- सन्धिः
- उप + आवृत्त → उपावृत्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + आ + वृत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘उपावृत्तम्’)
अरण्यकाण्डम् — एकोनषष्टितमः सर्गः
रामलक्ष्मणसंवादः
मार्गे रामस्य प्रश्नः, लक्ष्मणेन सीतायाः परुषवचनानां निवेदनम्, रामस्य पुनर्गर्हणं मारीचवधवृत्तान्तकथनं च
अयं सर्गः प्रायः सम्पूर्णः संवादात्मकः। आश्रमात् उपावृत्तं लक्ष्मणं मार्गे एव रामः पृच्छति — ‘मैथिलीम् अपास्य किमर्थम् आगतः? तव विश्वासात् एव सा वने विरहिता आसीत्। त्वां दृष्ट्वा महत् पापं शङ्कमानः अस्मि; मम सव्यं नयनं बाहुः हृदयं च स्फुरति।’ ततः लक्ष्मणः दीर्घम् उत्तरं वदति — ‘न कामकारेण अहम् आगतः; तया एव उग्रैः वचनैः प्रचोदितः। आर्येण इव ‘हा लक्ष्मण, परित्राहि’ इति विस्वरम् आक्रन्दितं मैथिल्याः श्रुतिं गतम्; भयविक्लवा रुदती च सा ‘गच्छ गच्छ’ इति माम् आशु अवदत्।’ सः स्वस्य सान्त्वनवचनानि अपि उद्धरति — ‘एतत् राक्षसेन एव त्रासात् ईरितम्; भवत्या व्यथा न कार्या; त्रिषु लोकेषु राघवं रणे पराजेतुं समर्थः कोऽपि न अस्ति; शक्रपुरोगमैः देवैः अपि सः अजेयः।’ किन्तु परिमोहितचेतना वैदेही अश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं वचः अवदत् — ‘मयि तव पापः भावः निवेशितः; भरतेन संकेतात् त्वं रामम् अनुगच्छसि; प्रच्छन्नचारी रिपुः त्वम्।’ तेन संरब्धः रक्तलोचनः सन् सः आश्रमात् निर्गतः। एतत् श्रुत्वा अपि रामः तं गर्हते — ‘राक्षसापवारणे समर्थं मां जानन् अपि स्त्रियाः परुषवचनेन निर्गतः; मम शासनं न अकरोः।’ अन्ते सः मारीचवधं वर्णयति — सलीलबाणेन ताडितः सः मार्गीं तनुं त्यक्त्वा केयूरधरः राक्षसः बभूव, शराहतः च सन् रामस्य स्वरम् आलम्ब्य तत् सुदारुणं वचनम् उदाहृतवान्।
१मार्गे रामस्य प्रश्नः अपशकुनाः लक्ष्मणस्य उत्तरारम्भश्च
१अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः।
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखादिदं वचः॥
२तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम्।
यदा सा तव विश्वासाद्वने विरहिता मया॥
३दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण।
शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः॥
४स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे।
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि॥
५एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत्॥
अयं सर्गः कालक्रमेण पूर्वसर्गात् पूर्ववर्ती — कविः अत्र ‘अन्तरा’ इति पदेन सूचयति यत् एतत् संभाषणं मार्गे एव, आश्रमप्रवेशात् पूर्वम्, अभवत्। आश्रमात् उपावृत्तं सौमित्रिं रघुनन्दनः दुःखात् इदं वचः परिपप्रच्छ — ‘मैथिलीम् अपास्य किमर्थं त्वम् आगतः? तव विश्वासात् एव सा मया वने विरहिता आसीत्। मैथिलीं त्यक्त्वा अभ्यागतं त्वां दृष्ट्वा एव अहं महत् पापं शङ्कमानः अस्मि; यत् सत्यं, मम मनः व्यथितम्।’ ततः सः शारीरिकं निमित्तम् अपि वदति — ‘सीताविरहितं त्वां दूरे पथि दृष्ट्वा मम सव्यं नयनं बाहुः हृदयं च स्फुरति।’ वामाङ्गस्फुरणं पुरुषाणाम् अनिष्टसूचकम् इति शकुनशास्त्रे प्रसिद्धम्। एवम् उक्तः शुभलक्षणः सौमित्रिः भूयः दुःखसमाविष्टः सन् दुःखितं रामम् अब्रवीत्। ‘भूयः’ इति पदेन कविः दर्शयति — लक्ष्मणस्य दुःखम् अपि द्विगुणितम्, यतः स्वयं निर्दोषः अपि सः गर्हितः। अत्र प्रथमवारं ‘विश्वास’ इति पदं प्रयुक्तम् — रामेण लक्ष्मणे न्यस्तः विश्वासः एव अधुना प्रश्नस्य विषयः। रामस्य वचनं न आरोपः, अपि तु शङ्का एव; ‘यत् सत्यम्’ इति पदेन सः स्वस्य अन्तःकरणस्य अवस्थाम् एव निवेदयति। कविः च अत्र त्रीणि लक्षणानि गणयति — नयनं बाहुः हृदयं च; त्रीण्यपि वामानि, त्रीण्यपि च अनिष्टसूचकानि। एवं बाह्येन शकुनेन सह आन्तरं दुःखम् एकतां गच्छति।
This sarga steps back in time behind the previous one: the poet signals that the conversation took place on the way, before the brothers reached the hermitage. The delight of the Raghus questioned Saumitri, who had turned back from the hermitage, speaking out of his grief. "Why have you come, leaving Maithilī behind? It was because I trusted you that I left her alone in the forest. The moment I saw you coming to me without her, Lakṣmaṇa, I feared some great evil, and to tell the truth, my mind is deeply troubled." Trust is the word that now stands in question, the trust Rāma had placed in Lakṣmaṇa. Yet his words were not an accusation, only a fear; he was simply laying open the state of his heart. He added a sign in his own body: "Seeing you far off on the road without Sītā, my left eye throbs, and my left arm and my heart as well." A throbbing on a man's left side is a well-known omen of misfortune, and here eye, arm and heart, all on the left, all foretold evil, so that the outward omen and the inward grief became one. Addressed in this way, Lakṣmaṇa, who bore every auspicious mark, was filled with fresh grief, his sorrow doubled because, though blameless, he was being reproached, and he spoke to his grieving brother.
२लक्ष्मणस्य निवेदनम् — सीतायाः प्रेरणा तस्य सान्त्वनं च
६न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः।
प्रचोदितस्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः॥
७आर्येणेव परिक्रुष्टं लक्ष्मणेति सुविस्वरम्।
परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम्॥
८सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली।
गच्छ गच्छेति मामाशु रुदती भयविक्लवा॥
९प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया।
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं तत्प्रत्ययान्वितम्॥
१०न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहत्।
निर्वृता भव नास्त्येतत्केनाप्येतदुदाहृतम्॥
लक्ष्मणः स्वस्य निर्गमनस्य कारणं स्पष्टं निवेदयति — ‘न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वा अहम् इह आगतः; तया एव उग्रैः वचनैः प्रचोदितः सन् तव सकाशम् आगतः।’ ‘कामकारेण’ इति पदेन स्वेच्छा निषिध्यते। ततः सः घटनाक्रमं वर्णयति — ‘आर्येण इव अत्यन्तं विस्वरं ‘लक्ष्मण’ इति परिक्रुष्टम्, ‘परित्राहि’ इति च यत् वाक्यम् आसीत्, तत् मैथिल्याः श्रुतिं गतम्। तम् आर्तस्वरं श्रुत्वा सा तव स्नेहेन भयविक्लवा रुदती च ‘गच्छ गच्छ’ इति माम् आशु अवदत्।’ ‘तव स्नेहेन’ इति पदे सीतायाः प्रेम एव तस्याः विवेकं हरति इति ध्वनिः। ‘तया बहुशः प्रचोद्यमानेन मया मैथिली प्रत्युक्ता’ इति उक्त्वा सः स्वस्य उत्तरम् उद्धरति — ‘तत् रक्षः अहं न पश्यामि यत् अस्य भयम् आवहेत्। निर्वृता भव, एतत् न अस्ति; केनापि एतत् उदाहृतम्।’ एवं लक्ष्मणः सीतायाः शङ्कां शान्तयितुं यतते। लक्ष्मणस्य निवेदने न कोऽपि प्रत्यारोपः, केवलं वृत्तान्तस्य यथावत् कथनम् — एतत् एव तस्य शीलस्य परिचायकम्। ‘आर्येण इव’ इति ‘इव’ शब्देन सः स्पष्टं करोति — स्वरः रामस्य न आसीत्, तत्सदृशः एव। सीतायाः वचनं तु ‘गच्छ गच्छ’ इति द्विरुक्तम्, तेन तस्याः त्वरा भयं च सूच्येते। लक्ष्मणः तु तत्क्षणम् एव न गतः, अपि तु प्रथमं युक्तिभिः ताम् आश्वासयितुं प्रयतते।
He explained plainly why he had left. "It was not of my own will that I left her and came here. It was her own harsh words that drove me to you. A cry rang out, loud and strangely pitched, as if from you, my noble brother, 'Lakṣmaṇa!' and 'Save me!', and those words reached Maithilī's ears. Hearing that cry of distress, out of her love for you she wept and, beside herself with fear, at once said to me, 'Go, go!'" It was her very love for Rāma that robbed her of judgement, and her doubled "Go, go!" shows her haste and fear. By saying the cry was "as if" from Rāma, Lakṣmaṇa made clear it was not Rāma's voice, only one like it. "Again and again she urged me to go, and I answered her with words to reassure her: 'I see no rākṣasa who could put him in danger. Be at ease; it is nothing. Someone else called out.'" Lakṣmaṇa did not go at once; first he tried to calm her with reasoning. There was no counter-accusation in his account, only a faithful telling of what had happened, and that itself reveals his character.
३लक्ष्मणस्य युक्तयः — रामस्य अजेयत्वप्रतिपादनम्
११विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति।
त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्त्रिदशानपि॥
१२किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम्।
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति॥
१३राक्षसेनेरितं वाक्यं त्रासात्त्राहीति शोभने।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता॥
१४अलं विक्लवतां गन्तुं स्वस्था भव निरुत्सुका।
न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्यो राघवं रणे॥
१५जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत्।
अजेयो राघवो युद्धे देवैः शक्रपुरोगमैः॥
लक्ष्मणः तर्केण एव सीतां बोधयति — ‘विगर्हितं नीचं च ‘त्राहि’ इति वचनं सीते, यः त्रिदशान् अपि त्रायेत सः आर्यः कथं वदेत्? केनापि केनचित् निमित्तेन मम भ्रातुः स्वरम् आलम्ब्य विस्वरं ‘लक्ष्मण त्राहि माम्’ इति वाक्यं व्याहृतम्। शोभने, त्रासात् ‘त्राहि’ इति वाक्यं राक्षसेन एव ईरितम्; भवत्या व्यथा न कार्या, सा हि कुनारीजनसेविता।’ एतत् अन्तिमं वचनं कठोरम् अपि युक्तिपूर्णम् — नीचस्त्रीणाम् एव एषा चञ्चलता इति। ततः सः रामस्य बलं स्मारयति — ‘विक्लवतां गन्तुम् अलम्; स्वस्था निरुत्सुका च भव। त्रिषु लोकेषु सः पुमान् न अस्ति, न जातः, न च जायमानः, यः रणे राघवं पराजयेत्। शक्रपुरोगमैः देवैः अपि युद्धे राघवः अजेयः।’ एवं लक्ष्मणः प्रथमं तर्कम्, ततः सान्त्वनम्, अन्ते च रामस्य महिमानम् उपन्यस्यति; तथापि भयाकुला सीता न प्रतिपद्यते। ‘त्रिदशान् अपि त्रायेत’ इति पदेन लक्ष्मणः रामस्य देवत्वम् एव सूचयति — यः देवानां त्राता, सः कथं त्राणम् अर्थयेत्? ‘जातो वा जायमानो वा’ इति कालत्रयव्यापिनी उक्तिः — भूतं वर्तमानं भविष्यच्च सर्वम् एकेन वाक्येन गृह्यते। लक्ष्मणस्य वाक्येषु न कुत्रापि आत्मश्लाघा; सर्वत्र भ्रातुः एव महिमा गीयते।
He had reasoned with her. "'How could my noble brother, who could protect even the gods, say anything so contemptible and low as "Save me!", Sītā? Someone, for some purpose of his own, has borrowed my brother's voice and cried out in a strange tone, "Lakṣmaṇa, save me!" It was a rākṣasa, fair lady, who cried "Save me!" in fear. You must not distress yourself; such distress is for women of a low sort.'" The last words were harsh but reasoned: such wavering belongs to lesser women. Then he had reminded her of Rāma's might: "'Enough of this agitation; be calm and untroubled. There is no man in the three worlds, none born or yet to be born, who could defeat Rāghava in battle. He cannot be conquered in war even by the gods with Śakra at their head.'" To call Rāma the protector of the gods was to hint at his divinity, for how could the gods' protector ask to be protected? And "born or yet to be born" gathers past, present and future into one sentence. So Lakṣmaṇa offered reason first, then comfort, and last Rāma's greatness; nowhere in his words did he praise himself, everywhere he sang his brother's glory. But Sītā, overcome by fear, would not be persuaded.
४सीतायाः कठोराणि वचनानि लक्ष्मणस्य निर्गमनं च
१६एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना।
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः॥
१७भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः।
विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवाप्स्यसि॥
१८संकेताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि।
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनमभ्यवपद्यसे॥
१९रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि।
राघवस्यान्तरं प्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे॥
२०एवमुक्तस्तु वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः।
क्रोधात्प्रस्फुरमाणोष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः॥
एवम् उक्ता वैदेही परिमोहितचेतना सती अश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं वचः अब्रवीत्। ‘परिमोहितचेतना’ इति पदेन कविः तस्याः दोषं न्यूनीकरोति — वचनानि तस्याः न, अपि तु मोहस्य एव इति। तानि वचनानि त्रीणि आक्षेपाणि वहन्ति — ‘मयि तव अत्यर्थं पाप एव भावः निवेशितः; भ्रातरि विनष्टे सति माम् प्राप्तुं त्वं न च अवाप्स्यसि। भरतेन सह संकेतात् त्वं रामम् अनुगच्छसि, यतः अत्यर्थं क्रोशन्तम् अपि एनं त्वं न अभ्यवपद्यसे। प्रच्छन्नचारी रिपुः त्वं मदर्थम् अनुगच्छसि; राघवस्य अन्तरं प्रेप्सुः सन् तथा एनं न अभिपद्यसे।’ एतैः वचनैः लक्ष्मणस्य शीलम्, कुलभक्तिः, भ्रातृस्नेहः च — सर्वम् आक्षिप्तम्। एवम् उक्तः सः संरब्धः रक्तलोचनः क्रोधात् प्रस्फुरमाणौष्ठः च सन् आश्रमात् अभिनिर्गतः। ‘प्रस्फुरमाणौष्ठः’ इति साक्षात् दृश्यचित्रम् — वचनं न, केवलं कम्पमानम् ओष्ठद्वयम्। सीतायाः आक्षेपाः क्रमेण तीव्रतराः भवन्ति — प्रथमं कामः, ततः भरतसंकेतः, अन्ते च शत्रुत्वम्। एतानि वचनानि श्रुत्वा अपि लक्ष्मणः किमपि न प्रत्युत्तरयति; तस्य मौनम् एव तस्य उत्तरम्। कविः तु तस्य क्रोधं शरीरचिह्नैः एव दर्शयति — संरब्धता, रक्ते लोचने, स्फुरन्तौ ओष्ठौ। पाठकः जानाति यत् सीतायाः शङ्का निर्मूला, तथापि तस्याः भयम् अपि स्वाभाविकम् — अत्र एव कवेः करुणा।
"When I said this," he went on, "Vaidehī, her mind quite clouded, wept and spoke cruel words to me." By saying her mind was clouded the poet lessens her fault; the words were her bewilderment speaking, not she. Her words held three charges. "'You have fixed your heart on me with a sinful desire. You think that once your brother is dead you will have me, but you never shall. It is by some pact with Bharata that you follow Rāma, for though he cries out so bitterly you do not go to help him. You are an enemy in disguise, following him to get me; you are watching for a chance against Rāghava, and so you do not go to him.'" The charges grow sharper one after another, desire, a plot with Bharata, open enmity, and together they struck at Lakṣmaṇa's character, his loyalty to his family and his love for his brother. "Spoken to like that by Vaidehī," Lakṣmaṇa said, "I flared up, my eyes red and my lips trembling with anger, and I went out of the hermitage." He had given her no answer; his silence was his reply, and the poet shows his anger only through his body, the flush, the red eyes, the quivering lips. The reader knows Sītā's suspicion was groundless, and yet her fear was natural too, and there lies the poet's compassion.
५रामस्य पुनर्गर्हणं मारीचवधवृत्तान्तस्य कथनं च
२१एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः।
अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना त्वमिहागतः॥
२२जानन्नपि समर्थं मां रक्षसामपवारणे।
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निर्गतो भवान्॥
२३न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यदसि मैथिलीम्।
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत्त्वमिहागतः॥
२४सर्वथा त्वपनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः।
क्रोधस्य वशमागम्य नाकरोः शासनं मम॥
२५असौ हि राक्षसः शेते शरेणाभिहतो मया।
मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहितः॥
२६विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलीलबाणेन च ताडितो मया।
मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो बभूव केयूरधरः स राक्षसः॥
२७शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसुश्रवम्।
उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम्॥
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं संतापमोहितः रामः अब्रवीत् — ‘सौम्य, तां विना त्वम् इह आगतः इति दुष्कृतम्। राक्षसाणाम् अपवारणे समर्थं माम् जानन् अपि त्वम् अनेन मैथिल्याः क्रोधवाक्येन निर्गतः। मैथिलीं त्यक्त्वा यत् त्वम् असि, तेन अहं ते न परितुष्यामि; क्रुद्धायाः स्त्रियाः परुषं श्रुत्वा यत् त्वम् इह आगतः, तत् अपि न। सीतया प्रचोदितः सन् क्रोधस्य वशम् आगम्य मम शासनं न अकरोः — एतत् सर्वथा ते अपनीतम्।’ ‘अपनीतम्’ इति अनौचित्यवाचकं पदम्। ततः सः प्रमाणम् उपस्थापयति — ‘येन मृगरूपेण अहम् आश्रमात् अपवाहितः, सः राक्षसः मम शरेण अभिहतः सन् शेते।’ अन्ते द्वाभ्यां दीर्घवृत्तश्लोकाभ्यां सः वधं वर्णयति — ‘चापं विकृष्य सायकं परिधाय सलीलबाणेन च मया ताडितः सः मार्गीं तनुं त्यक्त्वा विक्लवस्वरः केयूरधरः राक्षसः बभूव। शराहतः एव सन् सः आर्तया गिरा मम स्वरम् आलम्ब्य सुदूरश्रवं सुदारुणं तत् वचनम् उदाहृतवान्, येन त्वं मैथिलीं विहाय आगतः।’ एवं द्वयोः अपि भ्रात्रोः निर्दोषत्वं स्पष्टं भवति, तथापि सीता नष्टा — एषा एव नियतेः क्रीडा। रामस्य गर्हा अत्र न्यायरूपा — ‘शासनम्’ इति पदेन सः स्वस्य आज्ञाम् एव स्मारयति, या आसीत् ‘सीतां मा त्याक्षीः’ इति। किन्तु सः अपि जानाति यत् लक्ष्मणः धर्मसङ्कटे पतितः आसीत् — स्त्रियाः आज्ञा, भ्रातुः आज्ञा च विरुद्धे आस्ताम्। पञ्चविंशात् आरभ्य रामः प्रमाणम् उपन्यस्यति, येन लक्ष्मणः स्वयम् एव अवगच्छेत् यत् सः कपटस्य वशं गतः। सर्गान्ते उभौ अपि भ्रातरौ सत्यं जानीतः, किन्तु ज्ञानं विलम्बेन आगतम् — एतत् एव अस्य प्रकरणस्य करुणस्य मूलम्।
As Saumitri spoke, Rāma, bewildered with distress, said to him: "You did wrong, gentle brother, to come here without her. You knew I was well able to keep the rākṣasas off, and still you left at an angry word from Maithilī. I am not at all pleased that you left her and are here, that you came away on hearing the harsh words of an angry woman. It was wrong of you in every way that, stung by Sītā, you gave in to anger and did not carry out my command." His reproach was a matter of justice: by "my command" he reminded Lakṣmaṇa of his order not to leave Sītā. Yet he knew too that Lakṣmaṇa had been caught in a conflict of duties, the command of the lady against the command of his brother. Then Rāma gave proof, so that Lakṣmaṇa would see for himself how he had been deceived. "The rākṣasa who carried me away from the hermitage in the shape of a deer lies there, struck down by my arrow. I drew my bow, fitted the arrow and hit him with a shaft sent as lightly as in play, and he cast off his deer's body and became a rākṣasa wearing armlets, his voice faltering. It was as the arrow struck him that he borrowed my voice and, in tones of pain, uttered those terrible words so that they would be heard far away, the words that made you leave Maithilī and come here." So both brothers were shown to be blameless, and yet Sītā was lost; such is the play of fate. By the end of the sarga both knew the truth, but the knowledge had come too late, and that is the root of the sorrow of this whole episode.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — अव्ययम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययम् (मध्ये इत्यर्थे)
- सन्धिः
- परि + पप्रच्छ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + प्रच्छ्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- अप + अस्य → अपास्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + अस्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- वि + रहिता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + रह्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शङ्क्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शङ्कमानम्’)
- सन्धिः
- काम + कार — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामस्य कारः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘कामकारेण’)
- सन्धिः
- प्र + चोदित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + चुद्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + क्रुष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + क्रुश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं भावे
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- सु + विस्वर — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वि + स्वर’ इत्यत्र अपि तथैव
- समासः
- अत्यन्तं विस्वरम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- भय + विक्लवा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयेन विक्लवा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + उक्ता → प्रत्युक्ता — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति + वच्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रत्यय + अन्वित → प्रत्ययान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रत्ययेन अन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- निर् + वृता → निर्वृता — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर् + वृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनार्थे प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- उत् + आहृत → उदाहृत — जश्त्वसन्धिः (त् → द्) तथा सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उद् + आ + हृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- वि + आहृत → व्याहृत — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + आ + हृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- कु + नारी → कुनारी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुनारीणां जनेन सेविता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + उत्सुका → निरुत्सुका — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- निर्गता उत्सुकता यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुरस् + गम → पुरोगम — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शक्रः पुरोगमः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शक्रपुरोगमैः’)
- सन्धिः
- परि + मोहित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परिमोहित + चेतना’ इत्यत्र अपि तथैव
- समासः
- परिमोहिता चेतना यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + केत → संकेत — अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘संकेतात्’)
- सन्धिः
- अभि + अव + पद्यसे → अभ्यवपद्यसे — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + अव + पद्’ धातोः लट् आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, मध्यमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + छन्न → प्रच्छन्न — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्-आगमः)
- समासः
- प्रच्छन्नः चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रच्छन्नचारी’)
- सन्धिः
- ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्यये ईप्स्-आदेशः; ‘प्र + ईप्सु’ → प्रेप्सु — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + स्फुरमाण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रस्फुरमाणः ओष्ठः यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘प्रस्फुरमाणोष्ठः’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अप + वारण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + वृ’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘अपवारणे’)
- सन्धिः
- अप + वाहित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + वह्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सह + लील → सलील — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः
- समासः
- लीलया सहितः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सलीलबाणेन’)
- सन्धिः
- केयूर + धर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- केयूरं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + दूर — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सुदूर + सुश्रव’ इत्यत्र अपि तथैव
- समासः
- सुदूरे सुश्रवः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सुदूरसुश्रवम्’)