पूर्वसर्गान्ते रामः जटायुषं परिष्वज्य भूमौ पतितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः पुनः स्वस्थः भूत्वा रौद्रेण रक्षसा भुवि पातितं गृध्रं प्रेक्ष्य मित्रसम्पन्नं सौमित्रिम् आह — ‘नूनम् अयं विहंगमः मम अर्थेषु यतमानः संख्ये राक्षसेन हतः; मत्कृते एव सः प्राणान् त्यजति।’ अनन्तरं सः सूक्ष्मं लक्षयति — ‘अतिखिन्नः अयम्, तथापि अस्मिन् शरीरे प्राणः अद्यापि विद्यते; किन्तु स्वरविहीनः सन् विक्लवं समुदीक्षते।’ अत्र रामस्य दृष्टिः एव वैद्यस्य इव सूक्ष्मा — मरणासन्नस्य अपि शेषं जीवितं सः पश्यति, तेन च संवादस्य अवसरः लभ्यते। ‘मत्कृते’ इति पदं द्विः उक्तम् इव ध्वनति — रामस्य हृदये कृतज्ञता एव प्रथमः भावः, न तु कौतूहलम्। मित्रस्य ऋणबोधेन एव अयं सर्गः आरभ्यते। ‘मित्रसम्पन्नम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणम् अपि सार्थकम् — मित्रधर्मस्य प्रसङ्गे मित्रगुणसम्पन्नः एव श्रोता युक्तः। सर्गस्य आरम्भे एव कविः द्वौ भावौ स्थापयति — मरणस्य अनिवार्यता, ऋणस्य च अपरिहार्यता; एतयोः मध्ये सर्वः सर्गः प्रवर्तते।

रामः पक्षिणं साक्षात् सम्बोधयति — ‘हे जटायो, यदि पुनः वाक्यं व्याहर्तुं शक्नोषि, तर्हि भद्रं ते; सीताम् आख्याहि, आत्मनः वधं च आख्याहि। किंनिमित्तः रावणः आर्यां जहार? तस्य मया किं कृतम्? कं मम अपराधं दृष्ट्वा तेन मे प्रिया हृता? हे द्विजोत्तम, तत् चन्द्रसंकाशं मनोहरं मुखं तदा कथम् आसीत्? तस्मिन् काले सीतया कानि वचनानि उक्तानि? कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा च सः राक्षसः? हे तात, अस्य भवनं क्व? परिपृच्छतः मम इदं ब्रूहि।’ प्रश्नानां क्रमः एव रामस्य चित्तं प्रकाशयति — प्रथमं प्रिया, ततः मित्रस्य वधः, अनन्तरं स्वापराधचिन्ता, ततः सीतायाः मुखं वचनं च, अन्ते शत्रोः परिचयः निवासश्च। स्नेहात् आरभ्य कार्यनिश्चयं प्रति एषा गतिः। ‘वधमाख्याहि चात्मनः’ इति प्रश्नः विशेषेण ध्यातव्यः — रामः न केवलं स्वकार्यं पृच्छति, अपि तु मित्रस्य क्षतम् अपि। ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनम् अपि अत्र करुणम् — यस्य प्राणाः गच्छन्ति, तस्मै अपि कल्याणम् आशंस्यते। मरणासन्नं पक्षिणं ‘तात’ इति सम्बोधनेन सः पितृस्थाने स्थापयति।

अनाथवत् विलपन्तं तम् उद्वीक्ष्य धर्मात्मा पक्षी विक्लवया वाचा वदति — ‘सा दुरात्मना राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता; तेन विपुला वातदुर्दिनसंकुला माया आश्रिता आसीत्। हे तात, परिक्लान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा सः निशाचरः वैदेहीं सीताम् आदाय दक्षिणामुखः प्रयातः।’ ततः सः स्वदशां निवेदयति — ‘हे राघव, मम प्राणाः उपरुध्यन्ति, दृष्टिः भ्रमति; सौवर्णान् वृक्षान् उशीरकृतमूर्धजान् पश्यामि।’ एषा मरणकालिकी दृष्टिविपर्ययस्य सूक्ष्मा वर्णना कवेः निरीक्षणशक्तिं दर्शयति। ‘दक्षिणामुखः’ इति एकं पदम् एव आगामिन्याः सर्वस्याः कथायाः दिशां निर्दिशति — ततः एव रामः दक्षिणां दिशम् अनुसरिष्यति, सुग्रीवसख्यं लप्स्यते, सेतुं च बन्धिष्यति। मुमूर्षोः वचनं कथाया मार्गदर्शकं जातम्। ‘माया’ इति पदेन रावणस्य पराक्रमः न, अपि तु कपटम् एव सूच्यते — वायुवृष्ट्यन्धकारेण आवृत्य सः अहरत्, न तु प्रकाशे युध्यमानः। सौवर्णवृक्षदर्शनम् अपि शास्त्रेषु मरणचिह्नम् इति प्रसिद्धम्; कविः तत् एव सङ्केतयति, येन श्रोता जानाति — अल्पः एव कालः अवशिष्टः।

जटायुः शुभं निमित्तं कथयति — ‘येन मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः याति, तेन विप्रणष्टं धनं शीघ्रम् एव स्वामी प्रतिपद्यते। सः मुहूर्तः ‘विन्दः’ नाम; हे काकुत्स्थ, तत् सः न अबुधत्। त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा राक्षसेश्वरः रावणः बडिशं गृहीत्वा झषः इव शीघ्रम् एव विनश्यति। अतः त्वया जनकस्य सुतां प्रति व्यथा न कार्या; रणमूर्धनि तं हत्वा शीघ्रं वैदेह्या सह रंस्यसे।’ मरणासन्नः अपि पक्षी भयं न वदति, अपि तु आशाम् एव ददाति — एतत् एव तस्य सौहृदस्य परमं लक्षणम्। बडिशोपमा मार्मिका — मत्स्यः यत् ग्रसति, तत् एव तस्य मृत्युः; तथा रावणस्य लाभः एव तस्य विनाशबीजम्। ज्योतिषनिमित्तम् अपि अत्र काव्यार्थं पुष्णाति — कालः एव न्यायं करिष्यति इति ध्वनिः। ‘विन्दः’ इति मुहूर्तनाम ‘विद्’ धातोः लाभार्थम् अनुसरति; यत् तस्मिन् काले हृतम्, तत् अवश्यं पुनः लभ्यते। रावणः बलवान् अपि कालस्य ज्ञानं न लब्धवान् — एतेन कविः सूचयति, बलं ज्ञानेन विना निष्फलम्। अनेन एव वचनेन रामस्य विषादः आशायां परिणमति।

रामं प्रति प्रतिवचनं ददतः असम्मूढस्य गृध्रस्य आस्यात् म्रियमाणस्य सामिषं रुधिरं सुस्राव। तथापि सः अन्तिमं वाक्यं पूरयति — ‘विश्रवसः साक्षात् पुत्रः, वैश्रवणस्य च भ्राता’ — एतावत् उक्त्वा पतगेश्वरः दुर्लभान् प्राणान् मुमोच। रावणस्य कुलपरिचयः एव तस्य अन्तिमः उपकारः; तेन एव रामः शत्रुं ज्ञातुं शक्नोति। कृताञ्जलिः रामः ‘ब्रूहि ब्रूहि’ इति ब्रुवन् एव आसीत्, किन्तु गृध्रस्य प्राणाः शरीरं त्यक्त्वा विहायसं जग्मुः। ततः सः शिरः भूमौ निक्षिप्य, चरणौ प्रसार्य, स्वशरीरं विक्षिप्य धरणीतले पपात। ‘ब्रूहि ब्रूहि’ इति द्विरुक्तिः, कृताञ्जलिता च — राजपुत्रः पक्षिणं प्रति अञ्जलिं बध्नाति इति दृश्यम् एव वाल्मीकेः समताभावं प्रकटयति। ‘असम्मूढस्य’ इति विशेषणं पक्षिणः धैर्यं वदति — शरीरं क्षीयते, बुद्धिः तु अक्षता तिष्ठति। मुखात् सामिषं रुधिरं स्रवति, तथापि वाक्यं न विच्छिद्यते; एषा एव मित्रनिष्ठा। शरीरपातस्य त्रयः अङ्गविन्यासाः — शिरसः निक्षेपः, चरणयोः प्रसारणम्, शरीरस्य च विक्षेपः — क्रमेण वर्णिताः, तेन च मृत्योः क्षणः प्रत्यक्षः इव भवति।

ताम्राक्षं गतासुम् अचलोपमं तं गृध्रं प्रेक्ष्य सुबहुभिः दुःखैः दीनः रामः सौमित्रिम् आह — ‘राक्षसानां वासे अस्मिन् दण्डकारण्ये बहूनि वर्षाणि सुखं वसता अनेन पक्षिणा इह शरीरं विशीर्णम्। यः अनेकवार्षिकः चिरकालं समुत्थितः च आसीत्, सः एव अद्य हतः शेते — कालः हि दुरतिक्रमः। पश्य लक्ष्मण, अयं गृध्रः मम उपकारी, सः च हतः; बलीयसा रावणेन सह युध्यन् सः सीताम् अभ्यवपन्नः। पितृपैतामहं महत् गृध्रराज्यं परित्यज्य अयं पतगेश्वरः मम हेतोः प्राणान् मुमोच।’ त्रिभिः वाक्यैः रामः त्रीन् भावान् वदति — कालस्य अनतिक्रमणीयता, मित्रस्य उपकारः, आत्मनः च ऋणम्। ‘उपकारी हतश्च मे’ इति संक्षिप्तम् एव वाक्यं समग्रं शोकं वहति। ‘अचलोपमम्’ इति उपमा गतप्राणस्य स्थैर्यं दर्शयति — यः पूर्वम् आकाशचारी आसीत्, सः अधुना पर्वतः इव निश्चलः। राज्यत्यागस्य उल्लेखेन रामः स्वकीयं राज्यत्यागम् अपि स्मरति इव; द्वौ अपि परार्थम् एव त्यक्तवन्तौ। एतेन च गृध्रराजः रामस्य समकक्षः इव स्थाप्यते।

रामः सामान्यं सिद्धान्तम् उपस्थापयति — ‘हे सौमित्रे, धर्मचारिणः शूराः शरण्याः साधवः सर्वत्र दृश्यन्ते — तिर्यग्योनिगतेषु अपि।’ एतत् वचनं रामायणस्य हृदयम् इव — गुणः जातिं न अपेक्षते। ‘हे सौम्य, हे परंतप, सीताहरणजं दुःखं मम तथा न आगतम्, यथा मत्कृते जातः गृध्रस्य विनाशः। यथा महायशाः श्रीमान् राजा दशरथः मम पूजनीयः मान्यश्च आसीत्, तथा अयं पतगेश्वरः अपि। हे सौमित्रे, काष्ठानि हर; अहं पावकं निर्मथिष्यामि। मत्कृते निधनं गतं गृध्रराजं दिधक्षामि। पतगलोकस्य नाथम् इमं चितिम् आरोपयामि, रौद्रेण रक्षसा हतं च एनं धक्ष्यामि।’ पक्षिणे पितुः समानं गौरवं दत्त्वा रामः अग्निसंस्कारस्य संकल्पं करोति; एषा एव अस्य सर्गस्य नैतिकी पराकाष्ठा। ‘निर्मथिष्यामि पावकम्’ इति स्वहस्तेन अग्निजननम् अपि सूचकम् — अरण्ये अनाथस्य संस्कारः राजपुत्रेण स्वयम् एव क्रियते, न भृत्यैः। पितुः दशरथस्य और्ध्वदेहिकं यत् रामेण कर्तुं न लब्धम्, तत् इव अत्र जटायुषे दीयते — एषा ध्वनिः कथायाः गम्भीरतां वर्धयति।

रामः जटायुं सम्बोध्य प्रार्थयते — ‘या गतिः यज्ञशीलानाम्, या च आहिताग्नेः, या च अपरावर्तिनां भूमिप्रदायिनां च, ताम् उत्तमां गतिं मया समनुज्ञातः सन् गच्छ; हे महासत्त्व गृध्रराज, मया संस्कृतः सन् व्रज।’ एवम् उक्त्वा दीप्तां चिताम् आरोप्य धर्मात्मा रामः दुःखितः सन् स्वबन्धुम् इव तं ददाह। ततः वीर्यवान् सः सौमित्रिणा सह वनं गत्वा स्थूलान् महारोहीन् हत्वा तं द्विजम् अनुतस्तार; रोहिमांसानि उद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः रामः रम्ये हरितशाद्वले शकुनाय पिण्डं ददौ। यत् प्रेतस्य मर्त्यस्य द्विजातयः कथयन्ति, तत् पित्र्यं स्वर्गगमनमन्त्रम् अपि सः जजाप। मनुष्यस्य इव सर्वः और्ध्वदेहिकः विधिः पक्षिणे कृतः — अत्र वाल्मीकेः करुणा शास्त्रमर्यादा च उभे सह वर्तेते। चतस्रः गतयः स्मृताः — यज्ञशीलानाम्, आहिताग्नेः, अपरावर्तिनाम्, भूमिप्रदायिनां च; एताभिः जटायोः कर्म वीरस्य यज्ञतुल्यम् इति सूच्यते, यतः सः रणे पृष्ठं न दत्तवान्। ‘स्वबन्धुम् इव’ इति उपमया शोकस्य स्वाभाविकता दृढीक्रियते।

ततः तौ नरवरात्मजौ गोदावरीं नदीं गत्वा तस्मै गृध्रराजाय उदकं चक्रतुः; शास्त्रदृष्टेन विधिना स्नात्वा तदा पुनः गृध्राय जलाञ्जलिं ददतुः। उपजातिवृत्तेन कविः फलम् उपसंहरति — सः गृध्रराजः, यः रणे निपातितः सन् यशस्करं सुदुष्करं कर्म कृतवान्, महर्षिकल्पेन रामेण संस्कृतः सन् आत्मनः पुण्यां शुभां गतिं जगाम। अन्तिमेन श्लोकेन कथा पुनः प्रवर्तते — कृतोदकौ तौ अपि पक्षिसत्तमे स्थिरां बुद्धिं प्रणिधाय, ततः सीताधिगमे मनः प्रवेश्य, विष्णुवासवौ इव सुरेन्द्रौ वनं जग्मतुः। शोकः क्रियया शान्तः, क्रिया च अधुना कार्ये परिणता — एषः एव सर्गस्य उपसंहारः। आगामिनि सर्गे तौ दक्षिणां दिशम् अनुसरन्तौ क्रौञ्चारण्यं प्रविशतः। अन्तिमयोः द्वयोः श्लोकयोः वृत्तपरिवर्तनम् अवधेयम् — अनुष्टुभः त्यक्त्वा दीर्घवृत्तम् आश्रित्य कविः द्वे चित्रे स्थिरीकरोति — एकं पक्षिणः पुण्या गतिः, अपरं च राजपुत्रयोः निश्चयेन प्रस्थानम्। विष्णुवासवयोः उपमया तयोः तेजः पुनः स्थाप्यते — शोकेन क्षीणौ अपि तौ अधुना देवाविव दृश्येते।

మునుపటి సర్గ చివరలో రాముడు జటాయువును కౌగిలించుకొని నేలపై పడిపోయాడు. ఈ సర్గలో అతడు మళ్ళీ స్వస్థుడై, రౌద్రమైన రాక్షసునిచేత నేలకూల్చబడిన గద్దను చూసి, మిత్రగుణసంపన్నుడైన సౌమిత్రితో అంటాడు — ‘నా కార్యం కోసం ప్రయత్నిస్తూ ఈ పక్షి యుద్ధంలో రాక్షసునిచేత తప్పక చంపబడ్డాడు; నా కోసమే ఇతడు ప్రాణాలు విడుస్తున్నాడు.’ తరువాత అతడు సూక్ష్మంగా గమనిస్తాడు — ‘ఇతడు మిక్కిలి అలసిపోయాడు, అయినా ఈ శరీరంలో ఇంకా ప్రాణం ఉంది; కాని స్వరం లేనివాడై కలవరంతో చూస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ రాముని దృష్టి వైద్యుని దృష్టిలా సూక్ష్మమైనది — మరణానికి చేరువైనవానిలో కూడా మిగిలిన జీవాన్ని అతడు చూస్తాడు, దానితో సంభాషణకు అవకాశం లభిస్తుంది. ‘మత్కృతే’ (నా కోసమే) అనే పదం రెండుసార్లు చెప్పినట్లు ధ్వనిస్తుంది — రాముని హృదయంలో మొదటి భావం కృతజ్ఞతే, కుతూహలం కాదు. మిత్రుని ఋణాన్ని గుర్తించడంతోనే ఈ సర్గ ఆరంభమవుతుంది. లక్ష్మణునికి ఇచ్చిన ‘మిత్రసంపన్నమ్’ (మిత్రగుణసంపన్నుడు) అనే విశేషణం కూడా సార్థకమే — మిత్రధర్మపు సందర్భంలో మిత్రగుణాలు గలవాడే తగిన శ్రోత. సర్గ ఆరంభంలోనే కవి రెండు భావాలను స్థాపిస్తాడు — మరణపు అనివార్యత, ఋణపు అపరిహార్యత; ఈ రెంటి మధ్యనే సర్గ అంతా సాగుతుంది.

రాముడు పక్షిని నేరుగా సంబోధిస్తాడు — ‘జటాయూ, నువ్వు మళ్ళీ మాట్లాడగలిగితే నీకు మేలు కలుగుగాక; సీత గురించి చెప్పు, నీ వధ గురించి కూడా చెప్పు. రావణుడు ఏ కారణంతో ఆర్యను అపహరించాడు? నేను అతనికి ఏమి చేశాను? నాలో ఏ అపరాధాన్ని చూసి అతడు నా ప్రియురాలిని అపహరించాడు? పక్షిశ్రేష్ఠా, చంద్రుని వంటి ఆ మనోహరమైన ముఖం అప్పుడు ఎలా ఉంది? ఆ సమయంలో సీత ఏ మాటలు పలికింది? ఆ రాక్షసుని పరాక్రమం ఎటువంటిది, రూపం ఎటువంటిది, కర్మలు ఎటువంటివి? తండ్రీ, అతని భవనం ఎక్కడ? అడుగుతున్న నాకు ఇది చెప్పు.’ ప్రశ్నల క్రమమే రాముని మనస్సును ప్రకాశింపజేస్తుంది — మొదట ప్రియురాలు, తరువాత మిత్రుని వధ, ఆ తరువాత తన అపరాధం గురించిన చింత, తరువాత సీత ముఖమూ మాటలూ, చివరకు శత్రువు పరిచయమూ నివాసమూ. స్నేహం నుండి మొదలై కార్యనిశ్చయం వైపు సాగే గమనం ఇది. ‘వధమాఖ్యాహి చాత్మనః’ (నీ వధ గురించి కూడా చెప్పు) అనే ప్రశ్నను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — రాముడు తన కార్యాన్ని మాత్రమే కాదు, మిత్రుని గాయాన్ని కూడా అడుగుతున్నాడు. ‘భద్రం తే’ (నీకు మేలు కలుగుగాక) అనే ఆశీర్వచనం కూడా ఇక్కడ కరుణాభరితం — ప్రాణాలు పోతున్నవానికి కూడా కల్యాణం కోరబడుతోంది. మరణానికి చేరువైన పక్షిని ‘తాత’ (తండ్రీ) అని సంబోధించి అతడు అతణ్ణి తండ్రి స్థానంలో నిలుపుతాడు.

అనాథునిలా విలపిస్తున్న అతణ్ణి చూసి ధర్మాత్ముడైన ఆ పక్షి తడబడుతున్న స్వరంతో అంటాడు — ‘దురాత్ముడైన రాక్షసరాజు రావణుడు ఆమెను అపహరించాడు; గాలీ చీకటీ నిండిన దుర్దినం వంటి విస్తారమైన మాయను అతడు ఆశ్రయించాడు. తండ్రీ, అలసిపోయిన నా రెక్కలను నరికి ఆ నిశాచరుడు వైదేహి సీతను తీసుకొని దక్షిణాభిముఖంగా వెళ్ళిపోయాడు.’ తరువాత అతడు తన స్థితిని నివేదిస్తాడు — ‘రాఘవా, నా ప్రాణాలు అడ్డుపడుతున్నాయి, చూపు తిరుగుతోంది; వట్టివేరుతో చేసిన జుట్టు గల బంగారు వృక్షాలను చూస్తున్నాను.’ మరణసమయంలో దృష్టి తారుమారవడాన్ని ఇంత సూక్ష్మంగా వర్ణించడం కవి నిరీక్షణశక్తిని చూపిస్తుంది. ‘దక్షిణాముఖః’ (దక్షిణాభిముఖంగా) అనే ఒక్క పదమే రాబోయే కథ అంతటికీ దిక్కును నిర్దేశిస్తుంది — అక్కడి నుండే రాముడు దక్షిణదిక్కును అనుసరిస్తాడు, సుగ్రీవుని స్నేహాన్ని పొందుతాడు, సేతువును కడతాడు. మరణిస్తున్నవాని మాట కథకు మార్గదర్శకమైంది. ‘మాయ’ అనే పదంతో రావణుని పరాక్రమం కాదు, కపటమే సూచించబడుతుంది — గాలీ వానా చీకటీ కమ్మించి అతడు అపహరించాడు, వెలుగులో పోరాడి కాదు. బంగారు వృక్షాలు కనబడడం కూడా శాస్త్రాలలో మరణచిహ్నంగా ప్రసిద్ధం; కవి దానినే సంకేతిస్తాడు, దానివల్ల శ్రోతకు తెలుస్తుంది — మిగిలిన సమయం కొద్దిగానే ఉందని.

జటాయువు ఒక శుభశకునాన్ని చెబుతాడు — ‘రావణుడు సీతను తీసుకొని వెళ్ళిన ముహూర్తంలో పోగొట్టుకున్న ధనాన్ని యజమాని త్వరలోనే తిరిగి పొందుతాడు. ఆ ముహూర్తం పేరు ‘విందం’; కాకుత్స్థా, అది అతనికి తెలియలేదు. నీ ప్రియురాలైన జానకిని అపహరించిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు గాలాన్ని మింగిన చేపలా త్వరలోనే నశిస్తాడు. అందుచేత జనకుని కుమార్తె విషయంలో నువ్వు వ్యథ చెందకూడదు; యుద్ధరంగంలో అతణ్ణి చంపి త్వరలోనే వైదేహితో కలిసి ఆనందిస్తావు.’ మరణానికి చేరువైనా ఆ పక్షి భయాన్ని చెప్పడు, ఆశనే ఇస్తాడు — ఇదే అతని సౌహార్దానికి పరమ లక్షణం. గాలపు ఉపమ మర్మస్పర్శి — చేప ఏది మింగుతుందో అదే దానికి మృత్యువు; అలాగే రావణుని లాభమే అతని వినాశానికి బీజం. జ్యోతిషశకునం కూడా ఇక్కడ కావ్యార్థాన్ని పోషిస్తుంది — కాలమే న్యాయం చేస్తుందని ధ్వని. ‘విందః’ అనే ముహూర్తనామం ‘విద్’ ధాతువుకు ఉన్న లాభమనే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది; ఆ సమయంలో హరించబడినది తప్పక తిరిగి లభిస్తుంది. రావణుడు బలవంతుడైనా కాలజ్ఞానాన్ని పొందలేదు — దీనితో కవి సూచించేది, జ్ఞానం లేని బలం నిష్ఫలమని. ఈ మాటతోనే రాముని విషాదం ఆశగా పరిణమిస్తుంది.

రామునికి బదులు చెబుతున్న, మతి తప్పని ఆ గద్ద మరణిస్తుండగా అతని నోటి నుండి మాంసఖండాలతో కూడిన రక్తం స్రవించింది. అయినా అతడు చివరి వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తాడు — ‘అతడు విశ్రవసుని సాక్షాత్తు కుమారుడు, వైశ్రవణునికి సోదరుడు’ — ఇంతవరకు చెప్పి పక్షిరాజు దుర్లభమైన ప్రాణాలను విడిచాడు. రావణుని వంశపరిచయమే అతని చివరి ఉపకారం; దానితోనే రాముడు శత్రువును తెలుసుకోగలుగుతాడు. చేతులు జోడించిన రాముడు ‘చెప్పు, చెప్పు’ అంటూనే ఉన్నాడు, కాని గద్ద ప్రాణాలు శరీరాన్ని విడిచి ఆకాశానికి వెళ్ళిపోయాయి. తరువాత అతడు తలను నేలపై వాల్చి, కాళ్ళు చాచి, శరీరాన్ని విసిరివేసినట్లు భూతలంపై పడిపోయాడు. ‘బ్రూహి బ్రూహి’ (చెప్పు, చెప్పు) అనే పునరుక్తీ, చేతులు జోడించడమూ — రాజకుమారుడు పక్షికి అంజలి ఘటించే ఈ దృశ్యమే వాల్మీకి సమభావాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘అసమ్మూఢస్య’ (మతి తప్పని) అనే విశేషణం పక్షి ధైర్యాన్ని చెబుతుంది — శరీరం క్షీణిస్తోంది, బుద్ధి మాత్రం చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. నోటి నుండి మాంసంతో కూడిన రక్తం స్రవిస్తున్నా, వాక్యం తెగిపోదు; ఇదే మిత్రనిష్ఠ. శరీరపతనంలోని మూడు అంగవిన్యాసాలు — తలను వాల్చడం, కాళ్ళు చాచడం, శరీరాన్ని విసిరివేయడం — క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి, దానితో మృత్యుక్షణం ప్రత్యక్షమైనట్లవుతుంది.

ఎర్రని కన్నులతో, ప్రాణం పోయి, పర్వతంలా నిశ్చలంగా ఉన్న ఆ గద్దను చూసి ఎన్నో దుఃఖాలతో దీనుడైన రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘రాక్షసులు నివసించే ఈ దండకారణ్యంలో ఎన్నో సంవత్సరాలు సుఖంగా నివసించిన ఈ పక్షి శరీరం ఇక్కడ శిథిలమైపోయింది. ఎన్నో ఏళ్ళ వయస్సు గలవాడూ, చిరకాలం వర్ధిల్లినవాడూ అయిన ఇతడే ఈ రోజు చంపబడి పడి ఉన్నాడు — కాలాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం. లక్ష్మణా, చూడు, ఈ గద్ద నాకు ఉపకారి, అతడు చంపబడ్డాడు; బలవంతుడైన రావణునితో పోరాడుతూ అతడు సీతను రక్షించడానికి పూనుకున్నాడు. తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన మహత్తరమైన గృధ్రరాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి ఈ పక్షిరాజు నా కోసం ప్రాణాలు విడిచాడు.’ మూడు వాక్యాలతో రాముడు మూడు భావాలను చెబుతాడు — కాలపు అనతిక్రమణీయత, మిత్రుని ఉపకారం, తన ఋణం. ‘ఉపకారీ హతశ్చ మే’ (నాకు ఉపకారి, చంపబడ్డాడు) అనే సంక్షిప్తమైన వాక్యమే శోకమంతటినీ మోస్తుంది. ‘అచలోపమమ్’ (పర్వతం వంటివాణ్ణి) అనే ఉపమ ప్రాణం పోయినవాని నిశ్చలత్వాన్ని చూపిస్తుంది — మునుపు ఆకాశంలో సంచరించినవాడు ఇప్పుడు పర్వతంలా నిశ్చలుడు. రాజ్యత్యాగాన్ని ప్రస్తావించడంతో రాముడు తన రాజ్యత్యాగాన్ని కూడా స్మరిస్తున్నట్లుంది; ఇద్దరూ పరుల కోసమే విడిచిపెట్టారు. దీనితో గృధ్రరాజు రామునికి సమానునిగా నిలుపబడతాడు.

రాముడు ఒక సామాన్య సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు — ‘సౌమిత్రీ, ధర్మాన్ని ఆచరించేవారూ, శూరులూ, శరణ్యులూ అయిన సాధువులు అన్నిచోట్లా కనిపిస్తారు — పశుపక్ష్యాది జన్మలలో కూడా.’ ఈ మాట రామాయణానికి హృదయం వంటిది — గుణం జాతిని అపేక్షించదు. ‘సౌమ్యుడా, పరంతపా, సీతాపహరణం వల్ల కలిగిన దుఃఖం, నా కోసం జరిగిన ఈ గద్ద వినాశం కలిగించినంతగా నాకు కలగలేదు. మహాయశస్వి, శ్రీమంతుడు అయిన దశరథమహారాజు నాకు ఎలా పూజనీయుడో, మాననీయుడో, ఈ పక్షిరాజు కూడా అలాగే. సౌమిత్రీ, కట్టెలు తీసుకురా; నేను అగ్నిని మథించి పుట్టిస్తాను. నా కోసం మరణించిన గృధ్రరాజును దహించాలనుకుంటున్నాను. పక్షిలోకానికి నాథుడైన ఇతణ్ణి చితిపైకి ఎక్కిస్తాను, రౌద్రమైన రాక్షసునిచేత చంపబడిన ఇతణ్ణి దహిస్తాను.’ పక్షికి తండ్రితో సమానమైన గౌరవం ఇచ్చి రాముడు అగ్నిసంస్కారానికి సంకల్పిస్తాడు; ఇదే ఈ సర్గలోని నైతిక పరాకాష్ఠ. ‘నిర్మథిష్యామి పావకమ్’ (అగ్నిని మథించి పుట్టిస్తాను) అని తన చేతితో అగ్నిని పుట్టించడం కూడా సూచనాత్మకమే — అడవిలో అనాథుని సంస్కారాన్ని రాజకుమారుడే స్వయంగా చేస్తాడు, సేవకులు కాదు. తండ్రి దశరథునికి రాముడు చేయలేకపోయిన ఊర్ధ్వదేహిక సంస్కారం ఇక్కడ జటాయువుకు ఇవ్వబడుతున్నట్లుంది — ఈ ధ్వని కథ గాంభీర్యాన్ని పెంచుతుంది.

రాముడు జటాయువును సంబోధించి ప్రార్థిస్తాడు — ‘యజ్ఞశీలులకు ఏ గతి లభిస్తుందో, ఆహితాగ్నికి ఏ గతి లభిస్తుందో, యుద్ధంలో వెనుదిరగనివారికీ భూదానం చేసేవారికీ ఏ గతి లభిస్తుందో, ఆ ఉత్తమగతిని నా అనుజ్ఞతో పొందు; మహాసత్త్వుడవైన గృధ్రరాజా, నాచేత సంస్కరించబడి వెళ్ళు.’ ఇలా అని ధర్మాత్ముడైన రాముడు దుఃఖితుడై అతణ్ణి మండుతున్న చితిపైకి ఎక్కించి తన బంధువునిలా దహించాడు. తరువాత వీర్యవంతుడైన అతడు సౌమిత్రితో కలిసి అడవికి వెళ్ళి, బలిసిన పెద్ద రోహి జింకలను చంపి, ఆ పక్షికి వాటిని పరిచాడు; రోహిమాంసాన్ని తీసి ముద్దలుగా చేసి మహాయశస్వి అయిన రాముడు రమణీయమైన పచ్చని పచ్చికపై ఆ పక్షికి పిండం ఇచ్చాడు. మరణించిన మనిషికి ద్విజులు చెప్పే పితృసంబంధమైన స్వర్గగమనమంత్రాన్ని కూడా అతడు జపించాడు. మనిషికి చేసినట్లే సమస్త ఊర్ధ్వదేహిక విధీ పక్షికి చేయబడింది — ఇక్కడ వాల్మీకి కరుణా శాస్త్రమర్యాదా రెండూ కలిసి ఉన్నాయి. నాలుగు గతులు స్మరించబడ్డాయి — యజ్ఞశీలులది, ఆహితాగ్నిది, యుద్ధంలో వెనుదిరగనివారిది, భూదాతలది; వీటితో జటాయువు కర్మ వీరుని యజ్ఞంతో సమానమని సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే అతడు యుద్ధంలో వెన్ను చూపలేదు. ‘స్వబంధువునిలా’ అనే ఉపమతో శోకపు స్వాభావికత దృఢపడుతుంది.

తరువాత నరశ్రేష్ఠుని పుత్రులైన ఆ ఇద్దరూ గోదావరీనదికి వెళ్ళి ఆ గృధ్రరాజుకు ఉదకక్రియ చేశారు; శాస్త్రోక్తమైన విధానంలో స్నానం చేసి అప్పుడు మళ్ళీ ఆ గద్దకు జలాంజలి ఇచ్చారు. ఉపజాతి వృత్తంతో కవి ఫలాన్ని ముగిస్తాడు — యుద్ధంలో నేలకూల్చబడి, కీర్తిని తెచ్చే అతి దుష్కరమైన కర్మను చేసిన ఆ గృధ్రరాజు, మహర్షితో సమానుడైన రామునిచేత సంస్కరించబడి, తనకు తగిన పుణ్యమైన శుభగతిని పొందాడు. చివరి శ్లోకంతో కథ మళ్ళీ ముందుకు సాగుతుంది — ఉదకక్రియ ముగించిన ఆ ఇద్దరూ పక్షిశ్రేష్ఠునిపై స్థిరమైన బుద్ధిని నిలిపి, తరువాత సీతను కనుగొనడంపై మనస్సు లగ్నం చేసి, విష్ణువూ ఇంద్రుడూ అనే దేవశ్రేష్ఠుల వలె వనానికి వెళ్ళారు. శోకం క్రియతో శాంతించింది, క్రియ ఇప్పుడు కార్యంగా పరిణమించింది — ఇదే సర్గ ఉపసంహారం. తరువాతి సర్గలో వారిద్దరూ దక్షిణదిక్కును అనుసరిస్తూ క్రౌంచారణ్యంలో ప్రవేశిస్తారు. చివరి రెండు శ్లోకాలలో ఛందస్సు మారడాన్ని గమనించాలి — అనుష్టుప్పులను విడిచి దీర్ఘవృత్తాన్ని ఆశ్రయించి కవి రెండు చిత్రాలను స్థిరపరుస్తాడు — ఒకటి పక్షి పొందిన పుణ్యగతి, మరొకటి రాజకుమారులిద్దరూ నిశ్చయంతో బయలుదేరడం. విష్ణువు ఇంద్రుల ఉపమతో వారి తేజస్సు మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది — శోకంతో క్షీణించినా వారు ఇప్పుడు దేవతల వలె కనిపిస్తున్నారు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ராமன் ஜடாயுவைத் தழுவிக்கொண்டு தரையில் விழுந்திருந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் மீண்டும் தெளிவு பெற்று, கொடிய ராட்சசனால் தரையில் வீழ்த்தப்பட்ட கழுகைப் பார்த்து, நட்புப் பண்புகள் நிறைந்த சௌமித்ரியிடம் சொல்கிறான் — ‘என் காரியங்களுக்காக முயன்ற இந்தப் பறவை நிச்சயம் போரில் ராட்சசனால் கொல்லப்பட்டது; எனக்காகவே இவன் உயிரை விடுகிறான்.’ பிறகு அவன் நுட்பமாகக் கவனிக்கிறான் — ‘இவன் மிகவும் களைத்திருக்கிறான்; இருந்தும் இந்த உடலில் உயிர் இன்னும் இருக்கிறது; ஆனால் குரலிழந்து கலக்கத்துடன் பார்க்கிறான்.’ இங்கே ராமனின் பார்வை ஒரு மருத்துவரின் பார்வையைப் போல நுட்பமானது — சாவின் விளிம்பில் நிற்பவனிடமும் எஞ்சியிருக்கும் உயிரை அவன் காண்கிறான்; அதனால் உரையாடுவதற்கான வாய்ப்பு கிடைக்கிறது. ‘மத்க்ருதே’ (எனக்காக) என்ற சொல் இருமுறை ஒலிப்பது போலிருக்கிறது — ராமனின் இதயத்தில் முதல் உணர்வு நன்றியே, ஆர்வம் அல்ல. நண்பனிடம் பட்ட கடனை உணர்வதிலேயே இந்தச் சர்க்கம் தொடங்குகிறது. லக்ஷ்மணனுக்குத் தரப்பட்ட ‘மித்ரசம்பன்னம்’ (நட்புப் பண்புகள் நிறைந்தவன்) என்ற அடைமொழியும் பொருள் பொதிந்தது — நட்பின் தர்மம் பேசப்படும் இடத்தில் நட்புப் பண்புடையவனே தகுந்த கேட்பவன். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே கவி இரண்டு உணர்வுகளை நிலைநாட்டுகிறார் — மரணம் தவிர்க்க இயலாதது, கடன் தீர்க்காமல் விட இயலாதது; இவ்விரண்டுக்கும் நடுவே சர்க்கம் முழுவதும் நகர்கிறது.

ராமன் பறவையை நேரடியாக விளிக்கிறான் — ‘ஜடாயுவே, மீண்டும் பேச இயலுமானால், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; சீதையைப் பற்றிச் சொல், உன் சாவைப் பற்றியும் சொல். எதற்காக ராவணன் என் உத்தமியைக் கவர்ந்தான்? நான் அவனுக்கு என்ன செய்தேன்? என் எந்தக் குற்றத்தைக் கண்டு அவன் என் அன்பியைக் கவர்ந்தான்? பறவைகளில் சிறந்தவனே, சந்திரனைப் போன்ற அந்த அழகிய முகம் அப்போது எப்படி இருந்தது? அந்த நேரத்தில் சீதை என்ன சொற்களைச் சொன்னாள்? அந்த ராட்சசன் எத்தகைய வீரம் உடையவன், எத்தகைய உருவம் உடையவன், எத்தகைய செயல்கள் புரிபவன்? தந்தையே, அவனுடைய இருப்பிடம் எங்கே? கேட்கும் எனக்கு இதைச் சொல்.’ கேள்விகளின் வரிசையே ராமனின் மனத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — முதலில் அன்பி, பிறகு நண்பனின் சாவு, அதன் பின் தன் குற்றம் பற்றிய சிந்தனை, பிறகு சீதையின் முகமும் சொல்லும், இறுதியில் பகைவனைப் பற்றிய விவரமும் இருப்பிடமும். அன்பில் தொடங்கி செய்ய வேண்டியதை உறுதிசெய்வது நோக்கிச் செல்லும் போக்கு இது. ‘உன் சாவைப் பற்றியும் சொல்’ என்ற கேள்வியைச் சிறப்பாகக் கவனிக்க வேண்டும் — ராமன் தன் காரியத்தை மட்டுமல்ல, நண்பனின் காயத்தைப் பற்றியும் கேட்கிறான். ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற வாழ்த்தும் இங்கே உருக்கமானது — உயிர் பிரிந்துகொண்டிருப்பவனுக்கும் நலம் வேண்டப்படுகிறது. சாவின் விளிம்பில் நிற்கும் பறவையைத் ‘தந்தையே’ என்று விளிப்பதன் மூலம் அவன் அதைத் தந்தையின் இடத்தில் வைக்கிறான்.

ஆதரவற்றவன் போலப் புலம்பும் அவனை ஏறிட்டுப் பார்த்து, தர்மாத்மாவான அந்தப் பறவை தளர்ந்த குரலில் சொல்கிறது — ‘அவள் தீயோனான ராட்சசத் தலைவன் ராவணனால் கவரப்பட்டாள்; அவன் காற்றும் புயலும் நிறைந்த பெரும் மாயையைக் கையாண்டான். தந்தையே, களைப்படைந்த என் சிறகுகளை வெட்டிவிட்டு, அந்த இரவில் திரிபவன் வைதேகியான சீதையை எடுத்துக்கொண்டு தெற்கு நோக்கிச் சென்றான்.’ பிறகு அவன் தன் நிலையைத் தெரிவிக்கிறான் — ‘ராகவா, என் உயிர்மூச்சுகள் அடைபடுகின்றன, பார்வை சுழல்கிறது; வெட்டிவேரால் ஆன தலைமுடியுடைய பொன் மரங்களைக் காண்கிறேன்.’ சாவு நேரத்தில் பார்வை திரிவதைப் பற்றிய இந்த நுட்பமான வர்ணனை கவியின் கூர்ந்த நோக்கை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘தக்ஷிணாமுக:’ (தெற்கு நோக்கி) என்ற ஒரே சொல் வரவிருக்கும் கதை முழுவதற்கும் திசையைச் சுட்டுகிறது — அதிலிருந்தே ராமன் தென்திசையைப் பின்பற்றுவான், சுக்ரீவனின் நட்பைப் பெறுவான், அணையும் கட்டுவான். சாகப்போகிறவனின் சொல் கதைக்கு வழிகாட்டியாகிவிட்டது. ‘மாயை’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் வீரம் அல்ல, வஞ்சகமே சுட்டப்படுகிறது — காற்று, மழை, இருள் ஆகியவற்றால் மறைத்து அவன் கவர்ந்தான், வெளிச்சத்தில் போரிட்டு அல்ல. பொன் மரங்களைக் காண்பதும் சாஸ்திரங்களில் மரணத்தின் அறிகுறியாகப் புகழ்பெற்றது; கவி அதையே சுட்டுகிறார்; அதனால் கேட்பவர் அறிகிறார் — மிகக் குறைந்த நேரமே எஞ்சியிருக்கிறது என்று.

ஜடாயு ஒரு நல்ல சகுனத்தைச் சொல்கிறான் — ‘எந்த முகூர்த்தத்தில் ராவணன் சீதையை எடுத்துக்கொண்டு சென்றானோ, அந்த முகூர்த்தத்தில் தொலைந்த செல்வத்தை அதன் உரிமையாளன் விரைவிலேயே திரும்பப் பெறுகிறான். அந்த முகூர்த்தத்தின் பெயர் ‘விந்தம்’; காகுத்ஸ்தா, அதை அவன் அறியவில்லை. உன் அன்பியான ஜானகியைக் கவர்ந்த ராட்சசத் தலைவன் ராவணன், தூண்டிலைக் கவ்விய மீனைப் போல விரைவிலேயே அழிவான். ஆகவே ஜனகனின் மகளைப் பற்றி நீ கவலைப்பட வேண்டாம்; போர்முனையில் அவனைக் கொன்று விரைவிலேயே வைதேகியுடன் இன்புறுவாய்.’ சாவின் விளிம்பில் இருந்தும் பறவை அச்சத்தைப் பேசவில்லை, நம்பிக்கையையே தருகிறது — இதுவே அதன் நட்பின் உயர்ந்த அடையாளம். தூண்டில் உவமை உள்ளத்தைத் தொடுவது — மீன் எதை விழுங்குகிறதோ அதுவே அதன் மரணம்; அது போல ராவணனின் ஆதாயமே அவனுடைய அழிவின் வித்து. ஜோதிட நிமித்தமும் இங்கே காவியப் பொருளுக்கு வளம் சேர்க்கிறது — காலமே நீதி வழங்கும் என்பது உட்குறிப்பு. ‘விந்தம்’ என்ற முகூர்த்தப் பெயர் ‘பெறுதல்’ என்ற பொருளுடைய ‘வித்’ என்ற வினைவேரிலிருந்து வருகிறது; அந்த நேரத்தில் கவரப்பட்டது நிச்சயம் மீண்டும் கிடைக்கும். ராவணன் வலிமையுடையவனாக இருந்தும் காலத்தைப் பற்றிய அறிவைப் பெறவில்லை — அறிவில்லாத வலிமை பயனற்றது என்பதைக் கவி இதனால் சுட்டுகிறார். இந்தச் சொல்லாலேயே ராமனின் துயரம் நம்பிக்கையாக மாறுகிறது.

ராமனுக்கு மறுமொழி தந்துகொண்டிருந்த, மனம் கலங்காத அந்தக் கழுகின் வாயிலிருந்து, அது இறக்கும் தருணத்தில், சதைத் துண்டுகளுடன் இரத்தம் வழிந்தது. இருந்தும் அவன் இறுதி வாக்கியத்தை நிறைவு செய்கிறான் — ‘விச்ரவஸின் நேரடி மகன், வைச்ரவணனின் (குபேரனின்) சகோதரன்’ — இவ்வளவு சொல்லிவிட்டுப் பறவையரசன் பெறுதற்கரிய உயிரை விட்டான். ராவணனின் குலத்தைப் பற்றிய இந்த அறிமுகமே அவனுடைய இறுதி உதவி; அதனாலேயே ராமன் பகைவனை அறிய முடிகிறது. கைகூப்பியபடி ராமன் ‘சொல், சொல்’ என்று சொல்லிக்கொண்டே இருந்தான்; ஆனால் கழுகின் உயிர் உடலை விட்டு வானில் சென்றது. பிறகு அவன் தலையைத் தரையில் வைத்து, கால்களை நீட்டி, உடலை விரித்துத் தரையில் விழுந்தான். ‘சொல், சொல்’ என்ற இரட்டிப்பும், கைகூப்பிய நிலையும் — ராஜகுமாரன் ஒரு பறவையை நோக்கிக் கைகூப்புகிறான் என்ற காட்சியே வால்மீகியின் சமநோக்கை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘அசம்மூடஸ்ய’ (மனம் கலங்காத) என்ற அடைமொழி பறவையின் மனவுறுதியைச் சொல்கிறது — உடல் தேய்கிறது, அறிவோ குன்றாமல் நிற்கிறது. வாயிலிருந்து சதையுடன் இரத்தம் வழிகிறது; இருந்தும் சொல் அறுபடவில்லை; இதுவே நட்பின் மீதான பற்றுறுதி. உடல் வீழ்வதில் மூன்று அங்க நிலைகள் — தலையைக் கீழே வைத்தல், கால்களை நீட்டுதல், உடலை விரித்தல் — வரிசையாக வர்ணிக்கப்பட்டுள்ளன; அதனால் மரணத்தின் கணம் கண்முன் நடப்பது போலாகிறது.

சிவந்த கண்களுடன் உயிரற்று மலைபோல் கிடக்கும் அந்தக் கழுகைக் கண்டு, பல துயரங்களால் துவண்ட ராமன் சௌமித்ரியிடம் சொன்னான் — ‘ராட்சசர்களின் இருப்பிடமான இந்தத் தண்டகாரண்யத்தில் பல ஆண்டுகள் சுகமாக வாழ்ந்த இந்தப் பறவையின் உடல் இங்கே சிதைந்தது. பல ஆண்டுகள் வாழ்ந்து நெடுங்காலம் செழித்திருந்த இவனே இன்று கொல்லப்பட்டுக் கிடக்கிறான் — காலத்தைக் கடப்பது அரிது. பார், லக்ஷ்மணா, இந்தக் கழுகு எனக்கு உதவி செய்தவன்; அவனும் கொல்லப்பட்டான்; வலிமை மிக்க ராவணனுடன் போரிட்டு அவன் சீதையைக் காக்க விரைந்தான். தந்தை பாட்டன் வழி வந்த பெரும் கழுகு ராஜ்யத்தைத் துறந்து, இந்தப் பறவையரசன் எனக்காக உயிரை விட்டான்.’ மூன்று வாக்கியங்களால் ராமன் மூன்று உணர்வுகளைச் சொல்கிறான் — காலத்தைக் கடக்க இயலாமை, நண்பனின் உதவி, தன்னுடைய கடன். ‘உதவி செய்தவன், அவனும் கொல்லப்பட்டான்’ என்ற சுருக்கமான வாக்கியமே சோகம் முழுவதையும் சுமக்கிறது. ‘அசலோபமம்’ (மலைபோல்) என்ற உவமை உயிர் பிரிந்தவனின் அசைவின்மையைக் காட்டுகிறது — முன்பு வானில் திரிந்தவன் இப்போது மலையைப் போல அசைவற்றவன். ராஜ்யத்தைத் துறந்ததைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம் ராமன் தன் ராஜ்யத் துறப்பையும் நினைவுகூர்வது போலிருக்கிறது; இருவருமே பிறருக்காகவே துறந்தவர்கள். இதனால் கழுகரசன் ராமனுக்கு நிகரானவனாக நிலைநிறுத்தப்படுகிறான்.

ராமன் ஒரு பொது நியதியை முன்வைக்கிறான் — ‘சௌமித்ரியே, தர்மத்தில் நடப்பவர்களும், வீரர்களும், புகலளிப்பவர்களுமான நல்லோர் எங்கும் காணப்படுகிறார்கள் — விலங்குப் பிறவி எடுத்தவர்களிடமும் கூட.’ இந்தச் சொல் ராமாயணத்தின் இதயம் போன்றது — நற்குணம் பிறப்பைச் சார்ந்ததல்ல. ‘சௌம்யனே, பகைவரை வாட்டுபவனே, சீதை கவரப்பட்டதால் உண்டான துயரம்கூட எனக்கு இவ்வளவு வரவில்லை — எனக்காக நேர்ந்த இந்தக் கழுகின் அழிவு தந்த துயரம் போல. பெரும் புகழுடைய, செல்வம் மிக்க தசரத மன்னர் எனக்கு எப்படி வணங்கத்தக்கவரும் மதிக்கத்தக்கவருமாக இருந்தாரோ, அப்படியே இந்தப் பறவையரசனும். சௌமித்ரியே, விறகுகளைக் கொண்டுவா; நான் கடைந்து நெருப்பை உண்டாக்குவேன். எனக்காக மரணமடைந்த கழுகரசனை எரிக்க விரும்புகிறேன். பறவை உலகின் தலைவனான இவனைச் சிதையில் ஏற்றுவேன்; கொடிய ராட்சசனால் கொல்லப்பட்ட இவனை எரிப்பேன்.’ பறவைக்குத் தந்தைக்குச் சமமான மதிப்பைத் தந்து ராமன் தீயிடும் சடங்கைச் செய்ய உறுதிகொள்கிறான்; இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் அறநெறி உச்சம். ‘நெருப்பைக் கடைந்து உண்டாக்குவேன்’ என்று தன் கையாலேயே நெருப்பை உண்டாக்குவதும் சுட்டுவது — காட்டில் அனாதையின் ஈமச்சடங்கு ராஜகுமாரனாலேயே செய்யப்படுகிறது, பணியாட்களால் அல்ல. தந்தை தசரதனுக்கு ராமனால் செய்ய இயலாமல் போன ஈமக்கடன், இங்கே ஜடாயுவுக்குத் தரப்படுவது போலிருக்கிறது — இந்த உட்குறிப்பு கதையின் ஆழத்தைப் பெருக்குகிறது.

ராமன் ஜடாயுவை விளித்து வேண்டுகிறான் — ‘யாகம் செய்வோர் அடையும் கதியும், அக்னிஹோத்ரம் செய்பவன் அடையும் கதியும், போரில் புறங்காட்டாதவர்களும் நிலம் தானம் செய்தவர்களும் அடையும் கதியும் — அந்த உயர்ந்த கதியை என் அனுமதியுடன் அடைவாயாக; மகா மன உரம் கொண்ட கழுகரசனே, என்னால் சடங்கு செய்யப்பட்டுச் செல்வாயாக.’ இவ்வாறு சொல்லி, கொழுந்துவிட்டெரியும் சிதையில் ஏற்றி, தர்மாத்மாவான ராமன் துயருற்றவனாகத் தன் உறவினனைப் போல அவனை எரித்தான். பிறகு வீரனான அவன் சௌமித்ரியுடன் காட்டுக்குச் சென்று, பருத்த பெரிய ரோஹி மான்களைக் கொன்று அந்தப் பறவைக்காகப் படையலைப் பரப்பினான்; ரோஹி மான்களின் இறைச்சியை எடுத்து உருண்டைகளாக்கி, பெரும் புகழுடைய ராமன் அழகிய பசும்புல் தரையில் அந்தப் பறவைக்குப் பிண்டம் தந்தான். இறந்த மனிதனுக்காக அந்தணர்கள் சொல்லும், சொர்க்கம் செல்வதற்கான பித்ருக்களுக்குரிய மந்திரத்தையும் அவன் ஜபித்தான். மனிதனுக்குச் செய்வது போலவே எல்லா ஈமச்சடங்குகளும் பறவைக்குச் செய்யப்பட்டன — இங்கே வால்மீகியின் கருணையும் சாஸ்திர வரம்பும் இரண்டும் சேர்ந்தே இருக்கின்றன. நான்கு கதிகள் நினைவுகூரப்படுகின்றன — யாகம் செய்வோர், அக்னிஹோத்ரம் செய்பவன், புறங்காட்டாதவர்கள், நிலம் தானம் செய்தோர்; இவற்றால் ஜடாயுவின் செயல் வீரனின் யாகத்துக்கு இணையானது என்று சுட்டப்படுகிறது, ஏனெனில் அவன் போரில் புறங்காட்டவில்லை. ‘தன் உறவினனைப் போல’ என்ற உவமையால் சோகத்தின் இயல்புத்தன்மை உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது.

பிறகு மனிதருள் சிறந்தவனின் மைந்தர்களான அவ்விருவரும் கோதாவரி நதிக்குச் சென்று அந்தக் கழுகரசனுக்கு நீர்க்கடன் செய்தனர்; சாஸ்திரம் சொல்லும் முறைப்படி நீராடி, மீண்டும் அந்தக் கழுகுக்காகக் கைநிறைய நீர் இறைத்தனர். உபஜாதி விருத்தத்தால் கவி அதன் பலனை நிறைவு செய்கிறார் — போரில் வீழ்த்தப்பட்டு, புகழ் தரும் மிகக் கடினமான செயலைச் செய்த அந்தக் கழுகரசன், மகரிஷிக்கு நிகரான ராமனால் சடங்கு செய்யப்பட்டுத் தனக்குரிய புண்ணியமான மங்கலக் கதியை அடைந்தான். இறுதிச் சுலோகத்தால் கதை மீண்டும் நகர்கிறது — நீர்க்கடன் செய்த அவ்விருவரும் பறவைகளில் சிறந்த அவனிடம் உறுதியான மனத்தை நிலைநிறுத்தி, பிறகு சீதையைக் கண்டடைவதில் மனத்தைச் செலுத்தி, தேவர்தலைவர்களான விஷ்ணுவும் இந்திரனும் போலக் காட்டுக்குள் சென்றனர். சோகம் செயலால் தணிந்தது; செயல் இப்போது குறிக்கோளாக மாறியது — இதுவே சர்க்கத்தின் முடிவுரை. அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர்கள் தென்திசையைப் பின்பற்றிக் கிரௌஞ்ச வனத்தில் நுழைகிறார்கள். இறுதி இரண்டு சுலோகங்களில் யாப்பு மாறுவதைக் கவனிக்க வேண்டும் — அனுஷ்டுப்பை விட்டு நீண்ட விருத்தத்தைக் கையாண்டு கவி இரண்டு சித்திரங்களை நிலைப்படுத்துகிறார் — ஒன்று பறவையின் புண்ணியக் கதி, மற்றொன்று ராஜகுமாரர் இருவரும் உறுதியுடன் புறப்படுதல். விஷ்ணு, இந்திரன் உவமையால் அவர்களுடைய தேஜஸ் மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுகிறது — சோகத்தால் தேய்ந்திருந்தும் அவர்கள் இப்போது தேவர்களைப் போலக் காட்சியளிக்கிறார்கள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ, ರೌದ್ರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಿತ್ರಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಪಕ್ಷಿ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹತನಾದನು; ನನಗಾಗಿಯೇ ಇವನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಅತ್ಯಂತ ಬಳಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಇನ್ನೂ ಇದೆ; ಆದರೆ ದನಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ವೈದ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಂತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನಲ್ಲೂ ಉಳಿದಿರುವ ಜೀವವನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ — ‘ನನಗಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಮೊದಲ ಭಾವ, ಕುತೂಹಲವಲ್ಲ. ಮಿತ್ರನ ಋಣದ ಅರಿವಿನಿಂದಲೇ ಈ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಿತ್ರಸಂಪನ್ನ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಗುಣಸಂಪನ್ನನೇ ಕೇಳುಗನಾಗಿರುವುದು ಯುಕ್ತ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಋಣದ ಅಪರಿಹಾರ್ಯತೆ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಟಾಯುವೇ, ಇನ್ನೂ ಮಾತಾಡಲು ಶಕ್ಯವಾದರೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳು, ನಿನ್ನ ವಧೆಯ ವಿಷಯವನ್ನೂ ಹೇಳು. ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನು ಆರ್ಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು? ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಿದ್ದೆ? ನನ್ನ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು? ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ, ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ಅವಳ ಆ ಮನೋಹರ ಮುಖ ಆಗ ಹೇಗಿತ್ತು? ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಳು? ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಂತಹ ವೀರ್ಯದವನು, ಎಂತಹ ರೂಪದವನು, ಎಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು? ತಂದೆಯೇ, ಅವನ ಮನೆ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮವೇ ರಾಮನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪ್ರಿಯೆ, ಅನಂತರ ಮಿತ್ರನ ವಧೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಪರಾಧದ ಚಿಂತೆ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಮುಖ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ನೆಲೆ. ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕಾರ್ಯನಿಶ್ಚಯದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿ ಇದು. ‘ನಿನ್ನ ವಧೆಯ ವಿಷಯವನ್ನೂ ಹೇಳು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನಷ್ಟೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಗಾಯದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ — ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ — ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕ — ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನಿಗೂ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಹಾರೈಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಾವಿನಂಚಿನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ‘ತಾತ’ — ‘ತಂದೆಯೇ’ — ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಪಕ್ಷಿ ತೊದಲುವ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಕಾರ್ಮೋಡದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ದೊಡ್ಡ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಅವನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದನು. ತಂದೆ, ನಾನು ದಣಿದಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ಹೋದನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ, ದೃಷ್ಟಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ; ಲಾವಂಚದ ಬೇರುಗಳೇ ಕೂದಲಾಗಿರುವ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದರ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆ ಕವಿಯ ನಿರೀಕ್ಷಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣಾಮುಖಃ’ — ‘ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ’ — ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಮುಂದಿನ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ರಾಮನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವನು, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು, ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವನು. ಸಾಯುತ್ತಿರುವವನ ಮಾತೇ ಕಥೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಯಿತು. ‘ಮಾಯೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವಲ್ಲ, ಕಪಟವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಗಾಳಿ ಮಳೆ ಕತ್ತಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಅವನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿ ಅಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳ ದರ್ಶನವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮರಣದ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಉಳಿದಿರುವುದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲವೇ.

ಜಟಾಯು ಒಂದು ಶುಭಶಕುನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾವ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದನೋ, ಆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದ ಧನವನ್ನು ಅದರ ಒಡೆಯನು ಬೇಗನೆ ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮುಹೂರ್ತದ ಹೆಸರು ‘ವಿಂದ’; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಗಾಳವನ್ನು ನುಂಗಿದ ಮೀನಿನಂತೆ ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ವ್ಯಥೆಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಸುಖಿಸುವೆ.’ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪಕ್ಷಿ ಭಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸೆಯನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಸೌಹಾರ್ದದ ಪರಮ ಲಕ್ಷಣ. ಗಾಳದ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಮೀನು ಏನನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಅದರ ಮೃತ್ಯು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನ ಲಾಭವೇ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಬೀಜ. ಜ್ಯೋತಿಷದ ಶಕುನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಲವೇ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ‘ವಿಂದ’ ಎಂಬ ಮುಹೂರ್ತನಾಮ ‘ವಿದ್’ ಧಾತುವಿನ ‘ಪಡೆಯುವುದು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮರಳಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾಲದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಬಲ ನಿಷ್ಫಲ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ರಾಮನ ವಿಷಾದ ಆಸೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಬುದ್ಧಿ ಮಸುಕಾಗದ ಆ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಹದ್ದಿನ ಬಾಯಿಂದ ಮಾಂಸದ ತುಣುಕುಗಳೊಡನೆ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಆದರೂ ಅವನು ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮಗ, ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮ’ — ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ದುರ್ಲಭವಾದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದನು. ರಾವಣನ ಕುಲಪರಿಚಯವೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಉಪಕಾರ; ಅದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲನು. ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ರಾಮನು ‘ಹೇಳು, ಹೇಳು’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಹದ್ದಿನ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ಅನಂತರ ಅವನು ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲಿಟ್ಟು, ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ದೇಹವನ್ನು ಹರಡಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಹೇಳು, ಹೇಳು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ, ಕೈಮುಗಿದಿರುವಿಕೆ — ರಾಜಕುಮಾರನು ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಮಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಮ್ಮೂಢ’ — ‘ಬುದ್ಧಿ ಮಸುಕಾಗದ’ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಪಕ್ಷಿಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ದೇಹ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಮಾತ್ರ ಅಕ್ಷತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬಾಯಿಂದ ಮಾಂಸಸಹಿತ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಆದರೂ ವಾಕ್ಯ ತುಂಡಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಮಿತ್ರನಿಷ್ಠೆ. ದೇಹ ಬೀಳುವಾಗಿನ ಮೂರು ಅಂಗವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು — ತಲೆಯನ್ನು ಇಡುವುದು, ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಚಾಚುವುದು, ದೇಹವನ್ನು ಹರಡುವುದು — ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ನಡೆಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಣ ಹೋದ, ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾದ ಆ ಹದ್ದನ್ನು ಕಂಡು, ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ದೀನನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸರ ನೆಲೆಯಾದ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಈ ಪಕ್ಷಿಯ ದೇಹ ಇಲ್ಲಿ ನಶಿಸಿಹೋಯಿತು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ವಯಸ್ಸಿನವನೂ ಬಹುಕಾಲ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿದ್ದವನೂ ಆದ ಇವನೇ ಇಂದು ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟವಲ್ಲವೇ. ನೋಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ಹದ್ದು ನನಗೆ ಉಪಕಾರಿ, ಅವನು ಹತನಾದನು; ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ತಂದೆ ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ಮಹತ್ತಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು.’ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೂರು ಭಾವಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲದ ಅನತಿಕ್ರಮಣೀಯತೆ, ಮಿತ್ರನ ಉಪಕಾರ, ತನ್ನ ಋಣ. ‘ಉಪಕಾರೀ ಹತಶ್ಚ ಮೇ’ — ‘ನನಗೆ ಉಪಕಾರಿ, ಹತನಾದನು’ — ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಾಕ್ಯವೇ ಸಮಗ್ರ ಶೋಕವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ‘ಅಚಲೋಪಮ’ — ‘ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವ’ — ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನ ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ; ಇಬ್ಬರೂ ಪರರಿಗಾಗಿಯೇ ತ್ಯಜಿಸಿದವರು. ಇದರಿಂದ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ರಾಮನಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನನಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ, ಶೂರರಾದ, ಶರಣಾಗತರನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸಾಧುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ — ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರಲ್ಲೂ.’ ಈ ಮಾತು ರಾಮಾಯಣದ ಹೃದಯದಂತಿದೆ — ಗುಣವು ಜಾತಿಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸೌಮ್ಯ, ಪರಂತಪ, ನನಗಾಗಿ ಆದ ಈ ಹದ್ದಿನ ವಿನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾದಷ್ಟು ದುಃಖ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಪೂಜನೀಯನೂ ಮಾನ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೂ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ತಾ; ನಾನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಡೆದು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನಗಾಗಿ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ದಹಿಸಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಪಕ್ಷಿಲೋಕದ ಒಡೆಯನಾದ ಇವನನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸುತ್ತೇನೆ, ರೌದ್ರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹತನಾದ ಇವನನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಪಕ್ಷಿಗೆ ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ ಗೌರವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಮನು ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೈತಿಕ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಡೆದು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದೂ ಸೂಚಕ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅನಾಥನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ರಾಜಕುಮಾರನೇ ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕರಿಂದಲ್ಲ. ತಂದೆ ದಶರಥನಿಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗದ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ — ಈ ಧ್ವನಿ ಕಥೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಜ್ಞಶೀಲರಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿಯೋ, ಆಹಿತಾಗ್ನಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿಯೋ, ರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗದವರಿಗೂ ಭೂದಾನ ಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಯಾವ ಗತಿಯೋ, ಆ ಉತ್ತಮ ಗತಿಗೆ ನನ್ನ ಅನುಜ್ಞೆಯೊಡನೆ ಹೋಗು; ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜನೇ, ನನ್ನಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತೆರಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಏರಿಸಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಬಂಧುವನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ದಹಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾದ ದೊಡ್ಡ ರೋಹಿ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಆ ಪಕ್ಷಿಗಾಗಿ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹರಡಿದನು; ರೋಹಿಯ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದು ಉಂಡೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ರಮ್ಯವಾದ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲುಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಆ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಪಿಂಡವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ದ್ವಿಜರು ಯಾವ ಪಿತೃಸಂಬಂಧಿ ಸ್ವರ್ಗಗಮನಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಅವನು ಜಪಿಸಿದನು. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು — ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕರುಣೆಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯೂ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ಗತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಜ್ಞಶೀಲರದು, ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯದು, ರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗದವರದು, ಭೂದಾನಿಗಳದು; ಇವುಗಳಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಕರ್ಮ ವೀರನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಣದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ತನ್ನ ಬಂಧುವನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶೋಕದ ಸಹಜತೆ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಗೋದಾವರೀ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಗೆ ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದರು; ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಹದ್ದಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಫಲವನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಯಶಸ್ಕರವೂ ಅತಿದುಷ್ಕರವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಮಹರ್ಷಿಸಮಾನನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನ ಪುಣ್ಯದ ಶುಭಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮುಗಿಸಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟು, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ ಎಂಬ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಂತೆ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಶೋಕವು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಕ್ರಿಯೆ ಈಗ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅನುಷ್ಟುಪ್ಪನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯ ಪುಣ್ಯಗತಿ, ಇನ್ನೊಂದು ರಾಜಕುಮಾರರ ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಯಾಣ. ವಿಷ್ಣು-ಇಂದ್ರರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಈಗ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ ജടായുവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നിലത്തു വീണിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ വീണ്ടും സ്വസ്ഥനായി, രൗദ്രനായ രാക്ഷസൻ നിലത്തു വീഴ്ത്തിയ കഴുകനെ നോക്കി, മിത്രഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞ സൗമിത്രിയോടു പറയുന്നു — ‘എനിക്കുവേണ്ടി പ്രയത്നിച്ച ഈ പക്ഷി യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കണം; എനിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഇവൻ പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നത്.’ തുടർന്ന് അവൻ സൂക്ഷ്മമായി ശ്രദ്ധിക്കുന്നു — ‘ഇവൻ ഏറെ തളർന്നിരിക്കുന്നു, എങ്കിലും ഈ ശരീരത്തിൽ ഇപ്പോഴും പ്രാണനുണ്ട്; എന്നാൽ സ്വരമില്ലാതെ വിവശനായി നോക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ദൃഷ്ടി ഒരു വൈദ്യന്റേതുപോലെ സൂക്ഷ്മമാണ് — മരണാസന്നനിലും അവശേഷിക്കുന്ന ജീവൻ അവൻ കാണുന്നു; അതിലൂടെ സംഭാഷണത്തിന് അവസരം ലഭിക്കുന്നു. ‘മത്കൃതേ’ (എനിക്കുവേണ്ടി) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പറഞ്ഞതുപോലെ മുഴങ്ങുന്നു — രാമന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആദ്യഭാവം കൃതജ്ഞതയാണ്, കൗതുകമല്ല. മിത്രത്തോടുള്ള കടപ്പാടിന്റെ ബോധത്തോടെയാണ് ഈ സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘മിത്രസമ്പന്നൻ’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — മിത്രധർമത്തിന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ മിത്രഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവൻതന്നെയാണ് ഉചിതനായ ശ്രോതാവ്. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — മരണത്തിന്റെ അനിവാര്യതയും കടപ്പാടിന്റെ ഒഴിവാക്കാനാവായ്മയും; ഇവയ്ക്കിടയിലാണ് സർഗം മുഴുവൻ നീങ്ങുന്നത്.

രാമൻ പക്ഷിയെ നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ‘ജടായോ, വീണ്ടും ഒരു വാക്കു പറയാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ നിനക്കു മംഗളം; സീതയെക്കുറിച്ചു പറയൂ, നിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചും പറയൂ. എന്തു കാരണത്താലാണ് രാവണൻ ആര്യയെ അപഹരിച്ചത്? ഞാൻ അവനോട് എന്തു ചെയ്തു? എന്റെ ഏത് അപരാധം കണ്ടിട്ടാണ് അവൻ എന്റെ പ്രിയയെ അപഹരിച്ചത്? ദ്വിജോത്തമാ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള ആ മനോഹരമുഖം അപ്പോൾ എങ്ങനെയായിരുന്നു? ആ സമയത്ത് സീത എന്തെല്ലാം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു? ആ രാക്ഷസൻ എത്ര വീര്യമുള്ളവൻ, എങ്ങനെയുള്ള രൂപമുള്ളവൻ, എന്തു ചെയ്യുന്നവൻ? താതാ, അവന്റെ ഭവനം എവിടെ? ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് ഇതു പറയൂ.’ ചോദ്യങ്ങളുടെ ക്രമംതന്നെ രാമന്റെ മനസ്സു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ആദ്യം പ്രിയ, പിന്നെ മിത്രത്തിന്റെ വധം, തുടർന്ന് സ്വന്തം അപരാധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, പിന്നെ സീതയുടെ മുഖവും വാക്കും, ഒടുവിൽ ശത്രുവിന്റെ പരിചയവും വാസസ്ഥലവും. സ്നേഹത്തിൽ തുടങ്ങി കാര്യനിശ്ചയത്തിലേക്കുള്ള ഗതിയാണിത്. ‘വധമാഖ്യാഹി ചാത്മനഃ’ (നിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചും പറയൂ) എന്ന ചോദ്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — രാമൻ സ്വന്തം കാര്യം മാത്രമല്ല, മിത്രത്തിന്റെ മുറിവിനെക്കുറിച്ചും ചോദിക്കുന്നു. ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവചനവും ഇവിടെ കരുണമാണ് — പ്രാണൻ പോകുന്നവനും കല്യാണം ആശംസിക്കപ്പെടുന്നു. മരണാസന്നനായ പക്ഷിയെ ‘താതാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്ത് അവൻ അവനെ പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തു പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.

അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന അവനെ നോക്കി ധർമാത്മാവായ പക്ഷി തളർന്ന സ്വരത്തിൽ പറയുന്നു — ‘ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണനാണ് അവളെ അപഹരിച്ചത്; കാറ്റും കാർമേഘവും നിറഞ്ഞ ഒരു വലിയ മായ അവൻ പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു. താതാ, തളർന്ന എന്റെ ചിറകുകൾ വെട്ടി ആ നിശാചരൻ വൈദേഹിയായ സീതയെയുംകൊണ്ട് തെക്കോട്ടു പോയി.’ പിന്നെ അവൻ തന്റെ അവസ്ഥ അറിയിക്കുന്നു — ‘രാഘവാ, എന്റെ പ്രാണൻ തടയപ്പെടുന്നു, കാഴ്ച ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു; രാമച്ചംകൊണ്ടുള്ള മുടിയണിഞ്ഞ സ്വർണമരങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു.’ മരണസമയത്തെ കാഴ്ചവിപര്യയത്തിന്റെ ഈ സൂക്ഷ്മവർണന കവിയുടെ നിരീക്ഷണശക്തി കാണിക്കുന്നു. ‘ദക്ഷിണാമുഖഃ’ (തെക്കോട്ട്) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം വരാനിരിക്കുന്ന കഥയുടെ മുഴുവൻ ദിശ നിർദേശിക്കുന്നു — അവിടെനിന്നാണ് രാമൻ തെക്കേ ദിക്കു പിന്തുടരുന്നതും സുഗ്രീവസഖ്യം നേടുന്നതും സേതു ബന്ധിക്കുന്നതും. മരിക്കാൻ പോകുന്നവന്റെ വാക്ക് കഥയുടെ മാർഗദർശിയായിത്തീർന്നു. ‘മായ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണന്റെ പരാക്രമമല്ല, കാപട്യമാണ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് — കാറ്റും മഴയും ഇരുട്ടുംകൊണ്ടു മറച്ചാണ് അവൻ അപഹരിച്ചത്, വെളിച്ചത്തിൽ പോരാടിക്കൊണ്ടല്ല. സ്വർണമരങ്ങളുടെ ദർശനം ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ മരണചിഹ്നമായി പ്രസിദ്ധമാണ്; കവി അതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് അറിയുന്നു — അല്പസമയം മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ.

ജടായു ഒരു ശുഭനിമിത്തം പറയുന്നു — ‘ഏതു മുഹൂർത്തത്തിലാണോ സീതയെയുംകൊണ്ട് രാവണൻ പോകുന്നത്, ആ മുഹൂർത്തത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട ധനം ഉടമയ്ക്കു വേഗം തിരിച്ചുകിട്ടുന്നു. ആ മുഹൂർത്തത്തിന്റെ പേര് ‘വിന്ദം’ എന്നാണ്; കാകുത്സ്ഥാ, അവൻ അത് അറിഞ്ഞില്ല. നിനക്കു പ്രിയയായ ജാനകിയെ അപഹരിച്ച രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ ചൂണ്ട വിഴുങ്ങിയ മത്സ്യത്തെപ്പോലെ വേഗംതന്നെ നശിക്കും. അതിനാൽ ജനകപുത്രിയെക്കുറിച്ച് നീ വ്യസനിക്കേണ്ട; യുദ്ധമുന്നണിയിൽ അവനെ കൊന്ന് വേഗംതന്നെ നീ വൈദേഹിയോടൊപ്പം രമിക്കും.’ മരണാസന്നനായിട്ടും പക്ഷി ഭയമല്ല പറയുന്നത്, പ്രതീക്ഷയാണ് നൽകുന്നത് — ഇതാണ് അവന്റെ സൗഹൃദത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷണം. ചൂണ്ടയുടെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — മത്സ്യം വിഴുങ്ങുന്നതുതന്നെ അതിന്റെ മരണം; അതുപോലെ രാവണന്റെ ലാഭംതന്നെ അവന്റെ നാശത്തിന്റെ വിത്ത്. ജ്യോതിഷനിമിത്തവും ഇവിടെ കാവ്യാർഥത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു — കാലംതന്നെ നീതി നടപ്പാക്കും എന്നു ധ്വനി. ‘വിന്ദം’ എന്ന മുഹൂർത്തനാമം ലാഭം എന്നർഥമുള്ള ‘വിദ്’ ധാതുവിനെ പിന്തുടരുന്നു; ആ സമയത്ത് അപഹരിക്കപ്പെട്ടത് തീർച്ചയായും തിരിച്ചുകിട്ടും. ബലവാനായിട്ടും രാവണന് കാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ജ്ഞാനം ലഭിച്ചില്ല — ജ്ഞാനമില്ലാത്ത ബലം നിഷ്ഫലമാണെന്ന് കവി ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വചനത്തിലൂടെത്തന്നെ രാമന്റെ വിഷാദം പ്രതീക്ഷയായി പരിണമിക്കുന്നു.

രാമനു മറുപടി നൽകുമ്പോൾ, ബോധം കൈവിടാത്ത, മരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന കഴുകന്റെ വായിൽനിന്ന് മാംസത്തോടുകൂടിയ ചോര ഒഴുകി. എന്നിട്ടും അവൻ അവസാനവാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — ‘വിശ്രവസ്സിന്റെ സാക്ഷാൽ പുത്രൻ, വൈശ്രവണന്റെ സഹോദരൻ’ — ഇത്രയും പറഞ്ഞ് ആ പക്ഷിരാജൻ ദുർലഭമായ പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു. രാവണന്റെ കുലപരിചയമാണ് അവന്റെ അവസാനത്തെ ഉപകാരം; അതിലൂടെയാണ് രാമനു ശത്രുവിനെ അറിയാൻ കഴിയുന്നത്. കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് രാമൻ ‘പറയൂ, പറയൂ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, കഴുകന്റെ പ്രാണൻ ശരീരം വിട്ട് ആകാശത്തേക്കു പോയി. പിന്നെ അവൻ തല നിലത്തുവെച്ച്, കാലുകൾ നീട്ടി, ശരീരം വിറപ്പിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു. ‘പറയൂ, പറയൂ’ എന്ന ആവർത്തനവും കൈകൂപ്പലും — ഒരു രാജപുത്രൻ ഒരു പക്ഷിയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പുന്നു എന്ന ദൃശ്യംതന്നെ വാല്മീകിയുടെ സമഭാവന വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘അസമ്മൂഢൻ’ (ബോധം കൈവിടാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം പക്ഷിയുടെ ധൈര്യം പറയുന്നു — ശരീരം ക്ഷയിക്കുന്നു, ബുദ്ധിയാകട്ടെ കേടുകൂടാതെ നിൽക്കുന്നു. വായിൽനിന്നു മാംസത്തോടുകൂടിയ ചോര ഒഴുകുന്നു, എന്നിട്ടും വാക്യം മുറിയുന്നില്ല; ഇതാണ് മിത്രനിഷ്ഠ. ശരീരം വീഴുമ്പോഴുള്ള മൂന്ന് അംഗവിന്യാസങ്ങൾ — തല നിലത്തുവെക്കൽ, കാലുകൾ നീട്ടൽ, ശരീരം വിറയ്ക്കൽ — ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മരണനിമിഷം കണ്മുന്നിലെന്നപോലെയാകുന്നു.

ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള, പ്രാണൻ പോയ, പർവതംപോലെ നിശ്ചലനായ ആ കഴുകനെ നോക്കി, അനവധി ദുഃഖങ്ങളാൽ ദീനനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമായ ഈ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അനേകവർഷം സുഖമായി വസിച്ച ഈ പക്ഷിയുടെ ശരീരം ഇവിടെ ജീർണിച്ചുവീണു. അനേകം വർഷം പ്രായമുള്ളവനും ദീർഘകാലം ഉന്നതനായി നിലനിന്നവനുമായ ഇവൻതന്നെ ഇന്ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു — കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ, എനിക്ക് ഉപകാരം ചെയ്ത ഈ കഴുകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ബലവാനായ രാവണനോടു പോരാടിക്കൊണ്ട് ഇവൻ സീതയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി ചെന്നു. പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച വലിയ ഗൃധ്രരാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ഈ പക്ഷിരാജൻ എനിക്കുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു.’ മൂന്നു വാക്യങ്ങളിലൂടെ രാമൻ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ പറയുന്നു — കാലത്തിന്റെ മറികടക്കാനാവായ്മ, മിത്രത്തിന്റെ ഉപകാരം, സ്വന്തം കടപ്പാട്. ‘ഉപകാരീ ഹതശ്ച മേ’ (എനിക്ക് ഉപകാരം ചെയ്തവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന സംക്ഷിപ്തമായ വാക്യംതന്നെ ശോകം മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു. ‘അചലോപമം’ (പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ പ്രാണൻ പോയവന്റെ നിശ്ചലത കാണിക്കുന്നു — മുൻപ് ആകാശചാരിയായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ പർവതംപോലെ നിശ്ചലൻ. രാജ്യത്യാഗത്തിന്റെ പരാമർശത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ സ്വന്തം രാജ്യത്യാഗവും ഓർക്കുന്നതുപോലെ; ഇരുവരും പരാർഥമായിത്തന്നെ ത്യജിച്ചവരാണ്. ഇതിലൂടെ ഗൃധ്രരാജൻ രാമനു തുല്യനായി പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.

രാമൻ ഒരു പൊതുസിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘സൗമിത്രേ, ധർമം ആചരിക്കുന്നവരും ശൂരരും ശരണം നൽകുന്നവരുമായ സജ്ജനങ്ങളെ എല്ലായിടത്തും കാണാം — മൃഗപക്ഷിജന്മങ്ങളിൽപ്പോലും.’ ഈ വചനം രാമായണത്തിന്റെ ഹൃദയംപോലെയാണ് — ഗുണം ജാതിയെ ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. ‘സൗമ്യാ, ശത്രുതാപനാ, സീതാഹരണത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദുഃഖം എനിക്ക് അത്രയ്ക്കു വന്നില്ല, എനിക്കുവേണ്ടി സംഭവിച്ച കഴുകന്റെ നാശത്തിൽനിന്നുണ്ടായതുപോലെ. മഹായശസ്വിയും ശ്രീമാനുമായ ദശരഥമഹാരാജാവ് എനിക്കു പൂജനീയനും മാന്യനുമായിരുന്നതുപോലെതന്നെയാണ് ഈ പക്ഷിരാജനും. സൗമിത്രേ, വിറകു കൊണ്ടുവരൂ; ഞാൻ അഗ്നി കടഞ്ഞെടുക്കാം. എനിക്കുവേണ്ടി മരണം പ്രാപിച്ച ഗൃധ്രരാജനെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പക്ഷിലോകത്തിന്റെ നാഥനായ ഇവനെ ഞാൻ ചിതയിൽ കയറ്റും; രൗദ്രനായ രാക്ഷസനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഇവനെ ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കും.’ ഒരു പക്ഷിക്കു പിതാവിനു തുല്യമായ ബഹുമാനം നൽകി രാമൻ അഗ്നിസംസ്കാരത്തിനു സങ്കല്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ നൈതികമായ പരമകാഷ്ഠ. ‘നിർമഥിഷ്യാമി പാവകം’ (ഞാൻ അഗ്നി കടഞ്ഞെടുക്കും) എന്ന് സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അഗ്നി ഉണ്ടാക്കുന്നതും സൂചകമാണ് — വനത്തിൽ അനാഥന്റെ സംസ്കാരം രാജപുത്രൻ സ്വയംതന്നെ ചെയ്യുന്നു, ഭൃത്യന്മാരല്ല. പിതാവായ ദശരഥന്റെ ഉത്തരക്രിയകൾ ചെയ്യാൻ രാമനു കഴിയാതെപോയത് ഇവിടെ ജടായുവിനു നൽകപ്പെടുന്നതുപോലെ — ഈ ധ്വനി കഥയുടെ ഗാംഭീര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

രാമൻ ജടായുവിനെ സംബോധന ചെയ്ത് പ്രാർഥിക്കുന്നു — ‘യജ്ഞശീലരുടെ ഗതി, ആഹിതാഗ്നിയുടെ ഗതി, യുദ്ധത്തിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുടെയും ഭൂമിദാനം ചെയ്യുന്നവരുടെയും ഗതി — ആ ഉത്തമഗതിയിലേക്ക് എന്റെ അനുവാദത്തോടെ പോകൂ; മഹാസത്ത്വനായ ഗൃധ്രരാജാ, ഞാൻ സംസ്കരിച്ചവനായി പോകൂ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ജ്വലിക്കുന്ന ചിതയിൽ കയറ്റി, ധർമാത്മാവായ രാമൻ ദുഃഖത്തോടെ സ്വന്തം ബന്ധുവിനെയെന്നപോലെ അവനെ ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ വീര്യവാനായ അവൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വനത്തിൽ ചെന്ന് തടിച്ച വലിയ രോഹിമാനുകളെ കൊന്ന് ആ പക്ഷിക്കായി നിരത്തിവെച്ചു; രോഹിമാംസം എടുത്ത് ഉരുളകളാക്കി, മഹായശസ്വിയായ രാമൻ രമണീയമായ പച്ചപ്പുൽത്തകിടിയിൽ ആ പക്ഷിക്കു പിണ്ഡം നൽകി. മരിച്ച മനുഷ്യനുവേണ്ടി ബ്രാഹ്മണർ ചൊല്ലുന്ന, സ്വർഗഗമനത്തിനുള്ള പിതൃമന്ത്രവും അവൻ ജപിച്ചു. ഒരു മനുഷ്യനെന്നപോലെ ഉത്തരക്രിയകളുടെ വിധി മുഴുവൻ പക്ഷിക്കു ചെയ്യപ്പെട്ടു — ഇവിടെ വാല്മീകിയുടെ കരുണയും ശാസ്ത്രമര്യാദയും ഒരുമിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു. നാലു ഗതികൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു — യജ്ഞശീലരുടേത്, ആഹിതാഗ്നിയുടേത്, പിന്തിരിയാത്തവരുടേത്, ഭൂമിദാനം ചെയ്യുന്നവരുടേത്; ഇവയിലൂടെ ജടായുവിന്റെ കർമം ഒരു വീരന്റെ യജ്ഞത്തിനു തുല്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം യുദ്ധത്തിൽ അവൻ പുറംതിരിഞ്ഞില്ല. ‘സ്വന്തം ബന്ധുവിനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ നരശ്രേഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരും ഗോദാവരീനദിയിൽ ചെന്ന് ആ ഗൃധ്രരാജനുവേണ്ടി ഉദകക്രിയ ചെയ്തു; ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് അപ്പോൾ വീണ്ടും കഴുകനു ജലാഞ്ജലി നൽകി. ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി ഫലം ഉപസംഹരിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിട്ടും യശസ്കരവും അതിദുഷ്കരവുമായ കർമം ചെയ്ത ആ ഗൃധ്രരാജൻ, മഹർഷിതുല്യനായ രാമനാൽ സംസ്കരിക്കപ്പെട്ട്, തന്റേതായ പുണ്യവും ശുഭവുമായ ഗതി പ്രാപിച്ചു. അവസാനശ്ലോകത്തിലൂടെ കഥ വീണ്ടും മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു — ഉദകക്രിയ ചെയ്ത ആ രണ്ടുപേരും പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനിൽ സ്ഥിരമായ മനസ്സ് അർപ്പിച്ച്, പിന്നെ സീതയെ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, വിഷ്ണുവും ഇന്ദ്രനുമെന്ന ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരെപ്പോലെ വനത്തിലേക്കു പോയി. ശോകം പ്രവൃത്തിയാൽ ശമിച്ചു, പ്രവൃത്തി ഇപ്പോൾ കർത്തവ്യമായി പരിണമിച്ചു — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഉപസംഹാരം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ തെക്കേ ദിക്കു പിന്തുടർന്ന് ക്രൗഞ്ചാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലെ വൃത്തമാറ്റം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അനുഷ്ടുപ്പുകൾ വിട്ട് ദീർഘവൃത്തം സ്വീകരിച്ച് കവി രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ സ്ഥിരമാക്കുന്നു — ഒന്ന് പക്ഷിയുടെ പുണ്യഗതി, മറ്റൊന്ന് രാജപുത്രന്മാരുടെ നിശ്ചയത്തോടെയുള്ള പ്രസ്ഥാനം. വിഷ്ണുവിന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും ഉപമയിലൂടെ അവരുടെ തേജസ്സ് വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ചിട്ടും അവർ ഇപ്പോൾ ദേവന്മാരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു.

At the end of the previous sarga Rāma had embraced Jaṭāyu and sunk to the ground. Now, recovering himself and looking at the vulture brought down by that savage rākṣasa, he spoke to Saumitri, who had every quality of a true friend, a fitting listener where the duty of friendship is the theme. "Surely this bird was struck down by the rākṣasa in battle while striving on my behalf, and he is giving up his life for my sake." Then he noticed something finer: "He is in great distress, and yet there is still breath in this body, Lakṣmaṇa, though he has lost his voice and gazes about him bewildered." Rāma's eye was as keen as a physician's; he saw the life still left in the dying bird, and that gave the chance for their last conversation. "For my sake": gratitude, not curiosity, was the first feeling in Rāma's heart, and the sarga opens with the sense of a debt owed to a friend. From the start the poet sets two things in place, death that cannot be avoided and a debt that cannot be ignored, and the whole sarga moves between them.

Rāma spoke directly to the bird. "Jaṭāyu, if you can speak once more, bless you, tell me about Sītā, and tell me how you were struck down." Even to one whose life was ebbing he wished good fortune, and he asked not only about his own concern but about his friend's wounds. "Why did Rāvaṇa carry off the noble lady? What had I done to him? What fault did he find in me, that he took my beloved? How did her lovely, moonlike face look then, best of birds? What did Sītā say at that moment? What is that rākṣasa's strength, what is his form, what does he do? And where is his home, dear friend? Tell me, I beg you." The order of his questions reveals his mind: first his beloved, then his friend's death, then his own possible fault, then Sītā's face and words, and last the enemy's nature and dwelling, a movement from love toward a settled purpose. By calling the dying bird "dear one," as a son would, he set him in a father's place.

Looking up at Rāma, who was lamenting like a man with no protector, the righteous bird spoke in a faltering voice. "She was carried off by Rāvaṇa, the evil-hearted lord of the rākṣasas, who used a vast magic thick with wind and storm." That word magic shows not Rāvaṇa's valour but his deceit: he hid himself in wind, rain and darkness and did not fight in the open. "When I was worn out, dear one, that night-ranger cut off my wings, took Vaidehī Sītā and went away toward the south." That one word, south, points the way for the whole story to come: Rāma will follow the south, win Sugrīva's friendship and build the bridge; the dying bird's words became the story's guide. Then he told his own state: "My breath is failing, Rāghava, and my sight is wandering. I see golden trees with uśīra grass for hair." Seeing golden trees is a known sign of approaching death, and this fine description of a dying man's failing sight shows the poet's power of observation and tells the listener that little time is left.

Then Jaṭāyu told of a good omen. "The hour in which Rāvaṇa went off with Sītā is one in which an owner quickly recovers wealth that was utterly lost. That hour is called Vinda, and he did not know it, Kākutstha." The name comes from the word for finding, and whatever is taken in that hour is surely found again; mighty as he was, Rāvaṇa did not know the hour, for strength without knowledge is fruitless. "Having stolen your beloved Jānakī, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, will perish as quickly as a fish that swallows the hook. So do not grieve for Janaka's daughter. You will kill him at the forefront of battle and soon be happy again with Vaidehī." Though dying, the bird spoke not of fear but of hope, and that is the highest mark of his friendship. The image of the hook is sharp: what the fish swallows is its death, and Rāvaṇa's prize was the seed of his ruin. The omen too serves the poem's meaning, that time itself will do justice, and with these words Rāma's despair turned to hope.

As the vulture, his mind still clear though his body failed, was answering Rāma, blood mixed with flesh streamed from the dying bird's mouth, yet he did not break off. He finished his last sentence: "He is the son of Viśravas himself, and the brother of Vaiśravaṇa." With that the lord of birds gave up his life, so hard to let go. Naming Rāvaṇa's family was his last service, for by it Rāma could know his enemy. Rāma stood with folded hands saying, "Speak, speak!", but the vulture's life left his body and rose into the sky. That a prince should fold his hands before a bird shows Vālmīki's sense of the equal worth of all beings. Laying his head on the ground and stretching out his feet, his body going slack, the bird sank down on the earth; the three movements are told one by one, so that the moment of death seems to happen before our eyes.

Seeing the vulture lying lifeless like a mountain, his eyes still copper-red, Rāma, made wretched by his many sorrows, said to Saumitri. The one who had flown through the sky was now as still as a mountain. "This bird lived happily for many years here in the Daṇḍaka forest, the haunt of rākṣasas, and here his body has been broken. He who had lived so many years and flourished for so long lies slain today; time indeed is hard to overcome. Look, Lakṣmaṇa: this vulture, my benefactor, has been killed. He went to Sītā's defence, fighting against Rāvaṇa, who was far stronger. Giving up the great kingdom of the vultures that came to him from his fathers and forefathers, this lord of birds has given his life for me." In three thoughts Rāma named three things: that time cannot be escaped, that his friend had served him, and that he was in the bird's debt. In speaking of the kingdom the bird gave up he seems to remember his own; both had given up what they had for the sake of others, and so the king of vultures is set almost as Rāma's equal.

Then Rāma drew a general truth from it: "The good who walk in dharma, the brave who give refuge, are found everywhere, Saumitri, even among creatures born as animals." This is close to the heart of the Rāmāyaṇa: virtue does not depend on birth. "The sorrow of Sītā's abduction has not struck me as hard, gentle brother, as this death of the vulture on my account. Just as the glorious King Daśaratha, so famous, was worthy of my honour and reverence, so is this lord of birds. Saumitri, bring firewood; I will kindle the fire by churning. I want to burn the king of vultures, who died for my sake. I will lay this lord of the bird-world on the pyre and burn him, whom that savage rākṣasa killed." Giving the bird the honour due to his father, Rāma resolved to perform the fire rite, and this is the moral summit of the sarga. That he meant to make the fire with his own hands says something too: the rites for one without kin in the forest were done by the prince himself, not by servants. And it is as though the last rites Rāma had been unable to perform for his father Daśaratha were given here to Jaṭāyu, which deepens the story's gravity.

Rāma addressed Jaṭāyu with a prayer: "The worlds that belong to those devoted to sacrifice, to those who keep the sacred fires, to those who never turn their backs in battle, and to those who give land, go to those highest worlds with my leave. King of vultures, great-spirited one, go now, consecrated by me." Among these four the one who never turns his back in battle matters most, for Jaṭāyu's deed was a hero's sacrifice; he had not fled. So saying, the righteous Rāma laid him on a blazing pyre and, grieving, burned him as he would his own kinsman. Then the valiant Rāma went into the forest with Saumitri, killed large rohi deer and spread out an offering for the bird. Taking out the flesh and shaping it into a ball, the famous Rāma offered it to the bird on the fresh green turf, and he murmured on his behalf the ancestral prayers that brahmins prescribe for a dead man to send him to heaven. Every funeral rite owed to a human being was performed for a bird; Vālmīki's compassion and the order of sacred law stand together here.

Then the two princes went to the river Godāvarī and made the water offering for the king of vultures; having bathed according to the rite laid down in the śāstras, the two Rāghavas offered him water again. In a longer closing measure the poet tells the outcome. That king of vultures, who, struck down in battle, had done a glorious and most difficult deed, was given his last rites by Rāma, who was like a great seer, and he went to the holy and blessed destination that was his own. In the final verse the story moves on. Having made the water offering, the two fixed their minds steadily on that best of birds, then turned their thoughts to recovering Sītā and went into the forest like Viṣṇu and Vāsava, the two lords of the gods. Worn by grief as they were, they shone once more like gods. Grief had been stilled by the rite, and the rite had turned into resolve; so the sarga closes, and in the next the brothers, following the southern road, will enter the Krauñca forest.