॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ६२

अरण्यकाण्डम् — द्विषष्टितमः सर्गः

रामस्य विलापः लक्ष्मणाय सन्देशश्च

वृक्षलतासु सीतायाः कल्पना, शून्यः उटजः, कैकेय्याः स्मरणम्, अयोध्यागमननिषेधः, भरताय मातृभ्यश्च अन्तिमसन्देशः

अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; सः वुल्गेटमात्रः। सीताम् अपश्यन् शोकोपहतचेतनः रामः मन्मथार्दितः सन् विलापाश्रयं दुर्वचं वाक्यम् उवाच। सः अशोकशाखाभिः कदलीभिः कर्णिकारवनेन च आत्मानम् आवृत्य सीता क्रीडति इति कल्पयति — ‘ऊरू न शक्तासि निगूहितुम्; अलं ते परिहासेन, आश्रमस्थाने हासः न प्रशस्यते।’ ततः सः सत्यं स्वीकरोति — ‘उटजः शून्यः; सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता हृता वा।’ साश्रुनेत्राणि मृगयूथानि तथैव शंसन्ति इति सः मन्यते। ‘हा आर्ये, हा साध्वि’ इति क्रन्दन् सः कैकेय्याः सकामतां स्मरति — ‘सीतया सह निर्यातः विना सीताम् उपागतः अहं शून्यम् अन्तःपुरं कथं प्रवेक्ष्यामि? लोकः मां निर्वीर्यं निर्दयं च वक्ष्यति; जनकं कुशलं पृच्छन्तं कथं निरीक्षिष्ये?’ अन्ते सः निश्चिनोति — ‘भरतपालितां पुरीं न गमिष्यामि; तया हीनः स्वर्गः अपि शून्यः। त्वं माम् उत्सृज्य अयोध्यां गच्छ, भरतं गाढम् आश्लिष्य मद्वचनं ब्रूहि, मातॄः च अभिवादय; सीतायाः विनाशं मम च दशां जनन्यै विस्तरेण निवेदय।’ एवं विलपति राघवे लक्ष्मणः अपि भयविकलमुखः व्यथितमनाः भृशम् आतुरः च बभूव।

१वृक्षलतासु सीतायाः कल्पना, परिहासशङ्का च

१सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः।
विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः॥

२पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मन्मथार्दितः।
उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम्॥

३त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतरा प्रिये।
आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धनी॥

४कदलीकाण्डसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ।
ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम्॥

५कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे।
अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै॥

६विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते।
अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये॥

सीताम् अपश्यन् धर्मात्मा रामः शोकोपहतचेतनः सन् विललाप। कविः तस्य दशां सूक्ष्मतया वर्णयति — सः तां पश्यन् इव, तथापि अपश्यन्, मन्मथार्दितः सन् विलापाश्रयं दुर्वचं वाक्यम् उवाच। ‘दुर्वच’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — यत् वक्तुम् अपि कष्टं तादृशं वचनम्। शोकः तस्य दृष्टिं विकरोति, ततः सः वृक्षलतासु सीताम् एव पश्यति। ‘त्वम् अशोकस्य शाखाभिः आत्मानम् आवृणोषि, पुष्पप्रियतरा प्रिये; किन्तु त्वं मम शोकविवर्धनी एव भवसि’ इति सः वदति। ततः कदलीस्तम्भसदृशौ ऊरू कदल्या संवृतौ अपि सः पश्यति — ‘नासि शक्ता निगूहितुम्’ इति। कर्णिकारवनं हसन्ती सा सेवते इति च मन्यते। किन्तु तत्क्षणम् एव सः उपालभते — ‘अलं ते परिहासेन, यः मम बाधावहः एव। विशेषेण आश्रमस्थाने अयं हासः न प्रशस्यते। तव शीलं परिहासप्रियम् इति अहं जानामि एव।’ एषा खण्डस्य विशेषता — रामः सीतायाः क्रीडाशीलं स्मरन् तया एव आत्मानं वञ्चयति। अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा न विद्यते; अतः अस्य सर्वः पाठः मुद्रणात् एव गृहीतः। कविः अत्र रामस्य मनसि द्वे अवस्थे युगपत् दर्शयति — एका विरहस्य वेदना, अपरा च क्रीडाया आशा। अशोकः, कदली, कर्णिकारः इति त्रयः वृक्षाः क्रमेण वस्त्रस्य, ऊर्वोः, हासस्थानस्य च स्थाने कल्प्यन्ते। ‘अशोक’ इति नाम्नि एव विरोधः निहितः — यः शोकं न जनयति इति नामधेयः सः एव अत्र शोकविवर्धनः जातः।

Unable to see Sītā, the righteous Rāma, lotus-eyed and mighty-armed, lamented with his mind struck down by grief. The poet describes his state finely: he seemed to see her even as he failed to see her, and tormented by love he spoke words wrung from him by lament, words hard even to utter. Grief twisted his sight, and he saw Sītā in the very trees and creepers. "You are hiding yourself behind the branches of the aśoka, my love, you who love flowers more than they do; but you only deepen my sorrow." The aśoka's name means "without sorrow," and yet here it only adds to his sorrow. "Your thighs, like the stems of the plantain, are screened by a plantain, but I can see them, lady; you cannot hide them. You are there in the karṇikāra grove, smiling." So three trees in turn became her garment, her thighs and the place where she laughed. And then at once he scolded her: "Enough of your joking; it brings me nothing but pain. Such laughter is not right, least of all in a hermitage. I know your nature well, my love; you are fond of teasing." That is the mark of this passage: remembering how playful she was, Rāma used that very memory to deceive himself, and two states stood side by side in his mind, the ache of separation and the hope that it was all a game.

२शून्यः उटजः, मृगयूथानां संकेतः, कैकेय्याः स्मरणम्

७आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव।
सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता वा हृतापि वा॥

८न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण।
एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण॥

९शंसन्तीव हि मे देवीं भक्षितां रजनीचरैः।
हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि॥

१०हा सकामाद्य कैकेयी देवि मेऽद्य भविष्यति।
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः॥

११कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं मम।
निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति॥

वञ्चना चिरं न तिष्ठति। ‘आगच्छ त्वं विशालाक्षि’ इति आह्वयन् एव सः सत्यं पश्यति — ‘अयं तव उटजः शून्यः। सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता हृता वा।’ ‘सुव्यक्तम्’ इति पदेन शङ्का निश्चयतां प्राप्नोति। ‘सा विलपन्तं माम् उपसम्प्रैति न, लक्ष्मण’ इति सः वदति। ततः सः बाह्यं जगत् साक्षिरूपेण गृह्णाति — एतानि साश्रुनेत्राणि मृगयूथानि रजनीचरैः भक्षितां देवीं शंसन्ति इव इति। मूकाः मृगाः एव अत्र वार्ताहराः। अनन्तरं ‘हा मम आर्ये, क्व यातासि? हा साध्वि वरवर्णिनि’ इति क्रन्दति। ततः तस्य स्मृतिः अयोध्यां गच्छति — ‘अद्य कैकेयी देवी सकामा भविष्यति; सीतया सह निर्यातः अहं विना सीताम् उपागतः।’ ‘कथं शून्यम् अन्तःपुरं प्रवेक्ष्यामि? लोकः मां निर्वीर्यः निर्दयः च इति वक्ष्यति।’ एवं व्यक्तिगतः शोकः लोकलज्जया सह मिलति, विलापः च गृहं प्रति प्रवर्तते। ‘सकामा’ इति पदं कैकेय्याः पूर्वं वरयाचनं स्मारयति; रामस्य मते सीताहरणम् अपि तस्याः वरस्य एव अन्तिमं फलम्। एवं वर्तमानं दुःखं पूर्वेण कारणेन सह योज्यते।

The self-deception did not last. Even as he called, "Come out, wide-eyed one," he saw the truth: "Your hut stands empty. It is all too plain: Sītā has been devoured by rākṣasas, or carried off." With that his doubt became certainty. "She does not come to me, Lakṣmaṇa, though I cry for her." Then he took the world around him as witness: "These herds of deer, their eyes full of tears, seem to be telling me that my lady has been eaten by the night-rangers." The dumb animals became the bearers of the news. "Alas, my noble lady, where have you gone? Alas, my faithful one, so fair!" Then his memory went back to Ayodhyā. "Today Queen Kaikeyī will have her wish: I set out with Sītā and I have come back without her." Her "wish" recalls the boons she once demanded, and to Rāma even Sītā's loss seemed the last fruit of those boons, so the present sorrow was tied to its first cause. "How can I enter my empty inner rooms? People will say I am a coward and heartless." So his private grief met his shame before the world, and his lament turned homeward.

३लोकलज्जा, जनकदर्शनभयम्, अयोध्यागमननिषेधश्च

१२कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे।
निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्॥

१३कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्।
विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया॥

१४सुताविनाशसंतप्तो मोहस्य वशमेष्यति।
अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्॥

१५स्वर्गोऽपि हि तया हीनः शून्य एव मतो मम।
तन्मामुत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यापुरीं शुभाम्॥

‘सीतापनयनेन मम कातरत्वम् एव प्रकाशं भविष्यति’ इति रामः वदति — अपवादः केवलं दुःखस्य न, अपि तु अपयशसः अपि। ततः सः सीतायाः पितरं स्मरति — ‘निवृत्तवनवासः अहं मिथिलाधिपं जनकं कुशलं परिपृच्छन्तं कथं निरीक्षितुं शक्ष्ये? विदेहराजः मां तया विरहितं दृष्ट्वा सुताविनाशसंतप्तः सन् नूनं मोहस्य वशम् एष्यति।’ एतेन कविः दर्शयति यत् रामस्य शोकः आत्ममात्रनिष्ठः न; सः अन्येषाम् अपि दुःखं पूर्वम् एव पश्यति। अतः सः निश्चिनोति — ‘अथवा भरतपालितां पुरीम् अहं न गमिष्यामि। तया हीनः स्वर्गः अपि मम मते शून्यः एव।’ अत्र वनवासस्य समाप्तिः अपि तस्य न फलवती; यत्र सीता नास्ति तत्र राज्यं स्वर्गः च समानौ शून्यौ। एषः निश्चयः अग्रिमस्य सन्देशस्य भूमिं रचयति। ‘न गमिष्यामि’ इति निषेधः अस्य सर्गस्य परिवर्तनबिन्दुः; ततः एव अग्रिमः सन्देशः प्रवर्तते।

"The loss of Sītā will show everyone my weakness," Rāma said; the reproach he feared was not only of grief but of disgrace. Then he thought of Sītā's father. "When my exile is over, how shall I face Janaka, lord of Mithilā, when he comes to ask after our welfare? When the king of Videha sees me without her, he will be consumed by the loss of his daughter and will surely fall senseless." The poet shows that Rāma's grief was not for himself alone; he foresaw the sorrow of others too. So he made up his mind: "No, I will not go back to the city that Bharata rules. Without her even heaven would be empty to me." Even the end of his exile held no reward for him; where Sītā was not, a kingdom and heaven alike were empty. That refusal to go back is the turning point of the sarga, and from it comes the message that follows. "So leave me here in the forest," he told Lakṣmaṇa, "and go to the fair city of Ayodhyā."

४लक्ष्मणाय अन्तिमसन्देशः, लक्ष्मणस्य व्यथा च

१६न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथंचन।
गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया॥

१७अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुंधराम्।
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो॥

१८कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाज्ञया।
रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तचारिणा॥

१९सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रसूदन।
विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्॥

२०इति विलपति राघवे तु दीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या।
भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव॥

ततः रामः लक्ष्मणम् आदिशति — ‘त्वं मां वने उत्सृज्य शुभाम् अयोध्यापुरीं गच्छ; तां सीतां विना अहं कथंचन अपि न जीवेयम्।’ अनन्तरं सन्देशाः क्रमेण उच्यन्ते — ‘भरतं गाढम् आश्लिष्य मद्वचनात् ब्रूहि — रामेण अनुज्ञातः असि, वसुंधरां पालय इति। मम अम्बा कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च यथान्यायं मम आज्ञया अभिवाद्याः; हे विभो, सूक्तचारिणा त्वया प्रयत्नेन रक्षणीयाः।’ अन्ते सः जननीं स्मरति — ‘हे अमित्रसूदन, सीतायाः अयं विनाशः मम च दशा विस्तरेण जनन्यै त्वया विनिवेद्या भवेत्।’ एवं दीने राघवे विलपति सति, सुकेश्या तया विना वनम् उपगम्य लक्ष्मणः अपि भयविकलमुखः व्यथितमनाः भृशम् आतुरः च बभूव। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; मुद्रणे सः चतसृषु पङ्क्तिषु दृश्यते, अत्र तु द्वयोः अर्धयोः एव स्थापितः। एवं सर्गः शोकस्य विस्तारेण समाप्यते। सन्देशस्य क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं राज्यम् (भरतः), अनन्तरं मातरः, अन्ते च जननी कौसल्या, यस्यै सर्वं विस्तरेण वक्तव्यम्। रामः अत्र न रोदिति मात्रम्; सः व्यवस्थां करोति, यथा मरणोन्मुखः जनः स्वकार्याणि विभजति। लक्ष्मणस्य दशा अन्तिमे श्लोके एकेन एव वाक्येन वर्ण्यते — सः किमपि न वदति, केवलं व्यथितमनाः भवति।

"For I cannot live on in any way without Sītā. Embrace Bharata closely and give him this message from me: 'Rāma gives you leave; rule the earth.' And at my bidding greet my mothers, Kaikeyī, Sumitrā and Kausalyā, as is fitting; you, who always speak kindly, must take care to protect them. And tell my mother in full, slayer of foes, of Sītā's destruction and of what has become of me." Even the order of his messages has meaning: first the kingdom, through Bharata, then the queens, and last his own mother Kausalyā, who must be told everything. Rāma was not merely weeping here; he was setting his affairs in order, as a man facing death divides up his duties. While Rāghava lamented so in his misery, having come into the forest only to be without the lovely-haired Sītā, Lakṣmaṇa too, his face undone by fear and his mind in torment, was utterly distraught. His state is told in a single sentence: he said nothing, he only suffered. So the sarga ends with grief spreading wider still.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
शोकोपहतचेतन ६२.१ यस्य मनः शोकेन हतम्
सन्धिः
शोक + उपहत → शोकोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शोकेन उपहतं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मन्मथार्दित ६२.२ कामेन पीडितः, विरहव्यथितः
सन्धिः
मन्मथ + अर्दित → मन्मथार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मन्मथेन अर्दितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विलापाश्रयदुर्वच ६२.२ विलापम् अवलम्ब्य प्रवृत्तं दुःखेन वक्तव्यं वचनम्
सन्धिः
विलाप + आश्रय → विलापाश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); दुर् + वच → दुर्वच
समासः
विलापः आश्रयः यस्य तत्, तादृशं दुर्वचम् — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुष्पप्रियतरा ६२.३ पुष्पेषु अधिकप्रीतिमती
सन्धिः
पुष्प + प्रियतरा — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
पुष्पेषु प्रियतरा — सप्तमीतत्पुरुषः (तरप्प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनार्थे ‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकविवर्धनी ६२.३ शोकं वर्धयन्ती
सन्धिः
शोक + विवर्धनी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकं विवर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युडन्तः, ङीप्प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कदलीकाण्डसदृश ६२.४ कदलीस्तम्भतुल्यौ
सन्धिः
कदली + काण्ड — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कदल्याः काण्डः, तेन सदृशौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘ऊरू’ इत्यस्य विशेषणम्)
निगूहितुम् ६२.४ गोपयितुम्, आच्छादयितुम्
सन्धिः
नि + गूहितुम् → निगूहितुम् — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘गुह्’ धातोः तुमुन्नन्तं रूपम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्)
बाधावह ६२.५ पीडाजनकः, क्लेशम् आनयन्
सन्धिः
बाधा + आवह → बाधावह — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
बाधाम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘परिहासेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिहासप्रिय ६२.६ हास्यप्रियम्, क्रीडाशीलम्
सन्धिः
परिहास + प्रिय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परिहासः प्रियः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शीलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उटज ६२.७ पर्णशाला, तापसानां कुटी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘शून्योऽयमुटजः’ इति पूर्वपदेन सह सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘उटैः (पर्णैः) जायते’ इति निरुक्तिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उपसम्प्रैति ६२.८ समीपम् आगच्छति
सन्धिः
उप + सम् + प्र + एति → उपसम्प्रैति — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लट्लकारः त्रिभिः उपसर्गैः युक्तः
विभक्तिः
प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लट्लकारः
साश्रुनेत्र ६२.८ अश्रुपूर्णनेत्राणि
सन्धिः
स + अश्रु → साश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अश्रुभिः सहितानि नेत्राणि येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मृगयूथानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
रजनीचर ६२.९ निशाचरैः, राक्षसैः
सन्धिः
रजनी + चर — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रजन्यां चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
वरवर्णिनि ६२.९ हे उत्तमवर्णे, हे सुन्दरि
सन्धिः
वर + वर्णिनी → वरवर्णिनी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; सम्बोधने ह्रस्वः
समासः
वरः वर्णः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तः); प्रातिपदिकम् ‘वरवर्णिनी’
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सकामा ६२.१० पूर्णमनोरथा, सिद्धाभिलाषा
सन्धिः
सह + कामा → सकामा — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः बहुव्रीहौ
समासः
कामेन (अभिलाषेण) सहिता — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
अन्तःपुर ६२.११ राजभवनस्य आभ्यन्तरः भागः
सन्धिः
अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
समासः
अन्तः (मध्ये) पुरम् — अव्ययीभावगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निर्वीर्य ६२.११ पराक्रमहीनः, निर्बलः
सन्धिः
निर् + वीर्य → निर्वीर्य — रेफः रकारे एव तिष्ठति
समासः
निर्गतं वीर्यं यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (नञर्थे ‘निर्’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इति’ इत्यनेन उद्धृतम्)
कातरत्व ६२.१२ भीरुता, दौर्बल्यम्
सन्धिः
कातर + त्व — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कातर’ इत्यस्मात् भावार्थे त्वप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सीतापनयन ६२.१२ सीतायाः अपहरणेन
सन्धिः
सीता + अपनयन → सीतापनयन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
सीतायाः अपनयनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
सुताविनाशसंतप्त ६२.१४ पुत्र्याः नाशेन दग्धहृदयः
सन्धिः
सुता + विनाश — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + तप्त → संतप्त (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
सुतायाः विनाशेन संतप्तः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘विदेहराजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
भरतपालिता ६२.१४ भरतेन रक्ष्यमाणाम् (अयोध्याम्)
सन्धिः
भरत + पालिता — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भरतेन पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आश्लिष्य ६२.१६ आलिङ्ग्य, गाढं परिष्वज्य
सन्धिः
आ + श्लिष्य → आश्लिष्य; श्लोके ‘गाढम् आश्लिष्य’ इत्यत्र पूर्वपदस्य मकारेण सह सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘श्लिष्’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
मद्वचन ६२.१६ मम उक्त्या, मम सन्देशात्
सन्धिः
मद् + वचन → मद्वचन — जश्त्वेन दकारः रक्षितः
समासः
मम वचनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘मद्वचनात्’ इति हेत्वर्थे)
अनुज्ञात ६२.१७ अनुमतिं प्राप्तः, आदिष्टः
सन्धिः
अनु + ज्ञात → अनुज्ञात — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम् उपसर्गयुक्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यथान्याय ६२.१८ यथोचितम्, न्यायानुसारम्
सन्धिः
यथा + न्याय → यथान्याय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न्यायम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
सूक्तचारिणा ६२.१८ सुवचनेन वर्तमानेन, प्रियवादिना
सन्धिः
सु + उक्त → सूक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
समासः
सूक्तेन (सुभाषितेन) चरति इति सूक्तचारी — उपपदतत्पुरुषः; प्रातिपदिकम् ‘सूक्तचारिन्’
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘भवता’ इत्यस्य विशेषणम्)
अमित्रसूदन ६२.१९ हे शत्रुनाशन
सन्धिः
अ + मित्र → अमित्र (नञ्); मित्र + सूदन — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘मम च अमित्रसूदन’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः
समासः
अमित्रान् सूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
विनिवेद्य ६२.१९ निवेदनीयः, ज्ञापयितव्यः
सन्धिः
वि + नि + वेद्य → विनिवेद्य — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् ण्यत्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि कृत्यप्रयोगे ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुकेश्या ६२.२० सुन्दरकेशया (सीतया)
सन्धिः
सु + केशी → सुकेशी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोभनाः केशाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः; प्रातिपदिकम् ‘सुकेशी’
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘तया विना’ इति योगे)
भयविकलमुख ६२.२० भयेन विवर्णवदनः
सन्धिः
भय + विकल — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भयेन विकलं मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यथितमना ६२.२० पीडितचित्तः
सन्धिः
व्यथित + मनस् → व्यथितमनस् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने ‘व्यथितमनाः’
समासः
व्यथितं मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)