- सन्धिः
- आ + व्रजमान — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + व्रज्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘आव्रजमानस्य’)
अरण्यकाण्डम् — षष्टितमः सर्गः
वृक्षान्मृगांश्च पृच्छतो रामस्य विलापः
शून्यम् आश्रमं दृष्ट्वा रामस्य विलापः, वृक्षान् मृगगजशार्दूलांश्च प्रति सीताविषयकाः प्रश्नाः, भक्षणशङ्का, पुनरन्वेषणं च
अयं सर्गः रामायणस्य करुणरसप्रधानेषु प्रसिद्धः। अपशकुनान् उपलक्ष्य ‘अपि क्षेमं तु सीतायाः’ इति वदन् रामः आश्रमम् आगत्य तं शून्यं पश्यति। सीतया रहितां श्रिया विरहितां ध्वस्तां च पर्णशालां हेमन्ते पद्मिनीम् इव दृष्ट्वा सः विललाप — ‘हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति; अथवा निलीना, अथवा वनम् आश्रिता, अथवा पुष्पाणि विचेतुं गता’ इति। यत्नेन मृगयमाणः अपि तां न लब्ध्वा सः शोकरक्तेक्षणः उन्मत्तः इव वृक्षात् वृक्षं प्रधावति। ततः आरभ्यते वृक्षसंभाषणम् — कदम्बं, बिल्वम्, अर्जुनं, ककुभं, तिलकम्, अशोकं, तालं, जम्बूं, कर्णिकारं च सः पृच्छति, प्रतिवृक्षं च तस्य एव पुष्पेण फलेन वा सीतायाः अङ्गोपमां करोति। ‘अशोक, शोकोपहतचेतनं मां त्वन्नामानं कुरु’ इति वचनं सर्गस्य मधुरतमम्। अनन्तरं मृगं गजं शार्दूलं च पृच्छति। ततः भ्रमेण सीता पुरतः एव वर्तते इति मत्वा ‘तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे’ इति संभाषते, पुनः च प्रत्यागत्य ‘नैव सा; नूनं हिंसिता’ इति निश्चिनोति। अन्ते सः अङ्गप्रत्यङ्गं स्मरन् विलपति — मुखं, ग्रीवा, बाहू च राक्षसैः भक्षिताः इति। तथापि सः अनिष्ठिताशः सन् महति वने पुनः परमं परिश्रमं करोति — एषा एव आशा अग्रे कथां नयति।
१वामलोचनस्फुरणम् आश्रमस्य शून्यता रिक्ता पर्णशाला च
१भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम्।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चास्य जायते॥
२उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः।
अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह॥
३त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः॥
४उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः॥
५ददर्श पर्णशालां च सीतया रहितां तदा।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव॥
भृशम् आव्रजमानस्य रामस्य अधः वामलोचनं प्रास्फुरत्, सः च अस्खलत्, शरीरे च वेपथुः जातः। एतानि अशुभानि निमित्तानि मुहुर्मुहुः उपालक्ष्य सः ‘अपि क्षेमं तु सीतायाः’ इति व्याजहार। ‘अपि’ इति प्रश्नवाचकं पदं तस्य दोलायमानं चित्तं सूचयति। सीतादर्शनलालसः त्वरमाणः सः आश्रमम् आगत्य तम् आवसथं शून्यं दृष्ट्वा उद्विग्नमानसः बभूव। ततः वेगेन उद्भ्रमन् इव, अङ्गानि विक्षिपन् च, रघुनन्दनः तत्र तत्र उटजस्थानं समन्ततः अभिवीक्ष्य ददर्श — पर्णशाला सीतया रहिता, श्रिया विरहिता, ध्वस्ता च, हेमन्ते हिमेन हता पद्मिनी इव। एषा उपमा अत्यन्तं मार्मिका — कमलिन्याः पुष्पाणि शीतेन म्लानानि भवन्ति, न तु सा उन्मूल्यते; तथैव पर्णशाला तिष्ठति, किन्तु तस्याः शोभा गता। अनेन एकेन एव चित्रेण कविः सम्पूर्णस्य सर्गस्य भावम् उपक्षिपति। ‘भृशम् आव्रजमानस्य’ इति पदेन तस्य त्वरा दर्श्यते — यः त्वरया गच्छति, तस्य एव स्खलनं भवति; बाह्यं स्खलनम् अन्तरङ्गस्य स्खलनस्य सूचकम्। ‘अधः वामलोचनम्’ इति सूक्ष्मता अपि द्रष्टव्या — केवलं नेत्रम् इति न, अपि तु अधरपक्ष्म इति विशेष्य कविः वदति। शकुनशास्त्रे पुरुषाणां वामाङ्गस्फुरणम् अनिष्टसूचकम् इति प्रसिद्धम्; हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव व्याचष्टे।
As Rāma hurried homeward, the lower lid of his left eye began to throb, he stumbled, and a trembling came over his body. The poet is precise, naming not just the eye but its lower lid, and a throbbing on a man's left side is a well-known omen of misfortune. The stumble too belongs to haste, and the outward slip mirrors an inward one. Noticing these ill omens again and again, he said aloud, "Can it be well with Sītā?", the question itself showing his wavering mind. Longing to see her, he pressed on to the hermitage, and when he saw the dwelling empty his heart was shaken. Rushing about as though distracted, flinging his arms about, the delight of the Raghus looked all round the site of the hut, here and there, and saw the leaf-hut without Sītā, robbed of its beauty and wrecked, like a lotus pond struck by winter frost. The image is deeply affecting: frost withers a lotus pond's flowers without uprooting it, and just so the hut still stood but its beauty was gone. In that single picture the poet sets down the feeling of the whole sarga.
२विध्वस्तस्य आश्रमस्य वर्णनं रामस्य प्रथमो विलापश्च
६रुदन्तमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम्।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तं वनदैवतैः॥
७विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम्।
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः॥
८हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता॥
९गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता॥
आश्रमः वृक्षैः रुदन् इव प्रतिभाति; तस्य पुष्पाणि ग्लानानि, मृगाः द्विजाश्च दीनाः, श्रीः विहीना, सर्वं विध्वस्तम्, वनदेवताभिः च संत्यक्तम्। विप्रकीर्णानि अजिनकुशानि, विप्रविद्धौ बृसीकटौ — एतत् शून्यम् उटजस्थानं दृष्ट्वा रामः पुनः पुनः विललाप। तस्य विलापः प्रथमं विकल्परूपेण उदेति — ‘हृता मृता वा, नष्टा वा, भक्षिता वा भविष्यति; अथवा भीरुः निलीना, अथवा वनम् आश्रिता। अथवा पुष्पाणि फलानि वा विचेतुं गता, अथवा पद्मिनीं याता, जलार्थं वा नदीं गता।’ अत्र कविः शोकस्य प्रथमाम् अवस्थां दर्शयति — मनः सत्यं न स्वीकरोति, अपि तु सुखदान् विकल्पान् अन्विष्यति। द्वयोः अपि पङ्क्तिद्वययोः विकल्पानां क्रमः भयंकरात् सौम्यं प्रति गच्छति, यतः हृदयं स्वयम् एव आत्मानं सान्त्वयितुम् इच्छति। ‘वनदैवतैः संत्यक्तम्’ इति वचनं गभीरम् — यत्र देवताः अपि न तिष्ठन्ति, तत् स्थानं सर्वथा रिक्तम्। ‘विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम्’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां कविः संघर्षस्य चिह्नानि सूचयति, न तु केवलम् अव्यवस्थाम्; पाठकः तत्र रावणस्य बलात्कारं कल्पयति, रामः तु अद्यापि न जानाति।
The hermitage seemed to weep through its trees. Its flowers had withered, its deer and birds drooped, its splendour was gone, everything was in ruins, and even the forest deities had forsaken it; where not even the gods remain, a place is empty indeed. Seeing the deserted hut, with deerskins and kuśa grass scattered and the seat and mat flung about, Rāma lamented again and again. Those scattered things are the marks of a struggle, not mere disorder; the reader pictures Rāvaṇa's violence, but Rāma does not yet know it. His lament began as a list of possibilities: "She has been carried off, or she is dead, or lost, or devoured. Or perhaps the timid one has hidden herself, or gone into the wood. Or she has gone to gather flowers or fruit, or to the lotus pond, or down to the river for water." This is grief's first stage, when the mind will not accept the truth and searches for comforting alternatives, and the possibilities move from the dreadful to the harmless, as though the heart were trying to console itself.
३उन्मत्तवत् भ्रमणं कदम्बबिल्वयोः प्रश्नश्च
१०यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्।
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते॥
११वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्स गिरींश्चापि नदीनदम्।
बभ्राम विलपन्रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः॥
१२अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्॥
१३स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम्।
शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी॥
यत्नेन मृगयमाणः अपि सः वने प्रियां न आससाद; शोकेन रक्ते ईक्षणे यस्य, सः श्रीमान् उन्मत्तः इव लक्ष्यते। वृक्षात् वृक्षं प्रधावन्, गिरीन् नदीनदं च गच्छन्, शोकपङ्कार्णवे प्लुतः सन् रामः विलपन् बभ्राम। ‘शोकपङ्कार्णव’ इति समासे शोकः एकदा पङ्कः, एकदा च अर्णवः — पङ्के गतिः रुध्यते, अर्णवे च निमज्जनम्; द्वयम् अपि रामस्य दशाम् उपमिनोति। ततः आरभ्यते अस्य सर्गस्य प्रसिद्धं वृक्षसंभाषणम् — ‘कदम्ब, कच्चित् त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया मम प्रिया अस्ति? यदि जानीषे तर्हि शुभाननां सीतां शंस। बिल्व, स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीं बिल्वोपमस्तनीं तां यदि दृष्टवान् असि, तर्हि शंसस्व।’ प्रतिवृक्षं तस्य एव पुष्पफलादिना सीतायाः उपमानं दीयते — एषा कवेः रमणीया रीतिः। ‘उन्मत्तः इव लक्ष्यते’ इति पदं सर्गे त्रिवारम् आवर्तते (दशमे, द्वाविंशे, सप्तत्रिंशे); तेन कविः रामस्य दशायाः क्रमवृद्धिं सूचयति। कदम्बः बिल्वश्च प्रथमौ पृष्टौ, यतः तयोः पुष्पं फलं च सीतायाः अङ्गैः सह तुल्यते; एवम् एकैकस्मिन् प्रश्ने प्रियायाः एकैकम् अङ्गं स्मर्यते — विरहिणः एषा स्वाभाविकी वृत्तिः।
For all his searching he could not find his beloved in the forest. His eyes red with grief, the glorious Rāma looked like a madman; the poet says this three times in the sarga, marking how his state grows worse. Running from tree to tree, to the hills, the rivers and the streams, he wandered lamenting, drowning in grief that was at once a mire, where every step sticks, and an ocean, where one sinks. Then begins the sarga's famous address to the trees. "Kadamba, have you perhaps seen my beloved, who loved the kadamba flower? If you know, tell me of Sītā with her lovely face. Bilva, if you have seen her, fair as a glossy young leaf and dressed in yellow silk, her breasts shaped like your fruit, tell me." The kadamba and the bilva come first because their flower and fruit are likened to her body, and so with each question some part of his beloved is recalled; that is how a separated lover's mind naturally works. With every tree its own flowers or fruit supply the comparison with Sītā, a lovely device of the poet's.
४अर्जुनककुभतिलकाशोकतालजम्बूनां प्रति प्रश्नाः
१४अथवार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्।
जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा॥
१५ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्।
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः॥
१६भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्॥
१७अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम्।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम्॥
१८यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि॥
१९यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा।
प्रियां यदि विजानासि निःशङ्कं कथयस्व मे॥
‘अर्जुन, त्वम् अर्जुनप्रियां तां मम प्रियां शंस — जनकस्य तन्वी सुता जीवति वा न वा?’ ‘अयं ककुभः ककुभोरुं मैथिलीं व्यक्तं जानाति, यतः एषः वनस्पतिः लतापल्लवपुष्पाढ्यः सन् भाति। भ्रमरैः उपगीतः त्वं द्रुमवरः असि; एषः तिलकः तिलकप्रियां व्यक्तं विजानाति।’ ‘अशोक, त्वं शोकापनुदः; शोकोपहतचेतनं मां प्रियासंदर्शनेन क्षिप्रं त्वन्नामानं कुरु’ — इदं सर्गस्य मधुरतमं वचनम्, यत्र नाम्नः एव अर्थः याच्यते। ‘ताल, पक्वतालोपमस्तनी सा यदि त्वया दृष्टा, तर्हि मयि यदि ते कारुण्यम् अस्ति तर्हि तां वरारोहां कथय।’ ‘जम्बो, जाम्बूनदसमप्रभा सा यदि त्वया दृष्टा, प्रियां यदि विजानासि, तर्हि निःशङ्कं मे कथयस्व।’ एतेषु प्रश्नेषु न कोऽपि उत्तरं ददाति; मौनम् एव सर्वत्र। तेन एव रामस्य एकाकित्वं द्विगुणितं भवति। षड्भिः एतैः श्लोकैः कविः एकां दीर्घां मालाम् एव रचयति — प्रतिश्लोकं वृक्षस्य नाम, तस्य विशेषः, ततः प्रश्नः इति त्रयम् आवर्तते। अशोकस्य प्रार्थना तु सर्वासु विशिष्टा, यतः तत्र नाम्नः एव अर्थः याच्यते — ‘त्वं शोकापनुदः, अतः मां त्वन्नामानम् अशोकं कुरु’ इति। ‘यदि ते कारुण्यं मयि’ इति च ताले प्रार्थना — जडेषु अपि करुणाम् अपेक्षमाणः रामः अत्र अत्यन्तं दीनः प्रतिभाति।
"Arjuna tree, tell me of my beloved who loved the arjuna: is Janaka's slender daughter alive or not? This kakubha surely knows Maithilī, whose thighs are like its trunk, for it stands here rich in creepers, young leaves and blossoms. And you, best of trees, with bees humming round you, this tilaka surely knows her who loved the tilaka. Aśoka, you who drive away sorrow, my mind is struck down by sorrow; let me see my beloved and make me at once one who bears your name, sorrowless." This is the sweetest plea in the sarga, for in it he asks for the very meaning of the tree's name. "Palmyra, if you have seen her whose breasts are like your ripe fruit, and if you have any pity for me, tell me of that lovely woman." Asking pity even of things without feeling, Rāma seems utterly forlorn. "Rose-apple, if you have seen her whose sheen is like the gold of the Jambū river, if you know my beloved, tell me without holding back." The poet strings these verses into one long garland, each with a tree's name, its special beauty and then the question. None of them answered; there was only silence everywhere, and that silence doubled Rāma's loneliness.
५कर्णिकारादीनां वृक्षाणां मृगगजशार्दूलानां च पृच्छा
२०अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम्।
कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया॥
२१चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान्।
दाडिमानपि तान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः॥
२२बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान्केतकांस्तथा।
पृच्छन्रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते॥
२३अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्॥
२४गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण॥
२५शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना।
मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम्॥
‘अहो कर्णिकार, अद्य त्वं पुष्पितः सन् भृशं शोभसे; कर्णिकारप्रियां तां साध्वीं यदि दृष्टवान् असि तर्हि शंस।’ ततः महायशाः रामः चूतनीपमहासालान्, पनसान्, कुरवान्, धवान्, दाडिमान् च गत्वा दृष्ट्वा, बकुलान्, पुन्नागान्, चन्दनान्, केतकान् च पृच्छन्, वने भ्रान्तः उन्मत्तः इव लक्ष्यते। अनन्तरं सः स्थावरेभ्यः जङ्गमान् प्रति गच्छति — ‘मृग, अथवा त्वं मृगशावाक्षीं मैथिलीं जानासि? मृगविप्रेक्षणी सा कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्।’ ‘गज, गजनासोरुः सा यदि त्वया दृष्टा भवेत् — मन्ये सा तुभ्यं विदिता; वरवारण, आख्याहि।’ ‘शार्दूल, चन्द्रनिभानना मम प्रिया मैथिली यदि दृष्टा, तर्हि विस्रब्धः सन् कथयस्व; ते मत्तः भयं न अस्ति।’ व्याघ्रम् अपि अभयं दत्त्वा पृच्छति इति रामस्य दशायाः पराकाष्ठा; भयस्य हेतुः एव अधुना अभयदाता जातः। एकविंशे द्वाविंशे च श्लोके कविः वृक्षनामानि गणयन् एव दण्डकारण्यस्य समृद्धिं दर्शयति — चूतः, नीपः, महासालः, पनसः, कुरवः, धवः, दाडिमः, बकुलः, पुन्नागः, चन्दनः, केतकः इति एकादश नामानि द्वयोः एव श्लोकयोः। मृगः गजः शार्दूलश्च — त्रयः अपि सीतायाः उपमानभूतैः अङ्गैः एव सम्बद्धाः: नेत्रे मृगस्य, ऊरू गजशुण्डायाः, मुखं चन्द्रस्य। एवं स्थावरजङ्गमम् उभयम् अपि रामस्य विरहस्य साक्षि भवति।
"Ah, karṇikāra, today you are in flower and shine so beautifully; if you have seen my good wife, who loved the karṇikāra, tell me." Then the glorious Rāma went to the mango, the nīpa, the great sāla, the jackfruit, the kurava, the dhava and the pomegranate, looked at each, and questioned the bakula, the punnāga, the sandal and the ketaka, wandering through the forest like a madman. By merely naming eleven trees in two verses the poet shows the richness of the Daṇḍaka forest. Next Rāma turned from the rooted things to the creatures that move. "Deer, do you perhaps know Maithilī with her fawn's eyes? My love, with her deer-like glance, may be among the does." "Elephant, if you have seen her whose thighs are like an elephant's trunk, I think you must know of her; tell me, noblest of tuskers." "Tiger, if you have seen my beloved Maithilī, whose face is like the moon, tell me without fear; you have nothing to fear from me." Each creature is tied to a part of her that it resembles, the deer's eyes, the elephant's trunk like her thighs, the moon like her face. That he should promise safety to a tiger in order to question it marks the depth of his state: the very cause of fear had now become the one given reassurance. So both the rooted and the moving world stood witness to his loss.
६भ्रमजन्यं सीतया सह संभाषणं ततः निराशा च
२६किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे॥
२७तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे॥
२८पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्॥
२९नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी।
कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति॥
अनन्तरं रामस्य भ्रमः तीव्रतां गच्छति — सीता पुरतः एव अस्ति, वृक्षाणाम् अन्तराले निलीयते इति सः मन्यते। ‘प्रिये, किं धावसि? कमलेक्षणे, नूनं त्वं मया दृष्टा असि। वृक्षैः आत्मानम् आच्छाद्य किं मां न प्रतिभाषसे? तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे! मयि ते करुणा न अस्ति किम्? त्वं तु अत्यर्थं हास्यशीला न आसीः; किमर्थं माम् उपेक्षसे? वरवर्णिनि, पीतकौशेयकेन एव त्वं सूचिता; धावन्ती अपि मया दृष्टा; यदि सौहृदम् अस्ति तर्हि तिष्ठ।’ एषः उन्मादः क्षणिकः एव; तस्मात् प्रत्यागत्य सः वदति — ‘अथवा सा न एव; नूनं चारुहासिनी हिंसिता। अन्यथा कृच्छ्रं प्राप्तं मां सा कदापि न उपेक्षेत।’ उपेक्षायाः असम्भवः एव हिंसायाः प्रमाणम् इति तर्कः अत्यन्तं करुणः। एषु चतुर्षु श्लोकेषु कविः उन्मादस्य पूर्णं चक्रम् एकत्र स्थापयति — भ्रमः, संभाषणम्, अभिमानः, ततः प्रत्यागमनं च। ‘किं धावसि’ इति प्रथमः प्रश्नः, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति याचना, ‘किमर्थं मामुपेक्षसे’ इति मानः, ‘यद्यस्ति सौहृदम्’ इति अन्तिमा प्रार्थना — क्रमेण स्वरः मृदुतरः भवति। एकोनत्रिंशे तु सः स्वयम् एव भ्रमं भिनत्ति; तस्य तर्कः विचित्रः — ‘सा माम् उपेक्षितुं न अर्हति, अतः सा न अस्ति एव।’
Then his delusion deepened: he believed Sītā was right in front of him, hiding among the trees. "Why are you running away, my love? Lotus-eyed one, I have surely seen you. Why do you hide behind the trees and not answer me? Stay, stay, lovely one! Have you no pity for me? You were never one for teasing; why then do you slight me? Your yellow silk gives you away, my fair one; I saw you even as you ran. Stop, if you have any love left for me." The madness was brief. Coming back to himself he said, "No, it is not she. My sweetly smiling one has surely been killed; otherwise she would never slight me in such distress." In these verses the poet sets out the whole cycle of his frenzy: the illusion, the speaking to her, the lover's pique, and the return to his senses, his voice softening all the while, from "Why do you run?" to "Stay, stay," to "Why do you slight me?" to "if you have any love." And his reasoning is heartbreaking: she could not ignore him, so she must be gone; the impossibility of her ignoring him became his proof that she was dead.
७सीतायाः भक्षणशङ्का अङ्गप्रत्यङ्गविलापः पुनरन्वेषणं च
३०व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया॥
३१नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम्।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम्॥
३२सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा॥
३३नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ॥
३४मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा॥
३५हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित्।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः॥
३६इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम्।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात्॥
३७क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः।
स वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः॥
३८तदा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्॥
‘व्यक्तं सा बाला पिशिताशनैः राक्षसैः सर्वाणि अङ्गानि विभज्य भक्षिता’ इति निश्चित्य रामः अङ्गप्रत्यङ्गं स्मरन् विलपति — ‘तत् शुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलं पूर्णचन्द्रनिभं मुखं ग्रस्तं सत् निष्प्रभतां गतम्। चम्पकवर्णाभा ग्रैवेयकोचिता कोमला सा शुभा ग्रीवा विलपन्त्याः एव भक्षिता। पल्लवकोमलौ विक्षिप्यमाणौ वेपमानाग्रौ तौ बाहू सहस्ताभरणाङ्गदौ भक्षितौ। मया विरहिता बहुबान्धवा अपि सा सार्थेन परित्यक्ता इव राक्षसानां भक्षणाय भक्षिता।’ ततः सः लक्ष्मणम् आह्वयति — ‘हा महाबाहो लक्ष्मण, त्वं क्वचित् प्रियां पश्यसे? हा प्रिये, हा भद्रे, हा सीते, क्व गता?’ इति पुनः पुनः विलपन् सः वनात् वनं परिधावति; क्वचित् वेगात् उद्भ्रमते, क्वचित् बलात् विभ्रमते, क्वचित् च उन्मत्तः इव आभाति। कान्तान्वेषणतत्परः सः वनानि, नदीः, शैलान्, गिरिप्रस्रवणानि, काननानि च वेगेन अपरिसंस्थितः सन् भ्रमति। अन्ते तत् विपुलं महत् वनं गत्वा, मैथिलीं प्रति सर्वं परीत्य च, अनिष्ठिताशः सन् सः प्रियायाः मार्गणे पुनः परमं परिश्रमं चकार। ‘अनिष्ठिताशः’ इति पदेन कविः दर्शयति — शोकः अपि तस्य आशां न हन्ति; एषा एव आशा उत्तरकाण्डेषु सेतुबन्धपर्यन्तं तं नयिष्यति। एतेषु श्लोकेषु कविः ‘नूनम्’ ‘व्यक्तम्’ इति निश्चयवाचकानि पदानि पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते; तैः रामस्य कल्पना प्रत्यक्षवत् दृढा भवति। अङ्गवर्णनं च मुखात् आरभ्य ग्रीवां ततः बाहू इति अधोगत्या प्रवर्तते, यथा कोऽपि प्रियायाः मूर्तिं स्मृत्या एव पश्येत्। ‘विलपन्त्याः’ इति एकेन पदेन कविः सूचयति — सा जीवन्ती एव भक्षिता, इति रामस्य कल्पनायाः क्रौर्यम्। ‘सार्थेन परित्यक्ता’ इति उपमा अपि मार्मिका — अटव्यां सार्थात् भ्रष्टः एकाकी यात्रिकः इव सा असहाया आसीत्, बहुबान्धवा अपि सती। पञ्चत्रिंशे लक्ष्मणस्य आह्वानम् — एतावत्पर्यन्तं रामः एकाकी इव भाषते स्म, अत्र तु सः भ्रातरं स्मरति। ततः वनात् वनं परिधावतः तस्य गतेः त्रयः प्रकाराः वर्ण्यन्ते — उद्भ्रमणम्, विभ्रमणम्, उन्मत्तवत् आभासनं च; एषः षट्पादः सप्तत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः एकम् एव दीर्घं चित्रं पूरयति। अन्ते वंशस्थवृत्तेन रचितः अष्टात्रिंशः श्लोकः शान्ततरः — तत्र वेगः न, अपि तु स्थिरः परिश्रमः। ‘अनिष्ठिताशः’ इति पदम् एव अग्रिमायाः कथायाः बीजम्।
"The girl has plainly been devoured by the flesh-eating rākṣasas, parted from me, her limbs divided up among them." Convinced of it, he lamented her limb by limb, moving from her face down to her neck and arms as though seeing her form in memory. "That face of hers, with its lovely teeth and lips, its fine nose and lovely earrings, bright as the full moon, has surely been seized and lost its light. That soft, fair neck of hers, the colour of campaka flowers and made for a necklace, was devoured while she was still crying out"; with those words he imagined her eaten alive, and the cruelty of his imagining is complete. "Her two arms, soft as young shoots, flailing and trembling at the tips, were surely eaten along with their bracelets and armlets. Parted from me, though she had kinsfolk in plenty, she was left for the rākṣasas to feed on, like a traveller abandoned by the caravan." His words "surely" and "plainly" keep returning, until his imaginings seem as firm to him as sight. Then, for the first time in this lament, he called on his brother: "Alas, mighty-armed Lakṣmaṇa, do you see my beloved anywhere? Alas, my love! Alas, good lady! Alas, Sītā, where have you gone?" Crying out like this again and again, he ran from wood to wood, now whirling about in haste, now reeling under the force of his grief, now looking like a man possessed. Bent wholly on finding his beloved, he roamed at speed through woods and rivers, mountains, mountain streams and thickets, never resting. At last, entering that vast and mighty forest and ranging over the whole of it in search of Maithilī, he still did not give up hope, and once more made a supreme effort to find her. The sarga ends in a calmer measure, not with frenzy but with steady toil, and that unbroken hope is the seed of all that follows; it is this hope that will carry him onward, as far as the building of the bridge.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वाम + लोचन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वामं लोचनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- उप + आलक्ष्य → उपालक्ष्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + आ + लक्ष्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- उत् + विग्न → उद्विग्न — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- उद्विग्नं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत् + भ्रमत् → उद्भ्रमत् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उद् + भ्रम्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उटज + स्थान — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उटजस्य स्थानम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पर्ण + शाला — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्णानां शाला — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पर्णशालाम्’)
- सन्धिः
- पद्म + इनि + ङीप् → पद्मिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — मत्वर्थे इनिप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पद्मिनीम्’)
- सन्धिः
- ग्लान + पुष्प — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ग्लानानि पुष्पाणि यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- वन + दैवत — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘देवता’ इत्यस्मात् आदिवृद्ध्या ‘दैवत’
- समासः
- वनस्य दैवतानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘वनदैवतैः’)
- सन्धिः
- वि + प्र + कीर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विप्रकीर्णानि अजिनकुशानि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- बृसी + कट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बृसी च कटश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (समाहारे)
- सन्धिः
- रक्त + ईक्षण → रक्तेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- शोकेन रक्ते ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पङ्क + अर्णव → पङ्कार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकः एव पङ्कार्णवः — कर्मधारयः (रूपकगर्भः)
- विभक्तिः
- सप्तमीसमासगर्भं तृतीयान्तम् (‘शोकपङ्कार्णवप्लुतः’)
- सन्धिः
- कदम्ब + प्रिया — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कदम्बः प्रियः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + काश → संकाश — अनुस्वारादेशः
- समासः
- स्निग्धपल्लवेन संकाशा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- कोशेय + अण् → कौशेय — आदिवृद्धिः (को → कौ)
- समासः
- पीतं कौशेयं वस्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ककुभ + ऊरु → ककुभोरु — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
- समासः
- ककुभस्य इव ऊरू यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘ककुभोरुम्’)
- सन्धिः
- पुष्प + आढ्य → पुष्पाढ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- लताभिः पल्लवैः पुष्पैश्च आढ्यः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + अपनुद → शोकापनुद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकम् अपनुदति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्वत् + नामन् → त्वन्नामन् — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
- समासः
- त्वदीयं नाम यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वन्नामानम्’)
- सन्धिः
- पक्वताल + उपमा → पक्वतालोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पक्वतालोपमौ स्तनौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जम्बूनदी + अण् → जाम्बूनद — आदिवृद्धिः (ज → जा)
- समासः
- जम्बूनद्याः सम्बन्धि — तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- समासगर्भम् (‘जाम्बूनदसमप्रभा’ इत्यत्र)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — अखण्डं पदम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘कर्णिकाराद्य’ इत्यत्र ‘कर्णिकार + अद्य’)
- सन्धिः
- मृगशाव + अक्षि → मृगशावाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मृगशावस्य इव अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मृगशावाक्षीम्’)
- सन्धिः
- गजनासा + ऊरु → गजनासोरु — गुणसन्धिः (आ + ऊ = ओ)
- समासः
- गजनासा इव ऊरू यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गजनासोरुः’)
- सन्धिः
- ग्रीवा + ढञ् → ग्रैवेय — आदिवृद्धिः (ग्री → ग्रै)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- समासगर्भम् (‘ग्रैवेयकोचिता’ = ग्रैवेयक + उचिता, गुणसन्धिः)
- सन्धिः
- हस्ताभरण + अङ्गद → हस्ताभरणाङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हस्ताभरणैः अङ्गदैश्च सहितौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘सहस्ताभरणाङ्गदौ’)
- सन्धिः
- सह + अर्थ → सार्थ — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — रूढ्या ‘यात्रिकसमूहः’
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सार्थेन’)
- सन्धिः
- अनिष्ठित + आशा → अनिष्ठिताश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अनिष्ठिता आशा यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अनिष्ठिताशः’)