॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ५८

अरण्यकाण्डम् — अष्टपञ्चाशः सर्गः

शून्याश्रमे रामस्य सीताविरहव्यथा

लक्ष्मणं प्रति रामस्य ‘क्व सा वैदेही’ इति प्रश्नाः, प्रव्राजनवैफल्यशङ्का, जीवनत्यागप्रतिज्ञा, जनस्थाने शून्यस्य आश्रमस्य दर्शनं च

अस्मिन् सर्गे रामस्य प्रश्नाः विलापश्च विस्तरेण वर्ण्यन्ते। वैदेहीं विना आगतं दीनं लक्ष्मणं दृष्ट्वा सः पृच्छति — ‘दण्डकारण्यं प्रस्थितं माम् अनुजगाम या, सा वैदेही क्व? दुःखसहाया तनुमध्यमा क्व? यां विना मुहूर्तम् अपि जीवितुं न उत्सहे, सा प्राणसहाया क्व?’ इति। ‘तपनीयाभां जनकात्मजां विना अमराणां पृथिव्याश्च पतित्वम् अपि न इच्छेयम्’ इति च वदति। ततः तस्य चिन्ता अयोध्यां गच्छति — ‘मम प्रव्राजनं मिथ्या न भविष्यति कच्चित्? मयि मृते सकामा कैकेयी सुखिता भविष्यति किम्? मृतपुत्रा कौसल्या सपुत्रराज्यां कैकेयीं सौम्येन उपस्थास्यति किम्?’ इति। ‘यदि वैदेही जीवति तर्हि आश्रमं गमिष्यामि, अन्यथा प्राणान् त्यक्ष्यामि’ इति सः प्रतिजानाति। अनन्तरं सः राक्षसस्य कपटं निश्चिनोति — जिह्मेन सुदुरात्मना राक्षसेन ‘लक्ष्मण’ इति उच्चैः वदता तव अपि भयं जनितम्; त्रस्तया सीतया त्वं प्रेषितः। ‘वने सीताम् उत्सृजता नृशंसानां रक्षसां प्रतिकर्तुम् अन्तरं दत्तम्; खरघातेन दुःखिताः तैः सा निहता भविष्यति’ इति च। अन्ते व्यसनमग्नः सः लक्ष्मणसहितः जनस्थानम् आगत्य शून्यं प्रतिश्रयं पश्यति, आश्रमं प्रविश्य च विहारदेशान् स्मरन् प्रहृष्टरोमा सन् एव व्यथितः भवति।

१वैदेहीं विना आगतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामस्य प्रश्नाः

१स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्यं दशरथात्मजः।
पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना॥

२प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह।
क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः॥

३राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान्परिधावतः।
क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा॥

४यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम्।
क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा॥

५पतित्वममराणां हि पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण।
विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम्॥

पूर्वसर्गान्ते रामः लक्ष्मणं गर्हितवान्; अस्मिन् सर्गे सा एव गर्हा प्रश्नपरम्परारूपेण विस्तीर्यते। वैदेहीं विना आगतं दीनं शून्यं च लक्ष्मणं दृष्ट्वा धर्मात्मा दशरथात्मजः पर्यपृच्छत। ‘दण्डकारण्यं प्रस्थितं माम् अयोध्यातः या अनुजगाम, यां च विहाय त्वम् इह आगतः, सा वैदेही क्व?’ इति प्रथमः प्रश्नः। ‘राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः मम या दुःखसहाया आसीत्, सा तनुमध्यमा क्व?’ इति द्वितीयः। ‘यां विना मुहूर्तम् अपि जीवितुं न उत्सहे, सा सुरसुतोपमा प्राणसहाया सीता क्व?’ इति तृतीयः। अन्ते सः स्वस्य मूल्यनिर्णयं प्रकटयति — ‘लक्ष्मण, तपनीयाभां जनकात्मजां विना अमराणां पृथिव्याश्च पतित्वम् अपि न इच्छेयम्।’ एकैकस्मिन् श्लोके ‘क्व सा’ इति पुनरावृत्त्या कविः तस्य व्याकुलतां दर्शयति; प्रश्नाः न उत्तरम् अपेक्षन्ते, अपि तु शोकस्य एव आविष्कारः एते। अत्र च कविः रामस्य स्नेहस्य त्रीणि स्तराणि दर्शयति — सा अनुगामिनी, सा दुःखसहाया, सा प्राणसहाया इति; क्रमेण बाह्यात् आन्तरं गच्छन्ति एतानि विशेषणानि। ‘शून्यम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं द्विधा अर्थवत् — सीतारहितः, चित्तेन च रिक्तः। धर्मात्मा इति विशेषणं च सूचयति — शोकेऽपि सः धर्मं न त्यजति।

At the end of the previous sarga Rāma had reproached Lakṣmaṇa, and here that reproach unfolds into a string of questions. Seeing Lakṣmaṇa come without Vaidehī, downcast and empty, the righteous son of Daśaratha questioned him; "empty" says two things, that he came without Sītā and that his mind was blank. "Where is she, Lakṣmaṇa, the Vaidehī who followed me from Ayodhyā when I set out for the Daṇḍaka forest, and whom you have left behind to come here? Where is my slender-waisted companion in sorrow, who shared the lot of a man thrown out of his kingdom, wretched and wandering the Daṇḍaka woods? Where is Sītā, like a daughter of the gods, the companion of my very life, without whom I cannot bear to live even for a moment? Without Janaka's daughter, with her sheen of burnished gold, I would not want lordship over the immortals and over the earth itself." With each verse the cry "where is she?" returns, and the poet shows his distraction by it; the questions look for no answer, they are grief pouring out. They also trace three layers of his love, moving from the outward to the inward: she who followed him, she who shared his sorrow, she who shared his very life. And the epithet "righteous" shows that even in grief he did not let go of dharma.

२प्रव्राजनस्य वैफल्यशङ्का कैकेयीकौसल्ययोः स्मरणं च

६कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम।
कच्चित्प्रव्राजनं वीर न मे मिथ्या भविष्यति॥

७सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि।
कच्चित्सकामा कैकेयी सुखिता सा भविष्यति॥

८सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी।
उपस्थास्यति कौसल्या कच्चित्सौम्येन कैकयीम्॥

९यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः।
संवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण॥

१०यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते।
पुरः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण॥

ततः रामस्य चिन्ता गृहं प्रति गच्छति। ‘प्राणेभ्यः प्रियतरा वैदेही कच्चित् जीवति? वीर, मम प्रव्राजनं मिथ्या न भविष्यति कच्चित्?’ इति सः पृच्छति — वनवासस्य समग्रम् अपि प्रयोजनं सीतायाः रक्षणे एव निहितम् आसीत् इति ध्वनिः। ‘सौमित्रे, सीतानिमित्तं मयि मृते त्वयि च एकाकिनि अयोध्यां गते सकामा कैकेयी सुखिता भविष्यति किम्? मृतपुत्रा तपस्विनी कौसल्या सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां कैकेयीं सौम्येन उपस्थास्यति किम्?’ — अत्र रामस्य शोकः स्वजनानां भविष्यं प्रति अपि प्रसरति। अनन्तरं सः प्रतिज्ञां करोति — ‘यदि वैदेही जीवति तर्हि आश्रमं पुनः गमिष्यामि; संवृत्ता यदि वृत्ता सा, प्राणान् त्यक्ष्यामि। आश्रमगतं मां वैदेही यदि न अभिभाषते, यदि सा पुरः प्रहसिता न स्थास्यति, तर्हि विनशिष्यामि।’ द्विवारं ‘विनशिष्यामि’ ‘त्यक्ष्यामि’ इति उक्त्वा सः आत्मनः जीवितं सीतायाः जीविते एव बद्धम् इति स्पष्टं करोति। कैकेय्याः नाम अत्र प्रथमवारम् अस्मिन् प्रकरणे गृह्यते; तेन कविः सूचयति — रामस्य मनसि वनवासस्य मूलं दुःखम् अद्यापि जीवति। ‘सुखिता’ ‘सकामा’ इति पदाभ्यां कैकेय्याः तुष्टिः, ‘मृतपुत्रा तपस्विनी’ इति पदाभ्यां च कौसल्यायाः दैन्यं विरुद्धवत् स्थापितम्। एवं तस्य शोकः व्यक्तिगतात् कुलगतं विस्तारं प्राप्नोति।

Then Rāma's thoughts turned homeward. "Is Vaidehī alive, she who is dearer to me than life? Hero, will my exile not turn out to have been in vain?" The whole purpose of his life in the forest, he implies, lay in protecting her. "If I die for Sītā's sake, Saumitri, and you go back alone to Ayodhyā, will Kaikeyī be happy then, with her wish fulfilled? And will poor Kausalyā, an ascetic now, her son dead, wait meekly upon Kaikeyī, who has her son, the kingdom and everything she wanted?" His grief reached out to the future of his own people. Kaikeyī's name is spoken here for the first time in this episode, a sign that the old pain at the root of his exile was still alive in him, and her satisfaction is set against Kausalyā's misery. So his sorrow grew from a private one into a sorrow for his whole family. Then he made a vow: "If Vaidehī lives, I will go back to the hermitage; but if that virtuous woman has met her end, I will give up my life, Lakṣmaṇa. If, when I reach the hermitage, Vaidehī does not speak to me, if Sītā does not stand before me smiling, I shall perish." Twice he said he would die, making it plain that his life was bound to hers.

३सीतायाः जीवने संशयः राक्षसकपटस्य च निर्णयः

११ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा।
त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी॥

१२सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखभागिनी।
मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः॥

१३सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना।
वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम्॥

१४श्रुतश्च मन्ये वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम।
त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः॥

१५सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने।
प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम्॥

‘ब्रूहि लक्ष्मण — वैदेही जीवति वा न वा? त्वयि प्रमत्ते सति सा तपस्विनी राक्षसैः भक्षिता वा?’ इति रामः पुनः पृच्छति। ‘सुकुमारी बाला च, नित्यं दुःखस्य अभागिनी, सा वैदेही मद्वियोगेन दुर्मनाः सती व्यक्तं शोचति’ इति च वदति। ततः सः राक्षसस्य कपटं स्पष्टं वर्णयति — ‘तेन जिह्मेन सुदुरात्मना राक्षसेन उच्चैः ‘लक्ष्मण’ इति वदता सर्वथा तव अपि भयं जनितम्। मन्ये, मम सदृशः सः स्वरः वैदेह्या अपि श्रुतः; त्रस्ता सा त्वां प्रेषितवती, त्वं च मां द्रष्टुं शीघ्रम् आगतः।’ एवं रामः लक्ष्मणस्य दोषं न्यूनीकरोति, तथापि परिणामं न क्षमते — ‘वने सीताम् उत्सृजता सर्वथा कष्टं कृतम्; नृशंसानां रक्षसां प्रतिकर्तुम् अन्तरम् एव दत्तम्।’ ‘अन्तरम्’ इति पदेन छिद्रम् अवसरः च उच्यते; खरवधस्य प्रतीकारः एव तेषां लक्ष्यम् इति रामः जानाति। ‘व्यक्तम्’ इति पदेन रामः स्वस्य अनुमानं निश्चयवत् वदति; किन्तु सः अद्यापि सीतायाः शोकम् एव कल्पयति, हरणं तु न। पञ्चदशे च गर्हा पुनः आवर्तते, यतः रामस्य मनसि लक्ष्मणस्य निर्गमनम् एव सर्वस्य अनर्थस्य मूलम् इति प्रतिभाति। अत्र च रामस्य न्यायबुद्धिः शोकेन सह युध्यते इति दृश्यते।

"Tell me, Lakṣmaṇa, is Vaidehī alive or not? Was she devoured by rākṣasas, poor woman, while you were off your guard? She is delicate and young and has never known sorrow; parted from me she is surely grieving, sick at heart." He spoke his guess as though it were certain, yet he still imagined only her grief, not her abduction. Then he laid bare the rākṣasa's trick. "That crooked and utterly evil rākṣasa, crying 'Lakṣmaṇa!' aloud, surely frightened you as well. I think Vaidehī too heard that voice so like mine; in her terror she sent you, and you came quickly to see me." In this way Rāma lessened Lakṣmaṇa's fault, but he could not forgive its result: "Still, it was a grievous thing in every way to leave Sītā alone in the forest; you have given the cruel rākṣasas the opening they wanted to strike back." That opening was both a breach and an opportunity, and Rāma knew that revenge for Khara's death was what they were after. The reproach returns because in his mind Lakṣmaṇa's leaving was the root of the whole disaster, and here Rāma's sense of fairness can be seen struggling with his grief.

४खरवधवैरस्मरणं व्यसनमग्नता शून्याश्रमदर्शनं च

१६दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः।
तैः सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः॥

१७अहोऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन।
किं त्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम्॥

१८इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः।
आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः॥

१९विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधाश्रमेणैव पिपासया च।
विनिःश्वसञ्छुष्कमुखो विषण्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम्॥

२०स्वमाश्रमं स प्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित्।
एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव॥

‘खरघातेन दुःखिताः पिशिताशनाः राक्षसाः — तैः घोरैः सीता निहता भविष्यति, न संशयः’ इति रामः स्वयम् एव निर्णयं वदति। ततः तस्य वाणी विलापतां गच्छति — ‘अहो रिपुनाशन, सर्वथा व्यसने मग्नः अस्मि। किं तु इदानीं करिष्यामि? ईदृशं प्राप्तव्यम् आसीत् इति शङ्के।’ ‘प्राप्तव्यम्’ इति पदेन दैवस्य अनिवार्यता सूच्यते। एवं वरारोहां सीतां चिन्तयन् एव राघवः लक्ष्मणसहितः त्वरया जनस्थानम् आजगाम। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ — आर्तरूपम् अनुजं विगर्हमाणः, क्षुधया श्रमेण पिपासया च विनिःश्वसन्, शुष्कमुखः विषण्णः च सः प्रतिश्रयं प्राप्य तं शून्यं समीक्षते। ततः स्वम् आश्रमं प्रविगाह्य, कांश्चित् विहारदेशान् अनुसृत्य, ‘एतत् तत्’ इति निवासभूमौ स्मरन् सः प्रहृष्टरोमा सन् व्यथितः बभूव। हर्षः शोकश्च एकस्मिन् एव क्षणे मिलितौ — स्मृतेः सुखं वर्तमानस्य दुःखं च; अनेन चित्रेण सर्गः समाप्यते। ‘आश्रमं प्रविगाह्य’ इति पदेन गभीरे जले इव प्रवेशः सूच्यते — शून्यता अपि हि गभीरा। एतावत्पर्यन्तं सर्वः अपि विलापः अनुमानमूलकः आसीत्; अस्मात् क्षणात् आरभ्य सः प्रत्यक्षमूलकः भविष्यति। ‘एतत् तत्’ इति क्रीडास्थानस्य स्मरणम् अत्यन्तं करुणम्।

"The flesh-eating rākṣasas were stung by Khara's death, and those terrible creatures will have killed Sītā; there is no doubt of it," Rāma concluded. Then his words turned to lament: "Ah, destroyer of foes, I am sunk in calamity on every side. What am I to do now? I fear it was bound to come to this"; he felt the pull of a fate that could not be escaped. Thinking in this way of lovely Sītā, Rāghava hurried with Lakṣmaṇa to Janasthāna. Reproaching his stricken younger brother, sighing with hunger, weariness and thirst, his mouth dry and his spirits low, he reached their shelter and saw that it was empty. He plunged into his hermitage as into deep water, for emptiness too has its depths, and went from one to another of the places where they used to walk together. Standing in their dwelling-place and saying, "This is the very spot," his hair stood on end and he was shaken with grief. That memory of the places where they had delighted together is deeply moving: joy and sorrow met in a single moment, the happiness of remembering and the pain of the present, and on that picture the sarga ends. Until now all his lament had rested on guesses; from this moment on it will rest on what he sees.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
दशरथात्मज ५८.१ दशरथस्य पुत्रः, रामः
सन्धिः
दशरथ + आत्मज → दशरथात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
दशरथस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पर्यपृच्छत ५८.१ पृष्टवान्, परितः अपृच्छत्
सन्धिः
परि + अपृच्छत → पर्यपृच्छत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + प्रच्छ्’ धातोः लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
वैदेही ५८.१ विदेहराजस्य दुहिता, सीता
सन्धिः
विदेह + अण् + ङीप् → वैदेही — आदिवृद्धिः (वि → वै)
समासः
समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितरूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वैदेहीम्’)
अनुजगाम ५८.२ पश्चात् गतवती, अनुसृतवती
सन्धिः
अनु + जगाम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + गम्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
राज्यभ्रष्ट ५८.३ राज्यात् च्युतः, राज्यहीनः
सन्धिः
राज्य + भ्रष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्यात् भ्रष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘राज्यभ्रष्टस्य’)
परिधावत् ५८.३ इतस्ततः परिभ्रमतः
सन्धिः
परि + धावत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + धाव्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘परिधावतः’)
तनुमध्यमा ५८.३ कृशकटिः, सूक्ष्मकटिप्रदेशा
सन्धिः
तनु + मध्यमा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तनुः मध्यः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (स्त्रीलिङ्गे मध्यम-आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दुःखसहाया ५८.३ दुःखे साहाय्यं कुर्वती, सहचरी
सन्धिः
दुःख + सहाया — विसर्गः प्रकृत्या स्थितः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुःखे सहाया — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुरसुतोपमा ५८.४ देवकन्यासदृशी
सन्धिः
सुरसुता + उपमा → सुरसुतोपमा — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
सुरस्य सुता, तया उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पतित्व ५८.५ स्वामित्वम्, आधिपत्यम्
सन्धिः
पति + त्व — सन्धिकार्यं नास्ति; भावार्थे त्वप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
तपनीयाभा ५८.५ तप्तसुवर्णसदृशकान्तिः
सन्धिः
तपनीय + आभा → तपनीयाभा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
तपनीयस्य आभा इव आभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘तपनीय’ = शुद्धं सुवर्णम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तपनीयाभाम्’)
प्रव्राजन ५८.६ वनवासे प्रेषणम्, निर्वासनम्
सन्धिः
प्र + व्राजन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘व्रज्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
सकामा ५८.७ पूर्णमनोरथा, सिद्धकामा
सन्धिः
सह + काम → सकाम — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः
सह कामेन वर्तते या सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सपुत्रराज्या ५८.८ पुत्रेण राज्येन च युक्ता
सन्धिः
स + पुत्र + राज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्रेण राज्येन च सहिता — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सपुत्रराज्याम्’)
सिद्धार्था ५८.८ पूर्णप्रयोजना, कृतकृत्या
सन्धिः
सिद्ध + अर्थ → सिद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सिद्धः अर्थः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सिद्धार्थाम्’)
उपस्थास्यति ५८.८ सेवार्थं समीपे स्थास्यति, परिचरिष्यति
सन्धिः
उप + स्थास्यति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + स्था’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
संवृत्ता ५८.९ जाता, भूता, सम्पन्ना
सन्धिः
सम् + वृत्ता → संवृत्ता — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + वृत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुरः ५८.१० अग्रे, सम्मुखे
सन्धिः
अव्ययम्; अत्र विसर्गः मुद्रणे स्पष्टः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम्
प्रहसिता ५८.१० प्रहसन्ती, स्मितवदना
सन्धिः
प्र + हसिता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + हस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रमत्त ५८.११ असावधाने सति, अनवधाने सति
सन्धिः
प्र + मत्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + मद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘त्वयि प्रमत्ते’)
अदुःखभागिनी ५८.१२ दुःखम् अननुभूतवती
सन्धिः
न + दुःखभागिनी → अदुःखभागिनी — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
समासः
न दुःखस्य भागिनी — नञ्गर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मद्वियोग ५८.१२ मया सह विरहेण
सन्धिः
मत् + वियोग → मद्वियोग — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
मम वियोगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मद्वियोगेन’)
जिह्म ५८.१३ कुटिलेन, वक्रबुद्धिना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — अखण्डं पदम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘जिह्मेन’)
त्रस्त ५८.१४ भीतया, त्रासं गतया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘त्रस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘त्रस्तया’)
उत्सृजत् ५८.१५ त्यजता, परित्यागं कुर्वता
सन्धिः
उत् + सृजत् → उत्सृजत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उद् + सृज्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘उत्सृजता’)
नृशंस ५८.१५ क्रूराणाम्, निर्दयानाम्
सन्धिः
नृ + शंस — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नॄन् शंसति हिनस्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘नृशंसानाम्’)
खरघात ५८.१६ खरस्य वधेन
सन्धिः
खर + घात — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
खरस्य घातः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘खरघातेन’)
पिशिताशन ५८.१६ मांसभक्षिणः
सन्धिः
पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पिशितम् अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रिपुनाशन ५८.१७ शत्रुनाशक (लक्ष्मणस्य सम्बोधनम्)
सन्धिः
रिपु + नाशन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रिपूणां नाशनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्रतिश्रय ५८.१९ आश्रयस्थानम्, पर्णशालायाः परिसरः
सन्धिः
प्रति + श्रय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + श्रि’ धातोः अच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रहृष्टरोम ५८.२० रोमाञ्चितः, उद्गतरोमा
सन्धिः
प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रहृष्ट + रोमन्’ इत्यत्र अपि तथैव
समासः
प्रहृष्टानि रोमाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रहृष्टरोमा’)