अरण्यकाण्डम् — एकषष्टितमः सर्गः
रिक्तायाः पर्णशालायाः दर्शनम्, रामस्य आक्रन्दनम्, लक्ष्मणस्य हितवचनम्, वनशैलविचयः, रामस्य विह्वलता
अस्मिन् सर्गे रामः आश्रमपदं शून्यं पश्यति — पर्णशाला सीतया रहिता, आसनानि च प्रविद्धानि। सर्वतः निरीक्ष्य अपि वैदेहीम् अपश्यन् सः भुजौ प्रगृह्य आक्रन्दति, लक्ष्मणं च पृच्छति — ‘क्व सा गता, केन आहृता, केन वा भक्षिता?’ ततः सीताम् एव सम्बोधयति — ‘वृक्षेण आवृत्य मां हसितुम् इच्छसि किम्? अलं परिहासेन।’ आशायाः क्षये सः पितरं दशरथं स्मरति — ‘परलोके सः मां द्रक्ष्यति, कामवृत्तं मृषावादिनं च मां धिक्षिष्यति।’ ततः ‘त्वया विरहितः अहं जीवितं त्यक्ष्ये’ इति वदति। लक्ष्मणः हितकाम्यया सान्त्वयति — ‘वनोन्मत्ता मैथिली वनं नलिनीं सरितं वा गता स्यात्; यतावहे, वनं विचिनुवः।’ तौ वनानि गिरीन् सरितः सरांसि शैलसानूनि च विचिन्वन्तौ अपि तां न अधिगच्छतः। लक्ष्मणः ‘विष्णुः इव त्वं मैथिलीं प्राप्स्यसे’ इति आश्वासयति, किन्तु रामः ‘सर्वं विचितम्, तथापि प्राणेभ्यः गरीयसीं न पश्यामि’ इति षट्पादेन श्लोकेन प्रत्युवाच। अन्ते सः विह्वलः निषसाद, ‘हा प्रिये’ इति विचुक्रोश; लक्ष्मणस्य सान्त्वनवाक्यम् अनादृत्य पुनः पुनः प्राक्रोशत् — एतेन सर्गः समाप्यते।
१दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।
रहितां पर्णशालां च प्रविद्धान्यासनानि च॥
२अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ॥
३क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया॥
४वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्॥
५यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे मारीचं हत्वा प्रत्यावृत्तः रामः वने सीतां मृगयमाणः अपरिश्रान्तः अभ्रमत्। अस्मिन् सर्गे सः पुनः आश्रमपदं निरीक्ष्य तत् शून्यं पश्यति, यथा अष्टपञ्चाशे षष्टितमे च सर्गे अपि दृष्टम् — पर्णशाला सीतया रहिता, आसनानि च इतस्ततः प्रविद्धानि विकीर्णानि। एतत् द्वयं कविना पृथक् उच्यते, यतः रिक्ता शाला विरहं सूचयति, विकीर्णानि आसनानि च बलात्कारम्। सर्वतः पुनः पुनः निरीक्ष्य अपि वैदेहीम् अपश्यन् सः रुचिरौ भुजौ प्रगृह्य उच्चैः आक्रन्दति। प्रथमं सः लक्ष्मणं पृच्छति — ‘क्व नु सा वैदेही, कं देशम् इतः गता, केन वा आहृता, केन वा भक्षिता मे प्रिया?’ एते त्रयः प्रश्नाः सर्गस्य सर्वं शोकं पूर्वम् एव सूचयन्ति। अनन्तरं सः सीताम् एव सम्बोधयति, यथा सा समीपे एव क्रीडति इति मन्यमानः — ‘वृक्षेण आत्मानम् आवृत्य मां हसितुम् इच्छसि वा? अलं ते हसितेन, सुदुःखितं मां भजस्व।’ यैः विश्वस्तैः मृगपोतकैः सह सा परिक्रीडति स्म, ते अपि तया हीनाः अश्रुपूर्णनेत्राः ध्यायन्ति इति सः वदति। एषा एव सर्गस्य भूमिका — यत्र शोकः अद्यापि आशया मिश्रितः तिष्ठति। रामः हरणं शङ्कमानः अपि अद्यापि सीतायाः क्रीडाम् अपि शङ्कते।
In the previous sarga Rāma, back from killing Mārīca, had searched the forest for Sītā without tiring. Now the son of Daśaratha looked over the hermitage grounds again and found them empty, as he had in sargas 58 and 60: the leaf hut was without her, and the seats lay flung about and scattered. The poet names the two things separately, for the empty hut speaks of separation and the scattered seats of violence. Searching again and again in every direction and still not seeing Vaidehī, Rāma raised his fine arms and cried aloud. First he asked Lakṣmaṇa, "Where is Vaidehī, Lakṣmaṇa? Where has she gone from here? Has someone carried off my beloved, Saumitri, or has someone devoured her?" These three questions announce in advance all the grief of the sarga. Then he spoke to Sītā herself, as though she were playing somewhere close by: "Sītā, if you are hiding behind a tree to laugh at me, enough of your laughing now; come to me, I am in such grief. The trusting fawns you used to play with, gentle one, stand brooding without you, their eyes full of tears." Here grief is still mixed with hope: though he fears an abduction, Rāma can still imagine a game.
६सीतया रहितोऽहं वै नहि जीवामि लक्ष्मण।
वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्॥
७परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता।
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः॥
८अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।
कामवृत्तमनार्यं वा मृषावादिनमेव च॥
९धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम्॥
१०मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।
क्व गच्छसि वरारोहे मा मोत्सृज सुमध्यमे॥
११त्वया विरहितश्चाहं त्यक्ष्ये जीवितमात्मनः।
इतीव विलपन्रामः सीतादर्शनलालसः॥
आशा शीघ्रम् एव क्षीयते। रामः वदति — ‘सीतया रहितः अहं न जीवामि; सीताहरणजेन महता शोकेन अहं वृतः अस्मि।’ ततः तस्य मनः पितरं दशरथं प्रति गच्छति। सः आत्मानं पितुः पुरतः स्थापयति, तस्य गर्हावचनं च कल्पयति — ‘परलोके महाराजः मां नूनं द्रक्ष्यति वक्ष्यति च — कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य, तं वनवासकालम् अपूरयित्वा एव मत्सकाशम् आगतः असि? कामवृत्तम् अनार्यं मृषावादिनं च त्वां धिक्’ इति। अत्र कविः रामस्य आन्तरं दुःखं द्विगुणं दर्शयति — एकतः भार्याविरहः, अन्यतः पितृप्रतिज्ञाया भङ्गशङ्का। अनन्तरं सः पुनः सीताम् एव आह — ‘विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथं करुणं च मां वने उत्सृज्य क्व गच्छसि, वरारोहे? कीर्तिः यथा कुटिलम् अनृजुं नरं त्यजति तथा त्वम् अपि मां त्यजसि। मा मा उत्सृज, सुमध्यमे। त्वया विरहितः अहम् आत्मनः जीवितं त्यक्ष्ये।’ ‘मा मा’ इति द्विरुक्तिः तस्य आर्तिं सूचयति। इति विलपन् सीतादर्शनलालसः सुदुःखार्तः च सः सर्वत्र अन्विष्यन् अपि जनकात्मजां न ददर्श। ‘प्रतिज्ञां संश्रुत्य’ इति पदेन दशरथेन दत्तं वचनं स्मार्यते; ‘तं कालम्’ इति च चतुर्दशवर्षाणां वनवासः निर्दिश्यते। पिता पुत्रम् एव न गर्हते, अपि तु पुत्रस्य आत्मगर्हा एव पितृमुखेन उच्चार्यते — एतत् वाल्मीकेः सूक्ष्मं कौशलम्। जीवितत्यागस्य सङ्कल्पः अत्र प्रथमवारं स्पष्टतया उच्चार्यते, यः अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः पुनः आवर्तते।
But hope soon faded. "Without Sītā I cannot live, Lakṣmaṇa," he said. "A vast grief born of her abduction has closed in on me." Then his thoughts turned to his father Daśaratha. He pictured himself before him and imagined his reproach: "In the world beyond, the great king will surely see me and say, 'You gave your promise, and I charged you with that term in the forest; how is it that you have come into my presence without completing it? You are a man who follows his own whims, ignoble and a liar. Shame on you!' That is surely what my father will say to me there, helpless as I am, burning with grief, wretched, every hope broken." The promise is the word given to Daśaratha, and the term is the fourteen years of exile. The father does not really blame the son here; the son's own self-reproach is spoken through the father's mouth, a fine touch of Vālmīki's craft. So the poet shows Rāma's inner pain doubled, the loss of his wife and the fear of breaking his pledge to his father. Then he turned again to Sītā: "Where are you going, lovely one, leaving me here in my misery, as glory leaves a crooked man? Do not, do not abandon me, slender one! Without you I will give up my life." The doubled "do not" shows his anguish, and here for the first time he clearly speaks of giving up his life, a resolve that will return in the sargas that follow. Lamenting in this way, longing to see Sītā and deeply afflicted, he searched everywhere and still could not find Janaka's daughter.
१२न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्।
अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम्॥
१३पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया॥
१४मा विषादं महाबुद्धे कुरु यत्नं मया सह।
इदं गिरिवरं वीर बहुकन्दरशोभितम्॥
१५प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम्॥
१६सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्वचित्॥
१७जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ।
तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन्क्षिप्रमेव यतावहे॥
१८वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः॥
सीताम् अनासादयन् शोकपरायणः रामः विपुले पङ्के निमग्नः सीदन् कुञ्जरः इव आसीत्। एषा उपमा रामस्य असहायतां वहति — बलवान् अपि गजः पङ्के निमग्नः स्वयम् उद्धर्तुं न शक्नोति। तादृशं ज्येष्ठं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हितकाम्यया अत्यर्थम् उवाच — ‘महाबुद्धे, विषादं मा कुरु; मया सह यत्नं कुरु। इदं गिरिवरं बहुकन्दरशोभितं पुरतः एव वर्तते। मैथिली प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च; सा वनं वा प्रविष्टा स्यात्, सुपुष्पितां नलिनीं वा, मीनवञ्जुलसेवितां सरितं वा सम्प्राप्ता स्यात्। अथवा त्वां मां च जिज्ञासमाना वित्रासयितुकामा कानने क्वचित् लीना स्यात्।’ एताः चतस्रः कल्पनाः लक्ष्मणः क्रमेण उपस्थापयति, यतः प्रत्येकया रामस्य मनः भीषणात् सम्भावनात् अपसार्यते। ततः सः कार्यं निर्दिशति — ‘हे श्रीमन्, तस्याः अन्वेषणे शीघ्रम् एव आवां यतावहे; यत्र सा जनकात्मजा अस्ति तत् सर्वं वनं विचिनुवः। हे काकुत्स्थ, यदि मन्यसे तर्हि शोके मनः मा स्म कृथाः।’ एवं लक्ष्मणः शोकं क्रियया प्रतिकर्तुम् इच्छति; तस्य वाक्यं सान्त्वनं मात्रं न, अपि तु स्पष्टः कार्यक्रमः एव। श्लोकद्वयेन कविः प्रथमं रामस्य दशाम्, अनन्तरं लक्ष्मणस्य वचनम् इति क्रमं स्थापयति। लक्ष्मणः न कदापि ‘सीता हृता’ इति वदति; सः भीषणं शब्दम् एव वर्जयति। तस्य सर्वाः सम्भावनाः निर्दोषाः — वनप्रवेशः, नलिनीगमनम्, सरित्प्राप्तिः, परिहासार्थं निलयनम्। एतेन आशा रक्ष्यते, कार्यं च निर्दिश्यते। ‘मया सह यत्नं कुरु’ इति वाक्यं सर्गस्य केन्द्रम् — शोकस्य प्रतीकारः एकाकिनी चिन्ता न, अपि तु सहयत्नः इति। अनुजः अत्र ज्येष्ठस्य बुद्धिम् एव पुनः जागरयति।
Unable to find Sītā and wholly given over to grief, Rāma was like an elephant sinking in deep mire; even a mighty elephant, once stuck in the mud, cannot pull itself out. Seeing his elder brother so, Lakṣmaṇa, wanting only his good, spoke to him urgently. "Do not despair, wise brother; make the effort together with me. Here in front of us is this fine mountain, full of caves. Maithilī loves to wander in the woods and is enchanted by them. She may have gone into the forest, or to a lotus pool in full bloom, or to a river full of fish and lined with vañjula trees. Or perhaps she is hiding somewhere in the wood to frighten us, to test you and me." He put these four possibilities one after another, each meant to lead Rāma's mind away from the dreadful ones. Lakṣmaṇa never once said "Sītā has been carried off"; he kept away from the terrible word, and every guess he offered was harmless, so that hope was kept alive. Then he set out what to do: "Let us set about searching for her at once, noble brother, and go through the whole forest to find where Janaka's daughter is. If you agree, Kākutstha, do not let your mind sink into grief." He wanted to meet sorrow with action; his words were not only comfort but a plan. "Make the effort together with me" is the heart of the sarga: the cure for grief is not brooding alone but striving together, and here the younger brother reawakens the elder's own good sense.
१९एवमुक्तः स सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे॥
२०तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ॥
२१तस्य शैलस्य सानूनि शिलाश्च शिखराणि च।
निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः॥
२२विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम्॥
२३ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्॥
२४प्राप्स्यसे त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्।
यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम्॥
२५एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः।
उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः॥
२६वनं सुविचितं सर्वं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।
गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।
नहि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्॥
सौहार्दात् एवम् उक्तः समाहितः रामः सौमित्रिणा सह विचेतुम् उपचक्रमे। लक्ष्मणस्य वचनं तस्य मनः स्थिरं करोति, न तु शोकं नाशयति। तौ वनानि गिरीन् सरितः सरांसि च निखिलेन विचिन्वन्तौ सीताम् अन्विष्यताम्। ‘निखिलेन’ इति पदं कविः द्विवारं प्रयुङ्क्ते, तेन विचयस्य पूर्णता सूच्यते। तस्य शैलस्य सानूनि शिलाः शिखराणि च अपि विचिन्वन्तौ अपि तां न अभिजग्मतुः। सर्वतः शैलं विचित्य रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, शुभे पर्वते वैदेहीं न इह पश्यामि।’ ततः दुःखाभिसंतप्तः लक्ष्मणः दण्डकारण्यं विचरन्तं दीप्ततेजसं भ्रातरम् आह — ‘महाप्राज्ञ, यथा महाबाहुः विष्णुः बलिं बद्ध्वा इमां महीं प्राप्तवान्, तथा त्वं मैथिलीं जनकात्मजां प्राप्स्यसे।’ इयम् उपमा अवतारस्मृतिं जनयति, जयस्य च निश्चयं वहति। किन्तु वीरेण लक्ष्मणेन एवम् उक्तः दुःखाभिहतचेतनः राघवः दीनया वाचा प्रत्युवाच — ‘सर्वं वनं सुविचितम्, पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः दृष्टाः, अयं बहुकन्दरनिर्झरः गिरिः अपि विचितः; तथापि प्राणेभ्यः अपि गरीयसीं वैदेहीं न पश्यामि।’ अयं षट्पादः श्लोकः, त्रिभिः अर्धैः एकस्मिन् अङ्के निबद्धः, निराशायाः पराकाष्ठां सूचयति। अत्र कविः विचयस्य क्रमं दर्शयति — प्रथमं विस्तीर्णं वनम्, अनन्तरं सरितः सरांसि च, ततः एकस्य शैलस्य सानूनि शिलाः शिखराणि च। क्षेत्रं क्रमेण संकुचति, निराशा च क्रमेण वर्धते। ‘नैव तामभिजग्मतुः’ इति निषेधः द्विवचने निबद्धः — उभौ अपि भ्रातरौ समानं विफलौ। रामस्य उत्तरे त्रयः अर्धश्लोकाः त्रीन् विचितान् प्रदेशान् गणयन्ति — वनम्, पद्मिनीः, गिरिम् — अन्ते च ‘न पश्यामि’ इति एकम् एव निष्कर्षं वदन्ति। लक्ष्मणस्य द्वितीयम् आश्वासनवाक्यम् अपि विफलं भवति; एतेन कविः सूचयति यत् शोकस्य एषा अवस्था वचनैः न शाम्यति। रामस्य प्रत्युत्तरे ‘प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्’ इति विशेषणं सीतायाः स्थानं निर्धारयति — सा जीवनात् अपि अधिका।
Spoken to so affectionately, Rāma steadied himself and began the search with Saumitri; Lakṣmaṇa's words steadied his mind, though they did not end his grief. The two sons of Daśaratha searched woods and hills, rivers and lakes, hunting everywhere for Sītā. They searched the ridges of that mountain, its rocks and its peaks, thoroughly, and still did not find her. The field of the search narrows step by step, from the wide forest to the rivers and lakes to a single mountain's slopes and summits, and as it narrows the despair grows; both brothers alike were unsuccessful. When they had searched the whole mountain, Rāma said to Lakṣmaṇa, "Saumitri, I do not see Vaidehī anywhere on this fair mountain." Then Lakṣmaṇa, burning with sorrow himself, spoke to his radiant brother as they ranged the Daṇḍaka forest: "You will win back Maithilī, Janaka's daughter, wise brother, just as the mighty-armed Viṣṇu bound Bali and won this earth." The comparison calls up the memory of Viṣṇu's descent and carries the certainty of victory. But to these words of the heroic Lakṣmaṇa Rāghava, his mind struck down by grief, answered in a broken voice: "The whole forest has been searched well, the lotus pools with their open blossoms too, and this mountain with its many caves and waterfalls; and still I do not see Vaidehī, who is dearer to me than life." He counted the three places searched, forest, pools and mountain, and came to one conclusion, "I do not see her." So Lakṣmaṇa's second attempt at comfort failed too, and the poet shows that grief at this stage cannot be calmed by words. And "dearer than life" fixes Sītā's place: she mattered to him more than life itself.
२७एवं स विलपन्रामः सीताहरणकर्शितः।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत्॥
२८स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः।
निषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम्॥
२९बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः॥
३०तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवम्।
बहुप्रकारं शोकार्तः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः॥
३१अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटच्युतम्।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत्स पुनः पुनः॥
एवं विलपन् सीताहरणकर्शितः रामः दीनः शोकसमाविष्टः च मुहूर्तं विह्वलः अभवत्। विह्वलितसर्वाङ्गः गतबुद्धिः विचेतनः च सः आतुरः दीनः सन् निषसाद, दीर्घम् उष्णं च निःश्वसिति स्म। ‘निषसाद’ इति क्रिया शरीरस्य पतनम् एव न, मनसः अपि अवसादं दर्शयति। बहुशः निःश्वस्य राजीवलोचनः रामः बाष्पगद्गदः सन् ‘हा प्रिये’ इति पुनः पुनः विचुक्रोश। तदा प्रियबान्धवः लक्ष्मणः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः च सन् बहुप्रकारं तं सान्त्वयामास; स्वयम् अपि सः शोकार्तः आसीत् इति कविः विशेषेण सूचयति — सान्त्वयिता अपि शोकग्रस्तः एव। किन्तु लक्ष्मणस्य ओष्ठपुटात् च्युतं तत् वाक्यम् अनादृत्य, प्रियां सीताम् अपश्यन् रामः पुनः पुनः प्राक्रोशत्। एवम् अयं सर्गः न समाधानेन, अपि तु वर्धमानेन क्रन्देन एव समाप्यते; अग्रिमे सर्गे अयम् एव विलापः विस्तरं प्राप्नोति। अस्मिन् खण्डे क्रियापदानि एव प्रधानानि — विह्वलः अभवत्, निषसाद, निःश्वस्य, विचुक्रोश, प्राक्रोशत्। वाक्यानि न्यूनानि, शरीरचेष्टाः बह्व्यः; तेन शोकस्य वाचाम् अतिक्रमः सूच्यते। ‘अनादृत्य’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति — रामः लक्ष्मणस्य वचनं न अशृणोत् इति न, अपि तु शृण्वन् अपि तत् न आदृतवान् इति।
Lamenting like this, worn down by Sītā's abduction, wretched and steeped in sorrow, Rāma for a moment lost all control of himself. His whole body shaking, his wits gone and his senses failing, he sank down, afflicted and miserable, drawing long hot breaths; it was not only his body that sank, but his spirit. Sighing again and again, lotus-eyed Rāma cried out over and over, "Ah, my beloved!", his voice choking with tears. Then Lakṣmaṇa, his loving brother, stricken with grief himself, humbly and with hands respectfully joined, tried in many ways to comfort him; the poet makes a point of saying that the comforter too was in grief. But Rāma paid no heed to the words that fell from Lakṣmaṇa's lips; it was not that he did not hear them, but that he did not take them in. Still not seeing his beloved Sītā, he cried out again and again. In this passage it is the verbs that rule, he lost control, sank down, sighed, cried out, cried out again: few words, many movements of the body, as though grief had gone beyond speech. So the sarga ends not with any resolution but with rising lament, and in the next sarga that lament spreads further still.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।