पूर्वसर्गे लक्ष्मणः दीर्घम् उपदेशम् अकरोत्। रामः ज्येष्ठः अपि सन् उक्तमात्रेण एव तत् सुभाषितं गृह्णाति — यतः सः सारग्राही, महासारं वचनं प्रतिगृह्णाति। ‘पूर्वजोऽपि’ इति पदेन कविः तस्य विनयं सूचयति — श्रेष्ठस्य लक्षणम् एतत् यत् सः कनीयसः अपि हितवचनं गृह्णाति। ततः सः प्रवृद्धं स्वरोषं निगृह्य, चित्रं धनुः अवष्टभ्य, लक्ष्मणं पृच्छति — ‘हे वत्स, किं करिष्यावहे? क्व वा गच्छाव? केन उपायेन इह सीतां पश्यावः? एतत् विचिन्तय।’ क्रोधात् कार्यचिन्तां प्रति एषः परिवर्तः एव पूर्वसर्गस्य उपदेशस्य फलम्। ‘विचिन्तय’ इति पदेन रामः भ्रातरं मन्त्रिपदे स्थापयति; शोकेन स्वयं निर्णेतुम् अशक्तः सः अधुना सहायस्य बुद्धिम् आश्रयते। ‘अवष्टभ्य धनुः’ इति क्रिया अपि सूचिका — यत् धनुः क्षणात् पूर्वं लोकसंहाराय सज्जीकृतम् आसीत्, तत् अधुना केवलम् अवलम्बनम् एव जातम्। कविः एकेन एव पदेन कोपस्य शमनं दर्शयति।

परितापार्तं रामं लक्ष्मणः वदति — ‘इदम् एव जनस्थानम् अन्वेष्टुम् अर्हसि। एतत् बहुभिः राक्षसैः कीर्णम्, नानाद्रुमलतायुतम्; अत्र गिरिदुर्गाणि, निर्दराः, कन्दराणि च सन्ति। नानामृगगणाकुलाः विविधाः घोराः गुहाः, किन्नराणाम् आवासाः, गन्धर्वभवनानि च विद्यन्ते। तानि सर्वाणि मया युक्तः सन् समन्वेष्टुम् अर्हसि। त्वद्विधाः बुद्धिसम्पन्नाः महात्मानः नरर्षभाः वायुवेगैः अचलाः इव आपत्सु न प्रकम्पन्ते।’ पर्वतोपमा अत्र सार्थका — यथा शैलः वातेन न चाल्यते, तथा धीरः आपदा न विकम्पते। एवम् उक्तः रामः लक्ष्मणसहितः तत् सर्वं वनं विचचार। उपदेशः अधुना क्रियायां परिणतः — विलापः, विचारः, अनन्तरं च अन्वेषणम् इति त्रीणि सोपानानि कविना क्रमेण दर्शितानि। लक्ष्मणस्य उपायः अपि युक्तियुक्तः — दूरं गन्तुं पूर्वं समीपस्थं जनस्थानम् एव परीक्षणीयम्, यतः तत्र एव रथः भग्नः, तत्र एव च राक्षसाः वसन्ति। वनस्य वर्णनं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां विस्तार्यते — दुर्गाणि, कन्दराः, गुहाः, किन्नरावासाः, गन्धर्वभवनानि च; एतेन अन्वेषणस्य दुष्करता सूच्यते।

क्रुद्धः रामः धनुषि घोरं क्षुरं शरं संधाय अग्रे गच्छति। ततः सः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमं पश्यति — क्षतजार्द्रं भूमौ पतितं जटायुषम्। गिरिशृङ्गसदृशं तं दृष्ट्वा सः लक्ष्मणम् आह — ‘अनेन सीता वैदेही भक्षिता, अत्र संशयः नास्ति। इदं व्यक्तं गृध्ररूपं रक्षः एव, यत् अस्मिन् कानने भ्रमति। विशालाक्षीं सीतां भक्षयित्वा अयं यथासुखम् आस्ते; एनं दीप्ताग्रैः घोरैः अजिह्मगैः शरैः वधिष्ये।’ एवम् उक्त्वा सः धनुषि क्षुरं संधाय समुद्रान्तां मेदिनीम् इव चालयन् गृध्रम् अभ्यपतत्। अत्र करुणस्य शिखरम् — यः प्राणान् त्यक्त्वा सीतां रक्षितवान्, सः एव तस्याः पत्या भक्षकः इति मन्यते। अज्ञानमूलकः क्रोधः कीदृशम् अनर्थं जनयेत् इति कविः दर्शयति। ‘नात्र संशयः’ इति रामस्य निश्चयः एव भ्रमस्य गाढतां सूचयति — शोकाभिभूतं चित्तं शीघ्रं निर्णयति, विचारं च न अपेक्षते। पूर्वसर्गयोः लक्ष्मणेन उपदिष्टः बुद्धिविचारः अत्र क्षणमात्रं विस्मृतः इव भवति; एतेन कविः मानुषीं दुर्बलताम् एव वर्णयति, न तु रामस्य दोषम्।

तदा सः पक्षी दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् दशरथात्मजं रामम् अभिभाषते — ‘हे आयुष्मन्, याम् ओषधीम् इव त्वम् अस्मिन् महावने अन्वेषसि, सा देवी मम प्राणाश्च — उभयं रावणेन हृतम्। हे राघव, त्वया लक्ष्मणेन च विरहिता सा देवी बलीयसा रावणेन ह्रियमाणा मया दृष्टा। अहं सीताम् अभ्यवपन्नः; रणे मया रावणस्य रथच्छत्रे विध्वंसिते, सः च धरणीतले पातितः।’ एकेन एव वचनेन पक्षी त्रीणि कार्याणि साधयति — रामस्य भ्रमं निवारयति, सीतायाः वार्तां ददाति, हर्तुः नाम च प्रकटयति। ‘ओषधीम् इव’ इति उपमा मार्मिका — रोगार्तः यथा मूलिकाम्, तथा रामः सीताम् अन्विष्यति। वृद्धस्य गृध्रस्य पराक्रमः अत्र मित्रधर्मस्य परमं निदर्शनम्। ‘उभयं हृतम्’ इति एकेन पदेन सः स्वप्राणान् सीतायाः सह तुलयति — द्वयोः अपि हर्ता एकः एव इति। वाचः दीनता, रुधिरवमनं च वर्णयित्वा कविः श्रोतॄणां हृदये करुणां जनयति, रामस्य च शरसन्धानं तत्क्षणम् एव निष्फलं करोति।

जटायुः प्रत्यक्षप्रमाणानि दर्शयति — ‘एतत् अस्य भग्नं धनुः, एते च अस्य शराः; हे राम, अयम् अस्य रणे भग्नः सांग्रामिकः रथः। अयं तु तस्य सारथिः, मम पक्षाभ्यां निहतः भुवि शेते। परिश्रान्तस्य मे पक्षौ खड्गेन छित्त्वा रावणः वैदेहीं सीताम् आदाय विहायसम् उत्पपात।’ एतैः एव चिह्नैः पूर्वसर्गे लक्ष्मणेन ऊहितम् — ‘एकस्य एव विमर्दः’ इति — अधुना साक्षिणा समर्थितम्। अन्ते सः दीनम् अभ्यर्थयते — ‘रक्षसा पूर्वम् एव निहतं मां त्वं हन्तुं न अर्हसि।’ मरणासन्नस्य एषा प्रार्थना न प्राणरक्षार्था, अपि तु मित्रस्य हस्तात् अवमानं मा भूत् इति भावेन; एतेन च रामस्य भ्रमः सर्वथा निवर्तते। एतेषु त्रिषु श्लोकेषु कविः साक्ष्यक्रमम् एव अनुसरति — प्रथमं वस्तूनि (धनुः, शराः, रथः), ततः पुरुषः (सारथिः), अन्ते च स्वशरीरस्य क्षतम्। एतावता सर्वं जनस्थानस्य रणस्थलं व्याख्यातं भवति, न च किमपि अनुत्तरितम् अवशिष्यते।

सीतासक्तां प्रियां कथां विज्ञाय रामः महत् धनुः परित्यज्य गृध्रराजं परिष्वजति; अवशः सन् भूमौ निपपात, लक्ष्मणेन सह च रुरोद। धीरतरः अपि सः तदा द्विगुणीकृततापार्तः अभवत् — सीताशोकः, मित्रशोकश्च द्वौ एकत्र मिलितौ। एकाकिनम् एकायने कृच्छ्रे मुहुर्मुहुः निःश्वसन्तं तं समीक्ष्य दुःखितः रामः सौमित्रिम् आह — ‘राज्यं भ्रष्टम्, वने वासः, सीता नष्टा, द्विजः मृतः; ईदृशी मम अलक्ष्मीः पावकम् अपि दहेत्। सम्पूर्णम् अपि महोदधिं यदि अद्य प्रतरेयम्, सः सरितां पतिः अपि मम अलक्ष्म्या नूनं विशुष्येत्।’ अतिशयोक्तिभिः कविः शोकस्य परिमाणं दर्शयति — यत् दुर्भाग्यम् अग्निं दहति, समुद्रं शोषयति, तत् कीदृशं स्यात्। ‘धनुः परित्यज्य’ इति क्रिया विशेषेण ध्यातव्या — क्षत्रियः धनुः न त्यजति, किन्तु अत्र स्नेहः शस्त्रम् अपि अतिक्रामति। ‘अवशः’ इति पदेन स्वाधीनतायाः अभावः सूच्यते; धीरतमः अपि रामः अत्र सर्वथा विवशः।

‘अस्मिन् सचराचरे लोके मत्तः अभाग्यतरः कोऽपि नास्ति, येन इयं महती व्यसनवागुरा मया प्राप्ता। अयं पितुः वयस्यः महाबलः गृध्रराजः मम भाग्यविपर्ययात् विनिहतः भूमौ शेते।’ एवं बहुशः उक्त्वा लक्ष्मणसहितः राघवः पितृस्नेहं निदर्शयन् जटायुषं पस्पर्श। स्पर्शः एव अत्र सर्वं वदति — यः क्षणात् पूर्वं शरं संधत्ते स्म, सः एव अधुना पितृवत् मार्ष्टि। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः चित्रम् उपसंहरति — निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिगृह्य रामः ‘क्व मैथिली प्राणसमा गता’ इति वाचं विमुच्य भूमौ निपपात। प्रश्नः एव अनुत्तरितः तिष्ठति, पतनेन च सर्गः समाप्यते — उत्तरं तु आगामिनि सर्गे पक्षिराजः स्वयं दास्यति। ‘पितुः वयस्यः’ इति सम्बन्धेन जटायुः दशरथस्थाने स्थाप्यते; अतः एव रामस्य शोकः पितृशोकसदृशः भवति। अनुष्टुभः त्यक्त्वा अन्ते दीर्घवृत्तम् आश्रित्य कविः चित्रं स्थिरीकरोति — रुधिरार्द्रः पक्षी, तम् आलिङ्गन् राजपुत्रः, अनुत्तरितः प्रश्नः, भूमौ च पतितं शरीरम्।

మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు దీర్ఘమైన ఉపదేశం చేశాడు. రాముడు అన్న అయినప్పటికీ చెప్పిన వెంటనే ఆ సుభాషితాన్ని గ్రహిస్తాడు — ఎందుకంటే అతడు సారగ్రాహి, మహాసారవంతమైన మాటను స్వీకరిస్తాడు. ‘పూర్వజోఽపి’ (అన్న అయినప్పటికీ) అనే పదంతో కవి అతని వినయాన్ని సూచిస్తాడు — తనకంటే చిన్నవాడి హితవచనాన్ని కూడా గ్రహించడమే శ్రేష్ఠుని లక్షణం. తరువాత అతడు పెరిగిపోయిన తన రోషాన్ని అణచుకొని, చిత్రమైన ధనుస్సును ఆనుకొని, లక్ష్మణుణ్ణి అడుగుతాడు — ‘నాయనా, మనమేమి చేద్దాం? ఎక్కడికి వెళదాం? ఏ ఉపాయంతో ఇక్కడ సీతను చూడగలం? ఇది ఆలోచించు.’ క్రోధం నుండి కార్యచింత వైపు ఈ మార్పే మునుపటి సర్గలోని ఉపదేశపు ఫలం. ‘విచింతయ’ (ఆలోచించు) అనే పదంతో రాముడు తమ్ముణ్ణి మంత్రి స్థానంలో నిలుపుతాడు; శోకంవల్ల తానే నిర్ణయించలేని అతడు ఇప్పుడు సహాయకుని బుద్ధిని ఆశ్రయిస్తాడు. ‘అవష్టభ్య ధనుః’ (ధనుస్సును ఆనుకొని) అనే క్రియ కూడా సూచనాత్మకమే — క్షణం క్రితం లోకసంహారానికి సిద్ధం చేయబడిన ధనుస్సు ఇప్పుడు కేవలం ఆధారంగా మారింది. కవి ఒక్క పదంతోనే కోపం చల్లారడాన్ని చూపిస్తాడు.

పరితాపంతో బాధపడుతున్న రామునితో లక్ష్మణుడు అంటాడు — ‘ఈ జనస్థానాన్నే నువ్వు వెదకాలి. ఇది ఎంతోమంది రాక్షసులతో నిండి ఉంది, నానావిధ వృక్షాలతో తీగలతో కూడి ఉంది; ఇక్కడ దుర్గమమైన కొండలూ, లోయలూ, కందరాలూ ఉన్నాయి. నానావిధ మృగగణాలతో నిండిన రకరకాల ఘోరమైన గుహలూ, కిన్నరుల నివాసాలూ, గంధర్వుల భవనాలూ ఉన్నాయి. నాతో కలిసి వాటన్నిటినీ నువ్వు బాగా వెదకాలి. నీ వంటి బుద్ధిసంపన్నులైన మహాత్ములూ నరశ్రేష్ఠులూ వాయువేగానికి పర్వతాలలా ఆపదలలో చలించరు.’ ఇక్కడి పర్వతోపమ సార్థకమైనది — పర్వతం గాలికి కదలనట్లు, ధీరుడు ఆపదకు చలించడు. ఇలా చెప్పబడిన రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ వనమంతా సంచరించాడు. ఉపదేశం ఇప్పుడు క్రియగా పరిణమించింది — విలాపం, విచారం, ఆ తరువాత అన్వేషణ అనే మూడు మెట్లను కవి క్రమంగా చూపించాడు. లక్ష్మణుని ఉపాయం కూడా యుక్తియుక్తమైనది — దూరం వెళ్ళే ముందు దగ్గరలో ఉన్న జనస్థానాన్నే పరీక్షించాలి, ఎందుకంటే అక్కడే రథం విరిగింది, అక్కడే రాక్షసులు నివసిస్తారు. వన వర్ణన రెండు శ్లోకాలలో విస్తరించబడుతుంది — దుర్గాలు, కందరాలు, గుహలు, కిన్నరుల నివాసాలు, గంధర్వభవనాలు; దీనితో అన్వేషణ ఎంత కష్టమైనదో సూచించబడుతుంది.

క్రుద్ధుడైన రాముడు ధనుస్సుకు ఘోరమైన క్షురమనే బాణాన్ని సంధించి ముందుకు నడుస్తాడు. తరువాత అతడు పర్వతశిఖరం వంటి, మహాభాగుడైన, పక్షిశ్రేష్ఠుడైన జటాయువును చూస్తాడు — రక్తంతో తడిసి నేలపై పడి ఉన్నవాణ్ణి. పర్వతశృంగం వంటి అతణ్ణి చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘ఇతడే వైదేహి సీతను తినివేశాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ అడవిలో తిరిగే ఇది గద్ద రూపంలో ఉన్న రాక్షసుడే అని స్పష్టం. విశాలాక్షి అయిన సీతను తిని ఇతడు సుఖంగా కూర్చున్నాడు; మండుతున్న మొనలు గల, ఘోరమైన, సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో ఇతణ్ణి వధిస్తాను.’ ఇలా అని అతడు ధనుస్సుకు క్షురాన్ని సంధించి, సముద్రం వరకూ ఉన్న భూమిని కదిలిస్తున్నట్లుగా గద్ద మీదికి దూకాడు. ఇక్కడ కరుణ శిఖరానికి చేరుతుంది — ప్రాణాలు ఒడ్డి సీతను రక్షించినవాడే ఆమె భర్తచేత ఆమెను తిన్నవాడిగా భావించబడుతున్నాడు. అజ్ఞానమూలకమైన క్రోధం ఎటువంటి అనర్థాన్ని కలిగిస్తుందో కవి చూపిస్తాడు. ‘నాత్ర సంశయః’ (ఇందులో సందేహం లేదు) అనే రాముని నిశ్చయమే భ్రమ ఎంత గాఢమైనదో సూచిస్తుంది — శోకంతో ఆవరించిన మనస్సు త్వరగా నిర్ణయిస్తుంది, విచారణను కోరదు. మునుపటి సర్గలలో లక్ష్మణుడు ఉపదేశించిన బుద్ధివిచారం ఇక్కడ క్షణకాలం మరచిపోయినట్లవుతుంది; దీనితో కవి మానవసహజమైన దౌర్బల్యాన్నే వర్ణిస్తాడు, రాముని దోషాన్ని కాదు.

అప్పుడు ఆ పక్షి అతి దీనమైన స్వరంతో, నురుగుతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ, దశరథపుత్రుడైన రామునితో అన్నాడు — ‘ఆయుష్మంతుడా, ఈ మహావనంలో ఓషధిని వెదికినట్లు నువ్వు ఎవరిని వెదుకుతున్నావో ఆ దేవినీ, నా ప్రాణాలనూ — రెండిటినీ రావణుడు హరించాడు. రాఘవా, నువ్వూ లక్ష్మణుడూ లేని సమయంలో బలవంతుడైన రావణుడు ఆ దేవిని అపహరించుకుపోతుండగా నేను చూశాను. నేను సీతను రక్షించడానికి వెళ్ళాను; యుద్ధంలో నేను రావణుని రథాన్నీ గొడుగునూ ధ్వంసం చేయగా, అతడు కూడా నేలపై పడ్డాడు.’ ఒకే మాటతో ఆ పక్షి మూడు పనులు సాధిస్తాడు — రాముని భ్రమను నివారిస్తాడు, సీత వార్తను ఇస్తాడు, అపహరించినవాని పేరును బయటపెడతాడు. ‘ఓషధిని వెదికినట్లు’ అనే ఉపమ మర్మస్పర్శి — రోగపీడితుడు మూలికను వెదికినట్లు రాముడు సీతను వెదుకుతున్నాడు. వృద్ధుడైన గద్ద పరాక్రమం ఇక్కడ మిత్రధర్మానికి పరమమైన నిదర్శనం. ‘ఉభయం హృతమ్’ (రెండిటినీ హరించాడు) అనే ఒక్క పదంతో అతడు తన ప్రాణాలను సీతతో సమానంగా తూచుతాడు — రెండిటినీ హరించినవాడు ఒక్కడే అని. మాటలోని దైన్యాన్నీ, రక్తం కక్కడాన్నీ వర్ణించి కవి శ్రోతల హృదయాలలో కరుణను పుట్టిస్తాడు, రాముని బాణసంధానాన్ని ఆ క్షణంలోనే నిష్ఫలం చేస్తాడు.

జటాయువు ప్రత్యక్షప్రమాణాలను చూపిస్తాడు — ‘ఇది అతని విరిగిన ధనుస్సు, ఇవి అతని బాణాలు; రామా, ఇది యుద్ధంలో విరిగిపోయిన అతని యుద్ధరథం. ఇతడు అతని సారథి, నా రెక్కలతో చంపబడి నేలపై పడి ఉన్నాడు. అలసిపోయిన నా రెక్కలను కత్తితో నరికి, రావణుడు వైదేహి సీతను తీసుకొని ఆకాశానికి ఎగిరిపోయాడు.’ మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు ఈ చిహ్నాలనుబట్టే ఊహించినది — ‘ఈ సంఘర్షణ ఒక్కనిదే’ అని — ఇప్పుడు సాక్షిచేత సమర్థించబడింది. చివరలో అతడు దీనంగా వేడుకుంటాడు — ‘రాక్షసునిచేత ఇదివరకే చంపబడిన నన్ను నువ్వు చంపకూడదు.’ మరణానికి చేరువైనవాని ఈ ప్రార్థన ప్రాణరక్షణ కోసం కాదు, మిత్రుని చేతిలో అవమానం జరగకూడదనే భావంతో; దీనితో రాముని భ్రమ పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. ఈ మూడు శ్లోకాలలో కవి సాక్ష్యక్రమాన్నే అనుసరిస్తాడు — మొదట వస్తువులు (ధనుస్సు, బాణాలు, రథం), తరువాత మనిషి (సారథి), చివరకు తన శరీరపు గాయం. దీనితో జనస్థానపు యుద్ధస్థలమంతా వివరించబడుతుంది, సమాధానం లేనిదేదీ మిగలదు.

సీతకు సంబంధించిన ప్రియమైన వార్తను తెలుసుకొని రాముడు మహాధనుస్సును విడిచిపెట్టి గృధ్రరాజును కౌగిలించుకుంటాడు; వివశుడై నేలపై పడిపోయాడు, లక్ష్మణునితో కలిసి రోదించాడు. అత్యంత ధీరుడైనా అతడు అప్పుడు రెట్టింపైన తాపంతో బాధపడ్డాడు — సీతాశోకమూ మిత్రశోకమూ రెండూ ఒకచోట కలిశాయి. ఒంటరిగా, ఒకే దారి మిగిలిన సంకటంలో మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తున్న అతణ్ణి చూసి దుఃఖితుడైన రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివాసం, సీత నశించింది, పక్షి మరణించాడు; ఇటువంటి నా దౌర్భాగ్యం అగ్నిని కూడా దహించగలదు. నిండైన మహాసముద్రాన్ని ఈ రోజు నేను దాటితే, నదులకు పతి అయిన ఆ సముద్రం కూడా నా దౌర్భాగ్యంవల్ల తప్పక ఎండిపోతుంది.’ అతిశయోక్తులతో కవి శోకపు పరిమాణాన్ని చూపిస్తాడు — అగ్నిని దహించే, సముద్రాన్ని ఎండబెట్టే దౌర్భాగ్యం ఎటువంటిదై ఉంటుంది! ‘ధనుస్సును విడిచిపెట్టి’ అనే క్రియను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — క్షత్రియుడు ధనుస్సును విడువడు, కాని ఇక్కడ స్నేహం శస్త్రాన్ని కూడా అధిగమిస్తుంది. ‘అవశః’ (వివశుడై) అనే పదంతో స్వాధీనత లేకపోవడం సూచించబడుతుంది; అత్యంత ధీరుడైన రాముడు కూడా ఇక్కడ పూర్తిగా వివశుడు.

‘చరాచరాలతో కూడిన ఈ లోకంలో నాకంటే దురదృష్టవంతుడు ఎవడూ లేడు, ఈ మహత్తరమైన ఆపదల వలలో నేను చిక్కుకున్నాను. నా తండ్రికి మిత్రుడూ, మహాబలుడూ అయిన ఈ గృధ్రరాజు నా భాగ్యం తిరగబడడంవల్ల చంపబడి నేలపై పడి ఉన్నాడు.’ ఇలా ఎన్నో విధాలుగా అని లక్ష్మణునితో కలిసి రాఘవుడు పితృస్నేహాన్ని ప్రదర్శిస్తూ జటాయువును స్పృశించాడు. ఇక్కడ స్పర్శే అంతా చెబుతుంది — క్షణం క్రితం బాణం సంధించినవాడే ఇప్పుడు తండ్రిని నిమిరినట్లు నిమురుతున్నాడు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంతో కవి చిత్రాన్ని ముగిస్తాడు — రెక్కలు నరకబడి, రక్తంతో తడిసిన ఆ గృధ్రరాజును పట్టుకొని రాముడు ‘ప్రాణసమానమైన మైథిలి ఎక్కడికి వెళ్ళింది?’ అనే మాట పలికి నేలపై పడిపోయాడు. ప్రశ్న సమాధానం లేకుండానే నిలిచిపోతుంది, పతనంతో సర్గ ముగుస్తుంది — సమాధానాన్ని తరువాతి సర్గలో పక్షిరాజే స్వయంగా ఇస్తాడు. ‘తండ్రికి మిత్రుడు’ అనే సంబంధంతో జటాయువు దశరథుని స్థానంలో నిలుపబడతాడు; అందుచేతనే రాముని శోకం పితృశోకం వంటిది అవుతుంది. అనుష్టుప్పులను విడిచి చివరలో దీర్ఘవృత్తాన్ని ఆశ్రయించి కవి చిత్రాన్ని స్థిరపరుస్తాడు — రక్తంతో తడిసిన పక్షి, అతణ్ణి కౌగిలించుకున్న రాజకుమారుడు, సమాధానం లేని ప్రశ్న, నేలపై పడిన శరీరం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் நீண்ட உபதேசம் செய்தான். ராமன் மூத்தவனாக இருந்தும், சொன்ன மாத்திரத்திலேயே அந்த நல்லுரையை ஏற்றுக்கொள்கிறான் — ஏனெனில் அவன் சாரத்தைப் பற்றுபவன்; பெரும் சாரமுடைய சொல்லை ஏற்கிறான். ‘பூர்வஜோபி’ (மூத்தவனாக இருந்தும்) என்ற சொல்லால் கவி அவனுடைய பணிவைச் சுட்டுகிறார் — இளையவனின் நல்லுரையையும் ஏற்பதே சிறந்தவனின் அடையாளம். பிறகு அவன் பெருகியிருந்த தன் சினத்தை அடக்கி, அழகிய வில்லின் மேல் ஊன்றிக்கொண்டு, லக்ஷ்மணனைக் கேட்கிறான் — ‘குழந்தாய், நாம் என்ன செய்வோம்? எங்கே போவோம்? எந்த வழியால் இங்கே சீதையைக் காண்போம்? இதைச் சிந்தித்துப் பார்.’ சினத்திலிருந்து செய்ய வேண்டியதைப் பற்றிய சிந்தனைக்கு மாறிய இந்த மாற்றமே முந்தைய சர்க்கத்தின் உபதேசத்தின் பலன். ‘விசிந்தய’ (சிந்தித்துப் பார்) என்ற சொல்லால் ராமன் தம்பியை அமைச்சர் பதவியில் வைக்கிறான்; சோகத்தால் தானே முடிவெடுக்க இயலாத அவன் இப்போது துணைவனின் அறிவைச் சார்ந்திருக்கிறான். ‘வில்லின் மேல் ஊன்றி’ என்ற செயலும் சுட்டுவது — ஒரு கணத்துக்கு முன் உலகை அழிக்க ஆயத்தமாக்கப்பட்ட வில், இப்போது வெறும் ஊன்றுகோலாகிவிட்டது. கவி ஒரே சொல்லால் சினம் தணிந்ததைக் காட்டுகிறார்.

வேதனையால் துன்புறும் ராமனிடம் லக்ஷ்மணன் சொல்கிறான் — ‘இந்த ஜனஸ்தானத்தையே நீ தேட வேண்டும். இது பல ராட்சசர்கள் நிறைந்தது, பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் கொண்டது; இங்கே மலைக்கோட்டைகளும், பிளவுகளும், குகைகளும் உள்ளன. பலவகை விலங்குக் கூட்டங்கள் நிறைந்த பல்வேறு கொடிய குகைகளும், கின்னரர்களின் இருப்பிடங்களும், கந்தர்வர்களின் மாளிகைகளும் இருக்கின்றன. என்னுடன் சேர்ந்து அவை அனைத்தையும் நீ தேட வேண்டும். உன்னைப் போன்ற அறிவு நிறைந்த மகாத்மாக்களான மனிதருள் காளைகள், காற்றின் வேகத்தால் அசையாத மலைகளைப் போல, ஆபத்துகளில் நடுங்குவதில்லை.’ மலை உவமை இங்கே பொருத்தமானது — மலை காற்றால் அசைக்கப்படாதது போல, தீரன் ஆபத்தால் நடுங்குவதில்லை. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராமன் லக்ஷ்மணனுடன் அந்தக் காடு முழுவதும் அலைந்தான். உபதேசம் இப்போது செயலாக மாறியது — புலம்பல், சிந்தனை, அதன் பின் தேடல் என்ற மூன்று படிகளைக் கவி வரிசையாகக் காட்டியிருக்கிறார். லக்ஷ்மணனின் வழியும் நியாயமானது — தொலைவு செல்வதற்கு முன் அருகிலுள்ள ஜனஸ்தானத்தையே ஆராய வேண்டும்; ஏனெனில் அங்கேதான் தேர் உடைந்தது, அங்கேதான் ராட்சசர்கள் வாழ்கிறார்கள். காட்டின் வர்ணனை இரண்டு சுலோகங்களில் விரிக்கப்படுகிறது — கோட்டைகள், பிளவுகள், குகைகள், கின்னரர் இருப்பிடங்கள், கந்தர்வர் மாளிகைகள்; இதனால் தேடலின் கடினம் சுட்டப்படுகிறது.

சினந்த ராமன் வில்லில் கொடிய க்ஷுரம் என்ற கத்திமுனை அம்பைத் தொடுத்துக்கொண்டு முன்னே செல்கிறான். அப்போது மலைச்சிகரம் போன்ற, பெருமைக்குரிய, பறவைகளில் சிறந்த ஜடாயு இரத்தத்தில் நனைந்து தரையில் விழுந்து கிடப்பதைக் காண்கிறான். மலைச்சிகரம் போன்ற அவனைக் கண்டு அவன் லக்ஷ்மணனிடம் சொல்கிறான் — ‘இவனால்தான் வைதேகியான சீதை தின்னப்பட்டாள்; இதில் ஐயமே இல்லை. இது கழுகு உருவத்தில் இந்தக் காட்டில் திரியும் ராட்சசனே என்பது தெளிவு. அகன்ற கண்ணுடைய சீதையைத் தின்றுவிட்டு இவன் சுகமாக இருக்கிறான்; ஒளிரும் முனைகளுடைய, நேராகப் பாயும் கொடிய அம்புகளால் இவனைக் கொல்வேன்.’ இவ்வாறு சொல்லி, வில்லில் க்ஷுரத்தைத் தொடுத்துக்கொண்டு, கடல் சூழ்ந்த பூமியையே அசைப்பவன் போலக் கழுகை நோக்கிப் பாய்ந்தான். இங்கேதான் கருணையின் உச்சம் — உயிரைக் கொடுத்துச் சீதையைக் காத்தவனே அவளுடைய கணவனால் அவளைத் தின்றவன் என்று எண்ணப்படுகிறான். அறியாமையில் வேரூன்றிய சினம் எத்தகைய கேட்டை விளைவிக்கக்கூடும் என்பதைக் கவி காட்டுகிறார். ‘இதில் ஐயமே இல்லை’ என்ற ராமனின் உறுதியே அந்த மயக்கத்தின் ஆழத்தைச் சுட்டுகிறது — சோகத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட மனம் விரைவாக முடிவெடுக்கிறது, சிந்தனையை எதிர்பார்ப்பதில்லை. முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் லக்ஷ்மணன் உபதேசித்த அறிவார்ந்த ஆராய்வு இங்கே ஒரு கணம் மறக்கப்பட்டதுபோல் ஆகிறது; இதனால் கவி வர்ணிப்பது மனித பலவீனத்தையே, ராமனின் குற்றத்தை அல்ல.

அப்போது அந்தப் பறவை மிகப் பரிதாபமான குரலில், நுரையுடன் இரத்தத்தைக் கக்கிக்கொண்டே, தசரதன் மைந்தனான ராமனிடம் பேசுகிறான் — ‘நீண்ட ஆயுள் உடையவனே, இந்தப் பெருங்காட்டில் நீ ஒரு மூலிகையைத் தேடுவது போல் தேடும் அந்தத் தேவியையும் என் உயிரையும் — இரண்டையுமே ராவணன் கவர்ந்துவிட்டான். ராகவா, நீயும் லக்ஷ்மணனும் இல்லாத நேரத்தில், வலிமை மிக்க ராவணனால் கவர்ந்து செல்லப்படும் அந்தத் தேவியை நான் கண்டேன். நான் சீதையைக் காக்க விரைந்தேன்; போரில் ராவணனின் தேரையும் குடையையும் நான் தகர்த்தேன்; அவனையும் தரையில் வீழ்த்தினேன்.’ ஒரே சொல்லால் பறவை மூன்று காரியங்களைச் சாதிக்கிறது — ராமனின் மயக்கத்தைப் போக்குகிறது, சீதையைப் பற்றிய செய்தியைத் தருகிறது, கவர்ந்தவனின் பெயரையும் வெளிப்படுத்துகிறது. ‘மூலிகையைப் போல’ என்ற உவமை உள்ளத்தைத் தொடுவது — நோயுற்றவன் மூலிகையைத் தேடுவது போல ராமன் சீதையைத் தேடுகிறான். முதிய கழுகின் வீரம் இங்கே நட்பின் தர்மத்துக்கு மிகச் சிறந்த எடுத்துக்காட்டு. ‘இரண்டையுமே கவர்ந்தான்’ என்ற ஒரே சொல்லால் அவன் தன் உயிரைச் சீதையுடன் சமமாக வைக்கிறான் — இரண்டையும் கவர்ந்தவன் ஒருவனே என்று. குரலின் பரிதாபத்தையும் இரத்தம் கக்குவதையும் வர்ணித்து, கவி கேட்போர் இதயத்தில் கருணையை எழுப்புகிறார்; ராமன் அம்பு தொடுத்ததையும் அந்தக் கணமே பயனற்றதாக்குகிறார்.

ஜடாயு கண்கூடான சான்றுகளைக் காட்டுகிறான் — ‘இதோ அவனுடைய உடைந்த வில், இவை அவனுடைய அம்புகள்; ராமா, இது போரில் உடைந்த அவனுடைய போர்த்தேர். இதோ அவனுடைய தேரோட்டி, என் சிறகுகளால் கொல்லப்பட்டுத் தரையில் கிடக்கிறான். களைப்படைந்த என் சிறகுகளை வாளால் வெட்டிவிட்டு, ராவணன் வைதேகியான சீதையை எடுத்துக்கொண்டு வானில் எழும்பினான்.’ இதே அடையாளங்களைக் கொண்டுதான் முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் ‘ஒருவனுடைய மோதலே’ என்று ஊகித்தான்; இப்போது அது சாட்சியால் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. இறுதியில் அவன் பரிதாபமாக வேண்டுகிறான் — ‘ராட்சசனால் ஏற்கெனவே கொல்லப்பட்ட என்னை நீ கொல்வது தகாது.’ சாவின் விளிம்பில் நிற்பவனின் இந்த வேண்டுகோள் உயிரைக் காப்பதற்கானதல்ல; நண்பனின் கையால் அவமதிப்பு நேரக்கூடாது என்ற உணர்வால் எழுந்தது; இதனால் ராமனின் மயக்கம் முற்றிலும் நீங்குகிறது. இந்த மூன்று சுலோகங்களிலும் கவி சாட்சியத்தின் வரிசையையே பின்பற்றுகிறார் — முதலில் பொருள்கள் (வில், அம்புகள், தேர்), பிறகு மனிதன் (தேரோட்டி), இறுதியில் தன் உடலின் காயம். இத்துடன் ஜனஸ்தானத்தின் போர்க்களம் முழுவதும் விளக்கப்பட்டுவிடுகிறது; விடையில்லாதது எதுவும் எஞ்சவில்லை.

சீதையைப் பற்றிய அன்பான செய்தியை அறிந்ததும், ராமன் பெரிய வில்லைக் கீழே போட்டுவிட்டுக் கழுகரசனைத் தழுவுகிறான்; தன்வசமிழந்து தரையில் விழுந்து, லக்ஷ்மணனுடன் சேர்ந்து அழுதான். மிகுந்த மனவுறுதியுடையவனாக இருந்தும் அப்போது அவன் இரட்டிப்பான வேதனையால் துன்புற்றான் — சீதைக்கான சோகமும் நண்பனுக்கான சோகமும் இரண்டும் ஒன்றுசேர்ந்தன. ஒற்றை வழியே உள்ள இக்கட்டில் தனியனாகக் கிடந்து மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விடும் அவனைப் பார்த்து, துயருற்ற ராமன் சௌமித்ரியிடம் சொன்னான் — ‘ராஜ்யம் போயிற்று, காட்டில் வாசம், சீதை தொலைந்தாள், இந்தப் பறவை இறக்கிறது; இத்தகைய என் துரதிர்ஷ்டம் நெருப்பையும் எரித்துவிடும். நிறைந்த பெருங்கடலை இன்று நான் கடக்க முயன்றால், நதிகளின் தலைவனான அதுவும் என் துரதிர்ஷ்டத்தால் நிச்சயம் வற்றிவிடும்.’ மிகைக் கூற்றுகளால் கவி சோகத்தின் அளவைக் காட்டுகிறார் — நெருப்பை எரிக்கும், கடலை வற்றச் செய்யும் துரதிர்ஷ்டம் எத்தகையதாக இருக்கும் என்று. ‘வில்லைக் கீழே போட்டு’ என்ற செயலைச் சிறப்பாகக் கவனிக்க வேண்டும் — க்ஷத்திரியன் வில்லைக் கைவிடுவதில்லை; ஆனால் இங்கே அன்பு ஆயுதத்தையும் மிஞ்சுகிறது. ‘அவச:’ (தன்வசமிழந்து) என்ற சொல்லால் தன்னாட்சி இல்லாமை சுட்டப்படுகிறது; மிகுந்த மனவுறுதியுடைய ராமனும் இங்கே முற்றிலும் வசமிழந்திருக்கிறான்.

‘அசைவனவும் அசையாதனவும் கூடிய இந்த உலகில் என்னைவிட அதிர்ஷ்டமற்றவன் யாருமே இல்லை; ஏனெனில் இந்தப் பெரும் துன்ப வலையில் நான் சிக்கியிருக்கிறேன். என் தந்தையின் நண்பரான, பெருவலிமை கொண்ட இந்தக் கழுகரசர், என் அதிர்ஷ்டம் தலைகீழானதால் கொல்லப்பட்டுத் தரையில் கிடக்கிறார்.’ இவ்வாறு பலவாறு சொல்லி, லக்ஷ்மணனுடன் ராகவன், தந்தையிடம் காட்டும் அன்பை வெளிப்படுத்திக்கொண்டு ஜடாயுவைத் தொட்டான். தொடுதலே இங்கே அனைத்தையும் சொல்கிறது — ஒரு கணத்துக்கு முன் அம்பு தொடுத்தவனே இப்போது தந்தையைப் போல வருடுகிறான். இறுதியில் உபஜாதி விருத்தத்தால் கவி சித்திரத்தை நிறைவு செய்கிறார் — சிறகுகள் வெட்டப்பட்டு இரத்தத்தில் நனைந்த அந்தக் கழுகரசனை அணைத்துக்கொண்டு, ராமன் ‘என் உயிருக்கு நிகரான மைதிலி எங்கே போனாள்?’ என்ற சொல்லை உதிர்த்துத் தரையில் விழுந்தான். கேள்வி விடையின்றியே நிற்கிறது; வீழ்ச்சியுடன் சர்க்கம் முடிகிறது — விடையை அடுத்த சர்க்கத்தில் பறவையரசனே தருவான். ‘தந்தையின் நண்பர்’ என்ற உறவால் ஜடாயு தசரதனின் இடத்தில் வைக்கப்படுகிறான்; ஆகவேதான் ராமனின் சோகம் தந்தைக்கான சோகம் போலாகிறது. அனுஷ்டுப்பை விட்டு இறுதியில் நீண்ட விருத்தத்தைக் கையாண்டு கவி சித்திரத்தை நிலைப்படுத்துகிறார் — இரத்தத்தில் நனைந்த பறவை, அதை அணைத்திருக்கும் ராஜகுமாரன், விடையில்லாத கேள்வி, தரையில் விழுந்த உடல்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೀರ್ಘವಾದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದ್ದನು. ರಾಮನು ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಾರಗ್ರಾಹಿ, ಮಹತ್ತಾದ ಸಾರವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂರ್ವಜೋಽಪಿ’ — ‘ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿರಿಯವನ ಹಿತವಚನವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠನ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ಬೆಳೆದಿದ್ದ ತನ್ನ ರೋಷವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ ಅದಕ್ಕೆ ಒರಗಿಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವತ್ಸ, ನಾವೇನು ಮಾಡೋಣ? ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ? ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣೋಣ? ಇದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸು.’ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಾರ್ಯಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಆದ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಉಪದೇಶದ ಫಲ. ‘ವಿಚಿಂತಯ’ — ‘ಆಲೋಚಿಸು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕದಿಂದ ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಅಶಕ್ತನಾದ ಅವನು ಈಗ ಸಹಾಯಕನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸೂಚಕ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಲೋಕಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲು ಈಗ ಕೇವಲ ಆಸರೆಯಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕೋಪದ ಶಮನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿತಾಪದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ನೀನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಇದು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ನಾನಾ ಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಕಣಿವೆಗಳು, ಕಂದರಗಳು ಇವೆ. ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಘೋರ ಗುಹೆಗಳೂ ಕಿನ್ನರರ ನೆಲೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರ ಭವನಗಳೂ ಇವೆ. ನನ್ನೊಡಗೂಡಿ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರಾದ ನಿನ್ನಂಥ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬಿರುಗಾಳಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬೆಟ್ಟ ಅಲುಗದಂತೆ ಧೀರನು ಆಪತ್ತಿನಿಂದ ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಉಪದೇಶವು ಈಗ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ — ವಿಲಾಪ, ವಿಚಾರ, ಅನಂತರ ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯವೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ದೂರ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಹತ್ತಿರದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲೇ ರಥ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದೆ, ಅಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದುರ್ಗಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಗುಹೆಗಳು, ಕಿನ್ನರರ ನೆಲೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವಭವನಗಳು; ಇದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ಕಷ್ಟ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಘೋರವಾದ ಕ್ಷುರ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅವನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿರುವ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ, ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಡಿನಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನೇ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹದ್ದಿನ ರೂಪ ತಾಳಿ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸನೇ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದು ಇವನು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ; ಉರಿಯುವ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಕ್ಷುರವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವವನಂತೆ ಹದ್ದಿನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸದ ಶಿಖರ — ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹೋರಾಡಿದವನನ್ನೇ ಅವಳ ಪತಿ ಅವಳನ್ನು ತಿಂದವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಜ್ಞಾನಮೂಲವಾದ ಕ್ರೋಧ ಎಂತಹ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ’ — ‘ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಅವನ ಭ್ರಮೆಯ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿತ್ತ ಬೇಗನೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ, ವಿಚಾರವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮರೆತುಹೋದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಮಾನುಷ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ಹೊರತು ರಾಮನ ದೋಷವನ್ನಲ್ಲ.

ಆಗ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಅತಿ ದೀನವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ, ನೊರೆಸಹಿತ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ, ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಯುಷ್ಮಂತನೇ, ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ದೇವಿಯನ್ನು ಔಷಧಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಆ ದೇವಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು — ಎರಡನ್ನೂ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಘವ, ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಅಗಲಿದ್ದ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ನಾನು ಸೀತೆಯ ನೆರವಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದೆನು; ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾವಣನ ರಥವನ್ನೂ ಕೊಡೆಯನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು, ಅವನನ್ನೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಿದೆನು.’ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಪಕ್ಷಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಔಷಧಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರೋಗಪೀಡಿತನು ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮುದಿ ಹದ್ದಿನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಪರಮ ನಿದರ್ಶನ. ‘ಉಭಯಂ ಹೃತಮ್’ — ‘ಎರಡನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದನು’ — ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಮೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಂಡೊಯ್ದವನು ಒಬ್ಬನೇ ಎಂದು. ಮಾತಿನ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ರಕ್ತ ಕಾರುವುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿ ಕವಿ ಕೇಳುಗರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಹೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಜಟಾಯು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದೋ ಅವನ ಮುರಿದ ಬಿಲ್ಲು, ಇವು ಅವನ ಬಾಣಗಳು; ರಾಮ, ಇದೋ ರಣದಲ್ಲಿ ಮುರಿದುಹೋದ ಅವನ ಯುದ್ಧರಥ. ಇವನು ಅವನ ಸಾರಥಿ, ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ದಣಿದಿದ್ದಾಗ ರಾವಣನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇವೇ ಕುರುಹುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಇದು ಒಬ್ಬನದೇ ಹೋರಾಟ’ ಎಂದು ಊಹಿಸಿದ್ದನು; ಅದು ಈಗ ಸಾಕ್ಷಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ದೀನನಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡ.’ ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಮಾನವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಭ್ರಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಸ್ತುಗಳು (ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣಗಳು, ರಥ), ಅನಂತರ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಸಾರಥಿ), ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ದೇಹದ ಗಾಯ. ಇಷ್ಟರಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದ ರಣಸ್ಥಳವೆಲ್ಲವೂ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಯಾವುದೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆದು ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಶನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅತ್ತನು. ಅತ್ಯಂತ ಧೀರನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಗ ಅವನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾದ ತಾಪದಿಂದ ಆರ್ತನಾದನು — ಸೀತಾಶೋಕ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಶೋಕ ಎರಡೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದವು. ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ, ಒಂದೇ ದಾರಿಯಿರುವ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜ್ಯ ಕೈತಪ್ಪಿತು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಸೀತೆ ಕಳೆದುಹೋದಳು, ಈ ಪಕ್ಷಿ ಸತ್ತನು; ನನ್ನ ಈ ದುರದೃಷ್ಟ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟೀತು. ಇಂದು ನಾನು ತುಂಬಿದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಹೊರಟರೆ, ಆ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನೂ ನನ್ನ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬತ್ತಿಹೋದಾನು.’ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಶೋಕದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸುಡುವ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವ ದುರದೃಷ್ಟ ಎಂತಹದ್ದಿರಬೇಕು. ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎಸೆದು’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ‘ಅವಶಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅತ್ಯಂತ ಧೀರನಾದ ರಾಮನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವಶ.

‘ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಾಗ್ಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಪತ್ತುಗಳ ಈ ದೊಡ್ಡ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಈ ಮಹಾಬಲಿ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ತಿರುವುಮುರುವಾದ್ದರಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಬಹಳ ಹೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಪಿತೃಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸವರಿದನು. ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದವನೇ ಈಗ ತಂದೆಯನ್ನು ಸವರುವಂತೆ ಸವರುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ರಾಮನು ‘ಪ್ರಾಣಸಮಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು?’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು. ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಕುಸಿತದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ ಕೊಡುವನು. ‘ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತ’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಜಟಾಯು ದಶರಥನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಶೋಕ ಪಿತೃಶೋಕದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಪಕ್ಷಿ, ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜಪುತ್ರ, ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದ ದೇಹ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ദീർഘമായ ഉപദേശം നൽകി. ജ്യേഷ്ഠനായിട്ടും, പറഞ്ഞ ഉടൻതന്നെ രാമൻ ആ സുഭാഷിതം സ്വീകരിക്കുന്നു — കാരണം അവൻ സാരഗ്രാഹിയാണ്, മഹത്തായ സാരമുള്ള വചനം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘പൂർവജോഽപി’ (ജ്യേഷ്ഠനായിട്ടും) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇളയവന്റെയും ഹിതവചനം സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ശ്രേഷ്ഠന്റെ ലക്ഷണം. പിന്നെ അവൻ വളർന്ന തന്റെ രോഷം നിയന്ത്രിച്ച്, വിചിത്രമായ വില്ലിൽ ഊന്നി, ലക്ഷ്മണനോടു ചോദിക്കുന്നു — ‘കുഞ്ഞേ, നാം എന്തു ചെയ്യും? എവിടേക്കു പോകും? ഏത് ഉപായംകൊണ്ട് നാം ഇവിടെ സീതയെ കാണും? ഇത് ആലോചിക്കൂ.’ ക്രോധത്തിൽനിന്ന് കാര്യചിന്തയിലേക്കുള്ള ഈ മാറ്റമാണ് മുൻപത്തെ സർഗത്തിലെ ഉപദേശത്തിന്റെ ഫലം. ‘വിചിന്തയ’ (ആലോചിക്കൂ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ സഹോദരനെ മന്ത്രിയുടെ സ്ഥാനത്തു നിർത്തുന്നു; ശോകത്താൽ സ്വയം തീരുമാനിക്കാൻ കഴിയാത്ത അവൻ ഇപ്പോൾ സഹായിയുടെ ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ‘വില്ലിൽ ഊന്നി’ എന്ന പ്രവൃത്തിയും സൂചകമാണ് — ഒരു നിമിഷം മുൻപ് ലോകസംഹാരത്തിനായി ഒരുക്കിയ വില്ല് ഇപ്പോൾ ഒരു താങ്ങു മാത്രമായിത്തീർന്നു. ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് കവി കോപത്തിന്റെ ശമനം കാണിക്കുന്നു.

പരിതാപത്താൽ ആർത്തനായ രാമനോട് ലക്ഷ്മണൻ പറയുന്നു — ‘ഈ ജനസ്ഥാനംതന്നെയാണ് അങ്ങ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്. ഇതു ധാരാളം രാക്ഷസന്മാർ നിറഞ്ഞതും പലതരം മരങ്ങളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞതുമാണ്; ഇവിടെ ദുർഗമമായ മലകളും പിളർപ്പുകളും കന്ദരങ്ങളുമുണ്ട്. പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വിവിധ ഘോരഗുഹകളും കിന്നരന്മാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളും ഗന്ധർവഭവനങ്ങളുമുണ്ട്. എന്നോടൊപ്പം അവയെല്ലാം അങ്ങ് തിരയണം. അങ്ങയെപ്പോലെയുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാരായ മഹാത്മാക്കളായ നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ പർവതങ്ങളെന്നപോലെ ആപത്തുകളിൽ കുലുങ്ങുന്നില്ല.’ പർവതോപമ ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — പാറ കാറ്റിൽ ഇളകാത്തതുപോലെ ധീരൻ ആപത്തിൽ വിറയ്ക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ വനം മുഴുവൻ സഞ്ചരിച്ചു. ഉപദേശം ഇപ്പോൾ പ്രവൃത്തിയായി പരിണമിച്ചിരിക്കുന്നു — വിലാപം, വിചാരം, പിന്നെ അന്വേഷണം എന്നീ മൂന്നു പടവുകൾ കവി ക്രമമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപായവും യുക്തിയുക്തമാണ് — ദൂരേക്കു പോകുന്നതിനുമുമ്പ് അടുത്തുള്ള ജനസ്ഥാനംതന്നെ പരിശോധിക്കണം, കാരണം അവിടെയാണ് രഥം തകർന്നത്, അവിടെയാണ് രാക്ഷസന്മാർ വസിക്കുന്നതും. വനത്തിന്റെ വർണന രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — ദുർഗങ്ങൾ, കന്ദരങ്ങൾ, ഗുഹകൾ, കിന്നരവാസങ്ങൾ, ഗന്ധർവഭവനങ്ങൾ; ഇതിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ ദുഷ്കരത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്രുദ്ധനായ രാമൻ വില്ലിൽ ഘോരമായ ക്ഷുരം എന്ന ശരം തൊടുത്ത് മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. അപ്പോൾ പർവതശിഖരംപോലെയുള്ള, മഹാഭാഗനായ, പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനായ ജടായുവിനെ അവൻ കാണുന്നു — ചോരയിൽ കുതിർന്ന് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നവനെ. ഗിരിശൃംഗംപോലുള്ള അവനെ കണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നു — ‘ഇവനാണ് വൈദേഹിയായ സീതയെ ഭക്ഷിച്ചത്, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഈ കാനനത്തിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന, കഴുകന്റെ രൂപം ധരിച്ച രാക്ഷസൻതന്നെയാണ് ഇവൻ എന്നു വ്യക്തം. വിശാലാക്ഷിയായ സീതയെ ഭക്ഷിച്ച് ഇവൻ സുഖമായി ഇരിക്കുന്നു; ജ്വലിക്കുന്ന മുനയുള്ള, ഘോരമായ, നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ ഇവനെ വധിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വില്ലിൽ ക്ഷുരം തൊടുത്ത്, സമുദ്രം അതിരിടുന്ന ഭൂമിയെ ഇളക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ കഴുകന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഇവിടെയാണ് കരുണത്തിന്റെ ശിഖരം — പ്രാണൻ ത്യജിച്ച് സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചവൻതന്നെ അവളുടെ ഭർത്താവിനാൽ അവളെ ഭക്ഷിച്ചവനായി കരുതപ്പെടുന്നു. അജ്ഞാനത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ക്രോധം എത്ര വലിയ അനർഥം വരുത്തിയേക്കാമെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘നാത്ര സംശയഃ’ (ഇതിൽ സംശയമില്ല) എന്ന രാമന്റെ നിശ്ചയംതന്നെ ഭ്രമത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകത്തിനടിപ്പെട്ട മനസ്സ് വേഗം തീരുമാനിക്കുന്നു, വിചാരം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല. മുൻപത്തെ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഉപദേശിച്ച ബുദ്ധിപൂർവമായ വിചാരം ഇവിടെ ഒരു നിമിഷത്തേക്കു മറന്നുപോയതുപോലെയാകുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി മാനുഷികമായ ദൗർബല്യമാണു വർണിക്കുന്നത്, രാമന്റെ ദോഷമല്ല.

അപ്പോൾ ആ പക്ഷി അതിദീനമായ സ്വരത്തിൽ, നുരയോടുകൂടിയ ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, ദശരഥപുത്രനായ രാമനോടു സംസാരിക്കുന്നു — ‘ആയുഷ്മാനേ, ഒരു ഔഷധമെന്നപോലെ ഈ മഹാവനത്തിൽ നീ ആരെ തിരയുന്നുവോ, ആ ദേവിയെയും എന്റെ പ്രാണനെയും — രണ്ടിനെയും — രാവണൻ അപഹരിച്ചു. രാഘവാ, നീയും ലക്ഷ്മണനുമില്ലാതിരുന്ന ആ ദേവിയെ ബലവാനായ രാവണൻ കൊണ്ടുപോകുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു. ഞാൻ സീതയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി ചെന്നു; യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ രാവണന്റെ രഥവും കുടയും തകർത്തു, അവനെ നിലത്തു വീഴ്ത്തുകയും ചെയ്തു.’ ഒരൊറ്റ വചനംകൊണ്ട് പക്ഷി മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — രാമന്റെ ഭ്രമം അകറ്റുന്നു, സീതയുടെ വാർത്ത നൽകുന്നു, അപഹർത്താവിന്റെ പേരു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഔഷധമെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — രോഗാർത്തൻ ഔഷധസസ്യം തിരയുന്നതുപോലെ രാമൻ സീതയെ തിരയുന്നു. വൃദ്ധനായ കഴുകന്റെ പരാക്രമം ഇവിടെ മിത്രധർമത്തിന്റെ പരമമായ ഉദാഹരണമാണ്. ‘രണ്ടിനെയും അപഹരിച്ചു’ എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് അവൻ തന്റെ പ്രാണനെ സീതയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു — രണ്ടിന്റെയും അപഹർത്താവ് ഒരാൾതന്നെ. വാക്കിന്റെ ദീനതയും ചോര ഛർദിക്കുന്നതും വർണിച്ച് കവി ശ്രോതാക്കളുടെ ഹൃദയത്തിൽ കരുണ ജനിപ്പിക്കുന്നു; രാമന്റെ ശരസന്ധാനം ആ നിമിഷംതന്നെ നിഷ്ഫലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ജടായു പ്രത്യക്ഷമായ തെളിവുകൾ കാണിക്കുന്നു — ‘ഇതാ അവന്റെ ഒടിഞ്ഞ വില്ല്, ഇവയാണ് അവന്റെ ശരങ്ങൾ; രാമാ, യുദ്ധത്തിൽ തകർന്ന അവന്റെ യുദ്ധരഥം ഇതാ. ഇതാകട്ടെ അവന്റെ സാരഥി, എന്റെ ചിറകുകളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട് നിലത്തു കിടക്കുന്നു. തളർന്നുപോയ എന്റെ ചിറകുകൾ വാളുകൊണ്ടു വെട്ടി, രാവണൻ വൈദേഹിയായ സീതയെയുംകൊണ്ട് ആകാശത്തേക്കു പറന്നുയർന്നു.’ ഇതേ അടയാളങ്ങളിൽനിന്നാണ് മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഊഹിച്ചത് — ‘ഇത് ഒരാളുടെ മാത്രം സംഘട്ടനം’ എന്ന്; ഇപ്പോൾ ഒരു സാക്ഷി അതു സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ ദീനമായി അപേക്ഷിക്കുന്നു — ‘രാക്ഷസൻ മുൻപേ കൊന്ന എന്നെ നീ കൊല്ലരുത്.’ മരണാസന്നന്റെ ഈ പ്രാർഥന പ്രാണരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയല്ല, മിത്രത്തിന്റെ കൈയിൽനിന്ന് അപമാനം ഉണ്ടാകരുത് എന്ന ഭാവത്തോടെയാണ്; ഇതോടെ രാമന്റെ ഭ്രമം പൂർണമായും നീങ്ങുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി സാക്ഷ്യത്തിന്റെ ക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു — ആദ്യം വസ്തുക്കൾ (വില്ല്, ശരങ്ങൾ, രഥം), പിന്നെ ഒരു വ്യക്തി (സാരഥി), ഒടുവിൽ സ്വന്തം ശരീരത്തിലെ മുറിവ്. ഇതോടെ ജനസ്ഥാനത്തിലെ യുദ്ധസ്ഥലം മുഴുവൻ വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ഉത്തരം കിട്ടാത്തതായി ഒന്നും അവശേഷിക്കുന്നില്ല.

സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രിയകഥ അറിഞ്ഞ രാമൻ വലിയ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച് ഗൃധ്രരാജനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു; നിയന്ത്രണമറ്റ് നിലത്തുവീണ് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കരഞ്ഞു. ഏറ്റവും ധീരനായിട്ടും അവൻ അപ്പോൾ ഇരട്ടിച്ച താപത്താൽ ആർത്തനായി — സീതാശോകവും മിത്രശോകവും രണ്ടും ഒന്നിച്ചുചേർന്നു. ഒറ്റയ്ക്ക്, ഏകമാത്രമായ ആ വഴിയിൽ കഷ്ടതയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്ന അവനെ കണ്ട് ദുഃഖിതനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടു, വനത്തിൽ വാസം, സീത നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഈ പക്ഷി മരിച്ചു; ഇങ്ങനെയുള്ള എന്റെ ദൗർഭാഗ്യം അഗ്നിയെപ്പോലും ദഹിപ്പിക്കും. നിറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന മഹാസമുദ്രത്തെ ഇന്നു ഞാൻ നീന്തിക്കടന്നാൽ, ആ നദീപതിപോലും എന്റെ ദൗർഭാഗ്യത്താൽ നിശ്ചയമായും വറ്റിപ്പോകും.’ അതിശയോക്തികളിലൂടെ കവി ശോകത്തിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു — അഗ്നിയെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന, സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കുന്ന ദൗർഭാഗ്യം എങ്ങനെയുള്ളതായിരിക്കും. ‘വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന പ്രവൃത്തി പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ക്ഷത്രിയൻ വില്ല് ഉപേക്ഷിക്കാറില്ല, എന്നാൽ ഇവിടെ സ്നേഹം ആയുധത്തെപ്പോലും അതിക്രമിക്കുന്നു. ‘അവശഃ’ (നിയന്ത്രണമറ്റവൻ) എന്ന പദം സ്വാധീനതയുടെ അഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഏറ്റവും ധീരനായ രാമൻപോലും ഇവിടെ തികച്ചും വിവശനാണ്.

‘ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ ലോകത്തിൽ എന്നെക്കാൾ ഭാഗ്യംകെട്ടവനായി ആരുമില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ആപത്തുകളുടെ ഈ വലിയ വല എന്റെമേൽ വീണത്. എന്റെ പിതാവിന്റെ സുഹൃത്തും മഹാബലനുമായ ഈ ഗൃധ്രരാജൻ എന്റെ ഭാഗ്യവിപര്യയംകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ട് നിലത്തു കിടക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പലതും പറഞ്ഞ്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാഘവൻ പിതൃസ്നേഹം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ജടായുവിനെ സ്പർശിച്ചു. സ്പർശംതന്നെ ഇവിടെ എല്ലാം പറയുന്നു — ഒരു നിമിഷം മുൻപ് ശരം തൊടുത്തിരുന്നവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ഒരു പിതാവിനെയെന്നപോലെ തലോടുന്നു. ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി ചിത്രം ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ചിറകുകൾ അറ്റുപോയ, ചോരയിൽ കുളിച്ച ആ ഗൃധ്രരാജനെ ചേർത്തുപിടിച്ച്, ‘പ്രാണസമയായ മൈഥിലി എവിടെപ്പോയി’ എന്ന വാക്കു പുറപ്പെടുവിച്ച് രാമൻ നിലത്തുവീണു. ചോദ്യംതന്നെ ഉത്തരമില്ലാതെ നിൽക്കുന്നു, വീഴ്ചയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു — ഉത്തരമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ പക്ഷിരാജൻതന്നെ നൽകും. ‘പിതാവിന്റെ സുഹൃത്ത്’ എന്ന ബന്ധത്തിലൂടെ ജടായു ദശരഥന്റെ സ്ഥാനത്തു പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽത്തന്നെ രാമന്റെ ശോകം പിതൃശോകംപോലെയാകുന്നു. അനുഷ്ടുപ്പുകൾ വിട്ട് ഒടുവിൽ ദീർഘവൃത്തം സ്വീകരിച്ച് കവി ചിത്രം സ്ഥിരമാക്കുന്നു — ചോരയിൽ കുതിർന്ന പക്ഷി, അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്ന രാജപുത്രൻ, ഉത്തരമില്ലാത്ത ചോദ്യം, നിലത്തുവീണ ശരീരം.

In the previous sarga Lakṣmaṇa had given his long counsel. Though he was the elder, Rāma needed to be told only once; able to grasp what matters, he took in the weighty good advice his brother had spoken. That he accepted it, elder though he was, shows his humility, for it is the mark of the great to accept good counsel even from a younger man. Holding down the anger that had swelled in him, the mighty-armed Rāma leaned on his splendid bow and said to Lakṣmaṇa, "What are we to do, dear brother? Where shall we go? By what means shall we find Sītā here? Think it out." This turn from anger to planning was the fruit of Lakṣmaṇa's counsel. By asking him to think, Rāma made his brother his counsellor; too grieved to decide for himself, he now leaned on his helper's judgement. Even his leaning on the bow is telling: the bow that a moment before had been strung to destroy the worlds was now only something to lean on, and in that single detail the poet shows the anger subsiding.

To Rāma, tormented with anguish, Lakṣmaṇa said: "It is this very Janasthāna that you should search. It is full of rākṣasas and thick with every kind of tree and creeper; there are mountain strongholds here, clefts and caverns, fearful caves of every kind crowded with herds of wild beasts, the dwellings of kinnaras and the mansions of gandharvas. You should search them all, with me beside you. Great-souled men like you, gifted with understanding, do not tremble in calamity any more than mountains tremble in the wind." The image fits: as the wind cannot move a mountain, so misfortune cannot shake a steady man. His plan was sensible too: before going far, they should search nearby Janasthāna, where the chariot had been broken and where the rākṣasas lived, and his list of strongholds, caves and dwellings shows how hard the search would be. So addressed, Rāma ranged through the whole forest with Lakṣmaṇa. Counsel had become action; the poet has shown three steps in order, lament, reflection and then the search.

Rāma went ahead in anger with a dreadful razor-headed arrow fitted to his bow. Then he saw, fallen on the ground and wet with blood, a mighty and noble bird, huge as a mountain peak: Jaṭāyu. Seeing him, like a mountain crest, Rāma said to Lakṣmaṇa: "This is the one who has devoured Sītā, Vaidehī; there is no doubt of it. It is plainly a rākṣasa in the shape of a vulture that roams this wood. Having eaten wide-eyed Sītā, he sits here at his ease. I will kill him with dreadful straight-flying arrows with blazing points." So saying, he fitted the razor-headed shaft to his bow and rushed at the vulture in fury, making the sea-girt earth seem to shake. Here the pathos reaches its height: the one who had given up his life to save Sītā was taken by her husband for the one who had devoured her. The poet shows what harm anger born of ignorance can do. Rāma's very certainty shows how deep his delusion was, for a grief-stricken mind decides quickly and does not wait to reflect; the careful thought Lakṣmaṇa had urged was forgotten for a moment. The poet is describing human weakness here, not a fault in Rāma.

Then the bird, vomiting frothy blood, spoke to Rāma, son of Daśaratha, in the most wretched voice: "Long-lived one, the lady you are searching for in this great forest, as one searches for a healing herb, she and my own life both have been taken by Rāvaṇa. When she was left alone without you and Lakṣmaṇa, Rāghava, I saw that lady being carried off by the mighty Rāvaṇa. I went to Sītā's defence, and in that fight I shattered Rāvaṇa's chariot and parasol, and he himself was brought down to the ground." With one speech the bird did three things: he ended Rāma's error, gave news of Sītā and named her abductor. The image of the healing herb is moving, for Rāma sought Sītā as a sick man seeks a remedy. The old vulture's valour is the supreme example of a friend's duty, and in saying that Rāvaṇa had taken "both" he set his own life beside Sītā's, one thief for them both. The poet dwells on his broken voice and the blood he vomited to stir the listener's pity, and at once Rāma's arrow was rendered useless.

Jaṭāyu pointed to the evidence before their eyes. "Here is his broken bow, and here are his arrows; here, Rāma, is his war chariot, smashed in the battle. And here lies his charioteer, struck to the ground by my wings. When I was exhausted, Rāvaṇa cut off my wings with his sword, took Vaidehī Sītā and flew up into the sky." What Lakṣmaṇa had inferred from these same signs in the previous sarga, that it was the trampling of a single fighter, was now confirmed by a witness. The order follows the evidence, first the things, bow, arrows and chariot, then the man, the charioteer, and last the wounds in Jaṭāyu's own body, so that the whole battlefield of Janasthāna was explained and nothing was left unanswered. At the end he made a pitiful plea: "I have already been struck down by that rākṣasa; you should not kill me." A dying creature's plea was not to save his life but that he should not be dishonoured at a friend's hands, and with it Rāma's error vanished completely.

When Rāma understood that the bird's words brought welcome news of Sītā, he flung away his great bow and embraced the king of vultures. A kṣatriya does not lay down his bow, but here love overcame even the weapon. Helpless, he fell to the ground and wept together with Lakṣmaṇa; steadfast as he was, his anguish was now doubled, grief for Sītā and grief for a friend meeting in one. Seeing the bird lying alone in that hard, narrow place, drawing breath painfully again and again, the grieving Rāma said to Saumitri: "My kingdom lost, a life in the forest, Sītā gone, and this noble bird dying: such ill fortune as mine would burn up fire itself. If today I were to swim across the great ocean at its fullest, that lord of rivers would surely dry up because of my ill luck." By such exaggeration the poet shows the size of his grief: what kind of misfortune must it be that could burn fire and dry the sea?

"There is no one in this whole world of moving and unmoving things more unlucky than I, to have fallen into this vast net of calamity. This king of vultures, my father's friend, a bird of great strength, lies struck down on the earth because my fortune has turned against me." Because Jaṭāyu was his father's friend, he stood in Daśaratha's place, and Rāma's grief became like grief for a father. Having said this many times over, Rāghava, with Lakṣmaṇa, stroked Jaṭāyu, showing him the love one shows a father. The touch says everything: the hand that a moment before was fitting an arrow now caressed him like a son. Then, in a longer closing verse, the poet fixes the scene. Taking in his arms the king of vultures, his wings cut away and his body drenched in blood, Rāma cried out, "Where has Maithilī gone, who was dear to me as life?" and sank to the ground. The question hangs unanswered, and the sarga ends with his fall; in the next sarga the king of birds himself will answer.