पूर्वसर्गान्ते रामः स्वां मतिं स्थिरां कृतवान्। अस्मिन् सर्गे तत्र बाहुपाशेन परिक्षिप्तौ स्थितौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा कबन्धः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘क्षत्रियर्षभौ, क्षुधार्तं मां दृष्ट्वा अपि किं नु तिष्ठतः? दैवेन एव युवाम् आहारार्थं संदिष्टौ, हतचेतनौ च।’ तत् वचनं श्रुत्वा आर्तिसमापन्नः अपि विक्रमे कृतनिश्चयः लक्ष्मणः प्राप्तकालं हितं च वाक्यम् उवाच — ‘अयं राक्षसाधमः त्वां मां च पुरा तूर्णम् आदत्ते, अतः तस्मात् पूर्वम् एव आवाभ्यां असिभ्यां शीघ्रम् अस्य गुरू बाहू छिन्दावहे। अयं महाकायः भीषणः; अस्य बलं पराक्रमः च भुजयोः एव निहितम्। सः लोकं सर्वथा जितम् इव कृत्वा अधुना आवाम् अपि हन्तुम् इच्छति।’ रामः च एतत् अनुमन्यते। किं तु धर्मबुद्धिः अपि तत्र प्रवर्तते — ‘राजन् जगतीपते, क्रतुमध्ये उपनीतानां पशूनाम् इव निश्चेष्टानां वधः राज्ञे कुत्सितः, राघव।’ अतः प्राणहरणं न, केवलं भुजयोः उच्छेदनम् एव उचितम् इति निर्णीतम्। तयोः एतत् संजल्पितं श्रुत्वा सः राक्षसः क्रुद्धः सन् रौद्रम् आस्यं विदार्य तौ भक्षयितुम् आरभत। एवम् अल्पैः एव श्लोकैः कविः संवादं निर्णयं च निर्वहति, क्रियायाः च क्षणम् उपस्थापयति। अत्र लक्ष्मणस्य त्रिविधं वैशिष्ट्यं दृश्यते — आर्तिं प्राप्तः अपि सः न विषीदति, विक्रमे निश्चयं करोति, कालोचितं हितं च वदति। ‘प्राप्तकालं हितं च’ इति विशेषणद्वयेन कविः तस्य वाचः मूल्यं सूचयति। ‘बाहू छिन्दावहे गुरू’ इत्यत्र ‘गुरू’ इति पदेन भुजयोः स्थौल्यं गौरवं च द्योत्यते; तयोः एव छेदनम् उपायः, न तु शिरश्छेदनम् — यतः तस्य शिरः एव नास्ति। ‘क्रतुमध्योपनीतानां पशूनाम् इव’ इति उपमया यज्ञपशोः असहायता स्मार्यते; कबन्धः अपि अधुना प्रतीकारासमर्थः भवेत् इति आशयः।

ततः देशकालज्ञौ तौ राघवौ सुसंहृष्टौ सन्तौ खड्गाभ्याम् एव तस्य अंसदेशात् उभौ बाहू अच्छिन्दताम्। दक्षिणे भागे स्थितः रामः असिना असक्तं वेगेन दक्षिणं बाहुं चिच्छेद; वामे स्थितः वीरः लक्ष्मणः च सव्यं बाहुम्। छिन्नबाहुः सः महाबाहुः महास्वनेन गर्जन् खं गां दिशः च नादयन् जलदः इव भूमौ पपात। शोणितौघपरिप्लुतः सः स्वौ निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा दीनः सन् तौ वीरौ पप्रच्छ — ‘युवां कौ?’ इति। एवं ब्रुवाणस्य तस्य पुरतः शुभलक्षणः महाबलः लक्ष्मणः काकुत्स्थस्य परिचयं शंसितुम् आरभत — ‘अयम् इक्ष्वाकुदायादः जनैः रामः इति नाम्ना श्रुतः; मां च तस्य एव अवरजं भ्रातरं लक्ष्मणं विद्धि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — कबन्धः बाहुबन्धनात् मुक्तः सन् एव शान्तः भवति, प्रश्नं च पृच्छति; यावत् भुजौ आस्ताम्, तावत् सः केवलं भोक्ता एव आसीत्। ‘देशकालज्ञौ’ इति पदम् अत्र अत्यन्तं सार्थकम् — यस्मिन् क्षणे सः मुखं विदार्य भक्षणाय प्रवृत्तः, तस्मिन् एव क्षणे तस्य भुजयोः बन्धनं शिथिलं जातम्; तम् एव अवसरं तौ अगृह्णीताम्। ‘सुसंहृष्टौ’ इति पदेन तयोः उत्साहः सूचितः — आपदः मध्ये अपि कर्मणि हर्षः। ‘दक्षिणो दक्षिणं बाहुम्’ इति पदयमकेन कविः स्थानस्य क्रियायाः च साम्यं रमणीयं करोति। पतनवर्णने ‘खं च गां च दिशश्चैव नादयन्’ इति त्रिभुवनव्यापी नादः उक्तः; जलदोपमया च तस्य गम्भीरता दर्शिता।

लक्ष्मणः वृत्तान्तं वदति — ‘मात्रा राज्ये प्रतिहते सति रामः वनं प्रव्राजितः; सः मया भार्यया च सह इदं महत् वनं चरति। देवप्रभावस्य अस्य विजने वने वसतः भार्या रक्षसा अपहृता; ताम् इच्छन्तौ आवाम् इह आगतौ। त्वं तु कः? किमर्थं वा कबन्धसदृशः सन् अस्मिन् वने उरसि दीप्तेन आस्येन भग्नजङ्घः विचेष्टसे?’ एवम् उक्तः कबन्धः लक्ष्मणस्य उत्तरं वचः श्रुत्वा पूर्वम् इन्द्रेण उक्तं वचनं स्मरन् प्रीतः सन् उवाच — ‘नरव्याघ्रौ, वां स्वागतम्। दिष्ट्या अहं वाम् अद्य पश्यामि; दिष्ट्या च युवाभ्यां मे एतौ बाहुबन्धनौ निकृत्तौ। यत् च मे इदं विरूपं रूपम् अविनयात् प्राप्तम्, तत् तत्त्वतः शंसतः मम कथनं नरव्याघ्र शृणु।’ एवं वैरम् अपि उपकारे परिणमति; भुजयोः छेदनम् एव तस्य मोक्षस्य द्वारम् अभवत्। अनेन च आगामिनि सर्गे कबन्धस्य आत्मकथायाः भूमिका बद्धा। लक्ष्मणस्य निवेदनं संक्षिप्तं क्रमबद्धं च — राज्यभ्रंशः, वनवासः, सीतासाहचर्यम्, अपहरणम्, अन्वेषणम् इति पञ्च एव पदानि। ततः सः प्रतिप्रश्नं करोति, यतः परिचयदानस्य फलं परिचयग्रहणम् एव। कबन्धस्य उत्तरे ‘दिष्ट्या’ इति द्विवारं प्रयुक्तम् — दर्शनं मोक्षः च द्वयम् अपि तस्य भाग्यम्। ‘तदिन्द्रवचनं स्मरन्’ इति पदेन पूर्ववृत्तान्तस्य सूचना दत्ता, या अग्रिमे सर्गे विस्तरेण कथ्यते। एवम् अयं सर्गः युद्धेन आरब्धः मैत्र्या समाप्यते।

మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు తన బుద్ధిని స్థిరపరచుకున్నాడు. ఈ సర్గలో అక్కడ బాహుపాశంతో చుట్టబడి నిలిచి ఉన్న రామలక్ష్మణ సోదరులను చూసి కబంధుడు అన్నాడు — ‘క్షత్రియశ్రేష్ఠులారా, ఆకలితో బాధపడుతున్న నన్ను చూసి కూడా ఎందుకు నిలబడి ఉన్నారు? దైవమే మిమ్మల్ని నాకు ఆహారంగా పంపింది, మీ చైతన్యం నశించింది.’ ఆ మాట విని, బాధకు లోనైనా పరాక్రమం చూపాలని నిశ్చయించుకున్న లక్ష్మణుడు సమయోచితమైన, హితకరమైన మాట పలికాడు — ‘ఈ రాక్షసాధముడు నిన్నూ నన్నూ త్వరగా పట్టి మింగేలోపే, అంతకుముందే మనమిద్దరం కత్తులతో వెంటనే ఇతని బరువైన భుజాలను నరికివేద్దాం. ఇతడు మహాకాయుడు, భీషణుడు; ఇతని బలమూ పరాక్రమమూ భుజాలలోనే నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. లోకాన్నంతా జయించినట్లుగా భావించి ఇతడు ఇప్పుడు మనల్ని కూడా చంపాలనుకుంటున్నాడు.’ రాముడు కూడా దీనికి అంగీకరిస్తాడు. కాని అక్కడ ధర్మబుద్ధి కూడా పనిచేస్తుంది — ‘రాజా, భూపతీ, రాఘవా, యజ్ఞం మధ్యలో తీసుకువచ్చిన పశువుల వలె నిశ్చేష్టులైనవారిని వధించడం రాజుకు నిందనీయం.’ అందుచేత ప్రాణాలు తీయడం కాదు, కేవలం భుజాలను నరకడమే ఉచితమని నిర్ణయించబడింది. వారి ఈ సంభాషణ విని ఆ రాక్షసుడు క్రుద్ధుడై రౌద్రమైన నోరు తెరిచి వారిని తినడానికి పూనుకున్నాడు. ఈ విధంగా కొద్ది శ్లోకాలలోనే కవి సంభాషణనూ నిర్ణయాన్నీ నిర్వహిస్తాడు, క్రియాక్షణాన్ని ఎదుట నిలుపుతాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణునిలో మూడు విశేషాలు కనిపిస్తాయి — బాధకు లోనైనా అతడు విషాదం చెందడు, పరాక్రమానికి నిశ్చయిస్తాడు, సమయోచితమైన హితాన్ని చెబుతాడు. ‘ప్రాప్తకాలం హితం చ’ (సమయోచితమైనదీ హితకరమైనదీ) అనే రెండు విశేషణాలతో కవి అతని మాట విలువను సూచిస్తాడు. ‘బాహూ ఛిందావహే గురూ’ (బరువైన భుజాలను నరుకుదాం) అనే చోట ‘గురూ’ అనే పదంతో భుజాల స్థూలత్వమూ బరువూ ద్యోతకమవుతాయి; వాటిని నరకడమే ఉపాయం, తల నరకడం కాదు — ఎందుకంటే అతనికి తలే లేదు. ‘యజ్ఞం మధ్యలో తీసుకువచ్చిన పశువుల వలె’ అనే ఉపమతో యజ్ఞపశువు నిస్సహాయత గుర్తుచేయబడుతుంది; కబంధుడు కూడా ఇప్పుడు ప్రతీకారం చేయలేనివాడవుతాడని ఆశయం.

తరువాత దేశకాలాలు తెలిసిన ఆ రాఘవులిద్దరూ మిక్కిలి సంతోషంతో కత్తులతోనే అతని భుజాల మూలాల నుండి రెండు భుజాలనూ నరికివేశారు. కుడివైపు నిలిచిన రాముడు కత్తితో అడ్డులేకుండా వేగంగా కుడిభుజాన్ని నరికాడు; ఎడమవైపు నిలిచిన వీరుడు లక్ష్మణుడు ఎడమభుజాన్ని నరికాడు. భుజాలు నరకబడిన ఆ మహాబాహువు పెద్ద ధ్వనితో గర్జిస్తూ, ఆకాశాన్నీ భూమినీ దిక్కులనూ మారుమోగిస్తూ మేఘంలా నేలపై పడిపోయాడు. రక్తప్రవాహంలో మునిగిన అతడు నరకబడిన తన భుజాలను చూసి దీనుడై ఆ వీరులను అడిగాడు — ‘మీరిద్దరూ ఎవరు?’ అని. అతడు ఇలా అంటుండగా అతని ఎదుట శుభలక్షణుడూ మహాబలుడూ అయిన లక్ష్మణుడు కాకుత్స్థుని పరిచయం చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘ఇతడు ఇక్ష్వాకువంశీయుడు, జనులలో రాముడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు; నన్ను ఇతని తమ్ముడైన లక్ష్మణుడిగా తెలుసుకో.’ ఇక్కడ గమనించాలి — కబంధుడు బాహుబంధనం నుండి విముక్తుడైనప్పుడే శాంతిస్తాడు, ప్రశ్న అడుగుతాడు; భుజాలు ఉన్నంతవరకు అతడు కేవలం తినేవాడే. ‘దేశకాలజ్ఞౌ’ (దేశకాలాలు తెలిసినవారు) అనే పదం ఇక్కడ అత్యంత సార్థకమైనది — అతడు నోరు తెరిచి తినడానికి పూనుకున్న క్షణంలోనే అతని భుజాల పట్టు సడలింది; ఆ అవకాశాన్నే వారు అందిపుచ్చుకున్నారు. ‘సుసంహృష్టౌ’ (మిక్కిలి సంతోషంతో) అనే పదంతో వారి ఉత్సాహం సూచించబడింది — ఆపద మధ్యలో కూడా కర్మలో హర్షం. ‘దక్షిణో దక్షిణం బాహుమ్’ (కుడివైపున్నవాడు కుడిభుజాన్ని) అనే పదయమకంతో కవి స్థానానికీ క్రియకూ ఉన్న సామ్యాన్ని రమణీయం చేస్తాడు. పతనవర్ణనలో ‘ఖం చ గాం చ దిశశ్చైవ నాదయన్’ (ఆకాశాన్నీ భూమినీ దిక్కులనూ మారుమోగిస్తూ) అనే మాటతో ముల్లోకాలలో వ్యాపించిన నాదం చెప్పబడింది; మేఘపు ఉపమతో దాని గాంభీర్యం చూపించబడింది.

లక్ష్మణుడు వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు — ‘తల్లి రాజ్యాన్ని అడ్డుకోగా రాముడు అడవికి పంపబడ్డాడు; అతడు నాతోనూ భార్యతోనూ కలిసి ఈ మహావనంలో సంచరిస్తున్నాడు. దేవతల వంటి ప్రభావం గల ఇతడు నిర్జనమైన అడవిలో నివసిస్తుండగా ఇతని భార్యను ఒక రాక్షసుడు అపహరించాడు; ఆమెను వెదుకుతూ మేమిద్దరం ఇక్కడికి వచ్చాం. నువ్వెవరు? కబంధుని వంటి రూపంతో, వక్షస్సుపై మండుతున్న ముఖంతో, విరిగిన కాళ్ళతో ఈ అడవిలో ఎందుకు దొర్లుతున్నావు?’ ఇలా అనబడిన కబంధుడు లక్ష్మణుని సమాధానం విని, పూర్వం ఇంద్రుడు చెప్పిన మాటను స్మరించి ప్రీతుడై అన్నాడు — ‘నరవ్యాఘ్రులారా, మీకు స్వాగతం. అదృష్టవశాత్తు ఈ రోజు మిమ్మల్ని చూస్తున్నాను; అదృష్టవశాత్తు బంధనాలైన నా ఈ భుజాలను మీరు నరికివేశారు. నా అవినయంవల్ల నాకు ఈ విరూపమైన రూపం ఎలా లభించిందో యథార్థంగా చెబుతాను, నరవ్యాఘ్రా, విను.’ ఈ విధంగా వైరం కూడా ఉపకారంగా పరిణమిస్తుంది; భుజాలను నరకడమే అతని మోక్షానికి ద్వారమైంది. దీనితో తరువాతి సర్గలో కబంధుని ఆత్మకథకు భూమిక ఏర్పడింది. లక్ష్మణుని నివేదన సంక్షిప్తమైనదీ క్రమబద్ధమైనదీ — రాజ్యభ్రంశం, వనవాసం, సీతాసాహచర్యం, అపహరణం, అన్వేషణ అనే ఐదు అంశాలు మాత్రమే. తరువాత అతడు ఎదురు ప్రశ్న వేస్తాడు, ఎందుకంటే పరిచయం ఇవ్వడానికి ఫలం పరిచయం తీసుకోవడమే. కబంధుని సమాధానంలో ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దర్శనమూ మోక్షమూ రెండూ అతని భాగ్యమే. ‘తదింద్రవచనం స్మరన్’ (ఇంద్రుని ఆ మాటను స్మరించి) అనే పదంతో పూర్వవృత్తాంతం సూచించబడింది, అది తరువాతి సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఈ విధంగా యుద్ధంతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ మైత్రితో ముగుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ராமன் தன் மனத்தை உறுதிப்படுத்திக்கொண்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில், அங்கே தன் கைச்சுருக்கில் சிக்கி நின்ற சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணரைப் பார்த்துக் கபந்தன் சொன்னான் — ‘க்ஷத்திரியர்களில் காளைகளே, பசியால் வாடும் என்னைக் கண்டும் ஏன் நிற்கிறீர்கள்? விதியாலேயே நீங்கள் எனக்கு உணவாக அனுப்பப்பட்டிருக்கிறீர்கள்; அறிவும் இழந்திருக்கிறீர்கள்.’ அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, துயருற்றிருந்தும் பராக்கிரமத்தில் உறுதிகொண்ட லக்ஷ்மணன் காலத்துக்கு ஏற்றதும் நன்மை பயப்பதுமான சொல்லைச் சொன்னான் — ‘இந்த இழிந்த ராட்சசன் உன்னையும் என்னையும் விரைவில் விழுங்கிவிடுவான்; ஆகவே அதற்கு முன்பே நாம் இருவரும் வாள்களால் இவனுடைய கனத்த கைகளை விரைவாக வெட்டுவோம். இவன் பேருடல் கொண்டவன், பயங்கரமானவன்; இவனுடைய வலிமையும் பராக்கிரமமும் கைகளிலேயே அடங்கியிருக்கின்றன. உலகம் முழுவதையும் வென்றுவிட்டவன் போல இவன் இப்போது நம்மையும் கொல்ல விரும்புகிறான்.’ ராமனும் இதை ஏற்கிறான். ஆனால் அங்கே தர்ம சிந்தனையும் செயல்படுகிறது — ‘அரசனே, உலகத்தின் தலைவனே, யாகத்தின் நடுவே கொண்டுவரப்பட்ட பலிப் பசுக்களைப் போல அசைவற்றவர்களைக் கொல்வது அரசனுக்கு இழிவானது, ராகவா.’ ஆகவே உயிரைப் பறிப்பதல்ல, கைகளை வெட்டுவது மட்டுமே தகுந்தது என்று முடிவு செய்யப்பட்டது. அவர்களுடைய இந்தப் பேச்சைக் கேட்டு அந்த ராட்சசன் சினந்து, கொடிய வாயைப் பிளந்து அவர்களைத் தின்னத் தொடங்கினான். இவ்வாறு சில சுலோகங்களிலேயே கவி உரையாடலையும் முடிவையும் நிறைவேற்றி, செயலின் கணத்தை முன்வைக்கிறார். இங்கே லக்ஷ்மணனின் மூவகைச் சிறப்பு காணப்படுகிறது — துயருற்றிருந்தும் அவன் துவளவில்லை, பராக்கிரமத்தில் முடிவெடுக்கிறான், காலத்துக்கு ஏற்ற நன்மையான சொல்லைச் சொல்கிறான். ‘காலத்துக்கு ஏற்றதும் நன்மையானதும்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் கவி அவனுடைய சொல்லின் மதிப்பைச் சுட்டுகிறார். ‘கனத்த கைகளை வெட்டுவோம்’ என்பதில் ‘குரூ’ (கனத்த) என்ற சொல்லால் கைகளின் பருமனும் கனமும் சுட்டப்படுகின்றன; அவற்றை வெட்டுவதே வழி, தலையை வெட்டுவது அல்ல — ஏனெனில் அவனுக்குத் தலையே இல்லை. ‘யாகத்தின் நடுவே கொண்டுவரப்பட்ட பசுக்களைப் போல’ என்ற உவமையால் பலிப் பசுவின் ஆதரவற்ற நிலை நினைவூட்டப்படுகிறது; கபந்தனும் இப்போது எதிர்க்க இயலாதவனாவான் என்பது கருத்து.

பிறகு இடத்தையும் காலத்தையும் அறிந்த அந்த இரு ராகவர்களும் மிக உற்சாகத்துடன் வாள்களாலேயே அவனுடைய இரு கைகளையும் தோள்பட்டையிலிருந்து வெட்டினர். வலப்பக்கம் நின்ற ராமன் வாளால் தடையின்றி வேகமாக வலக்கையை வெட்டினான்; இடப்பக்கம் நின்ற வீரனான லக்ஷ்மணன் இடக்கையை வெட்டினான். கைகள் வெட்டப்பட்ட அந்த நீண்ட கையன் பெருங்குரலில் கர்ஜித்து, வானத்தையும் பூமியையும் திசைகளையும் முழங்கச் செய்தபடி, மேகம் போலத் தரையில் விழுந்தான். இரத்த வெள்ளத்தில் மூழ்கிய அவன், வெட்டப்பட்ட தன் கைகளைக் கண்டு, துவண்டவனாக அந்த வீரர்களைக் கேட்டான் — ‘நீங்கள் யார்?’ என்று. இவ்வாறு அவன் கேட்டதும், அவன் முன்னே நல்ல அடையாளங்களும் பெருவலிமையும் உடைய லக்ஷ்மணன் காகுத்ஸ்தனை அறிமுகம் செய்யத் தொடங்கினான் — ‘இவர் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் வாரிசு, மக்களால் ராமன் என்ற பெயரால் அறியப்பட்டவர்; என்னை அவருடைய தம்பியான லக்ஷ்மணன் என்று அறிவாயாக.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — கைச்சுருக்கிலிருந்து விடுபட்ட பிறகே கபந்தன் அமைதியடைகிறான், கேள்வி கேட்கிறான்; கைகள் இருந்தவரை அவன் வெறும் தின்பவனாகவே இருந்தான். ‘தேசகாலஜ்ஞௌ’ (இடத்தையும் காலத்தையும் அறிந்தவர்கள்) என்ற சொல் இங்கே மிகப் பொருள் பொதிந்தது — அவன் வாயைப் பிளந்து தின்னத் தொடங்கிய அதே கணத்தில் அவனுடைய கைப்பிடி தளர்ந்தது; அந்த வாய்ப்பையே அவர்கள் பற்றிக்கொண்டனர். ‘ஸுஸம்ஹ்ருஷ்டௌ’ (மிக உற்சாகத்துடன்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய ஊக்கம் சுட்டப்படுகிறது — ஆபத்தின் நடுவிலும் செயலில் மகிழ்ச்சி. ‘வலப்பக்கம் நின்றவன் வலக்கையை’ என்ற சொல்லணியால் கவி இடத்துக்கும் செயலுக்கும் உள்ள ஒத்திசைவை அழகாக்குகிறார். வீழ்ச்சியின் வர்ணனையில் ‘வானத்தையும் பூமியையும் திசைகளையும் முழங்கச் செய்தபடி’ என்று மூவுலகிலும் பரவிய முழக்கம் சொல்லப்படுகிறது; மேக உவமையால் அதன் ஆழமும் காட்டப்படுகிறது.

லக்ஷ்மணன் நடந்ததைச் சொல்கிறான் — ‘தாயால் ராஜ்யம் தடுக்கப்பட்டதால் ராமர் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்டார்; அவர் என்னுடனும் மனைவியுடனும் இந்தப் பெருங்காட்டில் திரிகிறார். தேவர்களுக்கு நிகரான பெருமையுடைய இவர் ஆளரவமற்ற காட்டில் வாழ்ந்தபோது இவருடைய மனைவி ஒரு ராட்சசனால் கவரப்பட்டாள்; அவளை வேண்டி நாங்கள் இங்கே வந்தோம். நீ யார்? எதற்காக முண்டம் போன்ற வடிவுடன், மார்பில் ஒளிரும் வாயுடன், கால்கள் முறிந்தவனாக இந்தக் காட்டில் புரண்டுகொண்டிருக்கிறாய்?’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட கபந்தன், லக்ஷ்மணனின் மறுமொழியைக் கேட்டு, முன்பு இந்திரன் சொன்ன சொல்லை நினைவுகூர்ந்து, மகிழ்ந்து சொன்னான் — ‘மனிதருள் புலிகளே, உங்களுக்கு நல்வரவு. நல்வினையால் இன்று நான் உங்களைக் காண்கிறேன்; நல்வினையாலேயே உங்களால் என்னைக் கட்டியிருந்த இந்த இரு கைகளும் வெட்டப்பட்டன. என் அடக்கமின்மையால் எனக்கு வந்த இந்த விகார உருவத்தைப் பற்றி உண்மையாகச் சொல்கிறேன்; மனிதருள் புலியே, கேள்.’ இவ்வாறு பகையும் உதவியாக மாறுகிறது; கைகளை வெட்டியதே அவனுடைய விடுதலைக்கு வாயிலாயிற்று. இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் கபந்தனின் சுயசரிதைக்கான பின்னணி அமைக்கப்படுகிறது. லக்ஷ்மணனின் அறிவிப்பு சுருக்கமானது, ஒழுங்கானது — ராஜ்ய இழப்பு, வனவாசம், சீதையின் உடன்வருகை, கவர்தல், தேடல் என்ற ஐந்தே படிகள். பிறகு அவன் எதிர்க்கேள்வி கேட்கிறான்; ஏனெனில் அறிமுகம் தருவதன் பலன் அறிமுகம் பெறுவதே. கபந்தனின் மறுமொழியில் ‘திஷ்ட்யா’ (நல்வினையால்) என்பது இருமுறை வருகிறது — காண்பதும் விடுபடுவதும் இரண்டுமே அவனுடைய நற்பேறு. ‘அந்த இந்திரனின் சொல்லை நினைவுகூர்ந்து’ என்ற சொல்லால் முந்தைய வரலாறு சுட்டப்படுகிறது; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்படும். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் போரில் தொடங்கி நட்பில் முடிகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಾಹುಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು ಕಬಂಧನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೂ ಏಕೆ ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ? ದೈವವೇ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಳಿಸಿದೆ, ನೀವು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವರಾಗಿದ್ದೀರಿ.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೂ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಲೋಚಿತವೂ ಹಿತಕರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇವನ ಭಾರವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸೋಣ. ಇವನು ಮಹಾಕಾಯನೂ ಭೀಷಣನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಇವನ ಬಲವೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಲೋಕವನ್ನೆಲ್ಲ ಗೆದ್ದವನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ಈಗ ನಮ್ಮನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ರಾಮನೂ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಭೂಪತಿಯೇ, ರಾಘವ, ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ ಪಶುಗಳಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ರಾಜನಿಗೆ ನಿಂದ್ಯ.’ ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಹರಣವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತೋಳುಗಳ ಛೇದನವೇ ಉಚಿತವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರ ಈ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತನ್ನ ರೌದ್ರವಾದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಅವರನ್ನು ತಿನ್ನಲು ತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆ ಕೆಲವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಂವಾದವನ್ನೂ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕರೂ ಅವನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲೋಚಿತವೂ ಹಿತಕರವೂ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮಾತಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಹೂ ಛಿಂದಾವಹೇ ಗುರೂ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಗುರೂ’ — ‘ಭಾರವಾದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತೋಳುಗಳ ಸ್ಥೂಲತೆಯೂ ಭಾರವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಛೇದನವೇ ಉಪಾಯ, ತಲೆಯ ಛೇದನವಲ್ಲ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ ಪಶುಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞಪಶುವಿನ ಅಸಹಾಯತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಕಬಂಧನೂ ಈಗ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥನಾಗುವನು ಎಂಬುದು ಆಶಯ.

ಅನಂತರ ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೇ ಅವನ ಹೆಗಲುಗಳಿಂದ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬಲತೋಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಡತೋಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ತೋಳುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಮಹಾಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ, ಮೋಡದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅವನು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ದೀನನಾಗಿ ಆ ವೀರರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಯಾರು?’ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಮುಂದೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಇವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ, ಜನರಲ್ಲಿ ರಾಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ನನ್ನನ್ನು ಅವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ಕಬಂಧನು ಬಾಹುಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ತೋಳುಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಕೇವಲ ತಿನ್ನುವವನಾಗಿದ್ದನು. ‘ದೇಶಕಾಲಜ್ಞೌ’ — ‘ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು’ — ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಯಾವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ತಿನ್ನಲು ತೊಡಗಿದನೋ, ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ತೋಳುಗಳ ಹಿಡಿತ ಸಡಿಲವಾಯಿತು; ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಅವರು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ‘ಸುಸಂಹೃಷ್ಟೌ’ — ‘ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆಪತ್ತಿನ ನಡುವೆಯೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ. ‘ದಕ್ಷಿಣೋ ದಕ್ಷಿಣಂ ಬಾಹುಮ್’ — ‘ಬಲದಲ್ಲಿದ್ದವನು ಬಲತೋಳನ್ನು’ — ಎಂಬ ಪದಯಮಕದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ರಮಣೀಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪತನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ನಾದವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮೋಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದಾಗ ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನು ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಇವನು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆವು. ನೀನಾದರೋ ಯಾರು? ಕಬಂಧನಂತಿದ್ದು, ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮುಖವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮುರಿದ ತೊಡೆಗಳೊಡನೆ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿರುವೆ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಬಂಧನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ನನ್ನ ಬಂಧನರೂಪವಾದ ಈ ಎರಡು ತೋಳುಗಳು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ನನ್ನ ಅವಿನಯದಿಂದ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ವಿರೂಪವಾದ ರೂಪದ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಕೇಳು.’ ಹೀಗೆ ವೈರವೂ ಉಪಕಾರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ತೋಳುಗಳ ಛೇದನವೇ ಅವನ ಮೋಕ್ಷದ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನ ಆತ್ಮಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವೂ ಆಗಿದೆ — ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶ, ವನವಾಸ, ಸೀತೆಯ ಸಹವಾಸ, ಅಪಹರಣ, ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ಐದೇ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು. ಅನಂತರ ಅವನು ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟದ್ದರ ಫಲ ಪರಿಚಯ ಪಡೆಯುವುದೇ. ಕಬಂಧನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ — ‘ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ’ — ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡೂ ಅವನ ಭಾಗ್ಯ. ‘ಆ ಇಂದ್ರವಚನವನ್ನು ನೆನೆದು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗ ಮೈತ್ರಿಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ സ്വന്തം മനസ്സു സ്ഥിരമാക്കി. ഈ സർഗത്തിൽ, അവിടെ കൈക്കുരുക്കിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കണ്ട് കബന്ധൻ പറഞ്ഞു — ‘ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, വിശന്നുവലഞ്ഞ എന്നെ കണ്ടിട്ടും നിങ്ങൾ എന്തിനു നിൽക്കുന്നു? ദൈവംതന്നെയാണ് ബോധംകെട്ട നിങ്ങളെ എനിക്കു ഭക്ഷണമായി അയച്ചിരിക്കുന്നത്.’ ആ വാക്കു കേട്ട്, ആർത്തിയിലായിട്ടും പരാക്രമത്തിൽ നിശ്ചയം ചെയ്ത ലക്ഷ്മണൻ സന്ദർഭോചിതവും ഹിതകരവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഈ രാക്ഷസാധമൻ അങ്ങയെയും എന്നെയും വേഗം പിടിച്ചെടുക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ, നമുക്ക് വാളുകൾകൊണ്ട് വേഗം ഇവന്റെ ഭാരമുള്ള കൈകൾ വെട്ടാം. ഇവൻ മഹാകായനും ഭീഷണനുമാണ്; ഇവന്റെ ബലവും പരാക്രമവും കൈകളിൽത്തന്നെയാണ് നിക്ഷിപ്തം. ലോകത്തെ മുഴുവൻ ജയിച്ചതുപോലെ കരുതി ഇപ്പോൾ ഇവൻ നമ്മളെയും കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ രാമനും ഇത് അംഗീകരിക്കുന്നു. എങ്കിലും ധർമബുദ്ധിയും അവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു — ‘രാജാവേ, ഭൂപതേ, രാഘവാ, യജ്ഞമധ്യത്തിൽ കൊണ്ടുവരപ്പെട്ട പശുക്കളെയെന്നപോലെ നിശ്ചേഷ്ടരായവരെ വധിക്കുന്നത് രാജാവിനു നിന്ദ്യമാണ്.’ അതിനാൽ പ്രാണഹരണമല്ല, കൈകൾ മുറിച്ചുകളയുന്നതു മാത്രമാണ് ഉചിതമെന്നു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. അവരുടെ ഈ സംഭാഷണം കേട്ട് ആ രാക്ഷസൻ ക്രുദ്ധനായി രൗദ്രമായ വായ് പിളർന്ന് അവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ ചുരുക്കം ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി സംഭാഷണവും നിർണയവും നിർവഹിക്കുന്നു, പ്രവൃത്തിയുടെ നിമിഷം അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്നുവിധമായ വൈശിഷ്ട്യം കാണാം — ആർത്തിയിലായിട്ടും അവൻ വിഷാദിക്കുന്നില്ല, പരാക്രമത്തിൽ നിശ്ചയം ചെയ്യുന്നു, കാലോചിതമായ ഹിതം പറയുന്നു. ‘പ്രാപ്തകാലം ഹിതം ച’ (സന്ദർഭോചിതവും ഹിതകരവും) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി അവന്റെ വാക്കിന്റെ മൂല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബാഹൂ ഛിന്ദാവഹേ ഗുരൂ’ (ഭാരമുള്ള കൈകൾ വെട്ടാം) എന്നിടത്ത് ‘ഗുരൂ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൈകളുടെ തടിയും ഭാരവും ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവ മുറിക്കുന്നതാണ് ഉപായം, തല വെട്ടുന്നതല്ല — കാരണം അവനു തലതന്നെയില്ല. ‘യജ്ഞമധ്യത്തിൽ കൊണ്ടുവരപ്പെട്ട പശുക്കളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ യജ്ഞപശുവിന്റെ നിസ്സഹായത ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; കബന്ധനും ഇപ്പോൾ പ്രതിരോധിക്കാൻ കഴിവില്ലാത്തവനാകും എന്നാണ് ആശയം.

പിന്നെ ദേശവും കാലവും അറിയുന്ന ആ രാഘവന്മാർ അതീവ ഉത്സാഹത്തോടെ വാളുകൾകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ ചുമലിൽനിന്ന് രണ്ടു കൈകളും വെട്ടി. വലതുവശത്തു നിന്ന രാമൻ വാളുകൊണ്ട് തടസ്സമില്ലാതെ വേഗത്തിൽ വലതുകൈ വെട്ടി; ഇടതുവശത്തു നിന്ന വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ ഇടതുകൈയും. കൈകൾ മുറിഞ്ഞ ആ മഹാബാഹു വലിയ ശബ്ദത്തിൽ അലറി, ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും ദിക്കുകളെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ഒരു മേഘംപോലെ നിലത്തുവീണു. ചോരപ്പുഴയിൽ കുളിച്ച അവൻ മുറിഞ്ഞ തന്റെ കൈകൾ കണ്ട് ദീനനായി ആ വീരന്മാരോടു ചോദിച്ചു — ‘നിങ്ങൾ ആരാണ്?’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കുന്ന അവന്റെ മുന്നിൽ ശുഭലക്ഷണനും മഹാബലനുമായ ലക്ഷ്മണൻ കാകുത്സ്ഥനെ പരിചയപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങി — ‘ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ അവകാശിയായ ഇവൻ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ രാമൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്; എന്നെ അവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണനെന്ന് അറിയുക.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — കൈകളുടെ ബന്ധനത്തിൽനിന്നു മുക്തനായശേഷമാണ് കബന്ധൻ ശാന്തനാകുന്നതും ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നതും; കൈകൾ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം അവൻ ഒരു ഭോക്താവു മാത്രമായിരുന്നു. ‘ദേശകാലജ്ഞൗ’ (ദേശവും കാലവും അറിയുന്നവർ) എന്ന പദം ഇവിടെ അത്യന്തം അർഥവത്താണ് — അവൻ വായ് പിളർന്ന് ഭക്ഷിക്കാൻ തുടങ്ങിയ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ അവന്റെ കൈകളുടെ പിടി അയഞ്ഞു; ആ അവസരംതന്നെയാണ് അവർ ഉപയോഗിച്ചത്. ‘സുസംഹൃഷ്ടൗ’ (അതീവ ഉത്സാഹത്തോടെ) എന്ന പദം അവരുടെ ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആപത്തിനിടയിലും കർമത്തിൽ ഹർഷം. ‘ദക്ഷിണോ ദക്ഷിണം ബാഹും’ (വലത്തുള്ളവൻ വലതുകൈ) എന്ന പദയമകത്തിലൂടെ കവി സ്ഥാനത്തിന്റെയും പ്രവൃത്തിയുടെയും സാമ്യം രമണീയമാക്കുന്നു. വീഴ്ചയുടെ വർണനയിൽ ‘ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും ദിക്കുകളെയും മുഴക്കി’ എന്നു മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുന്ന നാദം പറയപ്പെടുന്നു; മേഘത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ അതിന്റെ ഗാംഭീര്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ വൃത്താന്തം പറയുന്നു — ‘അമ്മ രാജ്യം തടഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കപ്പെട്ടു; എന്നോടും ഭാര്യയോടുമൊപ്പം അവൻ ഈ മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ദേവതുല്യമായ പ്രഭാവമുള്ള ഇവൻ വിജനമായ വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ ഇവന്റെ ഭാര്യയെ ഒരു രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു; അവളെ തിരഞ്ഞാണ് ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നത്. നീയാകട്ടെ ആരാണ്? എന്തിനാണ് ഒരു കബന്ധത്തെപ്പോലെ, മാറിടത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന വായുമായി, ഒടിഞ്ഞ തുടകളോടെ നീ ഈ വനത്തിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നത്?’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി കേട്ട്, മുൻപ് ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞ വാക്ക് ഓർമിച്ച് കബന്ധൻ പ്രീതനായി പറഞ്ഞു — ‘നരവ്യാഘ്രന്മാരേ, നിങ്ങൾക്കു സ്വാഗതം. ഭാഗ്യവശാൽ ഇന്നു ഞാൻ നിങ്ങളെ കാണുന്നു; ഭാഗ്യവശാൽ നിങ്ങൾ എന്റെ ബന്ധനങ്ങളായ ഈ കൈകൾ മുറിച്ചു. അവിനയംകൊണ്ട് എനിക്കു ലഭിച്ച ഈ വിരൂപമായ രൂപത്തെക്കുറിച്ച് യഥാർഥമായി ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കൂ, നരവ്യാഘ്രാ.’ ഇങ്ങനെ വൈരംപോലും ഉപകാരമായി പരിണമിക്കുന്നു; കൈകൾ മുറിച്ചതുതന്നെ അവന്റെ മോക്ഷത്തിന്റെ വാതിലായി. ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കബന്ധന്റെ ആത്മകഥയ്ക്കു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ നിവേദനം സംക്ഷിപ്തവും ക്രമബദ്ധവുമാണ് — രാജ്യഭ്രംശം, വനവാസം, സീതയുടെ സഹവാസം, അപഹരണം, അന്വേഷണം എന്ന അഞ്ചു പടവുകൾ മാത്രം. പിന്നെ അവൻ തിരിച്ചൊരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു, കാരണം പരിചയം നൽകുന്നതിന്റെ ഫലം പരിചയം നേടുകയാണല്ലോ. കബന്ധന്റെ മറുപടിയിൽ ‘ഭാഗ്യവശാൽ’ എന്നു രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ദർശനവും മോക്ഷവും രണ്ടും അവന്റെ ഭാഗ്യമാണ്. ‘തദിന്ദ്രവചനം സ്മരൻ’ (ആ ഇന്ദ്രവചനം ഓർമിച്ച്) എന്ന പദത്തിലൂടെ പൂർവവൃത്താന്തത്തിന്റെ സൂചന നൽകപ്പെടുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം മൈത്രിയോടെ സമാപിക്കുന്നു.

At the end of the previous sarga Rāma had steadied his resolve. Now Kabandha, seeing the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa held fast in the noose of his arms, spoke: "Bulls among kṣatriyas, why do you just stand there when you see how hungry I am? Fate has sent you to be my food, and your wits have deserted you." Hearing this, Lakṣmaṇa, though in distress, made up his mind to fight and said what was timely and wise. Three things mark him here: in distress he did not despair, he resolved on valour, and he spoke what the moment required. "This vilest of rākṣasas will swallow you and me in a moment. Before that, let us quickly cut off his massive arms with our swords. This huge creature is terrible, and all his strength and prowess lie in his arms. Having, as it were, conquered the whole world, he now means to kill us too." Their weight is stressed, and cutting off those arms was the only way, not cutting off his head, for he had none. Rāma agreed. Yet the sense of dharma was at work too: "But killing the helpless, lord of the earth, is condemned in a king, Rāghava; they are like beasts led into the midst of a sacrifice." The image recalls the helplessness of a sacrificial animal, for Kabandha, once his arms were gone, would be unable to resist. So it was decided that they would not take his life, only cut off his arms. Hearing them talk like this, the rākṣasa grew angry, opened his fearsome mouth wide and began to devour them. In a few verses the poet carries through the talk and the decision and brings us to the moment of action.

Then the two Rāghavas, who knew the right place and the right moment, cut off both his arms at the shoulder with their swords, full of eagerness. It was the very instant when he opened his mouth to eat them that the grip of his arms slackened, and that was the chance they seized; and even in the midst of danger they took joy in the deed. Rāma, standing on the right, swiftly cut off the right arm with his sword without a check, and the heroic Lakṣmaṇa, on the left, cut off the left; the poet matches place and deed neatly. His arms severed, the mighty-armed creature fell to the ground like a thundercloud with a great roar that made sky, earth and every quarter resound. Bathed in a flood of blood and seeing his two severed arms, he humbly asked the two heroes, "Who are you?" Only when freed from his arms did he become calm and ask a question; while he had them, he had been nothing but a devourer. As he spoke, the powerful Lakṣmaṇa, marked with every auspicious sign, began to tell him about Kākutstha: "This is the heir of the Ikṣvākus, known among men by the name of Rāma, and know me to be his younger brother, Lakṣmaṇa."

Lakṣmaṇa told their story. "When his mother barred him from the kingdom, Rāma was sent into exile in the forest, and he roams this great forest with me and with his wife. While he, whose power is like a god's, was living in the lonely forest, his wife was carried off by a rākṣasa, and it is in search of her that we have come here." His account was brief and orderly, the loss of the kingdom, the life in the forest, Sītā's companionship, the abduction and the search. Then he asked in return, for giving one's name deserves a name in return: "But who are you? Why do you lie writhing in this forest like a headless trunk, with broken legs and a blazing mouth in your chest?" Hearing Lakṣmaṇa's answer, Kabandha remembered what Indra had once told him, a hint of a past that the next sarga will tell in full, and spoke with delight. "Welcome to you both, tigers among men. It is my good fortune to see you today, and my good fortune that you have cut away these arms that were my bonds." Twice he spoke of good fortune, for both the sight of them and his release were blessings to him. "Now listen, tiger among men, while I tell you truly how I came by this deformed shape through my own want of restraint." So even enmity turned into kindness: the cutting off of his arms became the door to his release, and the sarga that began in battle ends in friendship, preparing for Kabandha's own story in the next.