पूर्वसर्गे लक्ष्मणः तर्केण धर्मेण च रामस्य कोपं निवारितवान्। अधुना कोपः शान्तः, किन्तु तत्स्थाने शोकः एव अवशिष्टः। रामः अनाथः इव विलपति; महता मोहेन युक्तः, परिद्यूनः, अचेतसः च भवति। ‘अनाथवत्’ इति पदं मार्मिकम् — यः सर्वेषां नाथः, सः एव अधुना नाथरहितः इव दृश्यते। तादृशं भ्रातरं दृष्ट्वा सौमित्रिः स्वयम् अपि मुहूर्तम् आश्वस्य, ततः चरणौ संवाहयन् रामं सम्बोधयति। अत्र कविः शुश्रूषां वचनात् पूर्वं स्थापयति — स्पर्शेन सेवया च शान्तं चित्तम् एव उपदेशं ग्रहीतुं शक्नोति। ‘मुहूर्तादिव’ इति पदेन सूच्यते — लक्ष्मणः अपि तावत्कालं स्तब्धः आसीत्, ततः एव स्वस्थतां लब्ध्वा भ्रातरं प्रबोधयितुं प्रवृत्तः। एषः एव सर्गस्य आरम्भः, सम्पूर्णः च सर्गः एकम् एव दीर्घं सान्त्वनवचनम्।

लक्ष्मणः प्रथमं कुलस्मृतिं जनयति — ‘महता तपसा महता च कर्मणा राज्ञा दशरथेन त्वं लब्धः, यथा अमरैः अमृतम्। तव गुणैः एव बद्धः सः भूपालः तव वियोगात् देवत्वम् आपन्नः — यथा भरतात् श्रुतम्।’ अनेन सः सूचयति — रामस्य जीवनं केवलं तस्य स्वकीयं न, अपि तु पितुः तपःफलम्; अतः तत् शोकेन नाशयितुं न उचितम्। ततः सः तर्कम् उपन्यस्यति — ‘हे काकुत्स्थ, यदि प्राप्तम् इदं दुःखं त्वम् एव न सहिष्यसे, तर्हि प्राकृतः अल्पसत्त्वः च इतरः जनः कथं सहेत?’ महतां धैर्यम् एव लोकस्य आदर्शः इति अत्र भावः; श्रेष्ठस्य विषादः सर्वेषां विषादं जनयति। अनेन क्रमेण लक्ष्मणः प्रथमं स्नेहेन, ततः कुलगौरवेण, अनन्तरं च लोकहितेन रामं स्पृशति — त्रिभिः अपि मार्गैः एकम् एव लक्ष्यम्, शोकात् उत्थानम्।

‘हे नरश्रेष्ठ, आश्वसिहि; कस्य प्राणिनः आपदः न सन्ति? ताः अग्निवत् क्षणं स्पृशन्ति, क्षणेन च व्यपयान्ति।’ अनन्तरं सः भयं दर्शयति — ‘यदि दुःखितः सन् भवान् तेजसा लोकान् धक्ष्यति, तर्हि आर्ताः प्रजाः निर्वृतिं कुत्र लप्स्यन्ते?’ ततः द्वौ दृष्टान्तौ — नहुषात्मजः ययातिः शक्रेण सह सालोक्यं प्राप्तः, तथापि अनयः तं समस्पृशत्; वसिष्ठः, यः पितुः नः पुरोहितः, तस्य एकेन अह्ना शतं पुत्राः जाताः, तेन एव च क्रमेण पुनः हताः। एवं स्वर्गे भूमौ च, राजसु ऋषिषु च, समानः एव विधिः इति दर्शितम्। ‘लोकस्वभाव एवैष’ इति पदेन कविः सान्त्वनस्य मूलसूत्रं स्थापयति। अग्निस्पर्शस्य उपमा विशेषतः रमणीया — आपत् दहति, किन्तु न तिष्ठति; यः तां शाश्वतीं मन्यते, सः एव अधिकं दह्यते इति ध्वनिः।

दृष्टान्ताः विस्तार्यन्ते — ‘या इयं जगतः माता सर्वलोकनमस्कृता भूमिः, तस्याः अपि चलनं दृश्यते, हे कोसलेश्वर। यौ धर्मौ जगतः नेत्रे, ययोः सर्वं प्रतिष्ठितम्, तौ महाबलौ आदित्यचन्द्रौ अपि ग्रहणम् अभ्युपेतौ। सुमहान्ति भूतानि देवाश्च दैवस्य वशं न मुञ्चन्ति, किमु देहिनः सर्वभूताः? शक्रादिषु देवेषु अपि वर्तमानौ नयानयौ श्रूयेते, हे नरशार्दूल; अतः त्वं शोचितुं न अर्हसि।’ क्रमः अत्र ध्यातव्यः — भूमिः, सूर्याचन्द्रमसौ, महाभूतानि, देवाः, इन्द्रः च — अधस्तात् ऊर्ध्वं प्रति। यत् सर्वोच्चेषु अपि विद्यते, तत् मनुष्ये कथं न स्यात् इति युक्तिः। दुःखं न अपवादः, अपि तु नियमः इति सिद्धान्तः। भूमेः ‘जगतो माता’ इति, सूर्याचन्द्रमसोः ‘जगतो नेत्रे’ इति च विशेषणाभ्यां तेषां माहात्म्यं प्रथमं वर्ध्यते, ततः तेषाम् अपि विकारः दर्श्यते — एषा एव दृष्टान्तस्य शक्तिः।

‘हे राघव, वैदेह्यां मृतायाम् अपि नष्टायाम् अपि, हे वीर, अन्यः प्राकृतः जनः इव शोचितुं न अर्हसि। त्वद्विधाः सततं सर्वदर्शनाः सुमहत्सु अपि कृच्छ्रेषु न शोचन्ति; हे राम, तेषां दर्शनं निर्वेदेन न मलिनीक्रियते। अतः तत्त्वतः बुद्ध्या समनुचिन्तय — बुद्ध्या युक्ताः महाप्राज्ञाः एव शुभाशुभे विजानन्ति। येषां कर्मणां गुणदोषाः न दृष्टाः, यानि च अध्रुवाणि, तेषां क्रियां विना इष्टं फलं न वर्तते।’ अन्तिमः श्लोकः कर्मवादम् एव उपदिशति — फलं चिन्तया न, अपि तु आरम्भेण एव लभ्यते। यत् कर्म अद्यापि न कृतम्, तस्य शुभाशुभं न ज्ञायते; अतः फलसंशयेन क्रिया न त्याज्या। विलापात् उत्थाय क्रियाम् आरभस्व इति अत्र निष्कर्षः।

अन्ते लक्ष्मणः विनयेन आत्मानं संकोचयति — ‘हे वीर, एतानि एव वचनानि पूर्वं त्वम् एव बहुशः मह्यम् उक्तवान्; साक्षात् बृहस्पतिः अपि त्वाम् अनुशिष्यात् किम्? हे महाप्राज्ञ, तव बुद्धिः देवैः अपि दुरन्वया; शोकेन अभिप्रसुप्तं तव ज्ञानम् अहं केवलं सम्बोधयामि।’ एषः विनयः एव उपदेशं ग्राह्यं करोति — शिष्यः गुरुं न शिक्षयति, अपि तु सुप्तं स्मारयति। ततः कार्यं निर्दिशति — ‘हे इक्ष्वाकुवृषभ, दिव्यं मानुषं च आत्मनः पराक्रमम् अवेक्ष्य द्विषतां वधे यतस्व। हे पुरुषर्षभ, सर्वविनाशेन कृतेन तव किं प्रयोजनम्? तम् एव पापं रिपुं विज्ञाय उद्धर्तुम् अर्हसि।’ एवं सर्वलोकसंहारस्य स्थाने एकस्य शत्रोः अन्वेषणं वधश्च स्थापितौ। ‘उद्धर्तुम्’ इति पदं सार्थकम् — वृक्षः इव समूलम् उत्पाटनीयः, न तु शाखामात्रं छेत्तव्यम्; एषा एव आगामिनां सर्गाणां कथावस्तुनः बीजभूता प्रतिज्ञा।

మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు తర్కంతో ధర్మంతో రాముని కోపాన్ని నివారించాడు. ఇప్పుడు కోపం శాంతించింది, కాని దాని స్థానంలో శోకమే మిగిలింది. రాముడు అనాథునిలా విలపిస్తున్నాడు; మహామోహంతో కూడి, మిక్కిలి దీనుడై, స్పృహ కోల్పోయినవాడవుతున్నాడు. ‘అనాథవత్’ (అనాథునిలా) అనే పదం మర్మస్పర్శి — అందరికీ నాథుడైనవాడే ఇప్పుడు నాథుడు లేనివానిలా కనిపిస్తున్నాడు. అటువంటి అన్నను చూసి సౌమిత్రి తాను కూడా ఒక ముహూర్తకాలం తేరుకొని, తరువాత పాదాలు ఒత్తుతూ రాముణ్ణి సంబోధిస్తాడు. ఇక్కడ కవి శుశ్రూషను మాటకంటే ముందు ఉంచుతాడు — స్పర్శతో సేవతో శాంతించిన మనస్సు మాత్రమే ఉపదేశాన్ని గ్రహించగలదు. ‘ముహూర్తాదివ’ (ఒక ముహూర్తం తరువాత) అనే పదంతో సూచించబడేది — లక్ష్మణుడు కూడా అంతసేపు స్తబ్ధుడై ఉన్నాడు, తరువాతనే స్వస్థత పొంది అన్నను ప్రబోధించడానికి పూనుకున్నాడు. ఇదే సర్గ ఆరంభం; సర్గ అంతా ఒకే దీర్ఘమైన సాంత్వనవచనం.

లక్ష్మణుడు మొదట వంశస్మృతిని రేకెత్తిస్తాడు — ‘దేవతలు అమృతాన్ని పొందినట్లు, దశరథమహారాజు మహాతపస్సుతో మహాకర్మతో నిన్ను పొందాడు. నీ గుణాలకే బద్ధుడైన ఆ రాజు నీ వియోగంతో దేవత్వాన్ని పొందాడు — భరతుని నుండి విన్నట్లు.’ దీనితో అతడు సూచించేదేమంటే రాముని జీవితం కేవలం అతని స్వంతం కాదు, తండ్రి తపస్సుకు ఫలం; అందుచేత దానిని శోకంతో నాశనం చేసుకోవడం తగదు. తరువాత అతడు తర్కాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు — ‘కాకుత్స్థా, వచ్చిపడిన ఈ దుఃఖాన్ని నువ్వే సహించకపోతే, సామాన్యుడూ అల్పసత్త్వుడూ అయిన ఇతర జనుడు ఎలా సహిస్తాడు?’ మహాత్ముల ధైర్యమే లోకానికి ఆదర్శం అని ఇక్కడ భావం; శ్రేష్ఠుని విషాదం అందరికీ విషాదాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ క్రమంలో లక్ష్మణుడు మొదట స్నేహంతో, తరువాత వంశగౌరవంతో, ఆ తరువాత లోకహితంతో రాముణ్ణి తాకుతాడు — మూడు మార్గాలకూ ఒకటే లక్ష్యం, శోకం నుండి లేవడం.

‘నరశ్రేష్ఠా, ఊరట పొందు; ఏ ప్రాణికి ఆపదలు ఉండవు? అవి అగ్నిలా క్షణకాలం తాకుతాయి, క్షణంలోనే తొలగిపోతాయి.’ ఆ తరువాత అతడు ఒక భయాన్ని చూపిస్తాడు — ‘దుఃఖితుడవై నువ్వు నీ తేజస్సుతో లోకాలను దహిస్తే, ఆర్తులైన ప్రజలు ఊరట ఎక్కడ పొందుతారు?’ తరువాత రెండు దృష్టాంతాలు — నహుషుని కుమారుడైన యయాతి ఇంద్రునితో సమానమైన లోకాన్ని పొందాడు, అయినా దుర్నీతి అతణ్ణి తాకింది; మన తండ్రికి పురోహితుడైన వసిష్ఠునికి ఒక్క రోజులో వందమంది పుత్రులు పుట్టారు, అదే విధంగా మళ్ళీ చంపబడ్డారు. ఈ విధంగా స్వర్గంలోనూ భూమిపైనా, రాజులలోనూ ఋషులలోనూ విధి సమానమేనని చూపించబడింది. ‘లోకస్వభావ ఏవైషః’ (ఇది లోకస్వభావమే) అనే పదంతో కవి సాంత్వనకు మూలసూత్రాన్ని స్థాపిస్తాడు. అగ్నిస్పర్శ ఉపమ ప్రత్యేకంగా రమణీయమైనది — ఆపద దహిస్తుంది, కాని నిలవదు; దానిని శాశ్వతమని భావించేవాడే ఎక్కువగా దహించబడతాడని ధ్వని.

దృష్టాంతాలు విస్తరించబడతాయి — ‘కోసలేశ్వరా, జగత్తుకు తల్లీ, సర్వలోకాలూ నమస్కరించేదీ అయిన ఈ భూమికి కూడా కంపనం కనిపిస్తుంది. జగత్తుకు రెండు కన్నుల వంటివారూ, అంతా ఎవరిపై ప్రతిష్ఠితమై ఉందో ఆ ధర్మస్వరూపులూ, మహాబలులూ అయిన సూర్యచంద్రులు కూడా గ్రహణాన్ని పొందుతారు. మహాభూతాలూ దేవతలూ కూడా దైవానికి వశం కాకుండా తప్పించుకోలేరు, ఇక దేహధారులైన సమస్త ప్రాణుల సంగతి చెప్పేదేముంది? నరశార్దూలా, ఇంద్రాది దేవతలలో కూడా సునీతీ దుర్నీతీ ఉన్నట్లు వింటాం; అందుచేత నువ్వు శోకించడం తగదు.’ ఇక్కడి క్రమాన్ని గమనించాలి — భూమి, సూర్యచంద్రులు, మహాభూతాలు, దేవతలు, ఇంద్రుడు — కింది నుండి పైకి. అత్యున్నతులలో కూడా ఉన్నది మనిషిలో ఎందుకు ఉండదు అని యుక్తి. దుఃఖం మినహాయింపు కాదు, నియమమే అని సిద్ధాంతం. భూమికి ‘జగతో మాతా’ (జగత్తుకు తల్లి) అనీ, సూర్యచంద్రులకు ‘జగతో నేత్రే’ (జగత్తుకు రెండు కన్నులు) అనీ విశేషణాలతో మొదట వారి గొప్పతనం పెంచబడుతుంది, తరువాత వారికి కూడా వికారం కలుగుతుందని చూపించబడుతుంది — ఇదే దృష్టాంతపు శక్తి.

‘రాఘవా, వీరుడా, వైదేహి మరణించినా, నశించినా, ఇతర సామాన్య జనుడిలా నువ్వు శోకించడం తగదు. నీ వంటివారు ఎల్లప్పుడూ సర్వాన్నీ దర్శించేవారు, మిక్కిలి పెద్ద కష్టాలలో కూడా శోకించరు; రామా, వారి దర్శనం నిర్వేదంతో మలినం కాదు. అందుచేత బుద్ధితో తత్త్వాన్ని బాగా ఆలోచించు — బుద్ధి గల మహాప్రాజ్ఞులే శుభాశుభాలను తెలుసుకుంటారు. ఏ కర్మల గుణదోషాలు కనబడలేదో, ఏవి అనిశ్చితమైనవో, వాటిని ఆచరించకుండా కోరిన ఫలం లభించదు.’ చివరి శ్లోకం కర్మవాదాన్నే ఉపదేశిస్తుంది — ఫలం చింతతో కాదు, ఆరంభంతోనే లభిస్తుంది. ఇంకా చేయని కర్మ శుభమో అశుభమో తెలియదు; అందుచేత ఫలం గురించిన సందేహంతో కర్మను విడిచిపెట్టకూడదు. విలాపం నుండి లేచి కర్మను ఆరంభించు అనేదే ఇక్కడ నిష్కర్ష.

చివరలో లక్ష్మణుడు వినయంతో తనను తాను తగ్గించుకుంటాడు — ‘వీరుడా, ఈ మాటలనే మునుపు నువ్వే నాకు ఎన్నోసార్లు చెప్పావు; సాక్షాత్తు బృహస్పతి అయినా నీకు ఉపదేశించగలడా? మహాప్రాజ్ఞా, నీ బుద్ధిని దేవతలు కూడా అందుకోలేరు; శోకంతో నిద్రపోయిన నీ జ్ఞానాన్ని నేను కేవలం మేల్కొలుపుతున్నాను.’ ఈ వినయమే ఉపదేశాన్ని గ్రాహ్యం చేస్తుంది — శిష్యుడు గురువుకు బోధించడు, నిద్రిస్తున్నదాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. తరువాత అతడు కార్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ‘ఇక్ష్వాకువృషభా, నీ దివ్యమైన, మానుషమైన పరాక్రమాన్ని గమనించుకొని శత్రువుల వధకు ప్రయత్నించు. పురుషశ్రేష్ఠా, సర్వవినాశం చేస్తే నీకు ప్రయోజనం ఏమిటి? ఆ పాపి అయిన శత్రువునే గుర్తించి పెకలించివేయాలి.’ ఈ విధంగా సర్వలోకసంహారానికి బదులు ఒక్క శత్రువు అన్వేషణా వధా స్థాపించబడ్డాయి. ‘ఉద్ధర్తుమ్’ (పెకలించివేయడానికి) అనే పదం సార్థకమైనది — చెట్టులా వేళ్ళతో సహా పెకలించాలి, కేవలం కొమ్మను నరికితే చాలదు; రాబోయే సర్గల కథావస్తువుకు బీజమైన ప్రతిజ్ఞ ఇదే.

முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் தர்க்கத்தாலும் தர்மத்தாலும் ராமனின் சினத்தைத் தடுத்தான். இப்போது சினம் தணிந்துவிட்டது; ஆனால் அதன் இடத்தில் சோகம் மட்டுமே எஞ்சியிருக்கிறது. ராமன் ஆதரவற்றவன் போலப் புலம்புகிறான்; பெரும் மயக்கத்தில் ஆழ்ந்து, மிகவும் வாடி, உணர்விழந்தவனாகிறான். ‘அனாதவத்’ (ஆதரவற்றவன் போல) என்ற சொல் உள்ளத்தைத் தொடுவது — எல்லோருக்கும் நாதனானவனே இப்போது நாதனில்லாதவன் போலத் தோன்றுகிறான். அப்படிப்பட்ட அண்ணனைக் கண்டு, சௌமித்ரி தானும் ஒரு முகூர்த்த நேரம் தேறி, பிறகு அவனுடைய பாதங்களைப் பிடித்துவிட்டுக்கொண்டே ராமனை விளிக்கிறான். இங்கே கவி சொல்லுக்கு முன் பணிவிடையை வைக்கிறார் — தொடுதலாலும் சேவையாலும் அமைதியடைந்த மனமே உபதேசத்தை ஏற்க முடியும். ‘முஹூர்த்தாதிவ’ (ஒரு முகூர்த்த நேரத்துக்குப் பின் போல) என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுவது — லக்ஷ்மணனும் அவ்வளவு நேரம் திகைத்து நின்றான்; பிறகே தெளிவு பெற்று அண்ணனுக்கு அறிவுரைக்கத் தொடங்கினான் என்பது. இதுவே சர்க்கத்தின் தொடக்கம்; சர்க்கம் முழுவதுமே நீண்ட ஒரே ஆறுதல் மொழி.

லக்ஷ்மணன் முதலில் குலத்தின் நினைவைத் தூண்டுகிறான் — ‘பெரும் தவத்தாலும் பெரும் செயல்களாலும் தசரத மன்னர் உன்னைப் பெற்றார் — அமரர்கள் அமுதத்தைப் பெற்றது போல. உன் குணங்களாலேயே கட்டுண்ட அந்த மன்னர் உன் பிரிவால் தேவநிலையை அடைந்தார் — பரதனிடமிருந்து கேட்டபடி.’ இதனால் அவன் சுட்டுவது — ராமனின் வாழ்வு அவனுக்கு மட்டுமே உரியதல்ல; தந்தையின் தவத்தின் பலன்; ஆகவே அதைச் சோகத்தால் அழிப்பது தகாது என்பது. பிறகு அவன் ஒரு வாதத்தை முன்வைக்கிறான் — ‘காகுத்ஸ்தா, வந்துசேர்ந்த இந்தத் துயரத்தை நீயே தாங்காவிட்டால், சாதாரணமான, மன உரம் குறைந்த மற்ற மனிதன் எப்படித் தாங்குவான்?’ பெரியோரின் மனவுறுதியே உலகுக்கு முன்மாதிரி என்பதே இங்கு கருத்து; சிறந்தவனின் துயரம் அனைவருக்கும் துயரத்தை உண்டாக்குகிறது. இந்த வரிசையில் லக்ஷ்மணன் முதலில் அன்பாலும், பிறகு குலப்பெருமையாலும், அதன் பின் உலக நலனாலும் ராமனின் மனத்தைத் தொடுகிறான் — மூன்று வழிகளுக்கும் ஒரே இலக்கு, சோகத்திலிருந்து எழுவது.

‘மனிதருள் சிறந்தவனே, தேறு; எந்த உயிருக்குத்தான் ஆபத்துகள் இல்லை? அவை நெருப்பைப் போல ஒரு கணம் தொடுகின்றன, ஒரு கணத்தில் விலகிவிடுகின்றன.’ அதன் பின் அவன் ஓர் அச்சத்தைக் காட்டுகிறான் — ‘துயருற்ற நீ உன் தேஜஸால் உலகங்களை எரித்தால், வேதனையுற்ற மக்கள் எங்கே அமைதி பெறுவார்கள்?’ பிறகு இரண்டு எடுத்துக்காட்டுகள் — நகுஷனின் மகன் யயாதி இந்திரனுடன் ஒரே உலகில் வாழும் பேற்றைப் பெற்றான்; இருந்தும் தீநெறி அவனைத் தொட்டது. நம் தந்தையின் புரோகிதரான வசிஷ்டருக்கு ஒரே நாளில் நூறு மகன்கள் பிறந்தனர்; அதே முறையில் அவர்கள் மீண்டும் கொல்லப்பட்டனர். இவ்வாறு சொர்க்கத்திலும் பூமியிலும், அரசர்களிடமும் ரிஷிகளிடமும் விதி ஒன்றே என்று காட்டப்பட்டது. ‘லோகஸ்வபாவ ஏவைஷ:’ (இதுவே உலகின் இயல்பு) என்ற சொல்லால் கவி ஆறுதலின் அடிப்படை நூலை நிலைநாட்டுகிறார். நெருப்புத் தொடுதலின் உவமை சிறப்பாக அழகானது — ஆபத்து சுடுகிறது, ஆனால் நிலைப்பதில்லை; அதை நிலையானது என்று எண்ணுபவனே அதிகம் சுடப்படுகிறான் என்பது உட்குறிப்பு.

எடுத்துக்காட்டுகள் விரிக்கப்படுகின்றன — ‘கோசலேசுவரா, உலகத்தின் தாயும், எல்லா உலகங்களாலும் வணங்கப்படுபவளுமான இந்தப் பூமிக்கும் நடுக்கம் காணப்படுகிறது. உலகத்தின் கண்களாகவும், அனைத்தும் நிலைபெறும் அடிப்படையாகவும் உள்ள தர்மவடிவமான பெருவலிமை கொண்ட சூரியனும் சந்திரனும் கூடக் கிரகணத்தை அடைகின்றனர். மிகப் பெரிய பூதங்களும் தேவர்களும் விதியின் ஆதிக்கத்திலிருந்து விடுபடுவதில்லை; உடல் தாங்கிய மற்ற உயிர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? மனிதருள் புலியே, இந்திரன் முதலிய தேவர்களிடமும் நன்னெறியும் தீநெறியும் இருந்ததாகக் கேட்கப்படுகிறது; ஆகவே நீ சோகிப்பது தகாது.’ இங்கே வரிசையைக் கவனிக்க வேண்டும் — பூமி, சூரிய சந்திரர், மகாபூதங்கள், தேவர்கள், இந்திரன் — கீழிருந்து மேல்நோக்கி. மிக உயர்ந்தவர்களிடமும் இருப்பது மனிதனிடம் எப்படி இல்லாமல் போகும் என்பதே வாதம். துயரம் விதிவிலக்கல்ல, விதியே என்பது முடிவு. பூமிக்கு ‘உலகத்தின் தாய்’ என்றும், சூரிய சந்திரருக்கு ‘உலகத்தின் கண்கள்’ என்றும் தந்த அடைமொழிகளால் முதலில் அவற்றின் பெருமை உயர்த்தப்படுகிறது; பிறகு அவற்றுக்கும் நேரும் மாறுதல் காட்டப்படுகிறது — இதுவே எடுத்துக்காட்டின் வலிமை.

‘ராகவா, வைதேகி இறந்திருந்தாலும் தொலைந்திருந்தாலும், வீரனே, சாதாரண மனிதனைப் போல நீ சோகிப்பது தகாது. உன்னைப் போன்றவர்கள், எப்போதும் அனைத்தையும் தெளிவாகக் காண்பவர்கள், மிகப் பெரிய இன்னல்களிலும் சோகிப்பதில்லை; ராமா, அவர்களுடைய பார்வை மனச்சோர்வால் கலங்குவதில்லை. ஆகவே உண்மையை அறிவால் ஆழ்ந்து சிந்தி — அறிவுடைய பேரறிஞர்களே நன்மையையும் தீமையையும் அறிகிறார்கள். எந்தச் செயல்களின் நன்மை தீமைகள் இன்னும் காணப்படவில்லையோ, எவை நிச்சயமற்றவையோ, அவற்றைச் செய்யாமல் விரும்பிய பலன் கிடைப்பதில்லை.’ இறுதிச் சுலோகம் கர்ம நெறியையே உபதேசிக்கிறது — பலன் கவலைப்படுவதால் அல்ல, முயற்சியைத் தொடங்குவதால்தான் கிடைக்கிறது. இன்னும் செய்யப்படாத செயலின் நன்மை தீமை தெரிவதில்லை; ஆகவே பலனைப் பற்றிய ஐயத்தால் செயலைக் கைவிடக்கூடாது. புலம்பலிலிருந்து எழுந்து செயலைத் தொடங்கு என்பதே இங்கு முடிவு.

இறுதியில் லக்ஷ்மணன் பணிவுடன் தன்னைச் சுருக்கிக்கொள்கிறான் — ‘வீரனே, இதே சொற்களை முன்பு நீயே எனக்குப் பல முறை சொல்லியிருக்கிறாய்; பிருகஸ்பதியே நேரில் வந்தாலும் உனக்கு உபதேசிக்க இயலுமா? பேரறிஞனே, உன் அறிவைத் தேவர்களாலும் பின்தொடர இயலாது; சோகத்தால் உறங்கிப்போன உன் ஞானத்தை நான் எழுப்புகிறேன், அவ்வளவே.’ இந்தப் பணிவே உபதேசத்தை ஏற்கத்தக்கதாக்குகிறது — சீடன் குருவுக்குக் கற்றுத்தருவதில்லை, உறங்கியதை நினைவூட்டுகிறான். பிறகு அவன் செய்ய வேண்டியதைச் சுட்டுகிறான் — ‘இக்ஷ்வாகுக்களில் காளையே, உன்னுடைய தெய்வீகமும் மனிதத்தன்மையும் கொண்ட பராக்கிரமத்தை எண்ணிப் பார்த்துப் பகைவரைக் கொல்வதில் முயல். மனிதருள் காளையே, அனைத்தையும் அழிப்பதால் உனக்கு என்ன பயன்? அந்தப் பாவியான பகைவனையே அறிந்து அவனை வேரறுப்பதுதான் உனக்குத் தகும்.’ இவ்வாறு எல்லா உலகங்களையும் அழிப்பதற்குப் பதிலாக ஒரே பகைவனைத் தேடிக் கொல்வது நிலைநாட்டப்படுகிறது. ‘உத்தர்த்தும்’ (வேரோடு பிடுங்க) என்ற சொல் பொருள் பொதிந்தது — மரத்தைப் போல அவனை வேரோடு பிடுங்க வேண்டும், கிளையை மட்டும் வெட்டுவதல்ல; இதுவே வரவிருக்கும் சர்க்கங்களின் கதைக்கு வித்தாக அமையும் சபதம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತರ್ಕದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದಿದ್ದನು. ಈಗ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶೋಕವೇ ಉಳಿದಿದೆ. ರಾಮನು ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾಮೋಹದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಬಳಲಿ, ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥವತ್’ — ‘ಅನಾಥನಂತೆ’ — ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಎಲ್ಲರ ನಾಥನಾದವನೇ ಈಗ ನಾಥನಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಹ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿ ತಾನೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತಾ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಸೇವೆಯಿಂದಲೂ ಶಾಂತವಾದ ಚಿತ್ತ ಮಾತ್ರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಲ್ಲದು. ‘ಮುಹೂರ್ತಾದಿವ’ — ‘ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿದ್ದನು, ಅನಂತರವೇ ಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ; ಇಡೀ ಸರ್ಗವು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘವಾದ ಸಾಂತ್ವನವಚನ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಕುಲದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವತೆಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮಹಾಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದನು. ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಭೂಪಾಲನು ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು — ಭರತನಿಂದ ಕೇಳಿದಂತೆ.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಜೀವನ ಅವನೊಬ್ಬನದೇ ಅಲ್ಲ, ಅದು ತಂದೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಶೋಕದಿಂದ ನಾಶಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ತರ್ಕವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಒದಗಿಬಂದ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ನೀನೇ ಸಹಿಸದಿದ್ದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯನೂ ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವನೂ ಆದ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಸಹಿಸಿಯಾನು?’ ಮಹಾತ್ಮರ ಧೈರ್ಯವೇ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಭಾವ; ಶ್ರೇಷ್ಠನ ವಿಷಾದ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ಅನಂತರ ಕುಲಗೌರವದಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಲೋಕಹಿತದಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಮೂರೂ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಗುರಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೇಲೇಳುವುದು.

‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸಮಾಧಾನ ತಾಳು; ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಆಪತ್ತುಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ಅವು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸೋಕುತ್ತವೆ, ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಒಂದು ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನೀನೇ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟರೆ, ಆರ್ತರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವರು?’ ಅನಂತರ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು — ನಹುಷನ ಮಗನಾದ ಯಯಾತಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸಾಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ದುರ್ನೀತಿಯ ಫಲ ಅವನನ್ನು ತಟ್ಟಿತು; ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಪುರೋಹಿತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನೂರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅದೇ ರೀತಿ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಹತರಾದರು. ಹೀಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ರಾಜರಲ್ಲಿಯೂ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿ ಒಂದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಲೋಕಸ್ವಭಾವ ಏವೈಷಃ’ — ‘ಇದು ಲೋಕದ ಸ್ವಭಾವವೇ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೆಂಕಿಯ ಸೋಕಿನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಮಣೀಯ — ಆಪತ್ತು ಸುಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಶಾಶ್ವತವೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನೇ ಹೆಚ್ಚು ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ.

ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಕೋಸಲೇಶ್ವರ, ಜಗತ್ತಿನ ತಾಯಿಯೂ ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವವಳೂ ಆದ ಈ ಭೂಮಿಗೂ ಕಂಪನ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣುಗಳಾದ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆಯೋ ಆ ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪರಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರೂ ಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ಭೂತಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈವದ ವಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಇನ್ನು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಮಾತೇನು? ನರಶಾರ್ದೂಲ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಲ ಕೆಟ್ಟ ಕಾಲಗಳಿವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು, ಮಹಾಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಇಂದ್ರ — ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ. ಅತ್ಯುನ್ನತರಲ್ಲೂ ಇರುವುದು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇರಬಾರದು ಎಂಬುದೇ ಯುಕ್ತಿ. ದುಃಖವು ಅಪವಾದವಲ್ಲ, ನಿಯಮ ಎಂಬುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಭೂಮಿಗೆ ‘ಜಗತ್ತಿನ ತಾಯಿ’ ಎಂದೂ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಿಗೆ ‘ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣುಗಳು’ ಎಂದೂ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನಿತ್ತು ಮೊದಲು ಅವುಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಅವುಗಳಿಗೂ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಶಕ್ತಿ.

‘ರಾಘವ, ವೀರನೇ, ವೈದೇಹಿ ಸತ್ತಿದ್ದರೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಶೋಕಿಸುವುದು ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ನಿನ್ನಂಥವರು ಸದಾ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣಬಲ್ಲವರು; ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ನಿರ್ವೇದದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸು — ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರು ಮಾತ್ರ ಶುಭಾಶುಭಗಳನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ಗುಣದೋಷಗಳು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುವು ಅನಿಶ್ಚಿತವೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳದೆ ಇಷ್ಟಫಲ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಕರ್ಮವಾದವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಫಲವು ಚಿಂತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವ ಕರ್ಮದ ಶುಭಾಶುಭ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲದ ಸಂಶಯದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ವಿಲಾಪದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ತೀರ್ಮಾನ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿನಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರನೇ, ಇವೇ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ನೀನೇ ನನಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಬಲ್ಲನೇ? ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಅನುಸರಿಸಲಾರರು; ಶೋಕದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸಿರುವ ನಿನ್ನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಕೇವಲ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ವಿನಯವೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುವಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯವೂ ಮಾನುಷವೂ ಆದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಆ ಪಾಪಿಯಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೇ ಗುರುತಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ವಲೋಕಸಂಹಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಶತ್ರುವಿನ ಹುಡುಕಾಟ ಮತ್ತು ವಧೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಉದ್ಧರ್ತುಮ್’ — ‘ಕಿತ್ತೊಗೆಯಲು’ — ಎಂಬ ಪದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮರವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುವಂತೆ ಕೀಳಬೇಕು, ಕೇವಲ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಲ್ಲ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಕಥಾವಸ್ತುವಿಗೆ ಬೀಜರೂಪವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ തർക്കംകൊണ്ടും ധർമംകൊണ്ടും രാമന്റെ കോപം തടഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ കോപം ശമിച്ചു, എന്നാൽ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ശോകം മാത്രം അവശേഷിക്കുന്നു. രാമൻ അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്നു; വലിയ മോഹത്താൽ ആവൃതനായി, തളർന്ന്, ബോധമറ്റവനാകുന്നു. ‘അനാഥവത്’ (അനാഥനെപ്പോലെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — എല്ലാവരുടെയും നാഥനായവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ നാഥനില്ലാത്തവനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള സഹോദരനെ കണ്ട്, സൗമിത്രി സ്വയവും ഒരു നിമിഷം ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത്, പിന്നെ പാദങ്ങൾ തലോടിക്കൊണ്ട് രാമനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ കവി ശുശ്രൂഷയെ വാക്കിനു മുൻപിൽ വെക്കുന്നു — സ്പർശംകൊണ്ടും സേവനംകൊണ്ടും ശാന്തമായ മനസ്സിനു മാത്രമേ ഉപദേശം സ്വീകരിക്കാനാകൂ. ‘മുഹൂർത്താദിവ’ (ഒരു നിമിഷത്തിനുശേഷമെന്നപോലെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനും അത്രയും നേരം സ്തബ്ധനായിരുന്നു, പിന്നെയാണ് സ്വസ്ഥത വീണ്ടെടുത്ത് സഹോദരനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം; സർഗം മുഴുവനും ഒരൊറ്റ ദീർഘമായ സാന്ത്വനവചനമാണ്.

ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം കുലസ്മരണ ഉണർത്തുന്നു — ‘ദേവന്മാർ അമൃതം നേടിയതുപോലെ, വലിയ തപസ്സുകൊണ്ടും വലിയ കർമംകൊണ്ടുമാണ് ദശരഥമഹാരാജാവ് അങ്ങയെ നേടിയത്. അങ്ങയുടെ ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ ഭൂപാലൻ അങ്ങയുടെ വിയോഗത്താൽ ദേവത്വം പ്രാപിച്ചു — ഭരതനിൽനിന്നു കേട്ടതുപോലെ.’ ഇതിലൂടെ അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ ജീവിതം അവന്റേതു മാത്രമല്ല, പിതാവിന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലമാണ്; അതിനാൽ അതു ശോകംകൊണ്ടു നശിപ്പിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. പിന്നെ അവൻ ഒരു യുക്തി അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘കാകുത്സ്ഥാ, വന്നുചേർന്ന ഈ ദുഃഖം അങ്ങുതന്നെ സഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, സാധാരണക്കാരനും മനക്കരുത്തു കുറഞ്ഞവനുമായ മറ്റൊരാൾ എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ മഹാന്മാരുടെ ധൈര്യമാണ് ലോകത്തിന്റെ ആദർശം എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ഭാവം; ശ്രേഷ്ഠന്റെ വിഷാദം എല്ലാവരിലും വിഷാദം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ക്രമത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം സ്നേഹംകൊണ്ടും പിന്നെ കുലഗൗരവംകൊണ്ടും അതിനുശേഷം ലോകഹിതംകൊണ്ടും രാമനെ സ്പർശിക്കുന്നു — മൂന്നു വഴികൾക്കും ഒരേ ലക്ഷ്യം, ശോകത്തിൽനിന്നുള്ള ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പ്.

‘നരശ്രേഷ്ഠാ, ആശ്വസിക്കൂ; ഏതു ജീവിക്കാണ് ആപത്തുകൾ ഇല്ലാത്തത്? അവ അഗ്നിപോലെ ഒരു നിമിഷം സ്പർശിക്കുന്നു, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അകന്നുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു.’ തുടർന്ന് അവൻ ഒരു ഭയം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — ‘ദുഃഖിതനായി അങ്ങ് തേജസ്സുകൊണ്ട് ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചാൽ ആർത്തരായ പ്രജകൾ എവിടെ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തും?’ പിന്നെ രണ്ടു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — നഹുഷപുത്രനായ യയാതി ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം ഒരേ ലോകം പ്രാപിച്ചു, എന്നിട്ടും ദുർനയം അവനെ സ്പർശിച്ചു; നമ്മുടെ പിതാവിന്റെ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠന് ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ട് നൂറു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു, അതേ ക്രമത്തിൽ വീണ്ടും അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ സ്വർഗത്തിലും ഭൂമിയിലും, രാജാക്കന്മാരിലും ഋഷിമാരിലും, വിധി ഒരുപോലെയാണ് എന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ലോകസ്വഭാവ ഏവൈഷഃ’ (ഇതു ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സാന്ത്വനത്തിന്റെ മൂലസൂത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഗ്നിസ്പർശത്തിന്റെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും രമണീയമാണ് — ആപത്ത് പൊള്ളിക്കുന്നു, എന്നാൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അതിനെ ശാശ്വതമെന്നു കരുതുന്നവനാണ് കൂടുതൽ പൊള്ളുന്നത് എന്നു ധ്വനി.

ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — ‘കോസലേശ്വരാ, ജഗത്തിന്റെ മാതാവും സർവലോകങ്ങളും നമസ്കരിക്കുന്നവളുമായ ഈ ഭൂമിക്കുപോലും ചലനം കാണപ്പെടുന്നു. ജഗത്തിന്റെ കണ്ണുകളായ, എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്ന, ധർമസ്വരൂപരും മഹാബലരുമായ സൂര്യചന്ദ്രന്മാർപോലും ഗ്രഹണം പ്രാപിക്കുന്നു. അതിമഹത്തായ ഭൂതങ്ങളും ദേവന്മാരും ദൈവത്തിന്റെ അധീനതയിൽനിന്നു മുക്തരല്ല; പിന്നെ ദേഹധാരികളായ സർവജീവികളുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ദേവന്മാരിലും നയവും അനയവും ഉള്ളതായി കേൾക്കുന്നു, നരശാർദൂലാ; അതിനാൽ അങ്ങ് ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഇവിടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഭൂമി, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ, മഹാഭൂതങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, ഇന്ദ്രൻ — താഴെനിന്നു മുകളിലേക്ക്. ഏറ്റവും ഉന്നതരിൽപ്പോലും ഉള്ളത് മനുഷ്യനിൽ എങ്ങനെ ഇല്ലാതിരിക്കും എന്നാണു യുക്തി. ദുഃഖം ഒരു അപവാദമല്ല, നിയമമാണ് എന്നതാണ് സിദ്ധാന്തം. ഭൂമിക്ക് ‘ജഗത്തിന്റെ മാതാവ്’ എന്നും സൂര്യചന്ദ്രന്മാർക്ക് ‘ജഗത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ’ എന്നുമുള്ള വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ ആദ്യം അവയുടെ മാഹാത്മ്യം വർധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ അവയ്ക്കും വികാരമുണ്ടെന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ദൃഷ്ടാന്തത്തിന്റെ ശക്തി.

‘രാഘവാ, വീരാ, വൈദേഹി മരിച്ചാലും നഷ്ടപ്പെട്ടാലും, മറ്റൊരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ അങ്ങ് ശോകിക്കരുത്. അങ്ങയെപ്പോലെയുള്ളവർ, എപ്പോഴും എല്ലാം കാണുന്നവർ, അതിമഹത്തായ കഷ്ടതകളിലും ശോകിക്കുന്നില്ല; രാമാ, അവരുടെ കാഴ്ച നിർവേദംകൊണ്ടു മലിനമാകുന്നില്ല. അതിനാൽ തത്ത്വത്തിൽ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിക്കൂ — ബുദ്ധിയുള്ള മഹാപ്രാജ്ഞന്മാർ മാത്രമേ ശുഭവും അശുഭവും വേർതിരിച്ചറിയുന്നുള്ളൂ. ഗുണദോഷങ്ങൾ കാണപ്പെടാത്തതും അനിശ്ചിതവുമായ കർമങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, പ്രവൃത്തിയില്ലാതെ ഇഷ്ടഫലം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.’ അവസാനശ്ലോകം കർമവാദംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു — ഫലം ചിന്തകൊണ്ടല്ല, ആരംഭംകൊണ്ടുതന്നെ ലഭിക്കുന്നു. ഇനിയും ചെയ്യാത്ത കർമത്തിന്റെ ശുഭാശുഭം അറിയപ്പെടുന്നില്ല; അതിനാൽ ഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയംകൊണ്ട് പ്രവൃത്തി ഉപേക്ഷിക്കരുത്. വിലാപത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് പ്രവൃത്തി ആരംഭിക്കൂ എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ നിഗമനം.

ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻ വിനയത്തോടെ സ്വയം ചെറുതാകുന്നു — ‘വീരാ, ഇതേ വാക്കുകൾ മുൻപ് അങ്ങുതന്നെ പലവട്ടം എന്നോടു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; സാക്ഷാൽ ബൃഹസ്പതിക്കുപോലും അങ്ങയെ ഉപദേശിക്കാനാകുമോ? മഹാപ്രാജ്ഞാ, അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി ദേവന്മാർക്കുപോലും പിന്തുടരാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണ്; ശോകത്താൽ ഉറങ്ങിപ്പോയ അങ്ങയുടെ ജ്ഞാനത്തെ ഞാൻ ഉണർത്തുക മാത്രമാണ്.’ ഈ വിനയമാണ് ഉപദേശത്തെ സ്വീകാര്യമാക്കുന്നത് — ശിഷ്യൻ ഗുരുവിനെ പഠിപ്പിക്കുകയല്ല, ഉറങ്ങിയതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുകയാണ്. പിന്നെ അവൻ കർത്തവ്യം നിർദേശിക്കുന്നു — ‘ഇക്ഷ്വാകുവൃഷഭാ, അങ്ങയുടെ ദിവ്യവും മാനുഷവുമായ പരാക്രമം പരിഗണിച്ച് ശത്രുക്കളുടെ വധത്തിനായി യത്നിക്കൂ. പുരുഷർഷഭാ, സർവനാശം വരുത്തിയിട്ട് അങ്ങേക്ക് എന്തു പ്രയോജനം? ആ പാപിയായ ശത്രുവിനെത്തന്നെ കണ്ടെത്തി ഉന്മൂലനം ചെയ്യുകയാണ് അങ്ങ് വേണ്ടത്.’ ഇങ്ങനെ സർവലോകസംഹാരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഒരു ശത്രുവിന്റെ അന്വേഷണവും വധവും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഉദ്ധർതും’ (വേരോടെ പിഴുതെടുക്കാൻ) എന്ന പദം അർഥവത്താണ് — ഒരു മരമെന്നപോലെ വേരോടെ പിഴുതെറിയണം, ചില്ലകൾ മാത്രം വെട്ടിയാൽ പോരാ; വരാനിരിക്കുന്ന സർഗങ്ങളിലെ കഥാവസ്തുവിന്റെ ബീജമായ പ്രതിജ്ഞ ഇതുതന്നെ.

In the previous sarga Lakṣmaṇa had held back Rāma's anger with reason and with dharma. Now the anger had cooled, but grief remained in its place. Scorched by sorrow, Rāma lamented like a man with no protector, seized by a deep stupor, worn out and hardly conscious. The phrase is poignant: he who was the protector of all now seemed himself unprotected. Seeing his brother so, Saumitri first steadied himself for a moment, for he too had been stunned, and then, pressing and chafing Rāma's feet, he roused him and began to speak. The poet puts service before speech: only a mind first calmed by touch and care can take in counsel. So the sarga begins, and the whole of it is one long speech of consolation.

Lakṣmaṇa first called up the memory of their family. "King Daśaratha won you through great austerities and great deeds, as the immortals won the nectar. Bound fast by your virtues, that lord of the earth went to the gods because he was parted from you; so we heard from Bharata." Rāma's life, he implied, was not his own alone but the fruit of his father's austerities, and it was not right to waste it in grief. Then he reasoned: "If you, Kākutstha, cannot bear the sorrow that has come to you, how will an ordinary man of little strength bear it?" The steadiness of the great is the world's example, and the despair of the best spreads despair to all. So Lakṣmaṇa reached Rāma by three paths, affection, the honour of their line and the good of the world, all toward one end, to raise him out of grief.

"Take heart, best of men. What living creature is free of misfortune? Misfortunes touch us like fire, and in a moment they pass." The image is lovely: calamity burns but does not stay, and whoever thinks it will last for ever is burned the more. Then he spoke of the danger: "If in your grief you burn up the worlds with your fiery power, where will the suffering people find peace? This is simply the way of the world." That line is the thread on which all his consolation hangs. He gave two examples. "Yayāti, son of Nahuṣa, won a place in Indra's own heaven, and even there wrongdoing caught up with him. And the great seer Vasiṣṭha, our father's family priest, had a hundred sons born to him in a single day, and in the same way they were taken from him again." So in heaven and on earth, among kings and among seers, the same law holds.

He widened the examples. "The earth, mother of the world, to whom all people bow, even she is seen to shake, lord of Kosala. The sun and moon, the ordainers and the eyes of the world, in whom everything rests, mighty as they are, fall into eclipse. The great elements and the gods themselves do not escape fate; how then can any embodied creature? Right and wrong conduct and their fruits are heard of even among Indra and the gods, tiger among men; you should not grieve." The order is worth noticing: earth, sun and moon, the great beings, the gods and Indra, rising from below to the highest. What is found even among the highest, how could it not be found in man? Suffering is not the exception but the rule. First he raised the greatness of each, the earth as mother of the world, the sun and moon as its eyes, and then showed that even they are touched by change; that is the strength of his argument.

"Even if Vaidehī is dead or lost, Rāghava, you should not mourn, hero, like some ordinary man. Men like you, who always see all things clearly, do not grieve even in the greatest trouble, Rāma; despair does not cloud their vision. So think it through with your understanding, as it truly is; only the very wise, guided by understanding, can tell good from ill. When the merits and faults of actions have not yet been seen and their outcome is uncertain, the fruit one desires does not come without doing them." That last teaching was about action itself: results come not from brooding but from making a start. One cannot know whether an undone deed will turn out well or ill, and so one should not give up acting out of doubt about the fruit. Rise from lament and begin to act: that was his conclusion.

At the end Lakṣmaṇa humbly drew himself back. "Hero, it was you yourself who used to tell me all this, many times. Who could teach you? Could Bṛhaspati himself? Your understanding, wise brother, is hard even for the gods to follow. I am only waking the knowledge in you that grief has put to sleep." That humility is what made his counsel acceptable: the pupil does not teach the teacher, he only reminds one who has fallen asleep. Then he pointed to the task: "Look to your own prowess, both divine and human, bull of the Ikṣvākus, and set yourself to destroy your enemies. What would you gain by destroying everything, best of men? Find out who that one sinful enemy is and tear him out by the roots." So in place of the destruction of all the worlds he set the search for one enemy and his death. "Tear him out by the roots" is well chosen, for he is to be uprooted like a tree, not merely lopped of a branch, and this resolve is the seed of the story in the sargas to come.