पूर्वस्मिन् सर्गे रामः गृध्रराजाय जटायुषे पितृवत् अग्निसंस्कारम् अकरोत्, स्वर्गतिं च तस्मै प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे तस्मै उदकाञ्जलिं कृत्वा एव तौ राघवौ तस्मात् स्थानात् प्रस्थितौ, वने सर्वत्र सीताम् अवेक्षमाणौ च पश्चिमां दिशं जग्मतुः। ततः तां दक्षिणां दिशं गत्वा शरचापासिधारिणौ इक्ष्वाकुवंश्यौ अविप्रहतं पन्थानं प्रतिपेदतुः — यस्मिन् मार्गे जनानां गमनागमनं कदापि न भवति। सः पन्थाः गुल्मैः बहुभिः वृक्षैः लताभिः च सर्वतः प्रवेष्टितः, दुर्गमः, गहनः, घोरदर्शनः च आसीत्। तादृशं मार्गं वेगेन व्यतिक्रम्य दक्षिणां दिशम् आश्रित्य महाबलौ भ्रातरौ सुभीमं तत् महारण्यं व्यतियातौ। जनस्थानात् त्रिक्रोशं दूरं गत्वा महौजसौ तौ क्रौञ्चारण्यं नाम गहनं वनं विविशतुः। तत् वनं नानामेघानां घनसमूहः इव श्यामं, सर्वतः प्रहृष्टम् इव शोभमानं, नानावर्णैः शुभैः पुष्पैः मृगपक्षिगणैः च समन्ततः युतम् आसीत्। कविः अत्र वनस्य रमणीयतां वर्णयन् अपि तयोः शोकं न विस्मरति — वैदेहीं द्रष्टुम् इच्छन्तौ एव तौ तद्वनं समन्ततः विचिक्यतुः; सीताहरणदुःखितौ च श्रान्तौ सन्तौ तत्र तत्र विश्रामाय क्षणं क्षणम् अवतिष्ठेताम्। पुनः पूर्वदिशि त्रिक्रोशं गत्वा तौ भ्रातरौ क्रौञ्चारण्यम् अतिक्रम्य मतङ्गमुनेः आश्रमस्य अन्तरे अपरम् एकं वनं ददृशतुः — बहुभिः भीमैः मृगैः द्विजैः च युक्तं, नानावृक्षसमाकीर्णं, सर्वतः गहनपादपं घोरदर्शनं च। एवं पश्चिमतः दक्षिणं, दक्षिणतः पूर्वं च परिभ्रमन्तौ तौ मार्गणात् क्षणम् अपि न विरमतः; दिशः परिवर्तन्ते, शोकः तु न परिवर्तते। एषा एव सर्गस्य भूमिका — गहनात् गहनतरं वनं प्रविशतोः तयोः पुरतः कबन्धरूपा महती आपत् प्रतीक्षमाणा तिष्ठति। द्रष्टव्यं च — रावणः सीतां दक्षिणदिशम् एव नीतवान् इति तौ न जानीतः; तथापि जटायुषः संकेतात् दक्षिणा दिक् एव तयोः लक्ष्यं भवति। ‘अविप्रहतं पन्थानम्’ इति पदेन कविः सूचयति — यः मार्गः जनैः न सेवितः, सः एव अधुना तयोः मार्गः; राजपुत्रौ अपि अरण्यपथम् आश्रयतः। त्रिक्रोशम् इति मानं द्विवारं प्रयुक्तम् — प्रथमं दक्षिणतः, पुनः पूर्वतः — अनेन मार्गस्य वक्रता सूच्यते। वनवर्णने ‘प्रहृष्टम् इव’ इति उत्प्रेक्षा रम्या — पुष्पितं वनं हृष्टम् इव भाति, शोकार्तयोः तु तत् न सुखाय।

तस्मिन् वने पर्वते तौ दशरथात्मजौ एकां दरीं ददृशतुः — पातालवत् गम्भीरां, तमसा नित्यं संवृतां महतीं गुहाम्। तस्याः दर्याः अविदूरतः तौ नरव्याघ्रौ महारूपां विकृताननां काञ्चित् राक्षसीम् आसाद्य ददर्शतुः। सा अल्पसत्त्वानां प्राणिनां भयदा, बीभत्सा, रौद्रदर्शना, लम्बोदरी, तीक्ष्णदंष्ट्रा, कराली, परुषत्वचा च आसीत्। भीमान् मृगान् भक्षयन्तीं विकटाकारां मुक्तमूर्धजां तां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तत्र एव अवैक्षताम्। सा तु तौ वीरौ समासाद्य, भ्रातुः अग्रतः व्रजन्तं लक्ष्मणम् ‘एहि, आवां रंस्यावहे’ इति उक्त्वा समालम्भत — हस्तेन गृहीतवती। सौमित्रिम् उपगुह्य च एनम् अवदत् — ‘अहं त्वयोमुखी नाम राक्षसी; त्वम् एव मे प्रियः, त्वत्प्राप्तिः एव मम महान् लाभः।’ पुनः च अब्रवीत् — ‘नाथ, वीर, पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च इदं चिरस्थायि आयुः प्राप्य त्वं सदा मया सह रंस्यसे।’ एवम् उक्तः अरिसूदनः लक्ष्मणः कुपितः सन् खड्गम् उद्धृत्य तस्याः कर्णनासस्तनं निचकर्त। कर्णनासयोः निकृत्तयोः सा घोरदर्शना राक्षसी विस्वरं विननाद, यथागतं मार्गम् एव आश्रित्य प्रदुद्राव च। तस्यां गतायां अमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ओजसा पुनः गहनं वनं व्रजन्तौ पुरतः आसेदतुः। अत्र द्रष्टव्यम् — शूर्पणखायाः इव अयोमुख्याः अपि विरूपकरणं लक्ष्मणेन एव क्रियते, न तु वधः; एषः रामायणस्य स्त्रीविषये प्रसिद्धः दण्डनयः। पुनः च द्रष्टव्यम् — या दरी पुरा वर्णिता, सा एव अयोमुख्याः निवासः इति सूच्यते, तमसा संवृता गुहा च तस्याः स्वभावस्य प्रतिबिम्बम् इव भाति। एतत् समग्रम् आख्यानं समीक्षितसंस्करणे सर्वथा न विद्यते, केवलं वुल्गेटे एव दृश्यते। ‘एहि रंस्यावहे’ इति तस्याः वचनम् अत्यन्तं निर्लज्जं स्पष्टं च; शूर्पणखायाः वचनेन सह तस्य साम्यं सुप्रकटम्। लक्ष्मणः तु उत्तरं न ददाति, केवलं क्रियया एव प्रतिवदति — एषः तस्य स्वभावः। ‘आयुश्चिरम् इदम्’ इति पदेन सा तस्मै दीर्घायुष्यं लोभयति, किन्तु लक्ष्मणस्य मनः न चलति। अस्मिन् प्रसङ्गे वनस्य भीषणता राक्षसीरूपेण मूर्ता भवति, कबन्धदर्शनस्य च पूर्वरङ्गः भवति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र स्पष्टम् — ‘अहं ते भार्यारूपेण प्राप्ता’ इति सा वदति। ‘विस्वरं विननाद’ इति पदेन तस्याः आर्तनादः सूचितः; सः एव नादः वनं क्षोभयति, अग्रिमस्य महाशब्दस्य च पूर्वसूचना इव भवति। कर्णनासच्छेदः अत्र स्तनच्छेदेन सह उक्तः, यत् शूर्पणखाप्रसङ्गात् अधिकम्।

अथ महातेजाः सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः च लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा दीप्ततेजसं भ्रातरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘आर्य, मम बाहुः दृढं स्पन्दते, मनः च उद्विग्नम् इव भवति; प्रायशः अनिष्टसूचकानि निमित्तानि उपलक्षये। तस्मात् त्वं सज्जीभव, मम वचनं कुरुष्व; मम एव एतानि निमित्तानि सद्यः सम्भ्रमं शंसन्ति इति मन्ये। एषः तु वञ्जुलकः नाम परमदारुणः पक्षी आवयोः युद्धे विजयं शंसन् इव विनर्दति।’ एवं शुभम् अशुभं च द्वयम् अपि युगपत् सूचयन् लक्ष्मणः आसन्नाम् आपदं तस्याः च शुभं परिणामं द्वयम् अपि व्यञ्जयति; श्रोतुः मनसि आशङ्का आश्वासः च सह एव उदेति। तथा तयोः वने अन्वेषतोः ओजसा सर्वं तद्वनं चलितम्; तत्र विपुलः शब्दः संजज्ञे, यः तद्वनं प्रभञ्जन् इव आसीत्। मातरिश्वना अत्यर्थं संवेष्टितम् इव तत् गहनं वनम् आसीत्, तस्य च शब्दः सर्वं वनप्रान्तम् आपूरयन् इव अभूत् — प्रतिध्वनिभिः दिशः निनदिताः। तं शब्दं कांक्षमाणः, तस्य कारणं ज्ञातुम् इच्छन्, खड्गी रामः सानुजः विपुलोरसं सुमहाकायम् एकं राक्षसं ददर्श। एवं निमित्तकथनात् आरभ्य शब्दश्रवणपर्यन्तं कविः सोपानक्रमेण भयम् उपचिनोति, दर्शनेन च तत् साकारं करोति। ‘स्पन्दते मे दृढं बाहुः’ इति निमित्तशास्त्रस्य प्रसिद्धं लक्षणम् — वामबाहोः स्पन्दनम् अनिष्टसूचकम्। लक्ष्मणः केवलं भयं न वदति, अपि तु ‘सज्जीभव’ इति प्रतिकारम् अपि सूचयति; एषा एव वीरस्य रीतिः। ‘ममैव हि निमित्तानि’ इति वदन् सः आपदं स्वस्मिन् एव आरोपयति, भ्रातरं च रक्षितुम् इच्छति। ‘प्रभञ्जन्निव’ इति उपमया शब्दस्य प्रचण्डता दर्शिता — यथा प्रभञ्जनः वृक्षान् भनक्ति, तथा एव सः शब्दः वनं भिनत्ति इव।

तौ उभौ पुरतः प्रमुखे स्थितं तत् रक्षः आसेदतुः। सः विवृद्धकायः, अशिरोग्रीवः, कबन्धमात्रः — शिरसः ग्रीवायाः च अभावात् धड् एव तस्य सर्वं शरीरम् — उदरे एव मुखयुक्तः च आसीत्। निशितैः तीक्ष्णैः रोमभिः आचितः सः महागिरिः इव उच्छ्रितः, नीलमेघनिभः, रौद्रः, मेघस्तनितवत् गम्भीरनिःस्वनः च आसीत्। ललाटस्थेन अग्निज्वालानिकाशेन दीप्यता, महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेन आयतेन च, एकेन घोरेण उरसि स्थितेन सुदर्शिना नयनेन सः युक्तः आसीत् — तस्य ललाटम् अपि उरसि एव, नेत्रम् अपि तत्र एव। महादंष्ट्रोपपन्नं लेलिहानं महामुखं तस्य आसीत्; महाघोरान् ऋक्षसिंहमृगद्विजान् सः तेन एव मुखेन भक्षयति स्म। योजनमायतौ घोरौ भुजौ विकुर्वाणः सः कराभ्यां विविधान् ऋक्षान् पक्षिगणान् मृगान् च गृह्य आकर्षति विकर्षति च; अनेकान् मृगयूथपान् अपि तथा एव गृहीत्वा कर्षति। ये भक्षणाय न रोचन्ते, तान् पुनः ताभ्यां एव हस्ताभ्यां क्षिपति। प्रपन्नयोः तयोः भ्रात्रोः पन्थानम् आवृत्य सः स्थितः आसीत्। तं दृष्ट्वा तौ पार्श्वेन समतिक्रम्य क्रोशमात्रं दूरात् एव तं महान्तं दारुणं भीमं भुजसंवृतं कबन्धं ददृशतुः — संस्थानेन एव अतिघोरदर्शनम्। अत्र कविः क्रमेण अङ्गात् अङ्गं वर्णयन् तस्य असाधारणं वैकृतं चित्रयति; प्रमाणं वर्णः स्वनः नेत्रं मुखं भुजौ इति क्रमेण भयस्य चित्रं पूर्णतां गच्छति। ‘कबन्धम् उदरेमुखम्’ इति पदद्वयेन एव तस्य समग्रं वैकृतं सङ्गृहीतम् — शिरः नास्ति, ग्रीवा नास्ति, मुखं तु उदरे। ‘विवृद्धम्’ इति च प्रमाणस्य आधिक्यं सूचयति। ‘योजनमायतौ भुजौ’ इति अतिशयोक्तिः न, अपि तु तस्य ग्रहणसामर्थ्यस्य कारणम् — अनेन एव सः दूरस्थान् अपि मृगान् गृह्णाति, अनेन एव च राघवौ गृहीतौ भविष्यतः। ‘क्रोशमात्रं ददर्शतुः’ इति पदेन तस्य विशालता एव सूच्यते — क्रोशदूरात् अपि सः स्पष्टं दृश्यते। ‘कबन्धमिव संस्थानात्’ इति च नामनिर्वचनम् इव भाति।

सः महाबाहुः अत्यर्थं विपुलौ भुजौ प्रसार्य बलात् पीडयन् सहितौ एव तौ राघवौ जग्राह। खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजसौ महाभुजौ महाबलौ च तौ भ्रातरौ तेन कृष्यमाणौ विवशतां प्राप्तौ — बलम् आयुधं च सत् अपि तत्र न उपकरोति। तत्र धैर्यात् शूरः राघवः न एव व्यथितः; लक्ष्मणः तु बाल्यात् धैर्यस्य च अनाश्रयणात् अत्यन्तम् अभिविव्यथे। विषण्णः सन् सः राघवानुजः राघवम् उवाच — ‘वीर, पश्य, अहं विवशः राक्षसस्य वशं गतः। मया एकेन एव निर्युक्तः सन् अयं तुष्येत्; त्वं तु परिमुच्यस्व, राघव। मां भूतबलिं दत्त्वा यथासुखं पलायस्व। अचिरेण एव त्वं वैदेहीम् अधिगन्ता असि इति मम निश्चिता मतिः; काकुत्स्थ, पितृपैतामहीं महीं प्रतिलभ्य राज्यस्थः सन् तत्र मां सर्वदा स्मर्तुम् अर्हसि।’ अत्र लक्ष्मणस्य आत्मत्यागशीलं स्नेहं कविः स्पष्टं दर्शयति — मरणे अपि तस्य चिन्ता भ्रातुः सिद्धिः एव। भ्रातुः एतत् स्नेहार्द्रं वचनं श्रुत्वा रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् — ‘वीर, वृथा त्रासं मा स्म कुरु; त्वादृशः पुरुषः न हि विषीदति।’ एतस्मिन् एव अन्तरे क्रूरः महाबाहुः दानवोत्तमः कबन्धः तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ उवाच — ‘वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ युवां कौ? दैवेन मम चक्षुर्विषयं प्राप्तौ इमं घोरं देशं किमर्थम् आगतौ? इह वां किं कार्यम्? तत् वदतम्।’ एवम् आपत्काले अपि रामस्य वचनं धैर्यम् एव उपदिशति, भ्रातुः च शोकं क्षणेन शमयति। ‘तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवौ नैव विव्यथे’ इति मुद्रिते द्विवचनरूपं दृश्यते, किन्तु क्रियापदं ‘विव्यथे’ एकवचनम्; हिन्दीभाष्यम् अपि रामम् एव एकवचनेन गृह्णाति। अतः आशयः — रामः धैर्येण न कम्पते, लक्ष्मणः तु व्यथते। ‘मां हि भूतबलिं दत्त्वा’ इति लक्ष्मणस्य वचनं करुणरसस्य उत्कर्षम् आवहति। कबन्धस्य प्रश्नः अपि विचित्रः — सः भक्षणात् पूर्वं परिचयं पृच्छति; एतेन एव तस्य पूर्ववृत्तान्तस्य कथनाय अवकाशः उत्पद्यते। ‘दैवेन मम चाक्षुषौ’ इति कबन्धस्य वचने दैवशब्दः पुनः आवर्तते; रामः अपि अग्रे दैवम् एव वदति — उभयोः अपि वाचि एकः एव शब्दः, किन्तु भावः भिन्नः। कबन्धाय तत् भाग्यम्, राघवाभ्यां तु व्यसनम्। ‘वदतं कार्यम् इह वाम्’ इति प्रश्नेन सर्गान्ते संवादस्य सूत्रं गृहीतम्।

कबन्धः पुनः अवदत् — ‘इह क्षुधार्तस्य मम समीपे तिष्ठतः युवां सबाणचापखड्गौ तीक्ष्णशृङ्गौ वृषभौ इव इमं देशम् अनुप्राप्तौ, मां च तूर्णम् अनुसम्प्राप्तौ; अतः वां जीवितं दुर्लभम्।’ दुरात्मनः कबन्धस्य तत् वचनं श्रुत्वा परिशुष्यमुखः रामः लक्ष्मणम् उवाच — ‘सत्यविक्रम, कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं दारुणं व्यसनं प्राप्य, तां प्रियाम् अप्राप्य एव, जीवितान्ताय एषा आपत् आगता। लक्ष्मण, सर्वभूतेषु कालस्य वीर्यं सुमहत्; नरव्याघ्र, त्वां मां च व्यसनैः मोहितौ पश्य। दैवस्य सर्वभूतेषु शासने भारः न अस्ति — यत् कर्तुम् इच्छति तत् अनायासेन एव करोति। रणाजिरे शूराः बलवन्तः कृतास्त्राः च पुरुषाः अपि कालेन अभिपन्नाः सन्तः वालुकाभिः रचिताः सेतवः इव सीदन्ति।’ एषा उपमा मनोहरा — यथा सिकतासेतुः जले शिथिलः भवति, तथा एव कालेन गृहीताः वीराः अपि विशीर्यन्ते। इति ब्रुवाणः दृढसत्यविक्रमः महायशाः प्रतापवान् दाशरथिः उदग्रविक्रमं सौमित्रिम् अवेक्ष्य तदा स्वां मतिम् आत्मना स्थिरां चकार। अत्र कविः दर्शयति — शोकः अपि भयम् अपि रामस्य धैर्यं न चालयति; कालमहिमानं जानन् अपि सः न निश्चेष्टः भवति, अपि तु मतिं स्थिरीकृत्य प्रतिकाराय सज्जः तिष्ठति। अनेन एव आगामिनि सर्गे कबन्धस्य बाहुच्छेदनस्य भूमिका बध्यते। ‘नहि भारोऽस्ति दैवस्य’ इति अर्धेन रामः दैवस्य अनायासकारित्वं वदति — सर्वभूतानां नियमनं तस्य कृते न कोऽपि भारः। एषा एव दृष्टिः तं निराशायाः रक्षति; यः कालं जानाति, सः कालम् अपि सहते। ‘मुखेन परिशुष्यता’ इति पदेन रामस्य शारीरिकी दशा अपि सूचिता — वाचा सः धैर्यं वदति, मुखं तु शुष्यति; एतेन कविः तस्य मानुषभावं रक्षति।

మునుపటి సర్గలో రాముడు గృధ్రరాజైన జటాయువుకు తండ్రికి చేసినట్లు అగ్నిసంస్కారం చేశాడు, అతనికి స్వర్గగతిని ప్రార్థించాడు. ఈ సర్గలో అతనికి ఉదకాంజలి ఇచ్చిన తరువాతే ఆ ఇద్దరు రాఘవులూ ఆ స్థలం నుండి బయలుదేరి, వనంలో అన్నిచోట్లా సీతను వెదుకుతూ పడమటి దిక్కుకు వెళ్ళారు. తరువాత ఆ దక్షిణదిక్కుకు చేరి, బాణాలూ ధనుస్సులూ కత్తులూ ధరించిన ఆ ఇక్ష్వాకువంశీయులు ఎవరూ నడవని ఒక దారిని పట్టారు — జనుల రాకపోకలు ఎప్పుడూ ఉండని మార్గం అది. ఆ దారి పొదలతో, ఎన్నో చెట్లతో, తీగలతో అన్నివైపులా అల్లుకుపోయి, దుర్గమంగా, దట్టంగా, భయంకరంగా కనిపిస్తూ ఉంది. అటువంటి మార్గాన్ని వేగంగా దాటి, దక్షిణదిక్కును ఆశ్రయించి, మహాబలులైన ఆ సోదరులు మిక్కిలి భయంకరమైన ఆ మహారణ్యాన్ని దాటిపోయారు. జనస్థానం నుండి మూడు క్రోశాల దూరం వెళ్ళి మహాతేజస్వులైన వారు క్రౌంచారణ్యం అనే దట్టమైన వనంలో ప్రవేశించారు. ఆ వనం నానావిధ మేఘాల దట్టమైన సమూహంలా నల్లగా, అన్నివైపులా సంతోషిస్తున్నట్లు శోభిస్తూ, నానావర్ణాల శుభమైన పూలతో, మృగపక్షిగణాలతో అంతటా నిండి ఉంది. కవి ఇక్కడ వనపు రమణీయతను వర్ణిస్తూ కూడా వారి శోకాన్ని మరువడు — వైదేహిని చూడాలనే కోరికతోనే వారు ఆ వనాన్ని అన్నివైపులా వెదికారు; సీతాపహరణంతో దుఃఖితులై, అలసిపోయి, అక్కడక్కడ విశ్రాంతి కోసం క్షణక్షణం ఆగుతూ ఉన్నారు. మళ్ళీ తూర్పుదిక్కుగా మూడు క్రోశాలు వెళ్ళి ఆ సోదరులు క్రౌంచారణ్యాన్ని దాటి, మతంగముని ఆశ్రమానికి మధ్యలో మరొక వనాన్ని చూశారు — ఎన్నో భయంకరమైన మృగాలతో పక్షులతో కూడినదీ, నానావిధ వృక్షాలతో నిండినదీ, అన్నివైపులా దట్టమైన చెట్లు గలదీ, భయంకరంగా కనిపించేదీ. ఈ విధంగా పడమటి నుండి దక్షిణానికి, దక్షిణం నుండి తూర్పుకు తిరుగుతూ వారు అన్వేషణను క్షణమైనా ఆపరు; దిక్కులు మారుతాయి, శోకం మాత్రం మారదు. ఇదే సర్గకు భూమిక — దట్టమైన వనం నుండి మరింత దట్టమైన వనంలోకి ప్రవేశిస్తున్న వారి ఎదుట కబంధుని రూపంలో మహాపద ఎదురుచూస్తూ నిలిచి ఉంది. గమనించవలసినది — రావణుడు సీతను దక్షిణదిక్కుకే తీసుకువెళ్ళాడని వారికి తెలియదు; అయినా జటాయువు సంకేతం వల్ల దక్షిణదిక్కే వారి లక్ష్యమవుతుంది. ‘అవిప్రహతం పంథానమ్’ (ఎవరూ నడవని దారి) అనే పదంతో కవి సూచించేదేమంటే జనులు సేవించని మార్గమే ఇప్పుడు వారి మార్గం; రాజకుమారులు కూడా అరణ్యమార్గాన్ని ఆశ్రయిస్తున్నారు. ‘మూడు క్రోశాలు’ అనే కొలమానం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట దక్షిణంగా, మళ్ళీ తూర్పుగా — దీనితో మార్గపు వంకర సూచించబడుతుంది. వనవర్ణనలో ‘ప్రహృష్టమివ’ (సంతోషిస్తున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష రమ్యమైనది — పూచిన వనం సంతోషిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది, కాని శోకార్తులైన వారికి అది సుఖాన్ని ఇవ్వదు.

ఆ వనంలోని పర్వతంలో ఆ దశరథపుత్రులు ఒక దరిని చూశారు — పాతాళంలా లోతైనదీ, ఎల్లప్పుడూ చీకటితో కప్పబడినదీ అయిన పెద్ద గుహ. ఆ దరికి దగ్గరలో ఆ నరవ్యాఘ్రులు మహాకాయురాలూ వికృతముఖి అయిన ఒక రాక్షసిని సమీపించి చూశారు. ఆమె అల్పసత్త్వులైన ప్రాణులకు భయం కలిగించేదీ, బీభత్సమైనదీ, రౌద్రంగా కనిపించేదీ, వేలాడే పొట్ట గలదీ, పదునైన కోరలు గలదీ, కరాళమైనదీ, గరుకైన చర్మం గలదీ. భయంకరమైన మృగాలను తింటున్న, వికటాకారం గల, జుట్టు విరబోసుకున్న ఆమెను రామలక్ష్మణ సోదరులు అక్కడే చూశారు. ఆమె ఆ వీరులను సమీపించి, అన్న ముందు నడుస్తున్న లక్ష్మణుణ్ణి ‘రా, మనిద్దరం క్రీడిద్దాం’ అని చేతితో పట్టుకుంది. సౌమిత్రిని కౌగిలించుకొని ఇతనితో అంది — ‘నేను అయోముఖి అనే రాక్షసిని; నువ్వే నా ప్రియుడివి, నిన్ను పొందడమే నాకు మహాలాభం.’ మళ్ళీ అంది — ‘నాథా, వీరుడా, పర్వతదుర్గాలలో, నదుల ఇసుకతిన్నెలపై ఈ దీర్ఘాయుష్షును పొంది నువ్వు ఎల్లప్పుడూ నాతో కలిసి క్రీడిస్తావు.’ ఇలా అనబడిన శత్రుసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు కోపించి కత్తి దూసి ఆమె చెవులనూ ముక్కునూ స్తనాలనూ కోసివేశాడు. చెవులూ ముక్కూ కోయబడగా ఆ భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసి వికృతస్వరంతో అరిచింది, వచ్చిన దారినే పట్టి పారిపోయింది. ఆమె వెళ్ళిపోయాక శత్రుఘాతకులైన రామలక్ష్మణ సోదరులు ఓజస్సుతో మళ్ళీ దట్టమైన వనంలోకి వెళుతూ ముందుకు సాగారు. ఇక్కడ గమనించాలి — శూర్పణఖ విషయంలో వలెనే అయోముఖి విషయంలో కూడా లక్ష్మణుడే విరూపం చేస్తాడు, వధించడు; స్త్రీల విషయంలో రామాయణంలో ప్రసిద్ధమైన దండనీతి ఇదే. మళ్ళీ గమనించాలి — మునుపు వర్ణించిన దరియే అయోముఖి నివాసమని సూచించబడుతుంది; చీకటితో కప్పబడిన గుహ ఆమె స్వభావానికి ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తుంది. ఈ ఆఖ్యానమంతా సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు, కేవలం వల్గేట్ పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది. ‘ఏహి రంస్యావహే’ (రా, మనిద్దరం క్రీడిద్దాం) అనే ఆమె మాట అత్యంత నిర్లజ్జమైనదీ స్పష్టమైనదీ; శూర్పణఖ మాటతో దానికి ఉన్న పోలిక స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు మాత్రం సమాధానం ఇవ్వడు, కేవలం క్రియతోనే బదులు చెబుతాడు — ఇదే అతని స్వభావం. ‘ఆయుశ్చిరమిదమ్’ (ఈ దీర్ఘాయుష్షు) అనే పదంతో ఆమె అతనికి దీర్ఘాయుష్షును ఎరగా చూపుతుంది, కాని లక్ష్మణుని మనస్సు చలించదు. ఈ ప్రసంగంలో వనపు భీషణత్వం రాక్షసి రూపంలో మూర్తీభవిస్తుంది, కబంధదర్శనానికి పూర్వరంగమవుతుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉంది — ‘నేను నీకు భార్యగా లభించాను’ అని ఆమె అంటున్నట్లు అది చెబుతుంది. ‘విస్వరం వినానాద’ (వికృతస్వరంతో అరిచింది) అనే పదంతో ఆమె ఆర్తనాదం సూచించబడింది; ఆ నాదమే వనాన్ని కలవరపెడుతుంది, తరువాత వచ్చే మహాశబ్దానికి పూర్వసూచనలా ఉంటుంది. ఇక్కడ చెవులూ ముక్కూ కోయడంతో పాటు స్తనాలను కోయడం కూడా చెప్పబడింది, ఇది శూర్పణఖ ప్రసంగం కంటే అధికం.

అప్పుడు మహాతేజస్వీ, సత్త్వవంతుడూ, శీలవంతుడూ, శుచీ అయిన లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి మండుతున్న తేజస్సు గల అన్నతో అన్నాడు — ‘ఆర్యా, నా భుజం గట్టిగా అదురుతోంది, మనస్సు కలవరపడినట్లుంది; చాలావరకు అనిష్టాన్ని సూచించే శకునాలు కనిపిస్తున్నాయి. అందుచేత నువ్వు సిద్ధంగా ఉండు, నా మాట విను; ఈ శకునాలు నాకే వెంటనే ఆపదను సూచిస్తున్నాయని అనుకుంటున్నాను. కాని వంజులకం అనే ఈ పరమదారుణమైన పక్షి మనకు యుద్ధంలో విజయాన్ని సూచిస్తున్నట్లు అరుస్తోంది.’ ఈ విధంగా శుభాన్నీ అశుభాన్నీ రెండిటినీ ఏకకాలంలో సూచిస్తూ లక్ష్మణుడు రాబోయే ఆపదనూ దాని శుభపరిణామాన్నీ రెండిటినీ వ్యక్తం చేస్తాడు; శ్రోత మనస్సులో ఆశంకా ఆశ్వాసమూ కలిసే ఉదయిస్తాయి. అలా వారు వనంలో వెదుకుతుండగా ఒక ఓజస్సుతో ఆ వనమంతా కంపించింది; అక్కడ ఒక విపులమైన శబ్దం పుట్టింది, అది ఆ వనాన్ని విరిచివేస్తున్నట్లుంది. ఆ దట్టమైన వనం పెనుగాలితో అతిగా చుట్టుముట్టబడినట్లుంది, దాని శబ్దం వనప్రాంతమంతటినీ నింపుతున్నట్లుంది — ప్రతిధ్వనులతో దిక్కులు మారుమోగాయి. ఆ శబ్దపు కారణాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటూ, కత్తి ధరించిన రాముడు తమ్మునితో కలిసి విశాలమైన వక్షస్సు గల, మిక్కిలి పెద్ద శరీరం గల ఒక రాక్షసుణ్ణి చూశాడు. ఈ విధంగా శకునాలు చెప్పడం నుండి శబ్దం వినడం వరకు కవి మెట్టు మెట్టుగా భయాన్ని పెంచుతాడు, దర్శనంతో దానికి రూపాన్ని ఇస్తాడు. ‘స్పందతే మే దృఢం బాహుః’ (నా భుజం గట్టిగా అదురుతోంది) అనేది శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధ లక్షణం — ఎడమ భుజం అదరడం అనిష్టసూచకం. లక్ష్మణుడు కేవలం భయాన్ని చెప్పడు, ‘సజ్జీభవ’ (సిద్ధంగా ఉండు) అని ప్రతికారాన్ని కూడా సూచిస్తాడు; ఇదే వీరుని రీతి. ‘మమైవ హి నిమిత్తాని’ (ఈ శకునాలు నాకే) అంటూ అతడు ఆపదను తనపైనే ఆరోపించుకుంటాడు, అన్నను రక్షించాలనుకుంటాడు. ‘ప్రభంజన్నివ’ (విరిచివేస్తున్నట్లు) అనే ఉపమతో శబ్దపు ప్రచండత్వం చూపించబడింది — పెనుగాలి చెట్లను విరిచినట్లు ఆ శబ్దం వనాన్ని చీలుస్తున్నట్లుంది.

వారిద్దరూ ఎదురుగా ముందు నిలిచిన ఆ రాక్షసుణ్ణి సమీపించారు. అతడు పెరిగిన శరీరం గలవాడు, తల గాని మెడ గాని లేనివాడు, కేవలం మొండెం మాత్రమే — తలా మెడా లేకపోవడంవల్ల మొండెమే అతని శరీరమంతా — పొట్టలోనే నోరు గలవాడు. పదునైన, వాడియైన రోమాలతో కప్పబడి అతడు మహాపర్వతంలా ఎత్తుగా, నల్లని మేఘంలా, రౌద్రంగా, మేఘగర్జన వంటి గంభీరమైన ధ్వని గలవాడై ఉన్నాడు. నుదుటిపై అగ్నిజ్వాల వంటి కాంతితో మండుతున్న, పెద్ద రెప్పలు గల, పింగళవర్ణమైన, విశాలమైన, పొడవైన, ఘోరమైన, వక్షస్సుపై ఉన్న, స్పష్టంగా చూసే ఒకే ఒక కన్ను అతనికి ఉంది — అతని నుదురు కూడా వక్షస్సుపైనే, కన్ను కూడా అక్కడే. పెద్ద కోరలు గల, నాలుకతో నాకుతున్న మహాముఖం అతనికి ఉంది; మహాఘోరమైన ఎలుగుబంట్లనూ సింహాలనూ మృగాలనూ పక్షులనూ అతడు ఆ నోటితోనే తింటూ ఉండేవాడు. ఒక యోజనం పొడవైన ఘోరమైన భుజాలను చాచి అతడు చేతులతో రకరకాల ఎలుగుబంట్లనూ పక్షిగణాలనూ మృగాలనూ పట్టుకొని లాగుతూ, ఈడుస్తూ ఉండేవాడు; ఎన్నో మృగయూథపతులను కూడా అలాగే పట్టుకొని లాగేవాడు. తినడానికి నచ్చనివాటిని మళ్ళీ ఆ చేతులతోనే విసిరివేసేవాడు. దారిన వస్తున్న ఆ సోదరుల మార్గాన్ని అడ్డగించి అతడు నిలిచి ఉన్నాడు. అతణ్ణి చూసి వారు పక్కగా దాటి, ఒక క్రోశం దూరం నుండే మహాకాయుడూ, దారుణుడూ, భయంకరుడూ, భుజాలతో చుట్టుముట్టినవాడూ అయిన ఆ కబంధుణ్ణి చూశారు — ఆకారంతోనే అతి ఘోరంగా కనిపించేవాడు. ఇక్కడ కవి అవయవం తరువాత అవయవాన్ని వర్ణిస్తూ అతని అసాధారణమైన వికృతిని చిత్రిస్తాడు; పరిమాణం, వర్ణం, స్వరం, కన్ను, ముఖం, భుజాలు అనే క్రమంలో భయచిత్రం పూర్ణమవుతుంది. ‘కబంధముదరేముఖమ్’ (పొట్టలో నోరు గల మొండెం) అనే రెండు పదాలలోనే అతని వికృతి అంతా సంగ్రహించబడింది — తల లేదు, మెడ లేదు, నోరు మాత్రం పొట్టలో. ‘వివృద్ధమ్’ (పెరిగినవాణ్ణి) అనే పదం పరిమాణపు ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘యోజనమాయతౌ భుజౌ’ (యోజనం పొడవైన భుజాలు) అనేది అతిశయోక్తి కాదు, అతని పట్టుకునే సామర్థ్యానికి కారణం — దీనితోనే అతడు దూరంలో ఉన్న మృగాలను కూడా పట్టుకుంటాడు, దీనితోనే రాఘవులు కూడా పట్టుబడతారు. ‘క్రోశమాత్రం దదర్శతుః’ (క్రోశం దూరం నుండి చూశారు) అనే పదంతో అతని విశాలత్వమే సూచించబడుతుంది — క్రోశం దూరం నుండి కూడా అతడు స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. ‘కబంధమివ సంస్థానాత్’ (ఆకారంలో మొండెం వంటివాడు) అనేది అతని పేరుకు నిర్వచనంలా కనిపిస్తుంది.

ఆ మహాబాహువు మిక్కిలి విపులమైన తన భుజాలను చాచి బలవంతంగా నొక్కుతూ ఆ ఇద్దరు రాఘవులనూ కలిపి పట్టుకున్నాడు. కత్తులు ధరించినవారూ, దృఢమైన ధనుస్సులు గలవారూ, తీక్ష్ణమైన తేజస్సు గలవారూ, మహాభుజులూ, మహాబలులూ అయిన ఆ సోదరులు అతడు లాగుతుండగా వివశులయ్యారు — బలమూ ఆయుధమూ ఉన్నా అక్కడ అవి ఉపయోగపడడం లేదు. అక్కడ ధైర్యంవల్ల శూరుడైన రాఘవుడు ఏ మాత్రమూ వ్యథ చెందలేదు; లక్ష్మణుడు మాత్రం బాల్యంవల్ల, ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించకపోవడంవల్ల అత్యంతంగా వ్యథ చెందాడు. విషాదంతో ఆ రాఘవానుజుడు రాఘవునితో అన్నాడు — ‘వీరుడా, చూడు, నేను వివశుడనై రాక్షసునికి వశుడనయ్యాను. నన్ను ఒక్కణ్ణే అర్పిస్తే ఇతడు తృప్తి చెందుతాడు; నువ్వు మాత్రం విడిపించుకో, రాఘవా. నన్ను భూతబలిగా ఇచ్చి సుఖంగా పారిపో. త్వరలోనే నువ్వు వైదేహిని పొందుతావని నా నిశ్చితమైన అభిప్రాయం; కాకుత్స్థా, తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన భూమిని తిరిగి పొంది రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు అక్కడ నన్ను ఎల్లప్పుడూ స్మరిస్తూ ఉండు.’ ఇక్కడ కవి లక్ష్మణుని ఆత్మత్యాగశీలమైన స్నేహాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తాడు — మరణంలో కూడా అతని చింత అన్న సిద్ధి గురించే. తమ్ముని ఈ స్నేహార్ద్రమైన మాట విని రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘వీరుడా, వ్యర్థంగా భయపడకు; నీ వంటి పురుషుడు విషాదం చెందడు.’ ఇంతలోనే క్రూరుడూ మహాబాహువూ దానవశ్రేష్ఠుడూ అయిన కబంధుడు ఆ రామలక్ష్మణ సోదరులతో అన్నాడు — ‘ఎద్దు మూపురాల వంటి భుజాలు గలవారూ, పెద్ద కత్తులూ ధనుస్సులూ ధరించినవారూ అయిన మీరిద్దరూ ఎవరు? దైవవశాత్తు నా కంటికి చిక్కిన మీరు ఈ ఘోరమైన ప్రదేశానికి ఎందుకు వచ్చారు? ఇక్కడ మీ పని ఏమిటి? అది చెప్పండి.’ ఈ విధంగా ఆపత్కాలంలో కూడా రాముని మాట ధైర్యాన్నే ఉపదేశిస్తుంది, తమ్ముని శోకాన్ని క్షణంలో శాంతింపజేస్తుంది. ‘తత్ర ధైర్యాచ్చ శూరస్తు రాఘవౌ నైవ వివ్యథే’ అనే పంక్తిలో ముద్రిత ప్రతిలో ద్వివచనరూపం (రాఘవౌ — ఇద్దరు రాఘవులు) కనిపిస్తుంది, కాని క్రియాపదం ‘వివ్యథే’ ఏకవచనం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా రాముణ్ణే ఏకవచనంలో గ్రహిస్తుంది. అందుచేత ఆశయం — రాముడు ధైర్యంతో చలించడు, లక్ష్మణుడు మాత్రం వ్యథ చెందుతాడు. ‘మాం హి భూతబలిం దత్త్వా’ (నన్ను భూతబలిగా ఇచ్చి) అనే లక్ష్మణుని మాట కరుణరసాన్ని ఉత్కర్షకు తీసుకువెళుతుంది. కబంధుని ప్రశ్న కూడా విచిత్రమైనదే — అతడు తినే ముందు పరిచయం అడుగుతాడు; దీనితోనే అతని పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెప్పడానికి అవకాశం పుడుతుంది. ‘దైవేన మమ చాక్షుషౌ’ (దైవవశాత్తు నా కంటికి చిక్కినవారు) అనే కబంధుని మాటలో ‘దైవ’ అనే శబ్దం మళ్ళీ వస్తుంది; రాముడు కూడా తరువాత దైవాన్నే చెబుతాడు — ఇద్దరి మాటలోనూ ఒకే శబ్దం, కాని భావం భిన్నం. కబంధునికి అది అదృష్టం, రాఘవులకు మాత్రం ఆపద. ‘వదతం కార్యమిహ వామ్’ (ఇక్కడ మీ పని ఏమిటో చెప్పండి) అనే ప్రశ్నతో సర్గ చివరలో సంభాషణకు సూత్రం అందుకోబడింది.

కబంధుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘ఇక్కడ ఆకలితో బాధపడుతూ ఉన్న నా దగ్గరికి మీరిద్దరూ బాణాలూ ధనుస్సులూ కత్తులతో, వాడి కొమ్ముల ఎద్దుల వలె ఈ ప్రదేశానికి వచ్చారు, త్వరగా నా దగ్గరికి చేరారు; అందుచేత మీకు ప్రాణాలు దక్కడం దుర్లభం.’ దురాత్ముడైన కబంధుని ఆ మాట విని, ఎండిపోతున్న ముఖంతో రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, కష్టం నుండి మరింత కష్టమైన దారుణమైన ఆపదను పొంది, ఆ ప్రియురాలిని పొందకుండానే, ప్రాణాంతకమైన ఈ ఆపద వచ్చిపడింది. లక్ష్మణా, సర్వభూతాలపై కాలపు శక్తి మిక్కిలి గొప్పది; నరవ్యాఘ్రా, ఆపదలతో మోహితులమైన నిన్నూ నన్నూ చూడు. సర్వభూతాలను శాసించడంలో దైవానికి ఏ భారమూ లేదు — అది ఏది చేయాలనుకుంటే అది అనాయాసంగానే చేస్తుంది. యుద్ధరంగంలో శూరులూ బలవంతులూ అస్త్రవిద్యలో నిపుణులూ అయిన పురుషులు కూడా కాలానికి చిక్కినప్పుడు ఇసుకతో కట్టిన సేతువుల వలె కూలిపోతారు.’ ఈ ఉపమ మనోహరమైనది — ఇసుక కట్ట నీటిలో సడలిపోయినట్లు, కాలానికి చిక్కిన వీరులు కూడా శిథిలమైపోతారు. ఇలా అంటూ దృఢమైన సత్యమూ పరాక్రమమూ గలవాడూ, మహాయశస్వీ, ప్రతాపవంతుడూ అయిన దాశరథి ఉన్నతమైన పరాక్రమం గల సౌమిత్రిని చూసి అప్పుడు తన బుద్ధిని తానే స్థిరపరచుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి చూపేదేమంటే శోకం గాని భయం గాని రాముని ధైర్యాన్ని కదిలించలేవు; కాలమహిమను తెలిసినా అతడు నిశ్చేష్టుడు కాడు, బుద్ధిని స్థిరపరచుకొని ప్రతికారానికి సిద్ధంగా నిలుస్తాడు. దీనితోనే తరువాతి సర్గలో కబంధుని భుజాలను నరకడానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది. ‘నహి భారోఽస్తి దైవస్య’ (దైవానికి ఏ భారమూ లేదు) అనే అర్ధశ్లోకంతో రాముడు దైవం అనాయాసంగా చేసే స్వభావాన్ని చెబుతాడు — సర్వభూతాలను నియమించడం దానికి ఏ మాత్రమూ భారం కాదు. ఈ దృష్టియే అతణ్ణి నిరాశ నుండి కాపాడుతుంది; కాలాన్ని తెలిసినవాడు కాలాన్ని కూడా సహిస్తాడు. ‘ముఖేన పరిశుష్యతా’ (ఎండిపోతున్న ముఖంతో) అనే పదంతో రాముని శారీరకస్థితి కూడా సూచించబడింది — మాటలో అతడు ధైర్యాన్ని చెబుతున్నాడు, ముఖం మాత్రం ఎండిపోతోంది; దీనితో కవి అతని మానవభావాన్ని కాపాడుతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் கழுகரசனான ஜடாயுவுக்குத் தந்தைக்குச் செய்வது போல ஈமச்சடங்கு செய்து, அவனுக்குச் சொர்க்க கதியை வேண்டினான். இந்தச் சர்க்கத்தில், அவனுக்கு நீர்க்கடன் செய்த பின் அந்த இரு ராகவர்களும் அந்த இடத்திலிருந்து புறப்பட்டு, காட்டில் எங்கும் சீதையைத் தேடியபடி மேற்குத் திசை நோக்கிச் சென்றனர். பிறகு அந்தத் தென்திசையை அடைந்து, அம்பும் வில்லும் வாளும் ஏந்திய இக்ஷ்வாகு குலத்தோர் இருவரும் யாரும் நடக்காத ஒரு பாதையை அடைந்தனர் — மக்கள் போவதும் வருவதும் ஒருபோதும் நிகழாத வழி அது. அந்தப் பாதை புதர்களாலும் பல மரங்களாலும் கொடிகளாலும் எங்கும் சூழப்பட்டு, கடக்க அரியதாக, அடர்ந்ததாக, பார்க்கப் பயங்கரமாக இருந்தது. அப்படிப்பட்ட வழியை வேகமாகக் கடந்து, தென்திசையைப் பற்றிக்கொண்டு, பெருவலிமை கொண்ட சகோதரர்கள் மிகப் பயங்கரமான அந்தப் பெருங்காட்டைக் கடந்தனர். ஜனஸ்தானத்திலிருந்து மூன்று குரோச தூரம் சென்று, பேராற்றல் உடைய அவ்விருவரும் கிரௌஞ்சாரண்யம் என்ற அடர்ந்த காட்டில் நுழைந்தனர். அந்தக் காடு பலவகை மேகங்களின் அடர்ந்த திரள் போலக் கருநீலமாக, எங்கும் மகிழ்ந்திருப்பது போல அழகாக, பலநிற அழகிய மலர்களாலும் விலங்குகள், பறவைகளின் கூட்டங்களாலும் எப்பக்கமும் நிறைந்திருந்தது. கவி இங்கே காட்டின் அழகை வர்ணித்தபோதும் அவர்களுடைய சோகத்தை மறக்கவில்லை — வைதேகியைக் காண விரும்பியே அவர்கள் அந்தக் காட்டை எங்கும் தேடினர்; சீதை கவரப்பட்ட துயரத்தால் களைத்து, இடையிடையே ஓய்வுக்காகச் சற்றுச் சற்று நின்றனர். மீண்டும் கிழக்குத் திசையில் மூன்று குரோசம் சென்று, கிரௌஞ்சாரண்யத்தைக் கடந்து, மதங்க முனிவரின் ஆசிரமத்துக்கு இடையில் இன்னொரு காட்டைக் கண்டனர் — பல பயங்கர விலங்குகளும் பறவைகளும் கொண்டது, பலவகை மரங்கள் நிறைந்தது, எங்கும் அடர்ந்த மரங்கள் உடையது, பார்க்கப் பயங்கரமானது. இவ்வாறு மேற்கிலிருந்து தெற்கே, தெற்கிலிருந்து கிழக்கே சுற்றியலைந்த அவர்கள் தேடுவதிலிருந்து ஒரு கணமும் ஓயவில்லை; திசைகள் மாறுகின்றன, சோகமோ மாறுவதில்லை. இதுவே சர்க்கத்தின் பின்னணி — அடர்ந்ததிலிருந்து இன்னும் அடர்ந்த காட்டுக்குள் நுழையும் அவர்கள் முன்னே கபந்தன் என்ற வடிவில் பெரும் ஆபத்து காத்திருக்கிறது. கவனிக்க வேண்டியது — ராவணன் சீதையைத் தென்திசைக்கே கொண்டு சென்றான் என்பது அவர்களுக்குத் தெரியாது; இருந்தும் ஜடாயுவின் குறிப்பால் தென்திசையே அவர்களுடைய இலக்காகிறது. ‘அவிப்ரஹதம் பந்தானம்’ (யாரும் நடக்காத பாதை) என்ற சொல்லால் கவி சுட்டுவது — மக்கள் பயன்படுத்தாத வழியே இப்போது அவர்களுடைய வழி; ராஜகுமாரர்களும் காட்டுப் பாதையைச் சார்ந்திருக்கிறார்கள். ‘மூன்று குரோசம்’ என்ற அளவு இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — முதலில் தெற்கே, மீண்டும் கிழக்கே — இதனால் வழியின் வளைவு சுட்டப்படுகிறது. காட்டின் வர்ணனையில் ‘மகிழ்ந்திருப்பது போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் அழகானது — பூத்த காடு மகிழ்ந்ததுபோல் தோன்றுகிறது; ஆனால் சோகத்தில் ஆழ்ந்த அவர்களுக்கு அது இன்பம் தருவதில்லை.

அந்தக் காட்டில் ஒரு மலையில் தசரதன் மைந்தர் இருவரும் ஒரு பிளவைக் கண்டனர் — பாதாளம் போல ஆழமான, எப்போதும் இருளால் மூடப்பட்ட பெரிய குகை அது. அந்தப் பிளவுக்குச் சற்றுத் தொலைவில், மனிதருள் புலிகளான அவ்விருவரும் பெரிய உருவமும் விகாரமான முகமும் உடைய ஒரு ராட்சசியை அணுகிக் கண்டனர். அவள் மன உரம் குறைந்த உயிர்களுக்கு அச்சம் தருபவள், அருவருப்பானவள், பார்க்கக் கொடியவள், தொங்கும் வயிறும் கூர்மையான கோரைப்பற்களும் உடையவள், பயங்கரமானவள், கரடுமுரடான தோலுடையவள். பயங்கர விலங்குகளைத் தின்றுகொண்டிருந்த, கோரமான வடிவமும் அவிழ்ந்த கூந்தலும் உடைய அவளை ராம லக்ஷ்மணர் இருவரும் அங்கேயே பார்த்தனர். அவளோ அந்த வீரர்களை அணுகி, அண்ணனுக்கு முன்னே நடந்துகொண்டிருந்த லக்ஷ்மணனிடம் ‘வா, நாம் இருவரும் இன்புறுவோம்’ என்று சொல்லி அவனைக் கையால் பற்றிக்கொண்டாள். சௌமித்ரியைத் தழுவிக்கொண்டு அவனிடம் சொன்னாள் — ‘நான் அயோமுகி என்ற ராட்சசி; நீயே எனக்குப் பிரியமானவன்; உன்னை அடைவதே எனக்குப் பெரும் பேறு.’ மீண்டும் சொன்னாள் — ‘நாதா, வீரா, மலைக்கோட்டைகளிலும் நதிகளின் மணல்மேடுகளிலும் இந்த நீண்ட ஆயுளைப் பெற்று நீ எப்போதும் என்னுடன் இன்புறுவாய்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, பகைவரை அழிக்கும் லக்ஷ்மணன் சினந்து, வாளை உருவி அவளுடைய காதுகளையும் மூக்கையும் மார்பகங்களையும் அறுத்தான். காதுகளும் மூக்கும் அறுபட்டதும் பார்க்கக் கொடிய அந்த ராட்சசி கோரமான குரலில் கதறி, வந்த வழியே ஓடிவிட்டாள். அவள் போனதும், பகைவரைக் கொல்லும் சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணர் வேகமாக மீண்டும் அடர்ந்த காட்டுக்குள் சென்று முன்னேறினர். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — சூர்ப்பணகையைப் போலவே அயோமுகியையும் லக்ஷ்மணனே உருக்குலைக்கிறான், கொல்லவில்லை; இதுவே பெண்கள் விஷயத்தில் ராமாயணத்தில் புகழ்பெற்ற தண்டனை நெறி. மேலும் கவனிக்க வேண்டியது — முன்பு வர்ணிக்கப்பட்ட அந்தப் பிளவே அயோமுகியின் இருப்பிடம் என்று சுட்டப்படுகிறது; இருளால் மூடப்பட்ட அந்தக் குகை அவளுடைய இயல்பின் பிரதிபலிப்பு போலத் தோன்றுகிறது. இந்த நிகழ்ச்சி முழுவதும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் அறவே இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் (அச்சுப் பதிப்பில்) மட்டுமே காணப்படுகிறது. ‘வா, இன்புறுவோம்’ என்ற அவளுடைய சொல் மிக வெட்கமற்றதும் வெளிப்படையானதும்; சூர்ப்பணகையின் சொல்லுடன் அதன் ஒற்றுமை தெளிவாகவே தெரிகிறது. லக்ஷ்மணனோ விடை தரவில்லை, செயலாலேயே பதிலளிக்கிறான் — இதுவே அவன் இயல்பு. ‘நீண்ட இந்த ஆயுள்’ என்ற சொல்லால் அவள் அவனுக்கு நீண்ட ஆயுளைக் காட்டி ஆசைகாட்டுகிறாள்; ஆனால் லக்ஷ்மணனின் மனம் அசையவில்லை. இந்த நிகழ்ச்சியில் காட்டின் பயங்கரம் ராட்சசியின் வடிவில் உருப்பெறுகிறது; கபந்தனைக் காண்பதற்கான முன்னோட்டமாகவும் அமைகிறது. இந்தி உரையும் இங்கே தெளிவாக இருக்கிறது — ‘நான் உனக்கு மனைவியாகக் கிடைத்துவிட்டேன்’ என்று அவள் சொல்வதாக அது விளக்குகிறது. ‘கோரமான குரலில் கதறினாள்’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய வேதனைக் கூக்குரல் சுட்டப்படுகிறது; அந்தக் கூக்குரலே காட்டைக் கலக்குகிறது; அடுத்து வரும் பெருஞ்சத்தத்துக்கு முன்னறிவிப்பு போலவும் அமைகிறது. இங்கே காதுகள், மூக்கு அறுக்கப்பட்டதுடன் மார்பகங்களும் அறுக்கப்பட்டதாகச் சொல்லப்படுகிறது — இது சூர்ப்பணகை நிகழ்ச்சியைவிட அதிகம்.

அப்போது பெரும் தேஜஸும், மன உரமும், நல்லொழுக்கமும், தூய்மையும் உடைய லக்ஷ்மணன் கைகூப்பி, ஒளிரும் தேஜஸுடைய அண்ணனிடம் சொன்னான் — ‘ஐயனே, என் கை வலுவாகத் துடிக்கிறது, மனமும் கலங்கியது போல இருக்கிறது; பெரும்பாலும் தீங்கைச் சுட்டும் சகுனங்களையே காண்கிறேன். ஆகவே நீ ஆயத்தமாக இரு, என் சொல்லைக் கேள்; இந்தச் சகுனங்கள் எனக்கே உடனடியான கலக்கத்தை அறிவிக்கின்றன என்று எண்ணுகிறேன். ஆனால் வஞ்சுலகம் என்ற இந்த மிகக் கொடிய பறவை, நமக்குப் போரில் வெற்றியை அறிவிப்பது போலக் கூவுகிறது.’ இவ்வாறு நல்லதையும் தீயதையும் ஒரே நேரத்தில் சுட்டி, லக்ஷ்மணன் நெருங்கிவரும் ஆபத்தையும் அதன் நல்ல முடிவையும் இரண்டையுமே வெளிப்படுத்துகிறான்; கேட்பவர் மனத்தில் அச்சமும் ஆறுதலும் சேர்ந்தே எழுகின்றன. இவ்வாறு அவர்கள் காட்டில் தேடிக்கொண்டிருக்கையில் ஒரு பெருவலிமையால் அந்தக் காடு முழுவதும் அதிர்ந்தது; அங்கே பெருஞ்சத்தம் எழுந்தது — அது அந்தக் காட்டையே முறிப்பது போலிருந்தது. அந்த அடர்ந்த காடு புயற்காற்றால் கடுமையாகச் சுற்றிவளைக்கப்பட்டது போலிருந்தது; அதன் சத்தம் காட்டின் எல்லை முழுவதையும் நிரப்புவது போலிருந்தது — எதிரொலிகளால் திசைகள் முழங்கின. அந்தச் சத்தத்தை அறிய விரும்பி, அதன் காரணத்தைத் தெரிந்துகொள்ள முயன்று, வாளேந்திய ராமன் தம்பியுடன் சேர்ந்து அகன்ற மார்புடைய, மிகப் பெரிய உடலுடைய ஒரு ராட்சசனைக் கண்டான். இவ்வாறு சகுனத்தைச் சொல்வதிலிருந்து சத்தத்தைக் கேட்பது வரை கவி படிப்படியாக அச்சத்தைக் குவிக்கிறார்; காட்சியால் அதற்கு உருவம் தருகிறார். ‘என் கை வலுவாகத் துடிக்கிறது’ என்பது நிமித்த சாஸ்திரத்தில் புகழ்பெற்ற அறிகுறி — இடக்கை துடிப்பது தீங்கைச் சுட்டும். லக்ஷ்மணன் அச்சத்தை மட்டும் சொல்லவில்லை; ‘ஆயத்தமாக இரு’ என்று எதிர்நடவடிக்கையையும் சுட்டுகிறான்; இதுவே வீரனின் வழி. ‘இந்தச் சகுனங்கள் எனக்கே’ என்று சொல்லி அவன் ஆபத்தைத் தன் மேலேயே ஏற்றிக்கொள்கிறான், அண்ணனைக் காக்க விரும்புகிறான். ‘முறிப்பது போல’ என்ற உவமையால் சத்தத்தின் கடுமை காட்டப்படுகிறது — புயல் மரங்களை முறிப்பது போல, அந்தச் சத்தம் காட்டையே பிளப்பது போலிருக்கிறது.

அவ்விருவரும் தம் முன்னே எதிரில் நின்ற அந்த ராட்சசனை அணுகினர். அவன் பெருத்த உடலுடையவன், தலையும் கழுத்தும் இல்லாதவன், வெறும் முண்டம் — தலையும் கழுத்தும் இல்லாததால் அவனுடைய உடல் முழுவதும் வெறும் உடற்பகுதியே — வயிற்றிலேயே வாயுடையவன். கூர்மையான முள்போன்ற மயிர்களால் மூடப்பட்டு, பெரிய மலையைப் போல உயர்ந்து, கருமேகம் போன்ற நிறத்துடன், கொடியவனாக, மேக முழக்கம் போன்ற ஆழ்ந்த குரலுடையவனாக இருந்தான். நெற்றியில் இருந்த, நெருப்புச் சுடர் போல ஒளிரும், பெரிய இமைகளுடைய, பழுப்பு நிறமுடைய, அகன்று நீண்ட, மார்பில் அமைந்த, தெளிவாகப் பார்க்கும் ஒரே கொடிய கண் அவனுக்கு இருந்தது — அவனுடைய நெற்றியும் மார்பிலேயே, கண்ணும் அங்கேயே. பெரிய கோரைப்பற்கள் கொண்ட, நாக்கால் நக்கிக்கொண்டிருக்கும் பெரிய வாய் அவனுக்கு இருந்தது; மிகக் கொடிய கரடிகளையும், சிங்கங்களையும், மான்களையும், பறவைகளையும் அவன் அதே வாயால் தின்றுகொண்டிருந்தான். ஒரு யோஜனை நீளமுடைய கொடிய இரு கைகளையும் விரித்து, கைகளால் பலவகைக் கரடிகளையும், பறவைக் கூட்டங்களையும், மான்களையும் பற்றி இழுத்தும் இங்குமங்கும் இழுத்தும் வந்தான்; பல மந்தைத் தலைவர்களையும் அப்படியே பற்றி இழுத்தான். உண்பதற்குப் பிடிக்காதவற்றை மீண்டும் அதே கைகளால் வீசியெறிந்தான். வந்துகொண்டிருந்த சகோதரர்களின் வழியை மறித்து அவன் நின்றிருந்தான். அவனைக் கண்டு, அவர்கள் பக்கவாட்டில் கடந்து, ஒரு குரோச தூரத்திலிருந்தே பெரிய, கொடிய, பயங்கரமான, கைகளால் சூழப்பட்ட அந்தக் கபந்தனைக் கண்டனர் — அமைப்பாலேயே மிகக் கொடிய தோற்றமுடையவன். இங்கே கவி அங்கம் அங்கமாக வர்ணித்து அவனுடைய அசாதாரணமான விகாரத்தைச் சித்தரிக்கிறார்; அளவு, நிறம், குரல், கண், வாய், கைகள் என்ற வரிசையில் அச்சத்தின் சித்திரம் முழுமை அடைகிறது. ‘கபந்தம் உதரேமுகம்’ (வயிற்றில் வாயுடைய முண்டம்) என்ற இரண்டு சொற்களிலேயே அவனுடைய விகாரம் முழுவதும் அடங்கிவிடுகிறது — தலை இல்லை, கழுத்து இல்லை, வாயோ வயிற்றில். ‘விவ்ருத்தம்’ (பெருத்த) என்பது அளவின் மிகுதியைச் சுட்டுகிறது. ‘ஒரு யோஜனை நீளமுடைய கைகள்’ என்பது மிகைக் கூற்று அல்ல, அவன் பற்றும் ஆற்றலின் காரணம் — இதனாலேயே அவன் தொலைவிலுள்ள விலங்குகளையும் பற்றுகிறான், இதனாலேயே ராகவர் இருவரும் பற்றப்படுவார்கள். ‘ஒரு குரோச தூரத்திலிருந்தே கண்டனர்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய பருமனே சுட்டப்படுகிறது — ஒரு குரோச தூரத்திலிருந்தும் அவன் தெளிவாகத் தெரிகிறான். ‘அமைப்பால் கபந்தம் (முண்டம்) போன்றவன்’ என்பது அவனுடைய பெயருக்கான சொல்விளக்கம் போலத் தோன்றுகிறது.

நீண்ட கைகளுடைய அவன் மிக அகன்ற தன் கைகளை விரித்து, வலிமையால் நெருக்கி, ராகவர் இருவரையும் சேர்த்தே பற்றிக்கொண்டான். வாளேந்தியவர்களும், உறுதியான வில்லுடையவர்களும், கூரிய தேஜஸும் நீண்ட கைகளும் பெருவலிமையும் உடையவர்களுமான அந்தச் சகோதரர்கள் அவனால் இழுக்கப்பட்டுத் தன்வசமிழந்தனர் — வலிமையும் ஆயுதமும் இருந்தும் அங்கே பயன்படவில்லை. அங்கே வீரனான ராகவன் மனவுறுதியால் சிறிதும் கலங்கவில்லை; லக்ஷ்மணனோ இளமையாலும் மனவுறுதியைப் பற்றிக்கொள்ளாததாலும் மிகவும் கலங்கினான். துயருற்ற ராகவனின் தம்பி ராகவனிடம் சொன்னான் — ‘வீரனே, பார், நான் வசமிழந்து ராட்சசனின் பிடியில் சிக்கிவிட்டேன். என்னை ஒருவனை மட்டும் கொடுத்தால் இவன் திருப்தியடைவான்; நீயாவது விடுபட்டுக்கொள், ராகவா. என்னைப் பூதங்களுக்குப் பலியாகக் கொடுத்துவிட்டு, நீ சுகமாகத் தப்பியோடு. விரைவிலேயே நீ வைதேகியைக் கண்டடைவாய் என்பது என் உறுதியான எண்ணம்; காகுத்ஸ்தா, தந்தை பாட்டன் வழி வந்த பூமியை மீண்டும் பெற்று, ராஜ்யத்தில் அமர்ந்திருக்கும்போது அங்கே என்னை எப்போதும் நினைவுகூர வேண்டும்.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் தன்னைத் தியாகம் செய்யும் அன்பைக் கவி தெளிவாகக் காட்டுகிறார் — சாவிலும் அவன் கவலை அண்ணனின் வெற்றியே. தம்பியின் இந்த அன்பு கனிந்த சொல்லைக் கேட்டு ராமன் சௌமித்ரியிடம் சொன்னான் — ‘வீரனே, வீணாக அஞ்சாதே; உன்னைப் போன்ற மனிதன் துவளமாட்டான்.’ இதற்கிடையே கொடியவனும் நீண்ட கைகளுடையவனும் தானவர்களில் சிறந்தவனுமான கபந்தன் சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணரிடம் சொன்னான் — ‘காளையின் தோள்களுடையவர்களே, பெரிய வாளும் வில்லும் ஏந்தியவர்களே, நீங்கள் யார்? விதிவசத்தால் என் கண்ணில் பட்ட நீங்கள் இந்தக் கொடிய இடத்துக்கு எதற்காக வந்தீர்கள்? இங்கே உங்களுக்கு என்ன வேலை? அதைச் சொல்லுங்கள்.’ இவ்வாறு ஆபத்து வேளையிலும் ராமனின் சொல் மனவுறுதியையே உபதேசிக்கிறது; தம்பியின் சோகத்தை ஒரு கணத்தில் தணிக்கிறது. ‘அங்கே மனவுறுதியால் வீரனான ராகவர் இருவரும் கலங்கவில்லை’ என்று அச்சுப் பதிப்பில் இருமை வடிவம் காணப்படுகிறது; ஆனால் வினைச்சொல் ‘விவ்யதே’ ஒருமையில் உள்ளது; இந்தி உரையும் ராமனையே ஒருமையில் கொள்கிறது. ஆகவே கருத்து — ராமன் மனவுறுதியால் நடுங்கவில்லை, லக்ஷ்மணனோ கலங்குகிறான் என்பது. ‘என்னைப் பூதங்களுக்குப் பலியாகக் கொடுத்துவிட்டு’ என்ற லக்ஷ்மணனின் சொல் கருணைச் சுவையின் உச்சத்தைக் கொண்டுவருகிறது. கபந்தனின் கேள்வியும் விசித்திரமானது — தின்பதற்கு முன் அவன் அறிமுகத்தைக் கேட்கிறான்; இதனாலேயே அவனுடைய முந்தைய வரலாற்றைச் சொல்ல வாய்ப்பு உண்டாகிறது. ‘விதிவசத்தால் என் கண்ணில் பட்டவர்கள்’ என்ற கபந்தனின் சொல்லில் ‘தைவம்’ (விதி) என்ற சொல் மீண்டும் வருகிறது; ராமனும் அடுத்து விதியையே பேசுகிறான் — இருவர் வாயிலும் ஒரே சொல், ஆனால் உணர்வு வேறு. கபந்தனுக்கு அது நல்வாய்ப்பு, ராகவர்களுக்கோ இன்னல். ‘இங்கே உங்களுக்கு என்ன வேலை, சொல்லுங்கள்’ என்ற கேள்வியால் சர்க்கத்தின் முடிவில் உரையாடலின் இழை பற்றப்படுகிறது.

கபந்தன் மீண்டும் சொன்னான் — ‘இங்கே பசியால் வாடி நிற்கும் என் அருகே, அம்பு, வில், வாளுடன், கூரிய கொம்புகளுடைய காளைகளைப் போல நீங்கள் இந்த இடத்துக்கு வந்துவிட்டீர்கள்; விரைவாக என்னிடம் வந்து சேர்ந்துவிட்டீர்கள்; ஆகவே உங்கள் உயிர் பிழைப்பது அரிது.’ தீயோனான கபந்தனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, உலர்ந்த முகத்துடன் ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘சத்தியமான பராக்கிரமம் உடையவனே, துன்பத்திலிருந்து இன்னும் கொடிய துன்பத்தை அடைந்து, அந்த அன்பியை அடையாமலேயே, உயிரை முடிக்க இந்த ஆபத்து வந்துவிட்டது. லக்ஷ்மணா, எல்லா உயிர்களிடத்தும் காலத்தின் வலிமை மிகப் பெரியது; மனிதருள் புலியே, துன்பங்களால் மயங்கிய உன்னையும் என்னையும் பார். எல்லா உயிர்களையும் ஆள்வதில் விதிக்கு எந்தச் சுமையும் இல்லை — அது செய்ய விரும்புவதைச் சிரமமின்றியே செய்கிறது. போர்க்களத்தில் வீரர்களும், வலிமையுடையவர்களும், அஸ்திரப் பயிற்சி பெற்றவர்களுமான மனிதர்களும் காலத்தால் பற்றப்பட்டு, மணலால் கட்டிய அணைகளைப் போலச் சரிந்துவிடுகிறார்கள்.’ இந்த உவமை அழகானது — மணல் அணை நீரில் தளர்ந்துவிடுவது போல, காலத்தால் பற்றப்பட்ட வீரர்களும் சிதைந்துவிடுகிறார்கள். இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டே, உறுதியான சத்தியமும் பராக்கிரமமும், பெரும் புகழும், வீரமும் உடைய தசரதன் மைந்தன், மேலோங்கிய பராக்கிரமமுடைய சௌமித்ரியைப் பார்த்து, அப்போது தன் மனத்தைத் தானே உறுதிப்படுத்திக்கொண்டான். இங்கே கவி காட்டுவது — சோகமும் அச்சமும் ராமனின் மனவுறுதியை அசைக்கவில்லை; காலத்தின் வலிமையை அறிந்திருந்தும் அவன் செயலற்றவனாவதில்லை; மனத்தை உறுதிப்படுத்தி எதிர்நடவடிக்கைக்கு ஆயத்தமாக நிற்கிறான். இதனாலேயே அடுத்த சர்க்கத்தில் கபந்தனின் கைகளை வெட்டுவதற்கான பின்னணி அமைகிறது. ‘விதிக்குச் சுமை இல்லை’ என்ற அரைச் சுலோகத்தால் ராமன் விதி சிரமமின்றிச் செயல்படுவதைச் சொல்கிறான் — எல்லா உயிர்களையும் ஆள்வது அதற்கு எந்தச் சுமையும் அல்ல. இந்தப் பார்வையே அவனை நம்பிக்கையின்மையிலிருந்து காக்கிறது; காலத்தை அறிந்தவன் காலத்தையும் தாங்குகிறான். ‘உலர்ந்த முகத்துடன்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் உடல்நிலையும் சுட்டப்படுகிறது — சொல்லால் அவன் மனவுறுதியைப் பேசுகிறான், முகமோ உலர்கிறது; இதனால் கவி அவனுடைய மனிதத் தன்மையைக் காக்கிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ತಂದೆಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರೂ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಟು, ವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಅನಂತರ ಆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಬಾಣ ಬಿಲ್ಲು ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜರು ಯಾರೂ ತುಳಿಯದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದರು — ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಓಡಾಟ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ದಾರಿ ಪೊದೆಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ದುರ್ಗಮವೂ ಗಹನವೂ ನೋಡಲು ಘೋರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ದಾರಿಯನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಸಹೋದರರು ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಆ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿದರು. ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮೂರು ಕ್ರೋಶ ದೂರ ಹೋಗಿ ಮಹೌಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯ ಎಂಬ ಗಹನವಾದ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ವನವು ನಾನಾ ಮೇಘಗಳ ದಟ್ಟ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅರಳಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನಾ ಬಣ್ಣಗಳ ಶುಭ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವನದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರ ಶೋಕವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿಯೇ ಅವರು ಆ ವನವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕಿದರು; ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ದಣಿದು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕ್ರೋಶ ಹೋಗಿ, ಆ ಸಹೋದರರು ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿ, ಮತಂಗಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದ ನಡುವೆ ಇನ್ನೊಂದು ವನವನ್ನು ಕಂಡರು — ಅನೇಕ ಭೀಕರ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳ, ನೋಡಲು ಘೋರವಾದ ವನ. ಹೀಗೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಅವರು ಹುಡುಕಾಟದಿಂದ ಕ್ಷಣವೂ ವಿರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಶೋಕ ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆ — ಗಹನದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಗಹನವಾದ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರ ಮುಂದೆ ಕಬಂಧನ ರೂಪದ ಮಹಾ ಆಪತ್ತು ಕಾದು ನಿಂತಿದೆ. ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೇ ಕೊಂಡೊಯ್ದನೆಂದು ಅವರಿಗೆ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಜಟಾಯುವಿನ ಸಂಕೇತದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕೇ ಅವರ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿಪ್ರಹತಂ ಪಂಥಾನಮ್’ — ‘ಯಾರೂ ತುಳಿಯದ ದಾರಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನರು ಬಳಸದ ದಾರಿಯೇ ಈಗ ಅವರ ದಾರಿ; ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಕಾಡುದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ಕ್ರೋಶ ಎಂಬ ಅಳತೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೊದಲು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ — ಇದರಿಂದ ದಾರಿಯ ವಕ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವನವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅರಳಿದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು — ಹೂಬಿಟ್ಟ ವನ ಹರ್ಷಗೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶೋಕಾರ್ತರಾದ ಅವರಿಗೆ ಅದು ಸುಖ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಆ ವನದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರೂ ಒಂದು ಕಂದರವನ್ನು ಕಂಡರು — ಪಾತಾಳದಷ್ಟು ಆಳವಾದ, ಸದಾ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆ. ಆ ಕಂದರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬೃಹದ್ರೂಪದ, ವಿಕಾರಮುಖದ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡು ಕಂಡರು. ಅವಳು ಅಲ್ಪಬಲದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವಳು, ಬೀಭತ್ಸಳು, ನೋಡಲು ರೌದ್ರಳು, ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವಳು, ಚೂಪಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳವಳು, ಕರಾಳಳು, ಒರಟು ಚರ್ಮದವಳು ಆಗಿದ್ದಳು. ಭೀಕರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಕಟಾಕಾರದ, ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ ಅವಳನ್ನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡರು. ಅವಳಾದರೋ ಆ ವೀರರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಬಾ, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ರಮಿಸೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾನು ಅಯೋಮುಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ; ನೀನೇ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನು, ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭ.’ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾಥ, ವೀರ, ಪರ್ವತದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರುಸೂದನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವಳ ಕಿವಿ ಮೂಗು ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕಿವಿ ಮೂಗುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡಲು ನೋಡಲು ಘೋರಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಅರಚಿದಳು, ಬಂದ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಓಡಿಹೋದಳು. ಅವಳು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುನಾಶಕರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಗಹನವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಂತೆ ಅಯೋಮುಖಿಯ ವಿರೂಪೀಕರಣವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಧೆಯನ್ನಲ್ಲ; ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಂಡನೀತಿ. ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಕಂದರವೇ ಅಯೋಮುಖಿಯ ನೆಲೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಗುಹೆ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಗ್ರ ಆಖ್ಯಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಬಾ, ರಮಿಸೋಣ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಲಜ್ಜವೂ ನೇರವೂ ಆಗಿದೆ; ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತಿನೊಡನೆ ಅದರ ಸಾಮ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ. ‘ಈ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಆಮಿಷ ಒಡ್ಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸು ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವನದ ಭೀಕರತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಕಬಂಧದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವರಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಅವಳು ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ದೊರೆತಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಸ್ವರಂ ವಿನನಾದ’ — ‘ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಅರಚಿದಳು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಆರ್ತನಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದೇ ನಾದ ವನವನ್ನು ಕದಡುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಕೇಳಿಬರುವ ಮಹಾಶಬ್ದದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿವಿ ಮೂಗುಗಳ ಛೇದನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತನಛೇದನದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸತ್ತ್ವವಂತನೂ ಶೀಲವಂತನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಉಜ್ಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯ, ನನ್ನ ಬಾಹು ಬಲವಾಗಿ ಅದುರುತ್ತಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡಂತಿದೆ; ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವಾದ ಶಕುನಗಳನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸಿದ್ಧನಾಗು, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ಈ ಶಕುನಗಳು ನನಗೇ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ಗಂಡಾಂತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಂಜುಲಕ ಎಂಬ ಈ ಅತಿದಾರುಣ ಪಕ್ಷಿ ನಮ್ಮ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾರುವಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಆಪತ್ತನ್ನೂ ಅದರ ಶುಭ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆತಂಕವೂ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಮೂಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆ ಅವರು ವನದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ವನವೆಲ್ಲವೂ ಬಲವಾಗಿ ಅಲುಗಿತು; ಅಲ್ಲಿ ವನವನ್ನೇ ಮುರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟಿತು. ಆ ಗಹನವಾದ ವನವು ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತಿತ್ತು, ಅದರ ಶಬ್ದ ಇಡೀ ವನಪ್ರದೇಶವನ್ನೇ ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು — ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಆ ಶಬ್ದದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ವಿಶಾಲ ಎದೆಯ, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡನು. ಹೀಗೆ ಶಕುನಕಥನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಶಬ್ದಶ್ರವಣದವರೆಗೆ ಕವಿ ಮೆಟ್ಟಿಲುಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ದರ್ಶನದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಆಕಾರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನನ್ನ ಬಾಹು ಬಲವಾಗಿ ಅದುರುತ್ತಿದೆ’ ಎಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಕ್ಷಣ — ಎಡಗೈ ಅದುರುವುದು ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ಭಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಿದ್ಧನಾಗು’ ಎಂದು ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ವೀರನ ರೀತಿ. ‘ಈ ಶಕುನಗಳು ನನಗೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಆಪತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅಣ್ಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಭಂಜನ್ನಿವ’ — ‘ಮುರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಚಂಡತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಬಿರುಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಂತೆ ಆ ಶಬ್ದ ವನವನ್ನೇ ಸೀಳುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು.

ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವನು ಬೃಹದಾಕಾರದ ದೇಹದವನು, ತಲೆಯೂ ಕತ್ತೂ ಇಲ್ಲದವನು, ಕೇವಲ ಮುಂಡ ಮಾತ್ರ — ತಲೆ ಕತ್ತುಗಳಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಮುಂಡವೇ ಅವನ ಇಡೀ ದೇಹ — ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಬಾಯಿಯುಳ್ಳವನು. ಹರಿತವಾದ ಚೂಪಾದ ರೋಮಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಅವನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದನು, ಕಾರ್ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದನು, ರೌದ್ರನಾಗಿದ್ದನು, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಹಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ದೊಡ್ಡ ರೆಪ್ಪೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಂದುಬಣ್ಣದ, ವಿಶಾಲವೂ ಉದ್ದವೂ ಆದ, ಎದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಒಂದೇ ಘೋರ ಕಣ್ಣು ಅವನಿಗಿತ್ತು — ಅವನ ಹಣೆಯೂ ಎದೆಯಲ್ಲೇ, ಕಣ್ಣೂ ಅಲ್ಲೇ. ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಮುಖ ಅವನಿಗಿತ್ತು; ಮಹಾಘೋರವಾದ ಕರಡಿ ಸಿಂಹ ಮೃಗ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಅದೇ ಬಾಯಿಂದ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ಘೋರವಾದ ಎರಡು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚುತ್ತಾ, ಅವನು ಕೈಗಳಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳನ್ನೂ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು; ಅನೇಕ ಮೃಗಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಡಿದು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ತಿನ್ನಲು ರುಚಿಸದವುಗಳನ್ನು ಅದೇ ಕೈಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಹೋದರರ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಅವನು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಪಕ್ಕದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿ, ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ದೂರದಿಂದಲೇ ಆ ಮಹಾಕಾಯನಾದ, ದಾರುಣನಾದ, ಭೀಕರನಾದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಬಂಧನನ್ನು ಕಂಡರು — ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ಅತಿ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಂಗದಿಂದ ಅಂಗಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಅಸಾಧಾರಣ ವಿಕಾರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಾತ್ರ, ಬಣ್ಣ, ಧ್ವನಿ, ಕಣ್ಣು, ಬಾಯಿ, ತೋಳುಗಳು ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಕಬಂಧಮ್ ಉದರೇಮುಖಮ್’ — ‘ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಯುಳ್ಳ ಮುಂಡ’ — ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲೇ ಅವನ ಸಮಗ್ರ ವಿಕಾರ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ — ತಲೆಯಿಲ್ಲ, ಕತ್ತಿಲ್ಲ, ಬಾಯಿ ಮಾತ್ರ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ. ‘ವಿವೃದ್ಧ’ ಎಂಬುದೂ ಗಾತ್ರದ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ತೋಳುಗಳು’ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅವನ ಹಿಡಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ದೂರದ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ರಾಘವರೂ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವರು. ‘ಒಂದು ಕ್ರೋಶದ ದೂರದಿಂದ ಕಂಡರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ರೋಶದ ದೂರದಿಂದಲೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಕಾರದಿಂದ ಕಬಂಧನಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನದಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ಬಲವಾಗಿ ಹಿಸುಕುತ್ತಾ, ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳೂ ದೃಢಧನುರ್ಧಾರಿಗಳೂ ತೀಕ್ಷ್ಣತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾಬಾಹುಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಆ ಸಹೋದರರು ಅವನಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾ ವಿವಶರಾದರು — ಬಲವೂ ಆಯುಧವೂ ಇದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ರಾಘವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನವನಾದ್ದರಿಂದಲೂ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದ್ದರಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ವಿಷಣ್ಣನಾದ ಆ ರಾಘವಾನುಜನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ನೋಡು, ನಾನು ವಿವಶನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನ ವಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಸಿದರೆ ಇವನು ತೃಪ್ತನಾದಾನು; ರಾಘವ, ನೀನಾದರೋ ಬಿಡಿಸಿಕೊ. ನನ್ನನ್ನು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು ಸುಖವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗು. ಬೇಗನೆ ನೀನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ದೃಢ ನಂಬಿಕೆ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ತಂದೆ ತಾತಂದಿರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ನೆನೆಯುತ್ತಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗಶೀಲವಾದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಣದಲ್ಲೂ ಅವನ ಚಿಂತೆ ಅಣ್ಣನ ಸಿದ್ಧಿಯೇ. ತಮ್ಮನ ಈ ಸ್ನೇಹಾರ್ದ್ರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೆದರಬೇಡ; ನಿನ್ನಂಥ ಪುರುಷನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದೇ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ದಾನವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಕಬಂಧನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹೋರಿಯಂತಹ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳ, ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನೀವು ಯಾರು? ದೈವವಶದಿಂದ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ನೀವು ಈ ಘೋರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬಂದಿರಿ? ಇಲ್ಲಿ ನಿಮಗೇನು ಕೆಲಸ? ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲೂ ರಾಮನ ಮಾತು ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ತಮ್ಮನ ಶೋಕವನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ರ ಧೈರ್ಯಾಚ್ಚ ಶೂರಸ್ತು ರಾಘವೌ ನೈವ ವಿವ್ಯಥೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವೌ’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ವಿವ್ಯಥೇ’ ಏಕವಚನ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶಯ — ರಾಮನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಕರುಣರಸದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಕಬಂಧನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ವಿಚಿತ್ರ — ತಿನ್ನುವ ಮೊದಲು ಅವನು ಪರಿಚಯ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಅವಕಾಶ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ದೈವವಶದಿಂದ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರಿ’ ಎಂಬ ಕಬಂಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ದೈವ’ ಎಂಬ ಪದ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನೂ ಮುಂದೆ ದೈವದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಪದ, ಆದರೆ ಭಾವ ಬೇರೆ. ಕಬಂಧನಿಗೆ ಅದು ಭಾಗ್ಯ, ರಾಘವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವಿಪತ್ತು. ‘ಇಲ್ಲಿ ನಿಮಗೇನು ಕೆಲಸ, ಹೇಳಿರಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂವಾದದ ಎಳೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಕಬಂಧನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ, ಬಾಣ ಬಿಲ್ಲು ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀವು ಚೂಪಾದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ, ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಜೀವ ಉಳಿಯುವುದು ದುರ್ಲಭ.’ ದುರಾತ್ಮನಾದ ಕಬಂಧನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ, ದಾರುಣವಾದ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕು, ಆ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮೊದಲೇ, ಜೀವನವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಈ ಆಪತ್ತು ಬಂದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಲದ ವೀರ್ಯ ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದದ್ದು; ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ವಿಪತ್ತುಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡು. ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನು ಆಳುವುದು ದೈವಕ್ಕೆ ಭಾರವೇ ಅಲ್ಲ — ಅದು ಏನನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶೂರರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದವರೂ ಆದ ಪುರುಷರೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಮರಳಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಸೇತುವೆಗಳಂತೆ ಕುಸಿದುಹೋಗುತ್ತಾರೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರ — ಮರಳಿನ ಸೇತುವೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ವೀರರೂ ಶಿಥಿಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ದೃಢವಾದ ಸತ್ಯವೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಉಳ್ಳ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದಾಶರಥಿ, ಉನ್ನತ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಆಗ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ಶೋಕವಾಗಲಿ ಭಯವಾಗಲಿ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾದರೂ ಅವನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನ ತೋಳುಗಳ ಛೇದನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಹಿ ಭಾರೋಽಸ್ತಿ ದೈವಸ್ಯ’ — ‘ದೈವಕ್ಕೆ ಭಾರವೇ ಇಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೈವದ ಅನಾಯಾಸಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸರ್ವಭೂತಗಳ ನಿಯಮನ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಹೊರೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ; ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಕಾಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ದೈಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮುಖ ಮಾತ್ರ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮಾನುಷಭಾವವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ രാമൻ ഗൃധ്രരാജനായ ജടായുവിന് ഒരു പിതാവിനെന്നപോലെ അഗ്നിസംസ്കാരം ചെയ്തു, അവനു സ്വർഗഗതി പ്രാർഥിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവന് ഉദകാഞ്ജലി അർപ്പിച്ചശേഷം ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരും ആ സ്ഥലത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു; വനത്തിലെങ്ങും സീതയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. പിന്നെ ആ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു ചെന്ന്, ശരവും ചാപവും വാളും ധരിച്ച ഇക്ഷ്വാകുവംശജരായ അവർ ആരും ചവിട്ടാത്ത ഒരു വഴിയിലെത്തി — ജനങ്ങളുടെ പോക്കുവരവ് ഒരിക്കലും ഇല്ലാത്ത വഴി. ആ വഴി പൊന്തകളാലും അനവധി മരങ്ങളാലും വള്ളികളാലും എല്ലായിടത്തും പൊതിയപ്പെട്ടതും ദുർഗമവും നിബിഡവും കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള വഴി വേഗത്തിൽ കടന്ന്, തെക്കേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ച്, മഹാബലരായ സഹോദരന്മാർ അതിഭയങ്കരമായ ആ മഹാരണ്യം കടന്നുപോയി. ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് മൂന്നു ക്രോശം ദൂരം ചെന്ന്, മഹാതേജസ്വികളായ അവർ ക്രൗഞ്ചാരണ്യം എന്ന നിബിഡവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ വനം പലതരം മേഘങ്ങളുടെ ഇടതൂർന്ന കൂട്ടംപോലെ കറുത്തതും, എല്ലായിടത്തും ആഹ്ലാദിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും, പലനിറമുള്ള ശുഭമായ പൂക്കളാലും മൃഗപക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. വനത്തിന്റെ രമണീയത വർണിക്കുമ്പോഴും കവി അവരുടെ ശോകം മറക്കുന്നില്ല — വൈദേഹിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ ആ വനം മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു; സീതാഹരണദുഃഖത്താൽ തളർന്ന് അവിടവിടെ വിശ്രമത്തിനായി ഇടയ്ക്കിടെ നിന്നു. വീണ്ടും കിഴക്കോട്ടു മൂന്നു ക്രോശം ചെന്ന്, ക്രൗഞ്ചാരണ്യം കടന്ന്, മതംഗമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിനിടയിൽ മറ്റൊരു വനം ആ സഹോദരന്മാർ കണ്ടു — അനവധി ഭീകരമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞതും പലതരം മരങ്ങൾ ഇടതിങ്ങിയതും എല്ലായിടത്തും നിബിഡവൃക്ഷങ്ങളുള്ളതും കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായ വനം. ഇങ്ങനെ പടിഞ്ഞാറുനിന്നു തെക്കോട്ടും തെക്കുനിന്നു കിഴക്കോട്ടും ചുറ്റിനടക്കുന്ന അവർ തിരച്ചിലിൽനിന്ന് ഒരു നിമിഷംപോലും വിരമിക്കുന്നില്ല; ദിക്കുകൾ മാറുന്നു, ശോകമാകട്ടെ മാറുന്നില്ല. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക — നിബിഡത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ നിബിഡമായ വനത്തിലേക്കു കടക്കുന്ന അവരുടെ മുന്നിൽ കബന്ധരൂപമായ ഒരു വലിയ ആപത്ത് കാത്തുനിൽക്കുന്നു. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — രാവണൻ സീതയെ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കുതന്നെയാണ് കൊണ്ടുപോയതെന്ന് അവർക്ക് അറിയില്ല; എന്നിട്ടും ജടായുവിന്റെ സൂചനയാൽ തെക്കേ ദിക്കുതന്നെയാണ് അവരുടെ ലക്ഷ്യം. ‘അവിപ്രഹതം പന്ഥാനം’ (ആരും ചവിട്ടാത്ത വഴി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ജനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാത്ത വഴിതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അവരുടെ വഴി; രാജപുത്രന്മാരും കാട്ടുവഴിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ‘മൂന്നു ക്രോശം’ എന്ന അളവ് രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം തെക്കോട്ട്, പിന്നെ കിഴക്കോട്ട് — ഇതിലൂടെ വഴിയുടെ വളവ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വനവർണനയിൽ ‘ആഹ്ലാദിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ രമണീയമാണ് — പൂത്ത വനം ആഹ്ലാദിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു, എന്നാൽ ശോകാർത്തർക്ക് അതു സുഖം നൽകുന്നില്ല.

ആ വനത്തിലെ പർവതത്തിൽ ദശരഥപുത്രന്മാർ ഒരു ഗുഹ കണ്ടു — പാതാളംപോലെ ആഴമുള്ള, എപ്പോഴും ഇരുട്ടു മൂടിയ ഒരു വലിയ ഗുഹ. ആ ഗുഹയുടെ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാർ വലിയ രൂപമുള്ള, വികൃതമുഖിയായ ഒരു രാക്ഷസിയെ കണ്ടു. അവൾ ദുർബലജീവികൾക്കു ഭയം നൽകുന്നവളും ബീഭത്സയും രൗദ്രദർശനയും തൂങ്ങിയ വയറുള്ളവളും കൂർത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ളവളും കരാളയും പരുക്കൻ തൊലിയുള്ളവളുമായിരുന്നു. ഭീകരമൃഗങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്ന, വികടാകാരയായ, മുടിയഴിച്ചിട്ട അവളെ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അവിടെവെച്ചുതന്നെ കണ്ടു. അവളാകട്ടെ ആ വീരന്മാരുടെ അടുത്തെത്തി, ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ നടന്നിരുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് ‘വരൂ, നമുക്കു രമിക്കാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവനെ പിടിച്ചു — കൈകൊണ്ടു പിടികൂടി. സൗമിത്രിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൾ അവനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ അയോമുഖി എന്നു പേരുള്ള രാക്ഷസിയാണ്; നീയാണ് എന്റെ പ്രിയൻ, നിന്നെ ലഭിക്കുന്നതുതന്നെ എന്റെ വലിയ ലാഭം.’ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘നാഥാ, വീരാ, പർവതദുർഗങ്ങളിലും നദീതീരങ്ങളിലെ മണൽത്തിട്ടകളിലും ഈ ദീർഘായുസ്സു നേടി നീ എപ്പോഴും എന്നോടൊപ്പം രമിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ശത്രുസംഹാരകനായ ലക്ഷ്മണൻ കോപിച്ച് വാൾ വലിച്ചൂരി അവളുടെ കാതും മൂക്കും മുലയും അറുത്തു. കാതും മൂക്കും മുറിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭയങ്കരരൂപിയായ ആ രാക്ഷസി വികൃതസ്വരത്തിൽ അലറി, വന്ന വഴിയേതന്നെ ഓടിപ്പോയി. അവൾ പോയപ്പോൾ ശത്രുഘാതികളായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഓജസ്സോടെ വീണ്ടും നിബിഡവനത്തിലൂടെ നടന്ന് മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ശൂർപ്പണഖയെപ്പോലെ അയോമുഖിയെയും വിരൂപയാക്കുന്നത് ലക്ഷ്മണൻതന്നെ, വധിക്കുന്നില്ല; സ്ത്രീകളുടെ കാര്യത്തിൽ രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ശിക്ഷാനയം ഇതാണ്. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കണം — മുൻപ് വർണിച്ച ഗുഹതന്നെയാണ് അയോമുഖിയുടെ വാസസ്ഥലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇരുട്ടു മൂടിയ ആ ഗുഹ അവളുടെ സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെ തോന്നുന്നു. ഈ ആഖ്യാനം മുഴുവൻ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടും ഇല്ല, പ്രചലിതപാഠത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘വരൂ, നമുക്കു രമിക്കാം’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് അങ്ങേയറ്റം നിർലജ്ജവും സ്പഷ്ടവുമാണ്; ശൂർപ്പണഖയുടെ വാക്കുമായുള്ള അതിന്റെ സാമ്യം വളരെ പ്രകടമാണ്. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ മറുപടി പറയുന്നില്ല, പ്രവൃത്തികൊണ്ടു മാത്രം പ്രതികരിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ സ്വഭാവം. ‘ആയുശ്ചിരമിദം’ (ഈ ദീർഘായുസ്സ്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ അവനെ ദീർഘായുസ്സുകൊണ്ടു പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മനസ്സ് ഇളകുന്നില്ല. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ വനത്തിന്റെ ഭീകരത രാക്ഷസിയുടെ രൂപത്തിൽ മൂർത്തമാകുന്നു; കബന്ധദർശനത്തിന്റെ പൂർവരംഗവുമാകുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ‘ഭാര്യയുടെ രൂപത്തിൽ ഞാൻ നിനക്കു ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നതായി അതു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘വിസ്വരം വിനനാദ’ (വികൃതസ്വരത്തിൽ അലറി) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ ആർത്തനാദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ നാദംതന്നെ വനത്തെ ഇളക്കുന്നു, വരാനിരിക്കുന്ന മഹാശബ്ദത്തിന്റെ പൂർവസൂചനപോലെയാകുകയും ചെയ്യുന്നു. കാതും മൂക്കും മുറിക്കുന്നത് ഇവിടെ മുല മുറിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം പറയപ്പെടുന്നു; ഇതു ശൂർപ്പണഖാപ്രസംഗത്തെക്കാൾ അധികമാണ്.

പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയും സത്ത്വവാനും ശീലവാനും ശുചിയുമായ ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി, ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള സഹോദരനോടു പറഞ്ഞു — ‘ആര്യാ, എന്റെ കൈ ശക്തമായി തുടിക്കുന്നു, മനസ്സ് ഉദ്വിഗ്നമായതുപോലെ; മിക്കവാറും അനിഷ്ടസൂചകങ്ങളായ നിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു. അതിനാൽ അങ്ങ് സജ്ജനാകൂ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കൂ; ഈ നിമിത്തങ്ങൾ എനിക്കുതന്നെയാണ് ഉടനടി ഒരു ആപത്തു സൂചിപ്പിക്കുന്നതെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ വഞ്ജുലകം എന്നു പേരുള്ള, അതിദാരുണമായ ഈ പക്ഷി നമ്മുടെ യുദ്ധത്തിലെ വിജയം അറിയിക്കുന്നതുപോലെ ശബ്ദിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ശുഭവും അശുഭവും രണ്ടും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അടുത്തെത്തിയ ആപത്തിനെയും അതിന്റെ ശുഭപരിണാമത്തെയും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു; ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ആശങ്കയും ആശ്വാസവും ഒരുമിച്ചുദിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവർ വനത്തിൽ തിരയുമ്പോൾ ഒരു ശക്തിയാൽ ആ വനം മുഴുവൻ ഇളകി; അവിടെ വലിയൊരു ശബ്ദം ഉണ്ടായി, അതു വനത്തെ തകർക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. ആ നിബിഡവനം കാറ്റിനാൽ ഏറെ ചുറ്റിവരിയപ്പെട്ടതുപോലെയായി; അതിന്റെ ശബ്ദം വനപ്രാന്തം മുഴുവൻ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെയായി — പ്രതിധ്വനികളാൽ ദിക്കുകൾ മുഴങ്ങി. ആ ശബ്ദത്തിന്റെ കാരണം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, വാളേന്തിയ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം വിശാലമായ മാറിടമുള്ള, അതിമഹാകായനായ ഒരു രാക്ഷസനെ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ നിമിത്തകഥനം മുതൽ ശബ്ദശ്രവണംവരെ കവി പടിപടിയായി ഭയം വളർത്തുന്നു, ദർശനത്തിലൂടെ അതിനു രൂപം നൽകുന്നു. ‘സ്പന്ദതേ മേ ദൃഢം ബാഹുഃ’ (എന്റെ കൈ ശക്തമായി തുടിക്കുന്നു) എന്നത് നിമിത്തശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ലക്ഷണമാണ് — ഇടതുകൈയുടെ തുടിപ്പ് അനിഷ്ടസൂചകമാണ്. ലക്ഷ്മണൻ ഭയം മാത്രം പറയുന്നില്ല, ‘സജ്ജനാകൂ’ എന്നു പ്രതിവിധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് വീരന്റെ രീതി. ‘ഈ നിമിത്തങ്ങൾ എനിക്കുതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ ആപത്തിനെ തന്നിലേക്കുതന്നെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു, സഹോദരനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പ്രഭഞ്ജന്നിവ’ (തകർക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡത കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കൊടുങ്കാറ്റ് മരങ്ങളെ ഒടിക്കുന്നതുപോലെ ആ ശബ്ദം വനത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ.

ആ രണ്ടുപേരും തങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നേരേ നിൽക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തെത്തി. അവൻ വളർന്നുപെരുകിയ ശരീരമുള്ളവനും തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തവനും വെറും കബന്ധം (ഉടൽമാത്രം) ആയവനുമായിരുന്നു — തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തതിനാൽ ഉടൽമാത്രമായിരുന്നു അവന്റെ ശരീരം മുഴുവൻ — വയറ്റിൽത്തന്നെ വായുള്ളവനുമായിരുന്നു. മൂർച്ചയുള്ള കൂർത്ത രോമങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ അവൻ ഒരു മഹാപർവതംപോലെ ഉയർന്നവനും കാർമേഘംപോലെ കറുത്തവനും രൗദ്രനും ഇടിമുഴക്കംപോലെ ഗംഭീരസ്വരമുള്ളവനുമായിരുന്നു. നെറ്റിയിലുള്ള, അഗ്നിജ്വാലപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, വലിയ കൺപീലികളുള്ള, പിംഗലവർണമായ, വിശാലവും നീണ്ടതുമായ, മാറിടത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, ഘോരവും എന്നാൽ നന്നായി കാണുന്നതുമായ ഒരൊറ്റ കണ്ണ് അവനുണ്ടായിരുന്നു — അവന്റെ നെറ്റിയും മാറിടത്തിൽത്തന്നെ, കണ്ണും അവിടെത്തന്നെ. വലിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള, നക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു മഹാമുഖം അവനുണ്ടായിരുന്നു; അതിഘോരമായ കരടികളെയും സിംഹങ്ങളെയും മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും അവൻ ആ വായകൊണ്ടുതന്നെ ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു. ഒരു യോജന നീളമുള്ള ഘോരമായ രണ്ടു കൈകൾ നീട്ടി അവൻ കൈകൊണ്ട് പലതരം കരടികളെയും പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളെയും മൃഗങ്ങളെയും പിടിച്ച് അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും വലിക്കുന്നു; അനേകം മൃഗക്കൂട്ടത്തലവന്മാരെയും അതുപോലെ പിടിച്ചു വലിക്കുന്നു. ഭക്ഷിക്കാൻ ഇഷ്ടമില്ലാത്തവയെ ആ കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ തിരികെ എറിയുന്നു. വഴിയിലെത്തിയ ആ സഹോദരന്മാരുടെ വഴി തടഞ്ഞ് അവൻ നിന്നു. അവനെ കണ്ട്, ഒരു വശത്തുകൂടി കടന്നുപോകാൻ ശ്രമിച്ച അവർ ഒരു ക്രോശം ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ കൈകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, മഹാനും ദാരുണനും ഭീമനുമായ ആ കബന്ധനെ കണ്ടു — ആകൃതികൊണ്ടുതന്നെ അതിഘോരദർശനനായവനെ. ഇവിടെ കവി ഓരോ അവയവവും ക്രമമായി വർണിച്ച് അവന്റെ അസാധാരണമായ വൈകൃതം ചിത്രീകരിക്കുന്നു; വലിപ്പം, നിറം, സ്വരം, കണ്ണ്, മുഖം, കൈകൾ എന്ന ക്രമത്തിൽ ഭയത്തിന്റെ ചിത്രം പൂർണമാകുന്നു. ‘കബന്ധമുദരേമുഖം’ (വയറ്റിൽ വായുള്ള കബന്ധം) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽത്തന്നെ അവന്റെ വൈകൃതം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു — തലയില്ല, കഴുത്തില്ല, വായാകട്ടെ വയറ്റിൽ. ‘വിവൃദ്ധം’ (വളർന്നുപെരുകിയ) എന്നത് വലിപ്പത്തിന്റെ ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘യോജന നീളമുള്ള കൈകൾ’ എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല, അവന്റെ പിടിക്കാനുള്ള കഴിവിന്റെ കാരണമാണ് — ഇതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ദൂരെയുള്ള മൃഗങ്ങളെയും പിടിക്കുന്നത്, ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ രാഘവന്മാരും പിടിക്കപ്പെടും. ‘ഒരു ക്രോശം ദൂരത്തുനിന്നു കണ്ടു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ വിശാലതതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു ക്രോശം ദൂരത്തുനിന്നും അവൻ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു. ‘കബന്ധമിവ സംസ്ഥാനാത്’ (ആകൃതികൊണ്ട് കബന്ധംപോലെ) എന്നത് പേരിന്റെ നിർവചനംപോലെയും തോന്നുന്നു.

ആ മഹാബാഹു അത്യധികം വിശാലമായ കൈകൾ നീട്ടി, ബലമായി ഞെരിച്ചുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരെയും ഒരുമിച്ചു പിടിച്ചു. വാളേന്തിയവരും ദൃഢമായ വില്ലുള്ളവരും തീക്ഷ്ണതേജസ്വികളും മഹാഭുജരും മഹാബലരുമായ ആ സഹോദരന്മാർ അവനാൽ വലിക്കപ്പെട്ട് വിവശരായി — ബലവും ആയുധവും ഉണ്ടായിട്ടും അവിടെ ഉപകരിക്കുന്നില്ല. അവിടെ ധൈര്യംകൊണ്ട് ശൂരനായ രാഘവൻ ഒട്ടും വ്യസനിച്ചില്ല; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ബാല്യംകൊണ്ടും ധൈര്യത്തെ ആശ്രയിക്കാത്തതുകൊണ്ടും അത്യധികം വ്യസനിച്ചു. വിഷണ്ണനായ ആ രാഘവാനുജൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, നോക്കൂ, ഞാൻ വിവശനായി രാക്ഷസന്റെ വശത്തായിരിക്കുന്നു. എന്നെ ഒരാളെ മാത്രം ഏൽപ്പിച്ചുകൊടുത്താൽ ഇവൻ തൃപ്തനായേക്കും; അങ്ങ് മോചിതനാകൂ, രാഘവാ. എന്നെ ഭൂതബലിയായി നൽകി സുഖമായി ഓടിപ്പോകൂ. അധികം വൈകാതെ അങ്ങ് വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്തുമെന്ന് എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസമാണ്; കാകുത്സ്ഥാ, പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ ഭൂമി തിരികെ നേടി രാജ്യത്തിരിക്കുമ്പോൾ അവിടെ എന്നെ എപ്പോഴും ഓർക്കണം.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ആത്മത്യാഗശീലമായ സ്നേഹം കവി വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു — മരണത്തിലും അവന്റെ ചിന്ത സഹോദരന്റെ വിജയം മാത്രം. സഹോദരന്റെ സ്നേഹാർദ്രമായ ഈ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, വെറുതേ ഭയപ്പെടരുത്; നിന്നെപ്പോലെയുള്ള പുരുഷൻ വിഷാദിക്കാറില്ലല്ലോ.’ ഇതിനിടയിൽ ക്രൂരനും മഹാബാഹുവും ദാനവശ്രേഷ്ഠനുമായ കബന്ധൻ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘കാളയുടേതുപോലുള്ള ചുമലുകളും വലിയ വാളും വില്ലുമുള്ള നിങ്ങൾ ആരാണ്? ദൈവവശാൽ എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ട നിങ്ങൾ ഈ ഘോരദേശത്തേക്ക് എന്തിനു വന്നു? ഇവിടെ നിങ്ങൾക്ക് എന്തു കാര്യം? അതു പറയൂ.’ ഇങ്ങനെ ആപത്കാലത്തും രാമന്റെ വാക്ക് ധൈര്യംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു, സഹോദരന്റെ ശോകം ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടു ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘തത്ര ധൈര്യാച്ച ശൂരസ്തു രാഘവൗ നൈവ വിവ്യഥേ’ എന്ന ഭാഗത്ത് അച്ചടിയിൽ ‘രാഘവൗ’ എന്ന ദ്വിവചനരൂപമാണ് കാണുന്നത്, എന്നാൽ ‘വിവ്യഥേ’ എന്ന ക്രിയാപദം ഏകവചനമാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും രാമനെ മാത്രം ഏകവചനത്തിൽ എടുക്കുന്നു. അതിനാൽ ആശയം ഇതാണ് — രാമൻ ധൈര്യംകൊണ്ടു കുലുങ്ങുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ വ്യസനിക്കുന്നു. ‘എന്നെ ഭൂതബലിയായി നൽകി’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് കരുണരസത്തിന്റെ ഉത്കർഷം വഹിക്കുന്നു. കബന്ധന്റെ ചോദ്യവും വിചിത്രമാണ് — ഭക്ഷിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് അവൻ പരിചയം ചോദിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെയാണ് അവന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം പറയാൻ അവസരം ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘ദൈവേന മമ ചാക്ഷുഷൗ’ (ദൈവവശാൽ എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ടവർ) എന്ന കബന്ധന്റെ വാക്കിൽ ‘ദൈവം’ എന്ന പദം വീണ്ടും വരുന്നു; രാമനും തുടർന്ന് ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ പറയുന്നു — ഇരുവരുടെയും വാക്കിൽ ഒരേ പദം, എന്നാൽ ഭാവം വ്യത്യസ്തം. കബന്ധന് അതു ഭാഗ്യം, രാഘവന്മാർക്കാകട്ടെ ആപത്ത്. ‘ഇവിടെ നിങ്ങൾക്ക് എന്തു കാര്യം എന്നു പറയൂ’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ സംഭാഷണത്തിന്റെ ചരട് ഏറ്റെടുക്കപ്പെടുന്നു.

കബന്ധൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ഇവിടെ വിശന്നുവലഞ്ഞ് നിൽക്കുന്ന എന്റെ അടുത്തേക്ക്, ബാണവും ചാപവും വാളുമേന്തി, കൂർത്ത കൊമ്പുള്ള രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ നിങ്ങൾ ഈ ദേശത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു, വേഗം എന്റെ അടുത്തുതന്നെ വന്നുപെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ ജീവിതം ദുർലഭമാണ്.’ ദുരാത്മാവായ കബന്ധന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സത്യവിക്രമാ, കഷ്ടത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ കഷ്ടമായ ദാരുണമായ ആപത്തിലെത്തി, ആ പ്രിയയെ കണ്ടെത്താതെതന്നെ, ജീവിതാന്ത്യത്തിനായി ഈ ആപത്തു വന്നിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, സർവഭൂതങ്ങളിലും കാലത്തിന്റെ വീര്യം അതിമഹത്താണ്; നരവ്യാഘ്രാ, ആപത്തുകളാൽ മോഹിതരായ നിന്നെയും എന്നെയും നോക്കൂ. സർവഭൂതങ്ങളെയും ശാസിക്കുന്നതിൽ ദൈവത്തിന് ഒരു ഭാരവുമില്ല — ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അനായാസം ചെയ്യുന്നു. യുദ്ധാങ്കണത്തിൽ ശൂരരും ബലവാന്മാരും അസ്ത്രവിദ്യ നേടിയവരുമായ പുരുഷന്മാർപോലും കാലത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മണൽകൊണ്ടു കെട്ടിയ ചിറകൾപോലെ തകരുന്നു.’ ഈ ഉപമ മനോഹരമാണ് — മണൽച്ചിറ വെള്ളത്തിൽ അയഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ കാലം പിടികൂടിയ വീരന്മാരും ചിതറിപ്പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദൃഢമായ സത്യവും വിക്രമവുമുള്ള, മഹായശസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ ദാശരഥി ഉന്നതവിക്രമനായ സൗമിത്രിയെ നോക്കി അപ്പോൾ സ്വന്തം മനസ്സ് സ്വയം സ്ഥിരമാക്കി. ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ശോകവും ഭയവും രാമന്റെ ധൈര്യത്തെ ഇളക്കുന്നില്ല; കാലത്തിന്റെ മഹിമ അറിയുമ്പോഴും അവൻ നിഷ്ക്രിയനാകുന്നില്ല, മനസ്സു സ്ഥിരമാക്കി പ്രതിവിധിക്കു സജ്ജനായി നിൽക്കുന്നു. ഇതിലൂടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ കബന്ധന്റെ കൈകൾ വെട്ടുന്നതിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നത്. ‘നഹി ഭാരോഽസ്തി ദൈവസ്യ’ (ദൈവത്തിന് ഒരു ഭാരവുമില്ല) എന്ന അർധശ്ലോകത്തിലൂടെ രാമൻ ദൈവത്തിന്റെ അനായാസകാരിത്വം പറയുന്നു — സർവഭൂതങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നത് അതിന് ഒരു ഭാരമേയല്ല. ഈ ദൃഷ്ടിയാണ് അവനെ നിരാശയിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നത്; കാലത്തെ അറിയുന്നവൻ കാലത്തെയും സഹിക്കുന്നു. ‘മുഖേന പരിശുഷ്യതാ’ (വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ശാരീരികാവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ ധൈര്യം പറയുന്നു, മുഖമാകട്ടെ വരളുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി അവന്റെ മാനുഷഭാവം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāma had given Jaṭāyus, king of the vultures, the fire rites due to a father and prayed that he might reach heaven. Now, having made the water offering, the two Rāghavas left that place and went westward, searching for Sītā throughout the forest. Then, turning south, the two Ikṣvākus, armed with arrows, bows and swords, came upon a path that no one ever travels, hemmed in on every side by thickets, by many trees and by creepers, hard to pass, dense and dreadful to look at. Even the princes now had to take a wild forest track that no people used. Crossing it at speed and holding to the south, the mighty brothers passed through that vast and terrible forest. Three krośas beyond Janasthāna the powerful pair entered a dense wood called the Krauñca forest. It was dark like a mass of heavy rain clouds and seemed joyful on every side, filled with bright flowers of many colours and with herds of beasts and flocks of birds. The flowering wood looked happy, but to the grieving brothers it gave no pleasure; the poet describes its beauty without forgetting their sorrow. Longing to see Vaidehī, they searched the whole forest, and weary and stricken by her abduction they stopped here and there to rest a moment. Then, going three krośas to the east, they passed beyond the Krauñca forest and, within the precincts of the sage Mataṅga's hermitage, came upon another wood, full of fearsome beasts and birds, crowded with trees of every kind, thickly overgrown and dreadful to see. Measuring the way twice by three krośas, first southward and then eastward, the poet shows how winding their path was. From west to south and from south to east they wandered without pausing in their search even for a moment; the directions changed, their grief did not. They did not know for certain that Rāvaṇa had taken Sītā south, yet Jaṭāyus's word made the south their goal. So the sarga sets its stage: as they went from dense forest into denser, a great danger in the shape of Kabandha lay in wait ahead of them.

On a hill in that forest the two sons of Daśaratha saw a cave, deep as the underworld and always wrapped in darkness, a darkness that seems to mirror the nature of the creature who lived there. Not far from it the two tigers among men came upon a rākṣasī, huge in form and hideous of face. She was a terror to weaker creatures, loathsome and dreadful to look at, with a hanging belly, sharp fangs, a gaping mouth and rough skin. Rāma and Lakṣmaṇa saw her there, misshapen, her hair loose, devouring fearsome beasts. She came up to the two heroes, took hold of Lakṣmaṇa, who was walking ahead of his brother, and said, "Come, let us enjoy ourselves." Embracing Saumitri she said to him, "My name is Ayomukhī. You are my beloved; to win you is my great prize. My lord, my hero, you will have a long life, and you will always take your pleasure with me among the mountain strongholds and on the sandbanks of the rivers." Her words were utterly shameless, much like Śūrpaṇakhā's, and she tried to tempt him with a long life, but Lakṣmaṇa's mind did not waver. He gave her no answer in words, only in action, as was his way. Angered, the slayer of foes drew his sword and cut off her ears, her nose and her breasts, more than was done to Śūrpaṇakhā. With her ears and nose cut away, the dreadful rākṣasī shrieked in a hideous voice and fled back the way she had come; her cry of pain shook the forest and seemed to herald the great noise to come. As with Śūrpaṇakhā, it was Lakṣmaṇa who disfigured her rather than killing her, the Rāmāyaṇa's familiar way of punishing a woman. In this episode the forest's terror takes bodily form in the rākṣasī, and it serves as a prelude to the appearance of Kabandha. When she had gone, the two brothers, destroyers of their enemies, pressed on vigorously into the thick forest.

Then Lakṣmaṇa, full of splendour, steadfast, well-conducted and pure, folded his hands and spoke to his radiant brother. "Noble brother, my arm is throbbing hard and my mind is uneasy; for the most part I see omens that foretell evil." A throbbing arm is a well-known ill omen. "So be ready, and do as I say. I think these omens foretell sudden danger for me alone." He did not merely voice his fear; by saying "be ready" he pointed to what could be done about it, as a hero does, and by taking the danger on himself he sought to protect his brother. "But this vañjulaka, the most dreadful of birds, is crying out as if it foretold our victory in the fight." So Lakṣmaṇa announced both the danger at hand and its happy outcome at once, and in the listener dread and reassurance rise together. As the two searched on, the whole forest seemed to stir with their force. A great noise arose that seemed to shatter the wood, as a gale breaks trees; the dense forest seemed wholly wrapped in wind, and the sound seemed to flood every corner of it, echoing in all directions. Seeking the source of that sound, Rāma, sword in hand and with his brother beside him, saw a rākṣasa with a vast body and a broad chest. From the telling of omens to the hearing of the noise, the poet builds up fear step by step, and with the sight of the creature it takes shape.

The two came upon the demon standing right before them. His bulk was enormous; he had no head and no neck, he was a mere trunk, and his mouth was in his belly. He bristled with sharp, stiff hairs, towered up like a great mountain, was dark as a storm cloud, terrible, and roared like thunder. His forehead too was in his chest, and there he had one huge, tawny eye, wide and long, blazing like a tongue of fire, with a great lid over it, a single dreadful eye that saw keenly. His huge mouth was armed with great tusks, and he kept licking it; with it he devoured dreadful bears, lions, beasts and birds. He flung out his two terrible arms, each a yojana long, and with his hands seized bears, flocks of birds and deer of every kind, even the leaders of herds, dragging some toward him and flinging back those he did not care to eat. The length of those arms is not mere exaggeration; it explains his power to seize, for with them he caught creatures even far away, and with them he would catch the two Rāghavas. He stood barring the path the brothers had taken. Passing him by, they saw him from a krośa away, so vast he was, a huge, cruel and fearsome trunk hedged about with arms, dreadful to see in its very shape: a kabandha, a headless trunk, which is what his name means. The poet describes him limb by limb, size, colour, voice, eye, mouth, arms, until the picture of terror is complete, and in the two words "trunk" and "mouth in the belly" his whole deformity is caught.

Stretching out his vast arms to their full length, the mighty-armed creature seized both Rāghavas together and squeezed them with all his strength. Though they carried swords and strong bows, were fierce in their splendour, mighty-armed and powerful, the brothers were dragged along helpless; neither strength nor weapons were of any use. Rāma, brave and steadfast, was not shaken; but Lakṣmaṇa, being young and finding nothing to steady him, was sorely distressed. Downcast, Rāghava's younger brother said to him: "See, hero, I am helpless in the power of this rākṣasa. Let him be satisfied with me alone; you free yourself, Rāghava. Give me to him as an offering to the spirits and escape as best you can. I am certain you will find Vaidehī before long, and when you have won back the land of your fathers and forefathers, Kākutstha, and sit on the throne there, remember me always." The poet shows plainly Lakṣmaṇa's self-sacrificing love: even facing death, his only thought was his brother's success, and his offer to be the offering raises the pathos to its height. Hearing these loving words, Rāma said to Saumitri, "Do not give way to fear for nothing, hero; a man like you does not despair." Even in danger Rāma's words taught steadiness and at once eased his brother's anguish. Meanwhile the cruel, mighty-armed Kabandha, chief of the dānavas, spoke to the two brothers: "Who are you two, with shoulders like bulls, carrying great swords and bows? Why have you come to this terrible country, brought by fate within reach of my eye? Tell me what your business is here." It is a strange thing for him to ask their names before eating them, but the question makes room for the story of his past. He spoke of fate, and Rāma soon will too; the word is the same, but the feeling differs, for to Kabandha it was good fortune and to the Rāghavas a calamity.

"You have come into this country, carrying arrows, bows and swords like two bulls with sharp horns, where I stand famished," Kabandha went on, "and you have come right up to me; your lives are hard to keep now." Hearing the evil Kabandha's words, Rāma, his mouth gone dry, said to Lakṣmaṇa: "You who are truly valiant, from one hardship we have passed into a harder and crueller one; without having found my beloved, a calamity has come that will end our lives. Lakṣmaṇa, the power of Time over all beings is very great. Look at us, tiger among men, you and me, bewildered by misfortunes. No burden among all beings is too heavy for fate, Lakṣmaṇa; whatever it wishes to do, it does without effort. Men who are brave, strong and trained in arms sink down on the field of battle when Time overtakes them, like dams built of sand." The image is apt: as a dam of sand gives way in water, so even heroes crumble once Time has seized them. His words spoke of steadiness while his mouth went dry, and so the poet keeps his humanity. Saying this, the glorious and majestic son of Daśaratha, firm in true valour, looked at Saumitri, whose courage ran high, and made his own resolve steady within himself. The poet shows that neither grief nor fear could shake Rāma's fortitude: knowing the power of Time, he did not freeze, but steadied his mind and stood ready to fight back. It is this very view that saves him from despair, for one who understands Time can also endure it; and here is laid the ground for the cutting off of Kabandha's arms in the next sarga.