पूर्वसर्गान्ते कबन्धः स्वस्य विरूपतायाः कारणं वक्तुं प्रतिज्ञातवान्। अस्मिन् सर्गे सः आत्मकथाम् आरभते — ‘महाबाहो राम, पुरा मम रूपं महाबलपराक्रमं, अचिन्त्यं, त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् आसीत्। सूर्यस्य सोमस्य शक्रस्य च यथा वपुः, तथा एव मम अपि तेजस्वि शरीरम् आसीत्। सः अहं लोकवित्रासनम् इदं महत् रूपं कृत्वा वनगतान् ऋषीन् ततस्ततः त्रासयामि स्म।’ एवं सः स्वस्य अपराधं स्वयम् एव स्वीकरोति — न दैवं दूषयति, न परम्। ‘एकदा स्थूलशिरा नाम महर्षिः मया कोपितः। सः विविधं वन्यं फलमूलादि संचिन्वन् आसीत्, तं च अहम् अनेन विकृतेन रूपेण अधर्षयम्। मां तथा प्रेक्ष्य सः घोरशापाभिधायी माम् उक्तवान् — एतत् एव नृशंसं विगर्हितं ते रूपम् अस्तु।’ ततः क्रुद्धः अपि सः मुनिः याचितः सन् शापान्तम् उक्तवान् — ‘यदा रामः तव भुजौ छित्त्वा विजने वने त्वां दहेत्, तदा त्वं स्वम् एव विपुलं शुभं रूपं प्राप्स्यसे।’ इति उक्त्वा कबन्धः लक्ष्मणम् आह — ‘श्रिया विराजितं दनोः पुत्रं मां विद्धि।’ एवं शापस्य आरम्भः अन्तः च एकत्र एव कथितौ, येन श्रोतुः मनसि आशा तिष्ठति। अत्र द्रष्टव्यम् — कबन्धः द्वे कारणे कथयति, मुनेः शापं इन्द्रस्य कोपं च; प्रथमं शापम् एव वदति, यतः तत्र एव मोक्षोपायः निहितः। ‘त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्’ इति पदेन तस्य पूर्वं गौरवं सूचितं, तेन च वर्तमाना विरूपता अधिकं करुणा भवति। ‘सोऽहम्’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — यः सः आसम्, सः एव अहम् अधुना ईदृशः। ‘प्रेक्ष्यैवम्’ इति पदेन मुनेः शापस्य निमित्तं दर्शनम् एव इति स्पष्टम्। शापस्य वचनं च तस्य एव अपराधस्य प्रतिबिम्बम् — येन रूपेण सः त्रासयति स्म, तत् एव रूपं तस्य नित्यं जातम्; एषः रामायणे प्रसिद्धः शापन्यायः।

कबन्धः विरूपतायाः द्वितीयं कारणम् अपि कथयति — ‘इदं रूपं रणाजिरे इन्द्रस्य कोपात् एवं प्राप्तम्। अहं हि उग्रेण तपसा पितामहं ब्रह्माणम् अतोषयम्; सः च मे दीर्घम् आयुः प्रादात्। ततः माम् एव विभ्रमः अस्पृशत् — दीर्घम् आयुः मया प्राप्तम्, शक्रः मां किं करिष्यति इति गर्वः उदपद्यत।’ एषः एव तस्य दोषः — वरः स्वयं न दोषः, वरजनितः मदः तु दोषः। ‘इत्येवं बुद्धिम् आस्थाय अहं रणे शक्रम् अधर्षयम्। तस्य बाहुप्रमुक्तेन शतपर्वणा वज्रेण मम सक्थिनी शिरः च शरीरे एव सम्प्रवेशितम् — ऊरू मस्तकं च देहम् एव प्रविष्टौ। मया याच्यमानः अपि सः मां यमसादनं न अनयत्; पितामहस्य वचः सत्यम् अस्तु इति मम अग्रे अब्रवीत्।’ ततः कबन्धः स्वस्य दुरवस्थाम् एव इन्द्रं पृष्टवान् — ‘वज्रेण अभिहतः, भग्नसक्थिशिरोमुखः, अनाहारः सन् अहं सुदीर्घं कालं जीवितुं कथं शक्तः?’ इति। एवं दीर्घायुष्करः वरः एव तस्य दीर्घा यातना जाता; कविः अत्र वरस्य विपरीतं फलं दर्शयति। ‘सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे सम्प्रवेशितम्’ इति अर्धेन कबन्धस्य वर्तमानं संस्थानं व्याख्यातम् — यत् पूर्वसर्गे ‘अशिरोग्रीवम्’ इति वर्णितम्, तस्य कारणम् अत्र लभ्यते। ‘पितामहवचः सत्यं तदस्तु’ इति इन्द्रस्य वचनं द्विविधं — वरं न भनक्ति, दण्डं च न त्यजति; अतः दीर्घायुः एव दण्डरूपेण परिणमति। कबन्धस्य प्रश्नः ‘अनाहारः कथं शक्तः’ इति व्यावहारिकः, तेन च अग्रिमं वरदानम् आक्षिप्यते। एवं कविः शापस्य वरस्य च परस्परविरोधात् एव कथायाः गतिं निर्वहति।

कबन्धः कथयति — ‘एवम् उक्तः शक्रः मे योजनमायतौ बाहू दत्तवान्, तदा च मम कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रम् आस्यम् अकल्पयत्। सः अहं ताभ्यां दीर्घाभ्यां भुजाभ्यां वनेचरान् संक्षिप्य सिंहद्वीपिमृगव्याघ्रान् समन्ततः भक्षयामि। इन्द्रः च मां ब्रवीत् — यदा सलक्ष्मणः रामः समरे तव बाहू छेत्स्यते, तदा त्वं स्वर्गं गमिष्यसि।’ अत्र मुनेः शापान्तः इन्द्रस्य वचनं च परस्परम् अनुरुध्येते; द्वयोः अपि निमित्तं रामः एव। ‘तात राजसत्तम, अनेन वपुषा अस्मिन् वने यत् यत् पश्यामि, तस्य सर्वस्य ग्रहणं मम साधु रोचते; ग्रहणम् अवश्यं क्रियते इति नियमात् रामः अपि कदाचित् माम् उपैष्यति इति अहं मन्ये।’ एवं ग्रहणशीलता एव तस्य उपायः अभवत् — येन केनापि प्रकारेण रामः तस्य हस्ते पतेत्। ‘इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य अहं देहन्यासाय कृतश्रमः आसम्। सः त्वं रामः असि; ते भद्रं भवतु; राघव, महर्षिणा यथा उक्तं तथा एव तत्त्वम् — अन्येन केनापि अहं हन्तुं न शक्यः। नरर्षभ, अहं हि तव मतिसाचिव्यं करिष्यामि।’ ‘योजनमायतौ बाहू’ इति वरः विचित्रः — सः दण्डः अपि, जीवनोपायः अपि। ‘कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रम् आस्यम्’ इति च तथा एव। एवम् इन्द्रः तं न हन्ति, न च मुञ्चति; केवलं जीवितुं समर्थं करोति। ‘सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये’ इति कबन्धस्य वचने तस्य सर्वग्राहिणः स्वभावस्य हेतुः स्पष्टीकृतः — सः लुब्धतया न गृह्णाति, अपि तु रामप्राप्त्याशया। ‘देहन्यासकृतश्रमः’ इति पदं विशेषेण मार्मिकम् — यः प्राणान् रक्षितुं वरम् अयाचत, सः एव अधुना देहं त्यक्तुं श्राम्यति। ‘नाहमन्येन शक्यो हन्तुम्’ इति च रामस्य माहात्म्यं द्योतयति।

कबन्धः वदति — ‘युवाभ्याम् अग्निना संस्कृतः सन् अहं मित्रम् अपि उपदेक्ष्यामि।’ एवम् उक्तः धर्मात्मा राघवः तेन दनुना सह लक्ष्मणस्य पश्यतः इदं वचनम् उवाच — ‘मम यशस्विनी भार्या सीता रावणेन हृता। अहं भ्रात्रा सह यथासुखं जनस्थानात् निष्क्रान्तः आसम्, तस्मिन् एव अन्तरे सा अपहृता। तस्य रक्षसः नाममात्रम् एव जानामि, न तु रूपम्; तस्य निवासं प्रभावं वा वयं न विद्महे। एवं शोकार्तानाम् अनाथानां च विपरिधावतां आवयोः उपकारेण सदृशं कारुण्यं कर्तुम् अर्हसि। कुञ्जरैः भग्नानि कालेन शुष्काणि च काष्ठानि आनीय महति कल्पिते श्वभ्रे वयं त्वां धक्ष्यामः, वीर। सः त्वं सीतां समाचक्ष्व — येन वा हृता, यत्र वा हृता। यदि तत्त्वतः जानासि, तर्हि अत्यर्थं कल्याणं कुरु।’ अत्र रामस्य वचने प्रार्थना प्रतिज्ञा च युगपत् — दाहं करिष्यामः इति प्रतिज्ञा, सीतां वद इति प्रार्थना। ‘उपकारेण वर्तताम्’ इति पदेन सः स्वयम् एव उपकारं स्वीकरोति, न तु केवलं याचते। एवम् उक्तः दनुः अनुत्तमं वाक्यं प्रोवाच। रामस्य निवेदनं संक्षिप्तं स्पष्टं च — नाम जानामि, रूपं न; निवासं न, प्रभावं न। एतेन तस्य असहायता स्पष्टा भवति, कबन्धस्य च सहायतायाः आवश्यकता। ‘शोकार्तानाम् अनाथानाम् एवं विपरिधावताम्’ इति त्रिभिः विशेषणैः कविः तयोः दशां चित्रयति — शोकः, अनाथत्वम्, इतस्ततः धावनम्। ‘काष्ठान्यानीय भग्नानि काले शुष्काणि कुञ्जरैः’ इति वर्णने दाहसामग्र्याः अपि वास्तवं चित्रं दत्तम् — गजैः भग्नानि, कालेन शुष्कानि काष्ठानि एव अरण्ये सुलभानि। ‘महति कल्पिते श्वभ्रे’ इति च तस्य विशालकायतां स्मारयति।

कुशलः वक्ता सः दनुः वक्तारम् अपि राघवं प्रत्युवाच — ‘मम दिव्यं ज्ञानं न अस्ति, अतः मैथिलीं न अभिजानामि। किं तु दग्धः सन् स्वं रूपम् आस्थितः अहं यः तां वक्ष्यति तं वक्ष्ये; यः तत् रक्षः अभिजानाति, तत् अपि ते वक्ष्ये, राम। अदग्धस्य मम तु विज्ञातुं शक्तिः न अस्ति, प्रभो — कः सः महावीर्यः राक्षसः, येन तव सीता हृता, इति। शापदोषेण मम महत् विज्ञानं भ्रष्टम्; स्वकृतेन एव कर्मणा मया इदं लोकविगर्हितं रूपं प्राप्तम्। किं तु यावत् श्रान्तवाहनः सविता अस्तं न याति, तावत् एव मां अवटे क्षिप्त्वा यथाविधि दह, राम।’ एवं सः कालनियमम् अपि निर्दिशति — सूर्यास्तात् पूर्वम् एव दाहः कार्यः। ‘रघुनन्दन, त्वया न्यायेन अवटे दग्धः सन् अहं तं महावीरं वक्ष्यामि, यः तं राक्षसं वेत्स्यति। राघव, न्याय्यवृत्तेन तेन सह तव सख्यं कर्तव्यम्; लघुविक्रम वीर, सः ते साहाय्यं कल्पयिष्यति। त्रिषु लोकेषु तस्य अविज्ञातं किमपि न अस्ति — पुरा कारणान्तरे सः सर्वान् लोकान् परिवृतवान्।’ एवम् अयं सर्गः शापकथया आरब्धः मित्रनिर्देशेन समाप्यते, अग्रिमस्य सर्गस्य दाहप्रसङ्गाय च सूत्रं ददाति। कबन्धस्य उत्तरे द्वौ भागौ — अधुना न जानामि इति निषेधः, दग्धः सन् वक्ष्यामि इति प्रतिज्ञा च। ‘दिव्यमस्ति न मे ज्ञानम्’ इति वदन् सः स्वस्य सीमाम् एव स्वीकरोति, तत् च तस्य सत्यवादित्वं सूचयति। ‘स्वकृतेन मया प्राप्तम्’ इति पुनः आत्मदोषस्वीकारः — द्वितीयवारम् अपि सः दैवं न दूषयति। ‘यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः’ इति सूर्यास्तपर्यन्तः कालनियमः रम्यया परिक्रमया उक्तः; अनेन कथायां त्वरा अपि उत्पद्यते। अन्ते च ‘तस्य अविज्ञातं किमपि नास्ति’ इति वदन् सः सुग्रीवस्य माहात्म्यं सूचयति, नाम तु अद्यापि न वदति — तत् अग्रिमे सर्गे दाहानन्तरम् एव प्रकटीभविष्यति। एषा एव कवेः कौशलपूर्णा विलम्बनरीतिः।

మునుపటి సర్గ చివరలో కబంధుడు తన విరూపతకు కారణం చెబుతానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు ఆత్మకథను ఆరంభిస్తాడు — ‘మహాబాహువైన రామా, పూర్వం నా రూపం మహాబలపరాక్రమాలు గలదీ, ఊహకందనిదీ, ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనదీ. సూర్యుని, చంద్రుని, ఇంద్రుని శరీరం ఎలా ఉంటుందో అలాగే నా శరీరం కూడా తేజస్సుతో ఉండేది. అటువంటి నేను లోకాలను భయపెట్టే ఈ మహారూపాన్ని ధరించి అడవిలో ఉండే ఋషులను అక్కడక్కడ భయపెడుతూ ఉండేవాణ్ణి.’ ఈ విధంగా అతడు తన అపరాధాన్ని తానే అంగీకరిస్తాడు — దైవాన్ని గాని ఇతరులను గాని నిందించడు. ‘ఒకసారి స్థూలశిరుడనే మహర్షికి నేను కోపం తెప్పించాను. ఆయన రకరకాల అడవి పండ్లూ దుంపలూ సేకరిస్తున్నాడు, ఈ వికృతరూపంతో నేను ఆయనను బెదిరించాను. నన్ను ఆ విధంగా చూసి ఘోరమైన శాపం పలికే ఆయన నాతో అన్నాడు — క్రూరమైనదీ నిందితమైనదీ అయిన ఈ రూపమే నీకు ఉండుగాక.’ తరువాత క్రుద్ధుడైనా ఆ ముని, నేను వేడుకోగా, శాపాంతాన్ని చెప్పాడు — ‘రాముడు నీ భుజాలను నరికి నిర్జనమైన అడవిలో నిన్ను దహించినప్పుడు, నువ్వు నీ స్వంతమైన విపులమైన శుభరూపాన్ని తిరిగి పొందుతావు.’ ఇలా చెప్పి కబంధుడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘నన్ను శోభతో ప్రకాశించిన దనువు కుమారునిగా తెలుసుకో.’ ఈ విధంగా శాపపు ఆరంభమూ అంతమూ ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి, దానివల్ల శ్రోత మనస్సులో ఆశ నిలుస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — కబంధుడు రెండు కారణాలు చెబుతాడు, ముని శాపమూ ఇంద్రుని కోపమూ; మొదట శాపాన్నే చెబుతాడు, ఎందుకంటే మోక్షోపాయం అందులోనే నిక్షిప్తమై ఉంది. ‘త్రిషు లోకేషు విశ్రుతమ్’ (ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనది) అనే పదంతో అతని పూర్వపు గౌరవం సూచించబడింది, దానితో ప్రస్తుతపు విరూపత మరింత కరుణాజనకమవుతుంది. ‘సోఽహమ్’ (అటువంటి నేను) అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — నేను ఏమై ఉండేవాణ్ణో, ఆ నేనే ఇప్పుడు ఇలా ఉన్నాను. ‘ప్రేక్ష్యైవమ్’ (ఆ విధంగా చూసి) అనే పదంతో ముని శాపానికి నిమిత్తం దర్శనమేనని స్పష్టమవుతుంది. శాపవచనం కూడా అతని అపరాధానికే ప్రతిబింబం — ఏ రూపంతో అతడు భయపెట్టేవాడో అదే రూపం అతనికి శాశ్వతమైంది; ఇది రామాయణంలో ప్రసిద్ధమైన శాపన్యాయం.

కబంధుడు విరూపతకు రెండవ కారణాన్ని కూడా చెబుతాడు — ‘ఈ రూపం యుద్ధరంగంలో ఇంద్రుని కోపంవల్ల ఈ విధంగా లభించింది. నేను ఉగ్రమైన తపస్సుతో పితామహుడైన బ్రహ్మను సంతోషపెట్టాను; ఆయన నాకు దీర్ఘాయుష్షును ఇచ్చాడు. తరువాత నన్ను భ్రమ ఆవరించింది — నాకు దీర్ఘాయుష్షు లభించింది, ఇంద్రుడు నన్నేమి చేయగలడు అనే గర్వం పుట్టింది.’ ఇదే అతని దోషం — వరం స్వయంగా దోషం కాదు, వరంవల్ల పుట్టిన మదమే దోషం. ‘ఈ బుద్ధిని ఆశ్రయించి నేను యుద్ధంలో ఇంద్రుణ్ణి ఎదిరించాను. అతని చేతి నుండి విడువబడిన నూరు కణుపుల వజ్రంతో నా తొడలూ తలా శరీరంలోకే నెట్టివేయబడ్డాయి — తొడలూ తలా దేహంలోకే ప్రవేశించాయి. నేను వేడుకున్నా అతడు నన్ను యమలోకానికి పంపలేదు; పితామహుని మాట సత్యమగుగాక అని నా ఎదుట అన్నాడు.’ తరువాత కబంధుడు తన దుర్దశ గురించే ఇంద్రుణ్ణి అడిగాడు — ‘వజ్రంతో కొట్టబడి, తొడలూ తలా ముఖమూ విరిగిపోయి, ఆహారం లేకుండా నేను మిక్కిలి దీర్ఘకాలం ఎలా బతకగలను?’ అని. ఈ విధంగా దీర్ఘాయుష్షును ఇచ్చే వరమే అతనికి దీర్ఘమైన యాతనగా మారింది; కవి ఇక్కడ వరానికి విపరీతమైన ఫలాన్ని చూపిస్తాడు. ‘సక్థినీ చ శిరశ్చైవ శరీరే సంప్రవేశితమ్’ (తొడలూ తలా శరీరంలోకే నెట్టివేయబడ్డాయి) అనే అర్ధశ్లోకంతో కబంధుని ప్రస్తుత ఆకారం వివరించబడింది — మునుపటి సర్గలో ‘అశిరోగ్రీవమ్’ (తలా మెడా లేనివాడు) అని వర్ణించినదానికి కారణం ఇక్కడ లభిస్తుంది. ‘పితామహవచః సత్యం తదస్తు’ (పితామహుని మాట సత్యమగుగాక) అనే ఇంద్రుని మాట రెండు విధాలైనది — వరాన్ని భంగపరచదు, దండనను విడిచిపెట్టదు; అందుచేత దీర్ఘాయుష్షే దండనగా పరిణమిస్తుంది. ‘ఆహారం లేకుండా ఎలా బతకగలను’ అనే కబంధుని ప్రశ్న ఆచరణాత్మకమైనది, దానితో తరువాతి వరదానానికి దారి ఏర్పడుతుంది. ఈ విధంగా కవి శాపమూ వరమూ పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉండడం ద్వారానే కథాగమనాన్ని నిర్వహిస్తాడు.

కబంధుడు చెబుతాడు — ‘ఇలా అడగబడిన ఇంద్రుడు నాకు యోజనం పొడవైన భుజాలను ఇచ్చాడు, అప్పుడే నా పొట్టలో పదునైన కోరలు గల నోటిని కల్పించాడు. అటువంటి నేను ఆ పొడవైన భుజాలతో వనచరులను చుట్టుముట్టి సింహాలనూ చిరుతలనూ మృగాలనూ పులులనూ అన్నివైపుల నుండీ తింటూ ఉంటాను. ఇంద్రుడు నాతో అన్నాడు — లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు యుద్ధంలో నీ భుజాలను నరికినప్పుడు నువ్వు స్వర్గానికి వెళతావు.’ ఇక్కడ ముని చెప్పిన శాపాంతమూ ఇంద్రుని మాటా ఒకదానికొకటి అనుగుణంగా ఉన్నాయి; రెండిటికీ నిమిత్తం రాముడే. ‘నాయనా, రాజశ్రేష్ఠా, ఈ శరీరంతో ఈ అడవిలో నేను ఏది ఏది చూస్తానో, దానినంతటినీ పట్టుకోవడమే నాకు బాగా నచ్చుతుంది; పట్టుకోవడం తప్పక జరుగుతుంది కాబట్టి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు రాముడు కూడా నా దగ్గరికి వస్తాడని నేను భావించాను.’ ఈ విధంగా పట్టుకునే స్వభావమే అతనికి ఉపాయమైంది — ఏదో ఒక విధంగా రాముడు అతని చేతికి చిక్కాలని. ‘ఈ బుద్ధిని ముందుంచుకొని నేను దేహాన్ని విడిచిపెట్టడానికి శ్రమిస్తూ ఉన్నాను. నువ్వే ఆ రాముడివి; నీకు మేలు కలుగుగాక; రాఘవా, మహర్షి చెప్పినట్లే ఇది సత్యం — మరెవరిచేతా నేను చంపబడలేను. నరశ్రేష్ఠా, నేను నీకు బుద్ధిసహాయం — సలహా — అందిస్తాను.’ ‘యోజనమాయతౌ బాహూ’ (యోజనం పొడవైన భుజాలు) అనే వరం విచిత్రమైనది — అది దండనా, జీవనోపాయమూ కూడా. ‘కుక్షౌ తీక్ష్ణదంష్ట్రమాస్యమ్’ (పొట్టలో పదునైన కోరలు గల నోరు) కూడా అలాంటిదే. ఈ విధంగా ఇంద్రుడు అతణ్ణి చంపడు, విడిచిపెట్టడు; కేవలం బతకగలిగేలా చేస్తాడు. ‘సర్వస్య గ్రహణం సాధు రోచయే’ (అన్నిటినీ పట్టుకోవడం నాకు నచ్చుతుంది) అనే కబంధుని మాటలో అన్నిటినీ పట్టుకునే అతని స్వభావానికి కారణం స్పష్టం చేయబడింది — అతడు లోభంతో పట్టుకోడు, రాముని పొందాలనే ఆశతో పట్టుకుంటాడు. ‘దేహన్యాసకృతశ్రమః’ (దేహాన్ని విడిచిపెట్టడానికి శ్రమిస్తున్నవాడు) అనే పదం ప్రత్యేకంగా మర్మస్పర్శి — ప్రాణాలు కాపాడుకోవడానికి వరం అడిగినవాడే ఇప్పుడు దేహాన్ని విడిచిపెట్టడానికి శ్రమిస్తున్నాడు. ‘నాహమన్యేన శక్యో హంతుమ్’ (మరెవరిచేతా నేను చంపబడలేను) అనే మాట రాముని మాహాత్మ్యాన్ని ద్యోతకం చేస్తుంది.

కబంధుడు అంటాడు — ‘మీరిద్దరూ నన్ను అగ్నితో సంస్కరించిన తరువాత నేను ఒక మిత్రుణ్ణి కూడా సూచిస్తాను.’ ఇలా అనబడిన ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు లక్ష్మణుడు చూస్తుండగా ఆ దనువుతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘యశస్విని అయిన నా భార్య సీతను రావణుడు అపహరించాడు. నేను తమ్మునితో కలిసి స్వేచ్ఛగా జనస్థానం నుండి బయటికి వెళ్ళి ఉన్నాను, ఆ మధ్యలోనే ఆమె అపహరించబడింది. ఆ రాక్షసుని పేరు మాత్రమే నాకు తెలుసు, రూపం తెలియదు; అతని నివాసం గాని ప్రభావం గాని మాకు తెలియదు. ఈ విధంగా శోకార్తులమై, అనాథులమై, అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్న మా పట్ల ఉపకారానికి తగిన కారుణ్యం చూపాలి. ఏనుగులు విరిచిన, కాలక్రమంలో ఎండిపోయిన కట్టెలను తెచ్చి, పెద్దగా తవ్విన గుంటలో మేము నిన్ను దహిస్తాము, వీరుడా. నువ్వు సీత గురించి చెప్పు — ఆమెను ఎవరు అపహరించారో, ఎక్కడికి అపహరించారో. నీకు యథార్థంగా తెలిస్తే మాకు గొప్ప మేలు చేయి.’ ఇక్కడ రాముని మాటలో ప్రార్థనా ప్రతిజ్ఞా ఏకకాలంలో ఉన్నాయి — దహిస్తాం అనేది ప్రతిజ్ఞ, సీత గురించి చెప్పు అనేది ప్రార్థన. ‘ఉపకారేణ వర్తతామ్’ (ఉపకారానికి తగినట్లు) అనే పదంతో అతడు తానే ఉపకారాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు, కేవలం యాచించడం లేదు. ఇలా అనబడిన దనువు సాటిలేని మాట పలికాడు. రాముని నివేదన సంక్షిప్తమైనదీ స్పష్టమైనదీ — పేరు తెలుసు, రూపం తెలియదు; నివాసం తెలియదు, ప్రభావం తెలియదు. దీనితో అతని అసహాయత స్పష్టమవుతుంది, కబంధుని సహాయపు అవసరమూ స్పష్టమవుతుంది. ‘శోకార్తానామనాథానామేవం విపరిధావతామ్’ (శోకార్తులమై, అనాథులమై, అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్నవారము) అనే మూడు విశేషణాలతో కవి వారి స్థితిని చిత్రిస్తాడు — శోకం, అనాథత్వం, అటూ ఇటూ పరుగెత్తడం. ‘ఏనుగులు విరిచిన, కాలక్రమంలో ఎండిపోయిన కట్టెలను తెచ్చి’ అనే వర్ణనలో దహనసామగ్రికి కూడా వాస్తవిక చిత్రం ఇవ్వబడింది — ఏనుగులు విరిచిన, కాలంతో ఎండిన కట్టెలే అడవిలో సులభంగా దొరుకుతాయి. ‘మహతి కల్పితే శ్వభ్రే’ (పెద్దగా తవ్విన గుంటలో) అనే మాట అతని విశాలకాయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

మాట్లాడడంలో నేర్పరి అయిన ఆ దనువు, మాట్లాడడంలో నేర్పరి అయిన రాఘవునికి బదులిచ్చాడు — ‘నాకు దివ్యజ్ఞానం లేదు, అందుచేత మైథిలిని నేను గుర్తించలేను. కాని దహించబడి నా స్వరూపాన్ని పొందిన తరువాత, ఆమె గురించి ఎవరు చెప్పగలరో వారి గురించి చెబుతాను; ఆ రాక్షసుణ్ణి ఎవరు తెలుసుకోగలరో అది కూడా నీకు చెబుతాను, రామా. దహించబడని నాకు మాత్రం తెలుసుకునే శక్తి లేదు, ప్రభూ — నీ సీతను అపహరించిన ఆ మహావీర్యుడైన రాక్షసుడు ఎవరో. శాపదోషంవల్ల నా మహావిజ్ఞానం భ్రష్టమైంది; నా స్వంత కర్మవల్లనే లోకనిందితమైన ఈ రూపం నాకు లభించింది. కాని అలసిన వాహనాలు గల సూర్యుడు అస్తమించకముందే నన్ను గుంటలో వేసి యథావిధిగా దహించు, రామా.’ ఈ విధంగా అతడు కాలనియమాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తాడు — సూర్యాస్తమయానికి ముందే దహనం జరగాలి. ‘రఘునందనా, నువ్వు న్యాయంగా గుంటలో దహించిన తరువాత, ఆ రాక్షసుణ్ణి తెలుసుకోగల మహావీరుని గురించి నేను చెబుతాను. రాఘవా, న్యాయమైన నడవడి గల అతనితో నువ్వు స్నేహం చేయాలి; వేగంగా పరాక్రమించే వీరుడా, అతడు నీకు సహాయం సమకూరుస్తాడు. ముల్లోకాలలో అతనికి తెలియనిది ఏదీ లేదు — పూర్వం ఒక కారణంవల్ల అతడు సమస్త లోకాలనూ చుట్టివచ్చాడు.’ ఈ విధంగా శాపకథతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ మిత్రనిర్దేశంతో ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలోని దహనప్రసంగానికి సూత్రాన్ని ఇస్తుంది. కబంధుని సమాధానంలో రెండు భాగాలు — ఇప్పుడు నాకు తెలియదు అనే నిషేధం, దహించబడిన తరువాత చెబుతాను అనే ప్రతిజ్ఞ. ‘దివ్యమస్తి న మే జ్ఞానమ్’ (నాకు దివ్యజ్ఞానం లేదు) అంటూ అతడు తన పరిమితినే అంగీకరిస్తాడు, అది అతని సత్యవాదిత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘స్వకృతేన మయా ప్రాప్తమ్’ (నా స్వంత కర్మవల్ల నాకు లభించింది) అని మళ్ళీ ఆత్మదోషాన్ని అంగీకరిస్తాడు — రెండవసారి కూడా అతడు దైవాన్ని నిందించడు. ‘యావన్న యాత్యస్తం సవితా శ్రాంతవాహనః’ (అలసిన వాహనాలు గల సూర్యుడు అస్తమించకముందే) అని సూర్యాస్తమయం వరకూ ఉన్న కాలనియమం రమ్యమైన పరోక్షోక్తితో చెప్పబడింది; దీనితో కథలో త్వర కూడా పుడుతుంది. చివరలో ‘అతనికి తెలియనిది ఏదీ లేదు’ అంటూ అతడు సుగ్రీవుని మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తాడు, కాని పేరు మాత్రం ఇంకా చెప్పడు — అది తరువాతి సర్గలో దహనం తరువాతనే వెల్లడవుతుంది. కుతూహలాన్ని నిలిపి ఉంచే కవి కౌశలపూర్ణమైన రీతి ఇదే.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் கபந்தன் தன் விகாரத்துக்கான காரணத்தைச் சொல்வதாக உறுதியளித்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் தன் கதையைத் தொடங்குகிறான் — ‘நீண்ட கைகளுடைய ராமா, முன்பு என் உருவம் பெரும் வலிமையும் பராக்கிரமமும் உடையதாக, சிந்தனைக்கு எட்டாததாக, மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றதாக இருந்தது. சூரியன், சந்திரன், இந்திரன் ஆகியோரின் உடலைப் போலவே என் உடலும் ஒளிமிக்கதாக இருந்தது. அப்படிப்பட்ட நான், உலகை அச்சுறுத்தும் இந்தப் பெரிய உருவத்தை எடுத்துக்கொண்டு, காட்டில் வாழும் ரிஷிகளை அங்குமிங்கும் அச்சுறுத்தி வந்தேன்.’ இவ்வாறு அவன் தன் குற்றத்தைத் தானே ஒப்புக்கொள்கிறான் — விதியையும் பழிக்கவில்லை, பிறரையும் பழிக்கவில்லை. ‘ஒருமுறை ஸ்தூலசிரஸ் என்ற மகரிஷியை நான் சினமூட்டினேன். அவர் பலவகைக் காட்டுப் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் சேகரித்துக்கொண்டிருந்தார்; நான் இந்த விகார உருவத்தால் அவரைத் துன்புறுத்தினேன். என்னை அப்படிக் கண்டு, கொடிய சாபம் இடுபவரான அவர் என்னிடம் சொன்னார் — கொடியதும் பழிக்கப்பட்டதுமான இந்த உருவமே உனக்கு நிலைக்கட்டும் என்று.’ பிறகு சினந்திருந்தும், வேண்டிக்கொண்டதால் அந்த முனிவர் சாபத்தின் முடிவைச் சொன்னார் — ‘ராமன் உன் கைகளை வெட்டி, ஆளரவமற்ற காட்டில் உன்னை எரிக்கும்போது, நீ உன்னுடைய பெரிய மங்கல உருவத்தையே மீண்டும் பெறுவாய்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுக் கபந்தன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘செல்வச் சிறப்பால் ஒளிர்ந்த தனுவின் மகன் நான் என்று அறிவாயாக.’ இவ்வாறு சாபத்தின் தொடக்கமும் முடிவும் ஒரே இடத்தில் சொல்லப்படுகின்றன; அதனால் கேட்பவர் மனத்தில் நம்பிக்கை நிலைக்கிறது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — கபந்தன் இரண்டு காரணங்களைச் சொல்கிறான், முனிவரின் சாபமும் இந்திரனின் சினமும்; முதலில் சாபத்தையே சொல்கிறான், ஏனெனில் அதிலேயே விடுதலைக்கான வழி அடங்கியிருக்கிறது. ‘மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றது’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய முந்தைய பெருமை சுட்டப்படுகிறது; அதனால் இன்றைய விகாரம் இன்னும் பரிதாபமாகிறது. ‘ஸோஹம்’ (அப்படிப்பட்ட நான்) என்ற சொல் இங்கே உள்ளத்தைத் தொடுவது — அன்று அப்படி இருந்தவனே இன்று இப்படி. ‘ப்ரேக்ஷ்யைவம்’ (அப்படிக் கண்டு) என்ற சொல்லால் முனிவரின் சாபத்துக்குக் காரணம் அந்தக் காட்சியே என்பது தெளிவாகிறது. சாபத்தின் சொல்லும் அவனுடைய குற்றத்தின் பிரதிபலிப்பே — எந்த உருவத்தால் அவன் அச்சுறுத்தினானோ, அதுவே அவனுக்கு நிரந்தரமாயிற்று; இது ராமாயணத்தில் புகழ்பெற்ற சாப நியதி.

கபந்தன் விகாரத்தின் இரண்டாவது காரணத்தையும் சொல்கிறான் — ‘இந்த உருவம் போர்க்களத்தில் இந்திரனின் சினத்தால் இவ்வாறு வந்தது. நான் கடும் தவத்தால் பாட்டனாரான பிரம்மனை மகிழ்வித்தேன்; அவர் எனக்கு நீண்ட ஆயுளைத் தந்தார். அதன் பின் எனக்கு மனமயக்கம் உண்டாயிற்று — நீண்ட ஆயுள் பெற்றுவிட்டேன், இந்திரன் என்னை என்ன செய்வான் என்ற செருக்கு எழுந்தது.’ இதுவே அவனுடைய குற்றம் — வரம் தானே குற்றமல்ல, வரத்தால் பிறந்த மதமே குற்றம். ‘இந்த எண்ணத்தைக் கொண்டு நான் போரில் இந்திரனைத் தாக்கினேன். அவனுடைய கையிலிருந்து ஏவப்பட்ட நூறு கணுக்கள் கொண்ட வஜ்ராயுதத்தால் என் தொடைகளும் தலையும் உடலுக்குள்ளேயே புகுத்தப்பட்டன — தொடைகளும் தலையும் உடலுக்குள்ளேயே நுழைந்தன. நான் வேண்டியும் அவன் என்னை யமனுலகுக்கு அனுப்பவில்லை; பாட்டனாரின் சொல் உண்மையாகட்டும் என்று என் முன் சொன்னான்.’ பிறகு கபந்தன் தன் இழிநிலையைப் பற்றியே இந்திரனிடம் கேட்டான் — ‘வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்டு, தொடைகளும் தலையும் முகமும் நொறுங்கி, உணவில்லாதவனாக நான் மிக நீண்ட காலம் எப்படி உயிர்வாழ இயலும்?’ என்று. இவ்வாறு நீண்ட ஆயுள் தரும் வரமே அவனுக்கு நீண்ட வேதனையாயிற்று; கவி இங்கே வரத்தின் எதிர்மறைப் பலனைக் காட்டுகிறார். ‘தொடைகளும் தலையும் உடலுக்குள் புகுத்தப்பட்டன’ என்ற அரைச் சுலோகத்தால் கபந்தனின் இன்றைய வடிவம் விளக்கப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் ‘தலையும் கழுத்தும் இல்லாதவன்’ என்று வர்ணிக்கப்பட்டதன் காரணம் இங்கே கிடைக்கிறது. ‘பாட்டனாரின் சொல் உண்மையாகட்டும்’ என்ற இந்திரனின் சொல் இருபொருள் கொண்டது — வரத்தையும் முறிக்கவில்லை, தண்டனையையும் விடவில்லை; ஆகவே நீண்ட ஆயுளே தண்டனையாக மாறுகிறது. ‘உணவில்லாதவனாக எப்படி இயலும்’ என்ற கபந்தனின் கேள்வி நடைமுறைக்குரியது; அதுவே அடுத்த வரத்தை வரவழைக்கிறது. இவ்வாறு சாபமும் வரமும் ஒன்றோடொன்று முரண்படுவதிலிருந்தே கவி கதையின் போக்கை நடத்துகிறார்.

கபந்தன் சொல்கிறான் — ‘இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட இந்திரன் எனக்கு ஒரு யோஜனை நீளமுடைய இரு கைகளைத் தந்தான்; அப்போதே என் வயிற்றில் கூரிய கோரைப்பற்களுடைய வாயையும் அமைத்தான். அப்படிப்பட்ட நான் நீண்ட அந்த இரு கைகளாலும் காட்டில் திரிவனவற்றை வாரியெடுத்து, சிங்கங்கள், சிறுத்தைகள், மான்கள், புலிகள் ஆகியவற்றை எங்கும் தின்று வருகிறேன். இந்திரன் என்னிடம் சொன்னான் — லக்ஷ்மணனுடன் ராமன் போரில் உன் கைகளை வெட்டும்போது நீ சொர்க்கம் செல்வாய் என்று.’ இங்கே முனிவர் சொன்ன சாப முடிவும் இந்திரனின் சொல்லும் ஒன்றையொன்று ஒத்திருக்கின்றன; இரண்டுக்கும் நிமித்தம் ராமனே. ‘தந்தையே, அரசர்களில் சிறந்தவனே, இந்த உடலுடன் இந்தக் காட்டில் நான் காணும் ஒவ்வொன்றையும் பற்றுவது எனக்கு நல்லதாகத் தோன்றுகிறது; இவ்வாறு எதையும் தவறாமல் பற்றும் நியமத்தால் ராமனும் என்றாவது ஒருநாள் என்னிடம் வந்து சேர்வான் என்று எண்ணினேன்.’ இவ்வாறு எதையும் பற்றும் இயல்பே அவனுக்கு உபாயமாயிற்று — எப்படியாவது ராமன் அவன் கையில் சிக்க வேண்டும் என்று. ‘இந்த எண்ணத்தை முன்னிறுத்தி நான் உடலை விடுவதற்காக முயன்று வந்தேன். அந்த ராமன் நீயே; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; ராகவா, மகரிஷி சொன்னபடியே உண்மை — வேறு யாராலும் என்னைக் கொல்ல இயலாது. மனிதருள் காளையே, நான் உனக்கு அறிவுரை கூறும் அமைச்சனைப் போல உதவுவேன்.’ ‘ஒரு யோஜனை நீளமுடைய கைகள்’ என்ற வரம் விசித்திரமானது — அது தண்டனையும் கூட, உயிர்வாழும் வழியும் கூட. ‘வயிற்றில் கூரிய கோரைப்பற்களுடைய வாய்’ என்பதும் அப்படியே. இவ்வாறு இந்திரன் அவனைக் கொல்லவுமில்லை, விடுவிக்கவுமில்லை; உயிர்வாழ மட்டுமே இயலச் செய்கிறான். ‘ஒவ்வொன்றையும் பற்றுவது எனக்கு நல்லதாகத் தோன்றுகிறது’ என்ற கபந்தனின் சொல்லில், எல்லாவற்றையும் பற்றும் அவன் இயல்புக்கான காரணம் தெளிவாக்கப்படுகிறது — அவன் பேராசையால் பற்றவில்லை, ராமனை அடையும் நம்பிக்கையாலேயே பற்றுகிறான். ‘தேஹந்யாஸக்ருதச்ரம:’ (உடலை விடுவதற்காக முயன்றவன்) என்ற சொல் சிறப்பாக உள்ளத்தைத் தொடுவது — உயிரைக் காக்க வரம் கேட்டவனே இப்போது உடலை விட முயல்கிறான். ‘வேறு யாராலும் என்னைக் கொல்ல இயலாது’ என்பதும் ராமனின் பெருமையை ஒளிரச் செய்கிறது.

கபந்தன் சொல்கிறான் — ‘உங்களால் நெருப்பில் சடங்கு செய்யப்பட்டபின் நான் உனக்கு ஒரு நண்பனையும் சுட்டிக்காட்டுவேன்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தர்மாத்மாவான ராகவன், லக்ஷ்மணன் பார்த்துக்கொண்டிருக்க, அந்தத் தனுவின் மகனிடம் இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான் — ‘புகழ்பெற்ற என் மனைவி சீதை ராவணனால் கவரப்பட்டாள். நான் தம்பியுடன் கவலையின்றி ஜனஸ்தானத்திலிருந்து வெளியே சென்றிருந்தேன்; அந்த இடைவேளையில்தான் அவள் கவரப்பட்டாள். அந்த ராட்சசனின் பெயரை மட்டுமே அறிவேன், உருவத்தை அல்ல; அவனுடைய இருப்பிடத்தையும் வலிமையையும் நாங்கள் அறியோம். இவ்வாறு சோகத்தால் துன்புற்று, ஆதரவற்று, இங்குமங்கும் அலைந்துகொண்டிருக்கும் எங்களுக்கு, உதவிக்கு ஈடான கருணையைச் செய்வது உனக்குத் தகும். யானைகளால் முறிக்கப்பட்டுக் காலத்தால் உலர்ந்த கட்டைகளைக் கொண்டுவந்து, பெரிய குழியை அமைத்து உன்னை எரிப்போம், வீரனே. ஆகவே நீ சீதையைப் பற்றிச் சொல் — யாரால் கவரப்பட்டாள், எங்கே கொண்டு செல்லப்பட்டாள் என்று. உண்மையாக அறிந்திருந்தால் பெரும் நன்மையைச் செய்.’ இங்கே ராமனின் சொல்லில் வேண்டுதலும் உறுதிமொழியும் ஒருசேர இருக்கின்றன — எரிப்போம் என்பது உறுதிமொழி, சீதையைப் பற்றிச் சொல் என்பது வேண்டுதல். ‘உதவிக்கு ஈடாக நடந்துகொள்’ என்ற சொல்லால் அவன் தானே ஓர் உதவியை ஒப்புக்கொள்கிறான், வெறுமனே யாசிக்கவில்லை. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தனுவின் மகன் ஒப்பற்ற சொற்களைச் சொன்னான். ராமனின் அறிவிப்பு சுருக்கமானது, தெளிவானது — பெயர் தெரியும், உருவம் தெரியாது; இருப்பிடம் தெரியாது, வலிமை தெரியாது. இதனால் அவனுடைய ஆதரவற்ற நிலையும், கபந்தனின் உதவி தேவைப்படுவதும் தெளிவாகிறது. ‘சோகத்தால் துன்புற்று, ஆதரவற்று, இங்குமங்கும் அலைந்துகொண்டிருக்கும்’ என்ற மூன்று அடைமொழிகளால் கவி அவர்களுடைய நிலையைச் சித்தரிக்கிறார் — சோகம், ஆதரவின்மை, இங்குமங்கும் ஓடுதல். ‘யானைகளால் முறிக்கப்பட்டுக் காலத்தால் உலர்ந்த கட்டைகள்’ என்ற வர்ணனையில் எரிப்புக்கான பொருள்களின் உண்மையான சித்திரமும் தரப்படுகிறது — யானைகளால் முறிக்கப்பட்டுக் காலத்தால் உலர்ந்த கட்டைகளே காட்டில் எளிதில் கிடைப்பவை. ‘பெரிய குழியை அமைத்து’ என்பதும் அவனுடைய பேருடலை நினைவூட்டுகிறது.

பேச்சுத் திறமையுடைய அந்தத் தனுவின் மகன், பேச்சில் வல்லவனான ராகவனுக்கு மறுமொழி சொன்னான் — ‘எனக்குத் தெய்வீக ஞானம் இல்லை; ஆகவே மைதிலியை நான் அறியேன். ஆனால் எரிக்கப்பட்டு என் சொந்த உருவத்தை அடைந்ததும், அவளைப் பற்றிச் சொல்லக்கூடியவனைப் பற்றிச் சொல்வேன்; அந்த ராட்சசனை அறிந்தவனைப் பற்றியும் உனக்குச் சொல்வேன், ராமா. எரிக்கப்படாத வரை, பிரபுவே, உன் சீதையைக் கவர்ந்த பெரும் வீரமுடைய அந்த ராட்சசன் யார் என்று அறியும் ஆற்றல் எனக்கு இல்லை. சாபத்தின் கேட்டால் என் பெரும் அறிவு அழிந்தது; நானே செய்த செயலால் உலகம் பழிக்கும் இந்த உருவத்தை அடைந்தேன். ஆனால் களைத்த குதிரைகளுடைய சூரியன் மறைவதற்குள்ளேயே என்னைக் குழியில் இட்டு முறைப்படி எரித்துவிடு, ராமா.’ இவ்வாறு அவன் கால வரம்பையும் சுட்டுகிறான் — சூரியன் மறைவதற்கு முன்பே எரிக்க வேண்டும். ‘ரகுநந்தனா, உன்னால் முறைப்படி குழியில் எரிக்கப்பட்டதும், அந்த ராட்சசனை அறியக்கூடிய அந்தப் பெரும் வீரனைப் பற்றி உனக்குச் சொல்வேன். ராகவா, நேர்மையான நடத்தையுடைய அவனுடன் நீ நட்புக்கொள்ள வேண்டும்; விரைந்த அடிகளையுடைய வீரனே, அவன் உனக்கு உதவி செய்வான். மூவுலகிலும் அவன் அறியாதது எதுவுமே இல்லை — முன்பு ஒரு காரணத்தால் அவன் எல்லா உலகங்களையும் சுற்றி வந்திருக்கிறான்.’ இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் சாபக் கதையில் தொடங்கி நண்பனைச் சுட்டுவதில் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தின் எரிப்பு நிகழ்ச்சிக்கும் இழையைத் தருகிறது. கபந்தனின் மறுமொழியில் இரண்டு பகுதிகள் — இப்போது அறியேன் என்ற மறுப்பு, எரிக்கப்பட்டதும் சொல்வேன் என்ற உறுதிமொழி. ‘எனக்குத் தெய்வீக ஞானம் இல்லை’ என்று சொல்லி அவன் தன் எல்லையையே ஒப்புக்கொள்கிறான்; அது அவனுடைய வாய்மையைச் சுட்டுகிறது. ‘நானே செய்த செயலால் அடைந்தேன்’ என்பது மீண்டும் தன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்வது — இரண்டாவது முறையும் அவன் விதியைப் பழிக்கவில்லை. ‘களைத்த குதிரைகளுடைய சூரியன் மறைவதற்குள்’ என்று சூரியன் மறையும் வரையிலான கால வரம்பு அழகிய சுற்றிவளைத்த சொல்லால் சொல்லப்படுகிறது; இதனால் கதையில் விரைவும் உண்டாகிறது. இறுதியில் ‘அவன் அறியாதது எதுவுமே இல்லை’ என்று சொல்லி அவன் சுக்ரீவனின் பெருமையைச் சுட்டுகிறான்; ஆனால் பெயரை இன்னும் சொல்லவில்லை — அது அடுத்த சர்க்கத்தில் எரிப்புக்குப் பின்னரே வெளிப்படும். இதுவே கவியின் திறமை மிக்க காலந்தாழ்த்தும் உத்தி.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ವಿರೂಪತೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆತ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ರೂಪ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅಚಿಂತ್ಯವಾದದ್ದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು ಆಗಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯನ, ಚಂದ್ರನ, ಇಂದ್ರನ ದೇಹ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ದೇಹವೂ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ನಾನು ಲೋಕವನ್ನು ಬೆದರಿಸುವ ಈ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದೈವವನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಥೂಲಶಿರ ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೆರಳಿಸಿದೆನು. ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣುಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರನ್ನು ನಾನು ಈ ವಿಕೃತ ರೂಪದಿಂದ ಹೆದರಿಸಿದೆನು. ನನ್ನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕಂಡು ಘೋರಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಅವರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಕ್ರೂರವೂ ನಿಂದ್ಯವೂ ಆದ ಈ ರೂಪವೇ ನಿನಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು.’ ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಮುನಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶಾಪಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಯಾವಾಗ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಿಪುಲವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಬಂಧನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದನುವಿನ ಮಗನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಬಂಧನು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುನಿಯ ಶಾಪ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಕೋಪ; ಮೊದಲು ಶಾಪವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲೇ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಈಗಿನ ವಿರೂಪತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಽಹಮ್’ — ‘ಅಂತಹ ನಾನು’ — ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಿಂದೆ ಹಾಗಿದ್ದ ನಾನೇ ಈಗ ಹೀಗಿದ್ದೇನೆ. ‘ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯೈವಮ್’ — ‘ಹಾಗೆ ಕಂಡು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ ದರ್ಶನವೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಶಾಪದ ಮಾತೂ ಅವನ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ — ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ಅವನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದೇ ರೂಪ ಅವನಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಯಿತು; ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶಾಪನ್ಯಾಯ.

ಕಬಂಧನು ವಿರೂಪತೆಯ ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ರೂಪ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ನಾನು ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದ್ದೆನು; ಅವನು ನನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಭ್ರಮೆ ಆವರಿಸಿತು — ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ನನಗೆ ದೊರೆತಿದೆ, ಇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು ಎಂಬ ಗರ್ವ ಹುಟ್ಟಿತು.’ ಇದೇ ಅವನ ದೋಷ — ವರ ತಾನೇ ದೋಷವಲ್ಲ, ವರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮದವೇ ದೋಷ. ‘ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದೆನು. ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ನೂರು ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ವಜ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದೇಹದೊಳಕ್ಕೇ ತೂರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ಮುಂಡದೊಳಗೇ ಸೇರಿಹೋದವು. ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದನು.’ ಅನಂತರ ಕಬಂಧನು ತನ್ನ ದುರವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಕೇಳಿದನು — ‘ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ತೊಡೆ ತಲೆ ಮುಖಗಳು ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ, ಆಹಾರವಿಲ್ಲದ ನಾನು ಬಹುದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಹೇಗೆ ಬದುಕಬಲ್ಲೆ?’ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ವರವೇ ಅವನಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಯಾತನೆಯಾಯಿತು; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವರದ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತೊಡೆಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದೇಹದೊಳಕ್ಕೇ ತೂರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಬಂಧನ ಈಗಿನ ಆಕಾರ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ತಲೆಯೂ ಕತ್ತೂ ಇಲ್ಲದವನು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾದುದರ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಇಂದ್ರನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ವರವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವೇ ದಂಡವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಪ್ರಶ್ನೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವರದಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಾಪ ಮತ್ತು ವರಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧದಿಂದಲೇ ಕವಿ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಆಗಲೇ ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ಅಂತಹ ನಾನು ಆ ದೀರ್ಘವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ವನಚರಗಳನ್ನು ಬಾಚಿ ಸುತ್ತಲೂ ಸಿಂಹ ಚಿರತೆ ಮೃಗ ಹುಲಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಯಾವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಶಾಪಾಂತವೂ ಇಂದ್ರನ ಮಾತೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಎರಡಕ್ಕೂ ನಿಮಿತ್ತ ರಾಮನೇ. ‘ತಂದೆ, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈ ದೇಹದಿಂದ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನೇನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಎಂದಾದರೂ ರಾಮನೂ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸಿದ್ದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹಿಡಿಯುವ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವನ ಉಪಾಯವಾಯಿತು — ಹೇಗಾದರೂ ರಾಮನು ಅವನ ಕೈಗೆ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು. ‘ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾನು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಆ ರಾಮನು ನೀನೇ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವ, ಮಹರ್ಷಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಸತ್ಯ — ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಬುದ್ಧಿಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳು’ ಎಂಬ ವರ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು — ಅದು ದಂಡವೂ ಹೌದು, ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ಹೌದು. ‘ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯಿ’ ಎಂಬುದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೀಗೆ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಬಿಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಬದುಕಲು ಸಮರ್ಥನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸರ್ವಗ್ರಾಹಿ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಲೋಭದಿಂದ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆಸೆಯಿಂದ. ‘ದೇಹನ್ಯಾಸಕೃತಶ್ರಮಃ’ — ‘ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು’ — ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದವನೇ ಈಗ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಬಂಧನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಮ್ಮಿಂದ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ದನುಪುತ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ನಾನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ, ಆ ನಡುವೆಯೇ ಅವಳು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಲ್ಲೆ, ರೂಪವನ್ನಲ್ಲ; ಅವನ ನೆಲೆಯಾಗಲಿ ಪ್ರಭಾವವಾಗಲಿ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಹೀಗೆ ಶೋಕಾರ್ತರಾಗಿ, ಅನಾಥರಾಗಿ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ ನಮಗೆ, ನಾವು ಮಾಡುವ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ನೀನು ತೋರಬೇಕು. ವೀರನೇ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಂದು, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೋಡಿದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳು — ಅವಳನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿದರು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು. ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ — ದಹನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೀತೆಯ ವಿಷಯ ಹೇಳು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ‘ಉಪಕಾರೇಣ ವರ್ತತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಉಪಕಾರದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದನುಪುತ್ರನು ಅನುಪಮವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ರಾಮನ ನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಹೆಸರು ಗೊತ್ತು, ರೂಪ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ನೆಲೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಪ್ರಭಾವ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಸಹಾಯತೆಯೂ ಕಬಂಧನ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಶೋಕಾರ್ತರು, ಅನಾಥರು, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವವರು’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕ, ಅನಾಥತ್ವ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಟ. ‘ಆನೆಗಳಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ದಹನಸಾಮಗ್ರಿಯ ವಾಸ್ತವ ಚಿತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಗಳು ಮುರಿದ, ಕಾಲದಿಂದ ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವಂಥವು. ‘ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ತೋಡಿದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬೃಹತ್ ದೇಹವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಆ ದನುಪುತ್ರನು ಮಾತಾಡಿದ ರಾಘವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯೆನು. ಆದರೆ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ, ಅವಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಬಲ್ಲರೋ ಅವರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ರಾಮ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಯಾರು ಬಲ್ಲರೋ ಅದನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಭೂ, ದಹಿಸಲ್ಪಡದ ನನಗೆ, ನಿನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ. ಶಾಪದೋಷದಿಂದ ನನ್ನ ಮಹಾಜ್ಞಾನ ಭ್ರಷ್ಟವಾಯಿತು; ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದೆನು. ಆದರೆ ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ದಹಿಸು, ರಾಮ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲೇ ದಹನವಾಗಬೇಕು. ‘ರಘುನಂದನ, ನಿನ್ನಿಂದ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಹಾವೀರನನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವ, ನ್ಯಾಯವಾದ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ಅವನೊಡನೆ ನೀನು ಸಖ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಚುರುಕು ಪರಾಕ್ರಮದ ವೀರನೇ, ಅವನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಾಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪಕಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗ ಮಿತ್ರನ ನಿರ್ದೇಶನದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ದಹನಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಎಳೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಈಗ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂಬ ನಿಷೇಧ, ದಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ನನಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪಡೆದೆನು’ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಆತ್ಮದೋಷದ ಸ್ವೀಕಾರ — ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ಅವನು ದೈವವನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲು’ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗಿನ ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ರಮ್ಯವಾದ ಸುತ್ತುಬಳಸಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹೆಸರನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಹನದ ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಇದೇ ಕವಿಯ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣವಾದ ವಿಳಂಬನರೀತಿ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം തന്റെ വിരൂപതയുടെ കാരണം പറയാമെന്ന് കബന്ധൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ ആത്മകഥ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘മഹാബാഹുവായ രാമാ, പണ്ട് എന്റെ രൂപം മഹാബലപരാക്രമമുള്ളതും അചിന്ത്യവും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധവുമായിരുന്നു. സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും ശരീരംപോലെതന്നെ തേജസ്വിയായിരുന്നു എന്റെ ശരീരവും. ആ ഞാൻ ലോകത്തെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഈ വലിയ രൂപം ധരിച്ച് വനത്തിലുള്ള ഋഷിമാരെ അവിടവിടെ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നു.’ ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ അപരാധം സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു — ദൈവത്തെയോ മറ്റാരെയോ പഴിക്കുന്നില്ല. ‘ഒരിക്കൽ സ്ഥൂലശിരസ്സ് എന്നു പേരുള്ള ഒരു മഹർഷിയെ ഞാൻ കോപിപ്പിച്ചു. പലതരം കാട്ടുപഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ശേഖരിക്കുകയായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ഞാൻ ഈ വികൃതരൂപംകൊണ്ട് ആക്രമിച്ചു. എന്നെ അങ്ങനെ കണ്ട്, ഘോരമായ ശാപം ഉച്ചരിക്കുന്ന അദ്ദേഹം എന്നോടു പറഞ്ഞു — ക്രൂരവും നിന്ദ്യവുമായ ഈ രൂപംതന്നെ നിനക്ക് ഉണ്ടാകട്ടെ.’ പിന്നെ ക്രുദ്ധനായിരുന്നിട്ടും യാചിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ മുനി ശാപാന്തം പറഞ്ഞു — ‘എപ്പോൾ രാമൻ നിന്റെ കൈകൾ മുറിച്ച് വിജനമായ വനത്തിൽ നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കുമോ, അപ്പോൾ നീ നിന്റെ സ്വന്തം വിപുലവും ശുഭവുമായ രൂപം വീണ്ടെടുക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കബന്ധൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ശ്രീയാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന ദനുവിന്റെ പുത്രനാണ് ഞാൻ എന്ന് അറിയുക.’ ഇങ്ങനെ ശാപത്തിന്റെ ആരംഭവും അന്ത്യവും ഒരിടത്തുതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ പ്രതീക്ഷ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — കബന്ധൻ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ പറയുന്നു, മുനിയുടെ ശാപവും ഇന്ദ്രന്റെ കോപവും; ആദ്യം ശാപംതന്നെ പറയുന്നു, കാരണം അതിലാണ് മോക്ഷോപായം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ പഴയ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ വിരൂപത കൂടുതൽ കരുണമാകുന്നു. ‘സോഽഹം’ (ആ ഞാൻ) എന്ന പദം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — അന്നു ഞാൻ ആരായിരുന്നുവോ, അവൻതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ഇങ്ങനെയായിരിക്കുന്നത്. ‘പ്രേക്ഷ്യൈവം’ (അങ്ങനെ കണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ മുനിയുടെ ശാപത്തിനു നിമിത്തം ആ കാഴ്ചതന്നെയാണെന്നു വ്യക്തം. ശാപവചനംതന്നെ അവന്റെ അപരാധത്തിന്റെ പ്രതിബിംബമാണ് — ഏതു രൂപംകൊണ്ട് അവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നുവോ, ആ രൂപംതന്നെ അവന് എന്നേക്കുമായി; രാമായണത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ശാപന്യായമാണിത്.

കബന്ധൻ വിരൂപതയുടെ രണ്ടാമത്തെ കാരണവും പറയുന്നു — ‘യുദ്ധക്കളത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ കോപംകൊണ്ടാണ് ഈ രൂപം ഇങ്ങനെയായത്. ഉഗ്രമായ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു; അദ്ദേഹം എനിക്കു ദീർഘായുസ്സു നൽകി. പിന്നെ എന്നെ ഒരു ഭ്രമം ബാധിച്ചു — എനിക്കു ദീർഘായുസ്സു ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇന്ദ്രൻ എന്നെ എന്തു ചെയ്യാൻ എന്ന ഗർവം ഉദിച്ചു.’ ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദോഷം — വരം സ്വയം ദോഷമല്ല, വരത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന മദമാണ് ദോഷം. ‘ഈ ബുദ്ധി കൈക്കൊണ്ട് ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനെ ആക്രമിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട നൂറു മുട്ടുകളുള്ള വജ്രത്താൽ എന്റെ തുടകളും തലയും ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്കുതന്നെ തള്ളിക്കയറ്റപ്പെട്ടു — തുടകളും തലയും ദേഹത്തിനുള്ളിലേക്കു കടന്നു. ഞാൻ യാചിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം എന്നെ യമലോകത്തേക്കു നയിച്ചില്ല; പിതാമഹന്റെ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ എന്ന് എന്റെ മുന്നിൽവെച്ചു പറഞ്ഞു.’ പിന്നെ കബന്ധൻ തന്റെ ദുരവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുതന്നെ ഇന്ദ്രനോടു ചോദിച്ചു — ‘വജ്രമേറ്റ്, തുടകളും തലയും മുഖവും തകർന്ന്, ആഹാരമില്ലാതെ, അതിദീർഘകാലം ഞാൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കും?’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ ദീർഘായുസ്സു നൽകുന്ന വരംതന്നെ അവനു ദീർഘമായ യാതനയായി; ഇവിടെ കവി വരത്തിന്റെ വിപരീതഫലം കാണിക്കുന്നു. ‘സക്ഥിനീ ച ശിരശ്ചൈവ ശരീരേ സമ്പ്രവേശിതം’ (തുടകളും തലയും ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്കു കയറ്റപ്പെട്ടു) എന്ന അർധശ്ലോകത്തിലൂടെ കബന്ധന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ ആകൃതി വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു — മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ ‘തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തവൻ’ എന്നു വർണിച്ചതിന്റെ കാരണം ഇവിടെ ലഭിക്കുന്നു. ‘പിതാമഹന്റെ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ’ എന്ന ഇന്ദ്രവചനം രണ്ടുവിധമാണ് — വരം ലംഘിക്കുന്നില്ല, ശിക്ഷ ഉപേക്ഷിക്കുന്നുമില്ല; അതിനാൽ ദീർഘായുസ്സുതന്നെ ശിക്ഷയുടെ രൂപത്തിൽ പരിണമിക്കുന്നു. ‘ആഹാരമില്ലാതെ എങ്ങനെ ജീവിക്കും’ എന്ന കബന്ധന്റെ ചോദ്യം പ്രായോഗികമാണ്; അതിലൂടെ അടുത്ത വരദാനം ആവശ്യമായിത്തീരുന്നു. ഇങ്ങനെ ശാപത്തിന്റെയും വരത്തിന്റെയും പരസ്പരവിരോധത്തിലൂടെത്തന്നെ കവി കഥയുടെ ഗതി നിർവഹിക്കുന്നു.

കബന്ധൻ പറയുന്നു — ‘ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ എനിക്ക് ഒരു യോജന നീളമുള്ള കൈകൾ നൽകി; അപ്പോൾത്തന്നെ എന്റെ വയറ്റിൽ കൂർത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ള ഒരു വായും ഉണ്ടാക്കി. ആ ഞാൻ നീണ്ട ആ കൈകൾകൊണ്ട് വനചാരികളെ വാരിയെടുത്ത് സിംഹങ്ങളെയും പുലികളെയും മൃഗങ്ങളെയും കടുവകളെയും എല്ലായിടത്തുനിന്നും ഭക്ഷിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു — ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ കൈകൾ മുറിക്കുമ്പോൾ നീ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും.’ ഇവിടെ മുനിയുടെ ശാപാന്തവും ഇന്ദ്രന്റെ വചനവും പരസ്പരം ഒത്തുപോകുന്നു; രണ്ടിനും നിമിത്തം രാമൻതന്നെ. ‘താതാ, രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ശരീരംകൊണ്ട് ഈ വനത്തിൽ ഞാൻ കാണുന്നതെല്ലാം പിടിക്കുന്നത് എനിക്ക് ഏറെ ഇഷ്ടമാണ്; എന്തും പിടിക്കും എന്ന നിയമംകൊണ്ട് എന്നെങ്കിലും രാമനും എന്റെ അടുത്തെത്തുമെന്നു ഞാൻ കരുതി.’ ഇങ്ങനെ പിടിക്കുന്ന സ്വഭാവംതന്നെ അവന്റെ ഉപായമായി — ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ രാമൻ അവന്റെ കൈയിൽപ്പെടണം. ‘ഈ ബുദ്ധി മുന്നിൽവെച്ച് ദേഹത്യാഗത്തിനായി ഞാൻ പ്രയത്നിക്കുകയായിരുന്നു. ആ രാമൻ നീയാണ്; നിനക്കു മംഗളം; രാഘവാ, മഹർഷി പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെയാണ് സത്യം — മറ്റാർക്കും എന്നെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല. നരർഷഭാ, ഞാൻ നിനക്ക് ഉപദേശംകൊണ്ടുള്ള സഹായം ചെയ്യും.’ ‘യോജന നീളമുള്ള കൈകൾ’ എന്ന വരം വിചിത്രമാണ് — അതു ശിക്ഷയുമാണ്, ജീവിതോപായവുമാണ്. ‘വയറ്റിൽ കൂർത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ള വായ്’ എന്നതും അങ്ങനെതന്നെ. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രൻ അവനെ കൊല്ലുന്നുമില്ല, മോചിപ്പിക്കുന്നുമില്ല; ജീവിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘എല്ലാം പിടിക്കുന്നത് എനിക്ക് ഇഷ്ടമാണ്’ എന്ന കബന്ധന്റെ വാക്കിൽ എല്ലാം പിടിച്ചെടുക്കുന്ന അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ആർത്തികൊണ്ടല്ല പിടിക്കുന്നത്, രാമനെ ലഭിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷകൊണ്ടാണ്. ‘ദേഹന്യാസകൃതശ്രമഃ’ (ദേഹത്യാഗത്തിനായി പ്രയത്നിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — പ്രാണൻ രക്ഷിക്കാൻ വരം യാചിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കാൻ പ്രയത്നിക്കുന്നു. ‘മറ്റാർക്കും എന്നെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല’ എന്നത് രാമന്റെ മാഹാത്മ്യവും ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു.

കബന്ധൻ പറയുന്നു — ‘നിങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ സംസ്കരിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ ഒരു മിത്രത്തെയും നിങ്ങൾക്കു നിർദേശിച്ചുതരാം.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണൻ നോക്കിനിൽക്കെ ആ ദനുപുത്രനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ യശസ്വിനിയായ ഭാര്യ സീതയെ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. ഞാൻ സഹോദരനോടൊപ്പം യഥേഷ്ടം ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറത്തുപോയിരുന്നു; ആ ഇടവേളയിലാണ് അവൾ അപഹരിക്കപ്പെട്ടത്. ആ രാക്ഷസന്റെ പേരു മാത്രമേ എനിക്കറിയൂ, രൂപം അറിയില്ല; അവന്റെ വാസസ്ഥലമോ പ്രഭാവമോ ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല. ഇങ്ങനെ ശോകാർത്തരും അനാഥരുമായി അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്ന ഞങ്ങളോട് ഈ ഉപകാരത്തിനു തുല്യമായ കാരുണ്യം നീ കാണിക്കണം. ആനകൾ ഒടിച്ചതും കാലംകൊണ്ട് ഉണങ്ങിയതുമായ വിറകുകൾ കൊണ്ടുവന്ന്, വീരാ, ഒരുക്കിയ വലിയൊരു കുഴിയിൽ ഞങ്ങൾ നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കാം. ആ നീ സീതയെക്കുറിച്ചു പറയൂ — ആര് അവളെ അപഹരിച്ചു, എവിടേക്കു കൊണ്ടുപോയി എന്ന്. യഥാർഥത്തിൽ അറിയുമെങ്കിൽ ഏറ്റവും വലിയ കല്യാണം ചെയ്യൂ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വചനത്തിൽ പ്രാർഥനയും പ്രതിജ്ഞയും ഒരേസമയം — ദഹിപ്പിക്കാം എന്നതു പ്രതിജ്ഞ, സീതയെക്കുറിച്ചു പറയൂ എന്നതു പ്രാർഥന. ‘ഉപകാരേണ വർതതാം’ (ഉപകാരത്തോടെ വർത്തിക്കട്ടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ ഉപകാരം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു, വെറുതേ യാചിക്കുകയല്ല. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദനുപുത്രൻ അനുത്തമമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ നിവേദനം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — പേരറിയാം, രൂപം അറിയില്ല; വാസസ്ഥലം അറിയില്ല, പ്രഭാവം അറിയില്ല. ഇതിലൂടെ അവന്റെ നിസ്സഹായത വ്യക്തമാകുന്നു, കബന്ധന്റെ സഹായത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും. ‘ശോകാർത്തരും അനാഥരും അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്നവരും’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി അവരുടെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ശോകം, അനാഥത്വം, അലഞ്ഞുതിരിയൽ. ‘ആനകൾ ഒടിച്ചതും കാലംകൊണ്ട് ഉണങ്ങിയതുമായ വിറകുകൾ’ എന്ന വർണനയിൽ ദഹനസാമഗ്രിയുടെയും യഥാർഥചിത്രം നൽകപ്പെടുന്നു — ആനകൾ ഒടിച്ചതും കാലംകൊണ്ട് ഉണങ്ങിയതുമായ വിറകുകൾതന്നെയാണ് കാട്ടിൽ എളുപ്പം ലഭിക്കുന്നത്. ‘ഒരുക്കിയ വലിയൊരു കുഴിയിൽ’ എന്നത് അവന്റെ വിശാലകായത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

സമർഥനായ വക്താവായ ആ ദനുപുത്രൻ, വക്താവായ രാഘവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘എനിക്കു ദിവ്യജ്ഞാനമില്ല; അതിനാൽ മൈഥിലിയെക്കുറിച്ച് എനിക്കറിയില്ല. എന്നാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട് സ്വന്തം രൂപം വീണ്ടെടുത്ത ഞാൻ അവളെക്കുറിച്ചു പറയാൻ കഴിയുന്നവനെക്കുറിച്ചു പറയാം; ആ രാക്ഷസനെ അറിയുന്നവനെക്കുറിച്ചും നിന്നോടു പറയാം, രാമാ. ദഹിപ്പിക്കപ്പെടാത്ത എനിക്കാകട്ടെ, പ്രഭോ, അറിയാൻ ശക്തിയില്ല — നിന്റെ സീതയെ അപഹരിച്ച ആ മഹാവീര്യനായ രാക്ഷസൻ ആരാണെന്ന്. ശാപദോഷംകൊണ്ട് എന്റെ മഹത്തായ വിജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ടു; സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന ഈ രൂപം എനിക്കു ലഭിച്ചത്. എന്നാൽ തളർന്ന കുതിരകളുള്ള സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ എന്നെ കുഴിയിലിട്ട് യഥാവിധി ദഹിപ്പിക്കൂ, രാമാ.’ ഇങ്ങനെ അവൻ ഒരു കാലനിയമവും നിർദേശിക്കുന്നു — സൂര്യാസ്തമയത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ദഹനം നടത്തണം. ‘രഘുനന്ദനാ, നീ ന്യായമായി കുഴിയിൽ ദഹിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ, ആ രാക്ഷസനെ അറിയുന്ന ആ മഹാവീരനെക്കുറിച്ചു ഞാൻ പറയാം. രാഘവാ, ന്യായമായ നടപ്പുള്ള അവനുമായി നീ സഖ്യം ചെയ്യണം; വേഗമേറിയ വിക്രമമുള്ള വീരാ, അവൻ നിനക്കു സഹായം ഒരുക്കിത്തരും. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അവന് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല — പണ്ട് മറ്റൊരു കാരണത്താൽ അവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ ശാപകഥയോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം മിത്രനിർദേശത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലെ ദഹനപ്രസംഗത്തിനു ചരടും നൽകുന്നു. കബന്ധന്റെ മറുപടിയിൽ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഇപ്പോൾ അറിയില്ല എന്ന നിഷേധവും, ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടാൽ പറയാം എന്ന വാഗ്ദാനവും. ‘ദിവ്യമസ്തി ന മേ ജ്ഞാനം’ (എനിക്കു ദിവ്യജ്ഞാനമില്ല) എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ പരിമിതി സമ്മതിക്കുന്നു; അത് അവന്റെ സത്യവാദിത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ എനിക്കു ലഭിച്ചു’ എന്നത് വീണ്ടും ആത്മദോഷസമ്മതമാണ് — രണ്ടാമതും അവൻ ദൈവത്തെ പഴിക്കുന്നില്ല. ‘തളർന്ന കുതിരകളുള്ള സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിനുമുമ്പ്’ എന്ന് സൂര്യാസ്തമയംവരെയുള്ള കാലനിയമം രമണീയമായ ഒരു വളഞ്ഞവഴിയിലൂടെ പറയപ്പെടുന്നു; ഇതിലൂടെ കഥയിൽ ഒരു തിടുക്കവും ഉണ്ടാകുന്നു. ഒടുവിൽ ‘അവന് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ സുഗ്രീവന്റെ മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ പേര് ഇനിയും പറയുന്നില്ല — അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദഹനത്തിനുശേഷമേ വെളിപ്പെടൂ. ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലപൂർണമായ വിളംബനരീതി.

At the end of the previous sarga Kabandha had promised to explain his deformity, and now he began his own story. "Long ago, mighty-armed Rāma, my form was one of great strength and prowess, beyond imagining and famous in the three worlds. My body was as radiant as that of the Sun, the Moon or Śakra." Recalling his former glory makes his present ugliness all the more pitiful, and "I, the same one" is poignant: he who was that is now this. "Yet, putting on this huge shape that terrifies the world, I used to frighten the sages of the forest here and there." He admitted his own wrongdoing, blaming neither fate nor anyone else. "One day I angered a great seer named Sthūlaśiras. He was gathering wild fruits and roots of every kind, and I fell upon him in this monstrous shape. Seeing me so, he laid a terrible curse on me: 'Let this cruel and loathsome form be yours for ever.'" The very sight of him provoked the curse, and the curse mirrored his offence, for the shape he had used to terrify others became his permanent shape, the familiar justice of curses in the Rāmāyaṇa. "When I begged him, the sage, angry as he was, told me how the curse would end: 'When Rāma cuts off your arms and burns you in a lonely forest, you will regain your own vast and beautiful form.'" Then Kabandha said to Lakṣmaṇa, "Know me to be a son of Danu, once shining with splendour." He gave two causes for his state, the sage's curse and Indra's anger, and told of the curse first because the way to his release lay within it; so beginning and end of the curse are told together, and hope remains in the listener's mind.

He went on to the second cause of his deformity. "I came by this shape on the battlefield through Indra's anger. By fierce austerities I had pleased the Grandfather, Brahmā, and he granted me a long life. Then pride took hold of me. 'I have a long life,' I thought; 'what can Śakra do to me?'" That was his fault: the boon itself was no fault, but the arrogance it bred was. "With that thought in my mind I attacked Śakra in battle. With the hundred-jointed thunderbolt hurled from his arm he drove my thighs and my head right into my body. I begged him to kill me, but he would not send me to Yama's realm. 'Let the Grandfather's word come true,' he told me." This explains the headless, neckless shape described in the previous sarga. Indra's words cut two ways: he would not break the boon, nor would he waive the punishment, and so the long life itself became the punishment. Then Kabandha had asked Indra about his plight: "Struck by the thunderbolt, my thighs, head and face crushed, and with no way to eat, how can I live on for such a long time?" His practical question drew out the next gift. So the boon of long life became a long torment, and the poet shows a boon bearing the opposite of its intended fruit; the story moves forward on the very clash between curse and boon.

"When I said this, Śakra gave me arms a yojana long, and fashioned a mouth with sharp fangs in my belly." A strange gift, at once punishment and the means of living; Indra neither killed him nor freed him, he only made it possible for him to live. "So with those long arms I sweep up the creatures of this forest and devour lions, leopards, deer and tigers on every side. And Indra told me, 'When Rāma and Lakṣmaṇa cut off your arms in battle, you will go to heaven.'" The sage's end to the curse and Indra's word agree, and in both Rāma is the means. "Best of kings, dear friend, in this forest and with this body I have thought it good to seize whatever I see, for I believed that one day Rāma too must fall into my grasp." This explains why he grabbed at everything: not from greed but in hope of catching Rāma, so that his very grasping became his way to release. "With that thought before me I have toiled to be rid of this body." It is moving that one who had asked for a boon to preserve his life now labours to give up his body. "You are that Rāma; bless you. By no one else, Rāghava, could I be killed; it is just as the great seer said." That shows Rāma's greatness. "And I, bull among men, will help you with my counsel."

"Once you two have burned me with fire, I will also tell you of a friend." Thus addressed by the dānava, righteous Rāghava replied, with Lakṣmaṇa looking on: "My glorious wife Sītā was carried off by Rāvaṇa while I had gone out from Janasthāna at my ease with my brother. I know only that rākṣasa's name, not his form; where he lives and what his power is, we do not know." His account was brief and plain, a name but no face, no dwelling, no measure of strength, and it shows how helpless he was and how much he needed Kabandha's help. "We are stricken with grief, without protection, running this way and that; it is right that you show us a kindness to match the service we do you. We will bring wood broken by elephants and dried by time, and burn you, hero, in a great pit made ready." The detail is true to life, for in the forest the wood at hand is what elephants have broken and time has dried, and the great pit recalls his vast size. "Then tell us of Sītā, who took her and where. If you truly know, do us this great kindness." Rāma's words held both a promise and a request, to perform the burning and to be told of Sītā, and he himself accepted the obligation rather than merely begging. Thus addressed, the dānava gave an excellent answer.

Skilled in speech, the dānava replied to the eloquent Rāghava: "I have no divine knowledge now, and I do not know about Maithilī. But once I am burned and restored to my own form, I will name one who can tell you of her; I will tell you, Rāma, who knows that rākṣasa. Until I am burned I cannot know, my lord, who the mighty rākṣasa is who carried off your Sītā. My great knowledge was lost through the curse, Rāghava; by my own deeds I have earned this form that the world abhors." In saying he had no divine knowledge he admitted his limits, which shows his truthfulness, and for the second time he took the blame himself rather than blaming fate. "But before the Sun, his horses weary, goes down, cast me into a pit and burn me, Rāma, as the rite requires." The deadline of sunset, told so gracefully, adds urgency to the story. "When you have burned me in the pit as is right, delight of the Raghus, I will name that great hero who will know the rākṣasa. You should make friends with him, Rāghava, for he is just in his conduct, and he will find a way to help you, swift-striding hero. There is nothing in the three worlds he does not know, Rāghava, for once, for another reason, he roamed through all the worlds." So he hinted at Sugrīva's greatness without yet giving his name, which will be revealed only in the next sarga, after the burning; such skilful delay is the poet's craft. So a sarga that began with the story of a curse ends by pointing to a friend, and gives the thread for the burning that follows.