today, so that I pass from one sorrow into the next." And he counted his sorrows: "The loss of the kingdom, parting from my own people, my father's death, separation from my mother: when I dwell on all these, Lakṣmaṇa, they swell the flood of my grief." The poet shows Rāma almost as a philosopher here; he did not blame fate but took his own past deeds as the cause. The order of his list has meaning too, kingdom, kin, father, mother and last his wife, each loss closer to him than the one before.
२सीतायाः दशायाः कल्पना, अङ्गानां भक्षणशङ्का च
६सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम्।
सीतावियोगात्पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः॥
७सा नूनमार्या मम राक्षसेन ह्याभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः।
अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम्॥
८तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिपातः॥
९तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।
रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः॥
१०तां हारपाशस्य सदोचितान्तां ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि॥
‘हे लक्ष्मण, वनम् एत्य मम शरीरे तत् सर्वं दुःखं शान्तं क्लेशरूपेण परिणतम् आसीत्; किन्तु सीतावियोगात् तत् पुनः उदीर्णम्, यथा काष्ठैः अग्निः सहसा उपदीप्तः’ इति उपमया सः स्वदशां वदति। ततः तस्य कल्पना भीषणतरा भवति। ‘सा मम आर्या भीरुः नूनं राक्षसेन आहृता, खम् उपेत्य च सुस्वरविप्रलापा अपि भयेन अपस्वरम् अभीक्ष्णं विक्रन्दितवती।’ अनन्तरं सः तस्याः अङ्गानि एकैकशः स्मरति — ‘लोहितस्य प्रियदर्शनस्य उत्तमचन्दनस्य सदा उचितौ तौ वृत्तौ स्तनौ नूनं शोणितपङ्कदिग्धौ जातौ; तथापि मम नाभिपातः, अहं न पतामि।’ ‘तस्याः श्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं कुञ्चितकेशभारं मुखं रक्षोवशं गतायाः न भ्राजते, राहुमुखे इन्दुः यथा। हारपाशस्य सदा उचितान्तां मम सुव्रतायाः प्रियायाः ग्रीवां रुधिराशनानि रक्षांसि शून्ये वने भित्त्वा नूनं परिपीतवन्ति।’ एवं चन्दनस्य स्थाने रुधिरम्, हारस्य स्थाने क्षतम् इति विपर्ययेण कविः शोकं तीव्रयति। ‘नाभिपातः’ इति पदेन रामः आत्मानम् एव गर्हते — एतावत् श्रुत्वा अपि मम देहः न पतति इति। कल्पना च क्रमेण ऊर्ध्वं गच्छति — स्तनौ, मुखम्, ग्रीवा इति; प्रत्येकम् अङ्गं पूर्वं सौन्दर्येण, अनन्तरं च विनाशेन वर्ण्यते।
"When I came to the forest, Lakṣmaṇa, all that pain had quieted in me and become mere hardship; but with Sītā's loss it has flared up again, like a fire suddenly kindled by dry wood." Then his imaginings grew more terrible. "My noble, timid wife must have been carried off by a rākṣasa into the sky, and she, whose voice was always so sweet, must have shrieked again and again, her voice broken with terror." Next he remembered her body part by part, each first in its beauty and then in its ruin, rising from her breasts to her face to her throat. "Those rounded breasts of my beloved, always fit for lovely red sandal paste, must now be smeared with the mire of blood, and still my body does not fall." With those words he condemned himself, that he could imagine all this and not collapse. "Her face, with its soft, clear, gentle voice and its mass of curling hair, in the power of the rākṣasas can shine no more than the moon in Rāhu's mouth. And the throat of my faithful beloved, always fit for a string of pearls, the blood-drinking rākṣasas must have torn open in the empty forest and drunk dry." Blood in place of sandal, a wound in place of a necklace: by this reversal the poet sharpens the grief.
३शिलातलस्मरणम्, गोदावर्याः पद्मानां च शङ्का
११मया विहीना विजने वने सा रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।
नूनं विनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा॥
१२अस्मिन्मया सार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम्॥
१३गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित्॥
१४पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।
तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि॥
१५कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्तमेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः॥
‘मया विहीना विजने वने सा रक्षोभिः आहृत्य विकृष्यमाणा दीना कुररी इव नूनं विनादं मुक्तवती, आयतकान्तनेत्रा च’ इति सः वदति। कुररीति पक्षिणी विरहे कातरं क्रन्दति इति कविसमयः। ततः स्मृतिः प्रत्यक्षस्थानं स्पृशति — ‘हे लक्ष्मण, अस्मिन् एव शिलातले उदारशीला सीता मया सार्धं पूर्वम् उपोपविष्टा; कान्तस्मिता जातहासा सा त्वाम् अपि बहुवाक्यजातम् आह।’ एकः शिलाखण्डः एव अत्र सर्वं गतं सुखं वहति। अनन्तरं सः सम्भावनाः गणयति — ‘इयं सरितां वरिष्ठा गोदावरी मम प्रियायाः नित्यकालं प्रिया आसीत्; अत्र गच्छेत् इति चिन्तयामि, किन्तु सा एकाकिनी कदाचित् अपि न याति। पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा सा पद्मानि आनेतुम् अभिप्रयाता स्यात् — तत् अपि अयुक्तम्, यतः मया विना सा कदाचित् अपि पङ्कजानि न गच्छति। कामं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैः उपेतं वनं सा प्रयाता — तत् अपि अयुक्तम्, यतः सा भीरुः एकाकिनी अतिबिभेति।’ प्रत्येका सम्भावना स्वयम् एव खण्ड्यते। एतासु त्रिषु सम्भावनासु रामः स्वयम् एव वादी प्रतिवादी च भवति; प्रत्येकां कल्पनां सः सीतायाः स्वभावेन एव निराकरोति। एतेन कविः दर्शयति यत् तस्य बुद्धिः अद्यापि कार्यक्षमा, किन्तु प्रत्येकं निराकरणं तम् एकेन पदेन सत्यस्य समीपं नयति।
"Without me, in that lonely forest, dragged and hauled about by rākṣasas, she must have cried out piteously like an osprey, her long, lovely eyes streaming." The osprey, in the poets' convention, cries piteously when parted from its mate. Then memory touched a place right in front of him: "On this very slab of rock, Lakṣmaṇa, noble Sītā once sat beside me, smiling sweetly and breaking into laughter, and she talked to you too at length." A single stone carried all their vanished happiness. Then he weighed the possibilities. "This Godāvarī, best of rivers, was always dear to my beloved; I wonder whether she went there, and yet she never went there alone. Lotus-faced, with eyes like lotus petals, she may have gone to gather lotuses; but that is unlikely too, for she never went to the lotus beds without me. She may have gone into this wood of flowering trees full of every kind of bird; but that too is unlikely, for the timid girl was very much afraid to go alone." In each case Rāma was both the one who proposed and the one who refuted, answering every guess from what he knew of Sītā's nature. The poet shows that his reason still worked, but every refutation brought him a step nearer to the truth.
४आदित्यवाय्वोः प्रार्थना, लक्ष्मणस्य धृतिवचनम्, रामस्य पुनर्विषादः
१६आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम्॥
१७लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत्।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां मृता हृता वा पथि वर्तते वा॥
१८इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेव।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्॥
१९शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु॥
२०इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत्॥
मनुष्येषु उत्तरम् अलभमानः रामः देवान् एव पृच्छति। ‘हे आदित्य, त्वं लोके कृताकृतज्ञः, लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षी च असि; मम प्रिया क्व गता, केन वा हृता — शोकहतस्य मे सर्वं शंसस्व।’ अनन्तरं वायुम् आह — ‘सर्वेषु लोकेषु किंचिद् अपि तादृशं नास्ति यत् ते नित्यं विदितं न भवेत्। हे वायो, तां कुलपालिनीं शंसस्व — मृता, हृता, अथवा पथि वर्तते वा?’ एतौ द्वौ प्रश्नौ सर्वज्ञतायाः आश्रयेण उक्तौ, तथापि निरुत्तरौ एव तिष्ठतः। एवं शोकविधेयदेहं विसंज्ञं विलपन्तम् एव रामं दृष्ट्वा अदीनसत्त्वः न्याय्ये मार्गे स्थितः सौमित्रिः कालयुतं वाक्यम् उवाच — ‘शोकं विसृज्य अद्य धृतिं भजस्व; अस्याः विमार्गणे सोत्साहता च अस्तु। उत्साहवन्तः नराः लोके अतिदुष्करेषु कर्मसु अपि न सीदन्ति।’ किन्तु उदग्रपौरुषं सौमित्रिम् एवं ब्रुवन्तम् आर्तः रघुवंशवर्धनः न चिन्तयामास; धृतिं विमुक्तवान् सः पुनः महत् दुःखम् अभ्युपागमत्। एवम् अयं सर्गः अपि विषादेन एव समाप्यते। वृक्षान् मृगान् नदीं च पृष्ट्वा अनन्तरं देवान् पृच्छति इति क्रमः रामस्य वर्धमानां निराशां सूचयति। लक्ष्मणस्य वचनं तु सर्वथा व्यावहारिकम् — शोकः त्याज्यः, उद्यमः च ग्राह्यः इति। तथापि तत् निष्फलम्; अग्रिमे सर्गे एव रामः क्रियायां प्रवर्तते।
Getting no answer on earth, Rāma turned to the gods. "O Sun, you know what is done and what is left undone in the world; you witness the true and false deeds of all. Where has my beloved gone, and who has carried her off? Tell me everything, for I am struck down with grief." Then he spoke to the Wind: "There is nothing in all the worlds that you do not always know. O Wind, tell me of her who upheld our family: is she dead, or carried off, or somewhere on the road?" Both questions appealed to all-knowing powers, and both went unanswered; having asked trees, deer and river, and now the gods, his despair was growing. Seeing Rāma like this, his body in the grip of grief, senseless and still lamenting, Saumitri, undaunted in spirit and holding to the right course, spoke words suited to the moment: "Put your grief aside now and hold to your resolve; let us search for her with energy. Men of energy never sink in this world, even in the hardest tasks." His advice was wholly practical: give up grief, take up effort. But though Saumitri of lofty courage spoke so, the stricken glory of the Raghu line gave it no thought; letting go of his resolve, he fell back once more into great sorrow. So this sarga too ends in despair, and only in the next will Rāma turn to action.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वि + षादयन् → विषादयन् — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, शतृप्रत्ययान्तम्
- सन्धिः
- शोकवश + अभिपन्न → शोकवशाभिपन्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकस्य वशम् अभिपन्नः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- व्यसन + अनुरूप → व्यसनानुरूप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- व्यसनस्य अनुरूपम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + कृत → दुष्कृत — षत्वम् (सकारस्य षकारः)
- समासः
- दुष्कृतानि कर्माणि करोति इति — उपपदतत्पुरुषः; प्रातिपदिकम् ‘दुष्कृतकर्मकारिन्’
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + अनुशोक → शोकानुशोक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकस्य अनुशोकः (शोकानन्तरं शोकः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + ईप्सित → अभीप्सित — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्माणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + सकृत् → असकृत् — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न सकृत् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- प्र + वि + चिन्तित → प्रविचिन्तित — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चिन्त्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपं द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- उप + दीप्त → उपदीप्त; श्लोके ‘सहसा उपदीप्तः’ इत्यत्र गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दीप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अग्निः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मुद्रणे ‘ह्याभ्याहृता’ इति; ‘हि’ + ‘आभ्याहृता’ इति यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ) इति गृहीतम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम् उपसर्गैः युक्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सु + स्वर → सुस्वर — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुस्वरः विप्रलापः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सदा + उचित → सदोचित — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- सदा उचितौ — क्रियाविशेषणगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘स्तनौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शोणित + पङ्क — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोणितस्य पङ्केन दिग्धौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘स्तनौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + अभिपातः → नाभिपातः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- न अभिपातः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुञ्चित + केश — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुञ्चितानां केशानां भारः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रुधिर + अशन → रुधिराशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रुधिरम् अशनं येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रक्षांसि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आयत + कान्त — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘मुक्तवती आयत…’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आयते कान्ते च नेत्रे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + उपविष्टा → उपोपविष्टा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपं द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्याम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- श्लोके ‘न एकाकिनी’ → ‘नैकाकिनी’ इति वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘एक’ इत्यस्मात् आकिन्प्रत्ययः, ततः ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पद्म + पलाश — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मस्य पलाशे (दले) इव नेत्रे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुष्पित + वृक्ष — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुष्पितानां वृक्षाणां षण्डः (समूहः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘इदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सा + अतिबिभेति → सातिबिभेति — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सा’ इति सर्वनाम, ‘अति + भी’ इत्यस्य लट्लकारः
- विभक्तिः
- प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लट्लकारः
- सन्धिः
- कृत + अकृत → कृताकृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लोके कृतम् अकृतं च जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘आदित्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सत्य + अनृत → सत्यानृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सत्यानां अनृतानां च कर्मणां साक्षी — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुल + पालिनी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुलं पालयति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः, ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + विधेय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकस्य विधेयः देहः यस्य सः — बहुव्रीहिः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + दीन → अदीन — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- अदीनं सत्त्वं यस्य सः — बहुव्रीहिः (नञ्तत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सौमित्रिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + उत्साह → सोत्साह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उत्साहेन सहितः — बहुव्रीहिः; ततः भावार्थे तल्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + उप + अगमत् → अभ्युपागमत् — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ), ततः सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः लुङ्लकारः
- विभक्तिः
- प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लुङ्लकारः